Do’stlik tushunchasini semantik maydon sohasi ichida tahlil - Лингвистика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	318.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Do’stlik tushunchasini semantik maydon sohasi ichida tahlil

Купить

Do’stlik tushunchasini semantik maydon sohasi ichida tahlil
Mavzusida bitiruv malakaviy ish

MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................
I BOB. Tilshunoslikda maydon nazariyasi va qarashlar .................................
1.1. Leksik semantik maydon talqini.............................................................
1.2. Maydon va uning turlari...........................................................................
II BOB. Do stlik leksik-semantik maydonning “ ‘ ”
lingvomadaniy xususiyatlari ....................................................................
2.1. “Do‘stlik/Friendship” tushunchasi hamda uning lug‘aviy ma’nolari..
2.2. “Do‘stlik/Friendship” leksik-semantik maydonшga kiruvchi maqol
va matallarning tahlili..........................................................................
Xulosa
Summary
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘

KIRISH
O zbekiston Respublikasining dunyo hamjamiyati tomonidan mustaqil’
davlat deb tan olinishi dunyoning rivojlangan davlatlari bilan iqtisodiy,
madaniy va ilmiy hamkorlikning o rnatilishiga muhim sharoit yaratib
’
berdi.Yetakchi davlatlar bilan bunday hamkorliklar olib borilishi chet el
madaniyatini o rganish va o rgatishni muhim omilga aylantirdi.Yurtboshimiz
’ ’
I.A.Karimov takidlaganidek, buyuk milliy madaniyatning chuqur manaviy
“…
merosi hamda jahon ilmi va madaniyati xazinalari bilan tanishgan
ilimlilarni,ziyoli va g ayratli shaxslarni va o z mamlakati vatanparvarlarini
’ ’
tarbiyalay oladigan mamlakat va millatgina gullab yashnagan buyuk kelajak
va xotirjamlikka erisha oladi .
” Prezidentimiz o zlarining bir asarlarida fan va ’
talim tizimini takomillashtirish zamonaviy islohotlarning muhim vazifalaridan
biri bo lib, birorta ham jamiyat manaviy kuch-qudratini,inson ongida ma naviy
’ ’
va axloqiy qadriyatlarini mustahkamlamasdan turib yorqin kelajagini ko ra
’
olmaydi. Ma naviyatini tiklashi,tug ilib o sgan yurtida o zini boshqalardan
” ’ ’ ’ ’
kam sezmay,boshini baland ko tarib yurishi uchun insonga, albatta,tarixiy xotira
’
kerak -deb yozadi Prezidentimiz.
”
Mavzuning dolzarbligi . Semantik maydon nazariyasi bo yicha jahon
’
tilshunosligida bir qator ishlar amalga oshirilgan. Biroq bu-milliy
tilshunosligimizda endi ommalashayotgan va ochilayotgan qonuniyat.
Do stlik ham semantik maydon sohasida o rganilishi muhim bo lgan
“ ’ ” ’ ’
tushunchalardandir. Bu abstrak tushuncha turli xaqlarda,ba zan bir xalqning
’
o zida turli ikkilanishlar va tushunmovchiliklarga sabab bo ladi. Ushbu bitiruv
’ ’
malakaviy tadqiqot ishida yuqoridagi muamoni qaysidir manoda yechimini
toppish uchun xalqlar o rtasidagi do stlik tushinchasidagi farqlar yoritiladi va
’ ’

do stlikning umumiy parametrlari ko rsatiladi. Bunga qadar Do stlik’ ’ “ ’ ”
tushunchasi o zbek va ingliz xalqlari o rtasida til va madaniyat nuqtai nazardan
’ ’
solishtirib o rganilmagan. Shuning uchun ham mavzu dolzarb deb topildi.
’
. Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ . Semantik maydon nazaryasi paydo
bo lishi asrimizning 20-30 yillariga to g ri kelib u V.Gumboldning tilning
’ ’ ’ “
ichki shakli xususidagi ta limotini qayta yangi yo nalishda ko rib chiqilishi
” ’ ’ ’
bilan bog lanadi. Semantik maydon termini o sha paytda tadqiqotchilar
’ “ ” ’
tomonidan turlicha izohlanadi. I.Trir mazmuniy maydon sifatida tushunchalar
“
maydoni , tushunchalar doirasi ni nazarda tutadi.
” ” ”
Bu fanning taraqqiyotida L.Vaysgerber, G.Ipsen,V.Porsig va o zbek
’
tilshunoslaridan V.Yo ldoshev,T.Mirzaqulov, H.Hojiyevalarning hissasi
’
katta.Ular semantik maydonni o rganilishi kerak bo lgan ishlar modeli sifatida
’ ’
tariflashadi.Ular semantik maydon tushunchasiga tilshunoslik va
madaniyatshunoslik tomonidan yondashib, uning nazariy asoslarini ochishga
harakat qilishgan.
Tadqiqotning maqsadi . Ishning maqsadi do stlik tushunchasini semantik
’
maydon sohasi ichida tahlil qilish va ikki xalqning ushbu tushuncha haqidagi
farqlarini topish .
Tadqiqotning vazifalari .Ishning maqsadini amalga oshirish uchun quyidagi
vazifalar oldinga qo'yildi:
 dolzarblikda qo yilgan muamoni tahlil qilish;
’
 Do stlikka oid manbalar ,lug atlar,hikmatli so zlarni tahlil qilish;
’ ’ ’
 Do tlik manosini aks etgan maqol,matallarni tahlil qilish;
’
 i kki xalqdagi do stlik parametrlarini aniqlash va solishtirish;
’
Tadqiqotning predmeti . Ingliz va o zbek tillaridagi do stlik tushunchasini
’ ’
o rganish,ular orasidagi o xshashlik va farqli xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
’ ’
Tadqiqot obyekti . Do stlikka oid ilmiy va madaniy malumotlarni o zida
’ ’
saqlagan til bo laklari, iboralar, hikmatli so zlar, rivoyatlar, maqollar, matallar
’ ’
va rivoyatlardir.

Tadqiqot metodlari . Mavzuni yoritishda qiyosiy, konseptual va kognitiv
metodlaridan unumli foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi :
 Do stlik tushunchasini semantik maydon sifatida avval o zbek“ ’ ” ’
tilida Do stlik tushunchasi bilan solishtirilmagan;
“ ’ ”
 Do stlik tushunchasiga oid umumiy parametrlarning ishlab chiqilishi.
“ ’ ”
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiya. Tadqiqot natijalari semantik
maydon faninig rivojlanishiga katta hissa qo shadi.Tadqiqot materiallaridan
’
filolofiya fakultetlarida qiyosiy tipologiya,stilistika,matin tahlili kabi fanlardan
maruza va seminarlar ,kognitiv tilshunoslik kabi fanlardan maxsus kurslar olib
borishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi . Tadqiqot ishi kirish, ikki bob, umumiy
xulosa, summary, umumiy foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan tashkil topgan.
’

I BOB Tilshunoslikda maydon nazariyasi va qarashlar
1.1 Leksik semantik maydon talqini.
O zbek tiliga yangi ruh bag ishlagan mustaqilligimizning ilk’ ’
bosqichida boshlangan tub o zgarishlar buyuk madaniy ma rifiy merosimiz
’ – ’
bo lgan ona tilimiz rivojlanishida katta imkoniyatlarni yuzaga keltirdi. Bu
’
esa, o z navbatida, ona tilimizga nisbatan yanada etiborliroq bo lishni,
’ ’
shuningdek, uni yanada chuqurroq o rganishni taqazo etadi. Ma lumki,
’ “ ’
o zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o rtasidagi ruhiy
’ ’
ma naviy bog liqlik til orqali namoyon bo ladi. Jamiki ezgu fazilatlar
– ’ ’ ’
inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi.
Ona tili bu millatning ruhidir.
– ” 1
V.fon Humboldt bundan qariyib ikki asr ilgari milliy til va milliy ruh
munosabatidan kelib chiqqan holda har qaysi til o z sistemasiga ega bo lib,
’ ’
tilni tadqiq qilishni shundan boshlash kerak, degan edi. 2
“ The notion of "semantic fields, or "semantic categories," is a popular topic in
ontological thought, especially at the amateur level: after all, everyone categorizes
the world in some way, and it seems "so easy and natural." However, formally
defining a complete and consistent scheme of semantic fields and subcategories
has proven exceedingly difficult, and it is safe to say that no one has ever fully
satisfied these twin demands ~ or not, at least, as judged by anyone else. Hence, all
semantic category schemes are deficient. Rather than inventing yet another
1
Karimov.I
Yuksak ma naviyat yengilmas kuch.-Toshkent: Manaviyat.2009. -83 b
“ ’ –
2
Звегинцев В. А. История языкознания XIX и XX веков в очерках и извлечениях. Чаты I . – М.: Учпедгиз, 1960. – С. 60.

deficient scheme, we selected for our use one that has been published and used by
others, with only minor technical modifications. ” 3
SEMANTIKA ( yun . , semantikos – bildiruvchi, ifodalovchi) 1) til yoki
uning biron bir birligi (so z, so zning grammatika shakli, frazeologizm, so z
‘ ‘ ‘
birikmasi, gap) orqali ifodalangan butun mazmun, ma no, axborot; 2) turli til
’
birliklarining ma noviy tomonini o rganuvchi tilshunoslik bo limi;
’ ‘ ‘
sem a s i ologiya . Ayrim lug aviy unsurlar, tushunchalarni bildiradi, bu
‘
tushnchalarni esa faqat to liq gaplar va ularning qo shilmalari ifodalashi
‘ ‘
mumkin. Binobarin, semantikaning o rganish ob ekti ham, asosan to liq,
‘ ’ ‘
mustaqil ma noli so zlar va gaplarning ma nolar tizimidir. Semantika fan
’ ‘ ’
sifatida XIX asrning 2-yarmidan rivojlana boshlagan va hozirgacha bir-biridan
sifat jihatidan farqlanuvchi bir necha bosqichni o tgan
‘ 4
.
Lisoniy birliklarning muayyan birlashtiruvchi ma no asosida ma lum
’ ’
paradigmalarga birlashuvi keyinchalik tilshunoslikda maydon nazariyasini
vujudga keltirdi.
Maydon nazariyasi bo yicha jahon tilshunosligida bir qator ishlar
’
amalga oshirilgan. Biroq bu milliy tilshunosligimizda endi ommalashayotgan
–
va ochilayotgan qonuniyat. Shu boisdan Maydon va uning mohiyati nima?
“ ”
degan savolga hozirgi fanimizdagi qarashlar va javoblar turlicha.
Maydon tushunchasi aslida fizika sohasida paydo bo lgan bo lib, fizik
’ ’ “
hodisa voqelanadigan yoki uning ta siri paydo bo ladigan fazo
’ ’ ” 5
sifatida
izohlanadi.
Tilshunoslikda esa maydon quyidagicha talqin qilinadi. Yani biz
“ ”
maydon so zini semantika bilan bog liq holda talqin qilamiz. Bu ikkala
’ ’
so z semantik maydon tarzida talqin etiladi.
’ “ ”
Semantikaning asosiy vazifasi manolari bilan bog langan so zlarni
’ ’
birlashtiradi. Bunday so zlar, odatda bir leksik semantik guruhni tashkil
’ –
3

4
Hozirgi o'zbek tili faol so’zlarining izohi va lug’ati. Sharq.; 2001.
5
O’zbek tilining izohli lug’ati. T.II. – Toshkent : O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.- 528. b.

qiladi. Jumladan, rang bo yoqni bildiruvchi so zlar, vaqtni, harakat ’ ’ –
holatni ifodalovchi so zlar alohida semantik maydonga egadir.
’
Maydonni tilshunoslikda umumiy sememaga ega, bir arxisema bilan
birlashuvchi leksik birliklar majmui sifatida tushunish X I X asrdan, xususan,
M.M Pokrovskiy tadqiqotlaridan boshlangan. 6
A. Ufimseva semantik maydon
nazaryasi va uning lug at tarkibini tahlil qilishdagi imkoniyatlarini yoritdi.
’
Maydon nazaryasi bo yicha maxsus fikr bildirgan B. Yo ldoshev XIX
’ ’ ”
asrga kelib fizikadagi maydon nazaryasi ta sirida tilshunoslikda ham maydon
’
tushunchasining nazariy talqini yuzaga kelgan va tilshunoslikda asosan
mazmuniy maydon sifatida ro yobga chiqqan ligini takidlaydi.
’ ” 7
Dastlab
maydon nazaryasi tilning leksik sathida o rganilib, tezauruslar yaratish,
’
ideografik lug atchilik amaliyoti uchun xizmat qilgan.
’
Lingvistikada ma no (mazmun) umumiyligi bilan birlashgan va
“ ’ ”
belgilanayotgan hodisalarning tushunchaviy, predmetlik yoki vazifaviy
(funksional) o xshashlikni aks ettiruvchi til birliklari (asosan, leksik
’
birliklar) yig indisi maydon sifatida belgilanadi.
’ 8

Lisoniy birliklarning ma lum ma no asosida birlashuvi, ma lum bir
’ ’ ’
tildagi lug aviy birliklarni ana shunday mazmuniy uyalarga birlashtirish
’
sharq tilshunosligida rivojlanganligi yuqorida ko rsatib o tildi. Keyinchalik
’ ’
XIX asrda lisoniy birliklarni mazmuniy guruhlarga ajratish g oyasi Yevropada
’
avj oldi. Shunga ko ra bu nazariya Yevropa tilshunosligi bilan uzviy
’
bo g lanib qoldi.
’ ’
XIX asrda leksik (umuman, til) birliklar umumiyligiga M. Porkovskiy
tomonidan etibor qaratildi. Maydon tushunchasining nazariy talqini. I.Trir,
G.Ipsin, V.Porsig, L.Vaysgerber, A.Yolles ishlarida ko’zga tashlanadi, keyinroq
А . А .Umiseva, N.I.Filicheva, Yu.N.Karaulov, G.S.Shchur kabilar ishlari bilan
bu nazariya rivojlantirildi.
6
Порковский М.М Избранные работы по языкознанию. – М.:Наука,1954. -382с
7
Yo’ldoshev.B. Maydon nazariyasining tilshunoslikka ta’siri haqida. O ’ zbek filologiyasi masalalari ( ilmiy maqolalar to ’ plami ) – Navoiy ,2001. -43 -44 b
8
Лингвистический эндиклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия. 1990. – с. 380.

Shuni ta kidlash lozimki, lingvistikaga maydon nazariyasi semantik’
maydon tushunchasi sifatida kirib keldi.
Xo sh, mazmuniy maydon nazaryasi paydo bo lishining qanday
’ ’
asoslari mavjud?
Bu nazaryaning paydo bo lishi asrimizning 20-30 yillariga to gri kelib,
’ ’
u V.Gumboltning tilning ichki shakli xususidagi ta limotini qayta yangi
“ ” ’
yo nalishda ko rib chiqilishi bilan bog lanadi. Bu davrda uzoq davom
’ ’ ’
etgan lisoniy tadqiqotlarning asosiy obyekti bo lgan tilning ichki shakli
’ “
sifatidagi ilmiy bahslar ushbu nazaryaning dunyoga kelishi uchun asos
bo ldi.
’ 9
Mazmuniy maydon termini o sha paytda tadqiqotchilar tomonidan
“ ” ’
turlicha izohlandi I.Trir mazmuniy maydon sifatida tushunchalar
“
maydoni , tushunchalar darasi ni nazarda tutdi. L.Vaysgerber til
” “ ” “
mazmuning ma lum qismi , tarkibning bo lagi , V.Porsig
’ ” “ ’ “
ma nolarning mohiyatan bog liqligi , T.Ips
“ ’ ’ ” e n mazmuniy va grammatik
jihatdan bog langan guruhini semantik maydon tarzida talqin etadi.
’
A. Yolles esa uni semantik birlashish deb nomlab, uning doirasida
“ ”
antonomik juftliklarni belgilaydi. F.Dornzayf va V.Vartburglar til lug aviy
’
tarkibi ajralish mumkin bo lgan semantik guruhlarida mazmuniy mydonni
’
ko radilar.
’
Yuqoridgi tadqiqotchilar semantik maydon atamasini har xil tarzda
izohlashlariga qaramay, ularni semasiologik tadqiqotlar asosi bo lgan,
’
tilning ichki shakli ni tushinishda tilni hr tomonlama va turlicha
“ ”
munosabatlarda o rganishlari bilan birlashtirish mumkin.
’
V.Gumbolt ning ichki shakl talimoti ni L.Vaysgerber, va I.Trir,
“ ”
tushunchaviy mohiyati jihatidan G.Ipsin va V.Porsig so zlarining mazmuniy
’
guruhi hamda sistemasi tomonidan F.Dornzayf va V.Vartburg esa tilning
lug at tarkibiga xos predmetlik va tushunchalar guruhi nuqtai nazardan
’
rivojlantirdilar.
9
Уфимцева А.А. Теорли «семантического поля» и возможности их применения при изучении словарного состави язика.
Вопросы теории язика и современоей зарубежной лингвистике: т 1961. – с.30.

Tilshunoslikda maydon tushunchasining uzil- kesil shakllantirishiga“ ”
yordam bergan hal qiluvchi tadqiqotlaridan biri L.Vaysgerber ning ishlari
bo ldi. Vaysgerber fikricha, tilni ruhiy mazmunning oddiy vositasi sifatid
’
emas balki dunyoni intelektual shakli sifatida o rganish zarur, uningcha,
’
semasiologiya ma nolar xususidagi fn bo lmay, tushunchalar haqidagi
’ ’
ta limot bo lishi kerak.
’ ’
G.Ipsen qadimgi Hind -yevropa tillari leksikasini qiyosiy tarixiy
–
jihatdan o rganish davomida sematik maydon terminini birinchi marta
’ “ ”
sharq tillaridagi metall nomlarini belgilovchi so zlar guruhiga nisbatan
’
qo llagan bo lib, bu so zlarning Hind yevropa tillarida funksional
’ ’ ’ –
jihatdan chegaralanib, alohida guruhni tashlik etishiga asoslangan.
V.Porsig bilan bir vaqtda F.Yolles ham tilshunoalikka mazmuniy
maydonning yangicha talqinini kiritdi. U malum butunchilikka mansub
birliklar shu butunchilikning biror jihatini ifodlashi bilan shu guruhg
xoslanishini ko rsatdi.
’
Maydon nazariyasi muammolari bo yicha keying yillarda qator
’
tadqiqotlar olib borildi. G.Shchur maydon muammolari yuzasidan mingdan
ortiq maqolalar e lon qilinganini takidlaydi. Bunday nazariy tadqiqotlarini
’
atroflicha o rganib, ularni umumiy tarzda tarixiyligi nuqtai nazaridan va
’
qo yilgan muammolar jihati ma lum guruhlarga ajratish mumkin. Bunda
’ ’
asosan nazariyaning alohida tushunchalarini xronologik yo nalishda ko rib
’ ’
chiqib, isbot qilinishi, nazariyaning qo yilayotgan muammolari jihatdan
’
o rganilishi, shuningdek, maydon nazariyasi tarixiylik va muammolar tahlili
’
bilan birgalikda olib borilishi nuqtai nazaridan farqlash mumkin.
Yuqorida aytilganidek, tilshunoslikda maydon nazariyasi bilan bog liq
’
juda ko p tadqiqotlar mavjud bo lib ularning mualliflari maydonning
’ ’
mohiyatini turlicha talqin etdilar. Bu ishlardn kelib chiqqan holda,
Yu.N.Karaulov maydonning asosiy xususiyatlarini quyidagicha belgilaydi:

1) maydon elementlarining o zaro aloqasi: bunda elementlarning’
mazmuniy o zshashligi, mazmuniy munosabatdorligi (semantik korrelyasiyasi)
’
obyektga bo lgan munosabati nazarda tutildi;
’
2) maydon elementlarining belgilanishi bir biriga nisbatan farqlari
–
asosida bazan bu xususiyat o zaro almashinish sifatida ham
’
tariflanadi;
3) mazmuniy maydonlarning mustaqilligi (yuqoridagi xususiyatlaridan
kelib chiqadi);
4) turli tillarda maydon xususiyatlarining o ziga xosligi (tarixiy
’
tarkibi, milliy jihatlari).
O zbek tilshunosligida ham leksik yoki sintaktik birliklar majmuasiga
’
maydon sifatida qaralgan tadqiqotlar mavjud. 10
O zbek tilidagi hodisalarni, lingvistik voqeylikni maydon sifatida
’
o rganishga bag ishlangan dastlabki tadqiqotlardan biri Sh. Iskandarovaning
’ ’
doktorlik dissertatsiyasidir. Olima shaxs mikromaydoni tahlili asosida o zbek
’
tili leksikasini mazmuniy maydon asosida o rganish usulini boshlab berib,
’
shaxs va uning tashqi ko rinishi, yoshi, fel atvori, faoliyati bilan bog liq
’ – ’
leksemalarni yaxlit bir maydon nuqtai nazaridan yondashgan holda tadqiq
qildi.
Shaxs tushunchasini ifodalovchi leksik birliklarning funksional
“ ” –
semantik xususiyatlarini yoritdi. 11
H. Ne matov, E. Begmatov, M. Abdievlar leksik, aniqrog i, bir sath
’ ’
doirasida amal qiluvchi maydon bo lishi mumkin emasligini aytadilar.
’
A.M.Kuznesov takidlaganidek, tadqiqotchilar ko p hollarda leksik maydonni
’
leksik semantik guruhga, leksik paradigmaga ma nodosh tushunchalar
– ’
sifatida qaraydilar. 12
Bu borada T. Mirzaqulovning Maydon nuqtai nazaridan
“
10
Iskandarova SH. O’zbek tili leksikasini mazmuniy maydon sifatida o’rganish (shaxs mikromaydoni): Filol. fanlari d-ri…diss.avtoref. –
Toshkent. 1999: Abduvaliev. M. To’siqsizlik maydoni va uni tashkil etuvchi sintaktik birliklar // O’zbek tili va adabiyoti . – Toshkent; 1988. -
№ 4 - 62 - 66 b
11
Iskandarova SH. O’zbek tili leksikasini mazmuniy maydon sifatida o’rganish (shaxs mikromaydoni): Filol. fanlari d-ri…diss. –
Toshkent. 1999
12
Кузнецов А. М. Поле/ Лингвистический энциклопедический словарь. – М: Советская энциклопедия, 1990. – с. 380 – 381.

yondashilganda u tilning bir necha sath hodisalarini tutashtirib sathlararo
farqqa, chek qo yadi, paradigma esa bir sath doirasida bo lib, sathlararo’ ’
chegarani saqlaydi degan fikri etiborlidir.
” 13
Olim tadqiqotida maydon nazariyasi va amaliyotiga doir mahsus
tekshirish olib borilmagan bo lsa-da, paradigmalar masalasi bilan bog liq
’ ’
ravishda ayrim munozatrali masalalar yechimiga doir fikrlar ham bildirgan.
T.Mirzaqulov maydon va paradigmatika munosabatini tahlil qilib ular
o rtasidagi farqlarni yoritishga harakat qilar ekan, maydon tushunchasi
’
morfemikaning yondash sathlar bilan aloqasi tutash zonalarning xususiyatini
paradigmatika doirasida o rganish uchun asos bo lib xizmat qilishini
’ ’
takidlaydi.
Maydon tushinchasining leksik semantik guruhdan farqini qamrov
–
doirasining kengligi, tizim tarkibidagi leksik birliklarning yuqoriroq
bosqichdagi birlashuvi ekanligi bilangina izohlab bo lmaydigan. Maydonni
’
butun til bo ylab sochilgan mavjudlik sifatida olish hodisaga obyektiv
’
yondashuv hisoblanadi.
Maydon qonuniyatining o zbek tilshunosligida voqelanishini o rganish
’ ’
borasida professor G .N. Zikrillayev va boshqa yetakchi tilshunoslarning
’
xizmatlari ham katta bo lmoqda.
’ H. Hojiyeva tadqiqotida G .N. Zikrillayev ’
tomonidan dastlab grammatik kategoriya sifatida o rganilgan hurmat
’
ma nosi maydon sifatida tadqiq qilindi.
’ 14
H.Hojiyeva komponent va kontekstual usullar yordamida hurmat
maydonini tahlil qiladi va maydonning dastlabki ikki katta uzviy vositasi -
lisoniy hamda nolisoniy vositasi borligini aniqlaydi. Lisoniy vosita tilning
turli sathlariga sochilgan holda mavjud bo lsa, nolisoniy vosita
’
so zlovchining turli xatti harakati yordamida hurmatning ifodalanishidir.
’ –
O zbek tilshunosligida son miqdor maydonini maxsus tadqiq qilgan
’ –
F. Safarov maydon va uning o rganilish masalasini atroflicha yoritgan. U
’
13
Mirzaqulov T. O’zbek tili morfem paradigmatikasi va sintagmatikasi masalalari: Filol. fanlari d-ri … diss. Avtoref. - Toshkent.1994.
– 18 - 19 b.
14
Hojiyeva H. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy – nutqiy xususiyati: Filol. fanlari nomzodi … diss. avtoref. - Samatqand,
2001. – 22 b.

son miqdor mikromaydonini miqdor makromaydonining tarkibiy qismi–
sifatida ajratib olishning falsafiy, umumfan va lingvistik asoslarini keltiradi.
Son miqdor maydoni vositalari - maydon yadrosi, markazi va qurshovi
–
vositalarining lisoniy xususiyatlari haqida fikr yuritadi.
Semantik maydon to g risidagi turli yo nalish va tadqiqotchilar
’ ’ ’
orasidagi xilma - xilliklarga qaramay, lingvistlar tomonidan bir xil
belgilangan bir necha nazariy masalalarni ko rsatib o tishimiz mumkin:
’ ’
1) til lug at tarkibi birliklarning tartibsiz xaotik yig indisidan
’ ’
iborat emas, u so zlarning mazmun jihatdan umumiyligi asosida
’
birlashuvchi bir qancha semantik maydonlarga bo linadi;
’
2) har bir semantik maydon faqat shu til uchun xos bo lgan
’
alohida usul bilan o zi aks ettirgan borliqni tarkibiy qismlarga ajratadi:
’
so zning semantik mazmuni o z - o zidan kelib chiquvchi narsa
’ ’ ’
hisoblanmaydi, u maydon ichidagi boshqa so zlar (birliklar) bilan
’
zidlanishlar vositasida yuzaga keladi. 15
Semantik maydon nazariyasi struktural semantika nazariyasi bo lishi
’
uchun, avvalo, semantik maydonlar obyektiv holda ajralishi zarur,
shuningdek, semantik maydonlarning striktur nazariyasi ma nolarini
’
component tahlil qilishi maqsadga muvofiqdur. Semantik maydonlar
mantiqiy tomondan, ya ni tushunchaviy asosda qurilmoqda, shuning uchun
’
semantika va boshqa lingvistik sohalar o rtasida ajralish bo lib qolmoqda.
’ ’
Aslida semantik maydonlar lingvistik asosga qurilishi zarur.
Shunday qilib, maydon lisoniy nutqiy hodisa sifatida o zida tilning
’
qarama-qarshi ikkilangan munosabatini aks ettiradi. Aslida maydon vositalari
orasidagi munosabat lisoniy bo lib, ular orasidagi aloqadorlik bevosita
’
kuzatilmagan.
Biroq nutqda maydon vositalarining bir birini to ldiruvchi,
– ’
qoplovchi munosabati ham mavjudligini nazarda tutish lozim. Chunki nutqda
15
Апресян Ю.Д. Дистрибутивный анализ значений и стриктурные семантические полл// Лексикографический сборник. Вып. V .
- M . 1962. - с. 53

tilning mustahkamlik qonuniyati amal qilib, bunga ko ra, har bir hodisani’
ifodalovchi nutqiy birliklar bilan qo llanadi. Bu sintaktik, morfologik,
’
morfologik sintaktik kengayish asos birlikning mazmunini to ldirish,
– ’
mustahkamlash uchun xizmat qilishini taqdirlash kerak. Bunda bir xil
mazmunli (bir maydonga kiruvchi) va har xil mazmunli (bir maydonga
kirmaydigan) vositalar asosida kengayishni nazarda tutish lozim.
Masalan, odatdagi (bir maydonga kirmaydigan vositalar asosida)
kengayish ( olma
– qizil olma - to q qizil ’ olma) sintaktik kengayish
bo lsa, maydon vositalari asosida kengayish (o qiy
’ ’ miz biz – o qiy ’ miz –
biz ikkala miz o qiy
’ miz ) morfologik - sintaktik kengayishning yaqqol
namunasidir.
Turli tilshunoslar tomonidan maydon uning vositalari, chegarasi,
tarkibi kabi masalalar turlicha talqin qilingan. Ye.I.Shendels grammatik
–
leksik maydon terminini qo llab, maydon tarkibini leksik va grammatik
’
birliklar mushtaragligi sifatida baholagan edi. 16
M.M. Guhman qarashlarida esa maydon tushunchasining ancha tor
tushunilganligini kuzatamiz. Unda maydon vositalari morfologik va sintaktik
birliklardan iborat grammatik tabiatli tushuncha sifatida qaralgan. 17
A. Bondarko morfologik, sintaktik, so z yasovchi, leksik, aralsh
’ –
leksik sintaktik va kontekstual vositalarni ham maydon chegarasiga
–
mansub deb qaraydi va funk sional semantik maydon
– terminini muomalaga
kiritadi. Funksional-semantik maydon (xususan, A.V.Bondarko tadqiqotlarida)
haqidagi tadqiqotlarda maydon bir sath doirasidan chiqib butun tilni qamrab
olishi aytiladi. 18
Funksional semantik maydon
– termini maydon tushunchasi talqinining
birmuncha takomillashganligidan dalolat beradi .
16
Шендельс Е. И., Гулыга Е. Грамматико - лексические поля в современном немецком языке. М - 1969.
17
?
Гухман М.М. Норма и социальная дифференциация. – М.: Наука, 1969.
18
Бондарко А.В. Грамматическая категория и контекст. - Л.: Наука, 1971. – 116 с.; Шу муаллиф. Теория морфологических
категорий. - Л: Наука, 1976. 256 с.; Шу муаллиф. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. – Л
Наука, 1983. - 208 с.; Шу муаллиф. Функционалная грамматика. – Л.: Наука, 1984.136с

H. Hojiyeva hurmat ma nosini, F.Safarov esa son - miqdor’
mikromaydonini funksional semantik maydon sifatida qarab, uni butun til
–
bo ylab sochilgan kattalik deb tushunadi.
’ 19
O zbek tilshunosligida esa muayyan tushuncha orqali umumlashgan
’
birliklarning turli sathlarda mavjudligi, hatto nolisoniy ifodalovchi vositalari
ham borligi nazarda tutilib, oddiygina maydon termin qo llaniladi.
“ ” ’
Maydon vositalarida bo lgan kabi, funksional-semantik maydon
’
vositalari tarkibi borasida ham qarashlarning turlichaligi kuzatiladi. Masalan,
M.M. Guhman, Ye.I.Guliga, Ye.I.Shendels maydonni yadro markaz va chekka
qismga ajratadi. A. Bondarko maydon tushunchasiga boshqacha
“ ”
nuqtainazardan yondashadi. U maydonning ikki turliligini takidlab,
morfologik vositaga tayanadigan maydonni bir markazli va turli vositaga
teng munosabatda bo ladigan maydonni ko p markazli maydon sifatida
’ ’
talqin qiladi. 20
M. Abduvaliyev to siqsizlik maydonini o rganishda dunyo
’ ’
tilshunosligi ananalariga tayanadi va uning tarkibini yadro va chekka qism
sifatida ajratadi. 21
G .Zikrillayev, H. Hojiyeva, F.Safarovlar esa maydon
’
tarkibini yadro, markaz, chekka qism laridan iborat voqelik sifatida
baholashgan. Biz ham tadqiqotimizda o zbek tilshunoslari boshlab bergan
’
ananaga tayangan holda ish ko rishni maqsadga muvofiq deb bildik va
’
daraja tushunchasini ifodalovchi maydon tarkibini yadro, markaz, chekka,
qism asosida tahlil qildik. Shuningdek, maydon terminiga nisbatan
konkretroq, aniqroq bo lgan
’ funksional - semantik maydon terminidan
foydalandik. Negaki, bu termin maydon tushunchasining lisoniy hodisa
ekanligiga ishora qilish bilan birga, uning mohiyatini ham o zida nisbatan
’
to liqroq aks ettiradi. Chunki funksional semantik maydonda asosiy
’ –
etibor til birliklarining bir xil ma noviy vazifa ifodalashiga qaratiladi.
’
19
Сафаров Ф. O’zbek tilida son- miqdor mikromaydoni va uning lisoniy - nutqiy xususiyati: Filol. fanlari nomzodi … diss. avtoref. -
Samatqand, 2004. – 24 b.
20
Бондарко А. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. – Л Наука, 1983. – с. 208
21
Abdullayev M. To’siqsizlik maydoni va uni tashkil etuvchi va sintaktik birliklar// O’zbek tili va adabiyoti . - Toshkent, 1988. - № 4-. 62-
66 b .

Shuningdek, fuknsional semantik maydon– termini hodisaning lingvistik
(sotsiolengvistik emas) aspektda tekshirilayotganligi bilan ham belgilanadi.
FSM yoki funksional-semantik maydonda birlashuvchi asos,boshqa
maydonlarda bo'lganidek umumiy mazmuniy belgining mavjudligi bo'lsa-da,bu
turdagi maydonlar turli sathlarga xos vositalar birlashuvi hodisasining yuzaga
chiqishi bilan boshqa turdagi maydonlardan farqlanadi.
FSM va mazmuniy kategoriya tushinchalarini bir-biridan ajralgan holda
o’rganish masalaning mohiyati to’la ochilishiga imkon bermaydi.Mazmuniy
kategoriyalar ananaviy yo’nalishda o’rganilgan lisoniy kategoriyalardan qator
xususiyatlari orqali farq qiladi,ular FSM guruhlari asosida yotuvchi o'zining
mantiqiy mazmuniga nisbatan bir xil bo’lgan guruhlarni yuzaga
keltiradi.Mazmuniy kategoriyalar leksemalarni onomasiologik yondashuv orqali
tadqiq etishda munosib o’rin tutadi.
Maydon nazaryasi ideografik lug atlar tuzishda munosib ahamiyat kasb
’
etadi.Chunki har qanday ideografik lug’at ma lum bir til leksikasini oson
’
o zlashtirishga ,u yoki bu tushinchalarni ifodalovchi so zni topishga qulay
’ ’
imkoniyat tug diradi.Ana shularni hisobga olib ,ideografik lug at tuzish
’ ’
tamoyillarini belgilash bugungi o zbek tilshunosligi uchun g oyat dolzarb
’ ’
masalalardan biri sanaladi.
1.2 . Maydon va uning turlari.
Tilshunoslikda maydon yo nalishiga bag ishlangan adabiyotlar
’ ’
ko payib borayotgan bo lsa da, ayrim mualliflar maydonga xos
’ ’ –
ekanligini ko rsatib bermaydilar. Natijada, tilshunoslikdagi ba zi
’ ’
qarashlarga (xususan, maydon nazariyasini tan olmaydigan tanqidchilar
qarashlariga) maydon atamasining noto g ri deyilishiga yo l
“ ” ’ ’ ’
ochilmoqda.
Semantik maydonlarning baholanishida eng ko p tarqalgan usullardan
’
biri, A.R.Luriyaning fikricha, assosiatsiyalar usulidir. Assosiativ tajribaning
mohiyati shundan iboratki, tekshirilayotgan odamga ma lum bir so z
’ ’
beriladi va unga xayoliga kelgan so z orqali javob berish tavsiya etiladi.
’

Bunda assotsiativ tarzdagi javoblar hech qachon tasodifiy bo lmaydi. Ularni’
ichki va tashqi assotsiativ aloqalarda yuzaga kelgan ikki katta
“ ” “ ”
guruhga ajratish mumkin.
Tashqi assotsiativ aloqali javoblarga yaqinlik bo yicha (uy tom, it -
’ –
dum), ichki assotsiativ aloqalarga o xshashlik va qarama qarshilik
’ –
bo yicha (it hayvon, stul mebel kabi) javoblar kiritiladi.
’ – –
Ko rinadiki, bunda so zlar ma lum kategoriyalarga ajratiladi. Bu
’ ’ ’
tekshirishlarda beixtiyor yuzaga keluvchi so z aloqalari sensor,
’
ko rgazmali haqiqiy yoki kategorial ongning xususiyatlarini aks ettiradi.
’ – 22
Assotsiativ metodning variantlaridan biri erkin assotsiasiyalar usulidir.
Bunda tekshirilayotgan kishiga bitta so z berilib, o zini nazorat qilmay,
’ ’
xayoliga kelgan so zlarni aytish taklif etiladi. Bu usulni Z.Freyd qo llab,
’ ’
quyidagi xulosaga kelgan: assotsiasialar oqimi tekshirilayotgan odamning
bilimi, vaziyatga aloqador holati, tushunchasi bilan bog liq bo ladi.
’ ’ 23
Qisqasi, maydon sifatida ko rsatilayotgan materiallarning turli
’ –
tumanligidan va ayrim tilshunoslar tomonidan bu tushunchaning har xil
talqin qilinishiga qaramay, maydonga xos yondashuvda ikki yo nalishni
’
ajratish mumkin: paradigmatik va sintagmatik yondashuv. Bular eng keng
tarqalgan yondashuv sanaladi. G.S.Shur ning ko rsatishicha tilshunoslikda
’
maydon komponenti ishtirok etgan va ommalashgan ifodalar sifatida
quyidagilarni ko rsatish mumkin: funksional semantik maydon, morfem
’ –
maydon, fonem maydon, so z yasovchilar maydoni, inkor maydoni, leksik
’
maydon, mazmuniy maydon mikro va makro maydon, nisbiylik maydoni,
vaqt maydoni, son makromaydoni, tasdiq maydoni, mavjudlik maydoni, mayl
maydoni, shaxs maydoni leksik grammatik maydon, transformatsion
–
maydon, mutloq ( relyasion) maydon faoliyat maydoni, holat maydoni va
boshqalar. 24
22
Лурия А.Р. Язык и сознания. - М.: Изд +30 М ГУ.1979. – с. 91 - 92
23
Лурия А.Р. Язык и сознания. - М.: Изд -30 М ГУ.1979. – с. 93.
24
Шур Г.С. Теорим поля в лингвистике. М. Наука, 1974. – с.19-21

Malumki, semantik maydon tushunchasi G.Ipsin ning ishi nashr etilgach
keng tarqaldi. G.Ipsin maydon deb umumiy ma noli so zlarning’ ’
yigindisini ko rsatgan edi. Biroq Y.Trir ning fikricha, maydonga xos
’
yondashuv V.Gumbolt va G.Ostgof ga borib taqaladi.
Y.Trir avvalo, leksik va tushunchaviy maydonlarni bir - biridan
farqladi. U konsepsiyasining tanqidchilariga bergan javoblarida
yondashuvning umumfalsafiy va umumlingvistik jihatlari bilan emas, balki
sof amaliy mulohazalardan kelib chiqqanini bildiradi. Uni dastlab
umumleksikasidan alohida so zlar guruhini ajratish mezonlari qiziqtiradi.
’
Bunday mezon esa, uning fikricha, berilgan so zlar guruhidagi umumiy
’
ma noning mavjud bo lishi sanaladi. Biroq bu so zlar boshqa ma nolari
’ ’ ’ ’
bilan o zga guruhga kirganligi sababli, umumiy tushuncha ifodasi
’ “ ”
afzalroq ko rinadi. Chunki bu bilan berilgan leksemalar yig indisini
’ ’
ikkinchisidan farqlash mumkin . Y.Trir so z va uning xususiyatlari uning
’
sistemada, maydonda tutgan o rni bilan belgilanadi deb hisoblaydi.
’ 25
Leksikadagi paradigmatik maydon yondashuvida ikki xususiyat yaqqol
ko zga tashlanadi.
’
1) bunday yondashuvda leksemalar guruhi tekshiriladi;
2) ushbu guruh elementlaridagi umumiy semantik belgilar mavjudligi
kuzatiladi.
Hozirgi davrda maydon nazaryasi qator jahon tilshunoslarining
tadqiqotlarida grammatikaga xos masalalarni yoritishda muhim o rin
’
tutmoqda. Grammatikadagi maydon tushunchasi ko proq morfologik sathdagi
’
Grammatik kategoriyalarni ularga funksional semantik jihatdan yaqin bo lgan
’
tilning boshqa sathlari vositasidagi aloqaning tikshirilishi davomida
qo llaniladi.
’
Jumladan, V.G.Admoni o zining bir qator ishlarida gap maydonga
’
xos tabiatini ochib bergan. 26

25
Трир Й. Ko ’ rsatilgan asar
26
Адмони В.Г. Синтаксис современного немецкого языка. Система отношений и системи постороений. Л.: Наука, 1973; Admoni
W . Der deutche Sprachbau . Berlin .1964.

Grammatik maydoni M.M.Guhman tomonidan ilgari surilgan
paradigmatik bo lmagan birliklarning paradigmatik sistemalar bilan o ziga’ ’
xos munosabati bilan farqlanadigan grammatik modellashtirishning alohida
tuzilish birligi sifatida tushinish o ziga xos ahamiyatga ega.
’ 27
Maydon yadrosini morfologik sathdagi muayyan Grammatik
kategoriyalar hosil qiluvchi so z shakllari sistemasi tashkil qiladi. Chegara
’
qismi shu grammatik kategoriya bilan funksional jihatdan ma lum tartibda
’
bo lib, ammo kamroq shakllangan tuzilmalarni namoyon qiluvchi turli xil
’
birliklardan hosil bo ladi. Maydonning markaziy (yadro) va chegara
’
(periferik) sohalarga ajratilish maydon yadrosini tashkil qiluvchi til birliklari,
ya ni so z o zgatuvchi paradigmalar rolining muhimligini namoyon
’ ’ ’
qiladi. Faqat yadroviy soha strukturasi bo lgandagina, ikkilamchi tartibdagi
’
birliklar maydonning chegarasini yuzaga chiqarishi mumkin.
Sintaktik sath doirasida maydonning yuzaga chiqishida so z
’
o zgartuvchilarining roli shunchalar yuqoriki, ularsiz grammatik maydonni
’
hosil qilish umuman mumkin emas.
Sintaktik maydon termini bilan dastlab V.Porsig ning tadqiqotlari
yuzaga kelgan bo lsa-da, u leksemalar o rtasidagi sintagmatik
’ ’
munosabatlarni ushbu atama ostida beradi. V.Porsig so z birikmalari va
’
boshqa tarkibiy qismlarning mazmuniy mosligi ifodalanib turgan sintaktik
butunliklarni belgilaydi va bir vaqtning o zida subyekt bilan predikat yoki
’
predikat va obyekt o rtasidagi munosabatlarning o rganilishini ikkinchi
’ ’
darajali hisoblaydi.
Sintaktik sath birliklariga nisbatan maydon tushunchasi g arbiy
’
germaniyalik tilshunos L.Vaysgerber ishlarida ko rinadi.
’
N.I.Flicheva sintaktik maydon sifatida obyektiv real munosabatlarning
umumlashgan imlosini aks ettiruvchi sintaktik ma nolar yaqinligini
’
ifodalanayotgan sintaktik modellar guruhini tushunadi. Uningcha, muayyan
struktur modellarning sintaktik maydonga birlashish ular o rtasidagi real
’
27
Гухман М.М. Единиди анализа словоксмекительной системы и понятие поля// Фонетика.Фонодочки. Грамматика.
К.семидесятидетию. А.А Реформатского. – М. 1971. – с. 169.

mazmuniy va funksional aloqalarning birligi bilan yuzaga chiqadi.
Grammatikada sintaktik maydon tushunchasining qo llanishi suniy ravishda’
(nazariyada) tildan foydalanuvchilar ongida real mavjud bo lgan sintaktik
’
strukturalar o rtasidagi aloqalarni modellashtirishga harakat qilish bilan
’
bog lanadi.
’
Sintaktik maydonlarni ajratish uchun, birinchi, navbatda, ifoda jihatidan
har xil bo lgan, ammo mazmun planida qisman yoki to la mos keluvchi,
’ ’
ya ni umumiy invariant mazmuniy xususiyatlari mavjud bo lgan til
’ ’
vositalari yig indisi bo lishi zarur. Shuning bilan birgalikda, mazmuniy
’ ’
invariantlilik, vazifaviy yaqinlik, muayyan sintaktik sohada funksional
jihatdan birgalikdagi munosabatga olib kelib keladi. Maydon planida
yaqinlashuvchi modellar maydon hosil qilib, tilning umumiy sohasiga
xizmat qiladi.
Keyingi yillarda o zbek tilshunosligida ham sintaktik sath doirasida
’
maydonga xos ayrim tadqiqotlar yuzaga kela boshladi. Biroq hali bu sathda
maydon nazariyasini mahsus o rganish muammosi turibdi.
’
Morfosemantik maydon atamasi, odatda, leksik sath birliklari, yani
so zlarga nisbatan qo llaniladi. Bu atamaning kirtilishi uchun asos bo lib,
’ ’ ’
ya ni mazmuniy jihati umumiy bo lgan so zlar guruhigina emas, balki
’ ’ ’
umuniy semantika va morfem tarkibi umumiy bo lgan birlashmalar ham
’
xizmat qiladi. Bunda morfem tarkib umumiyligi ma lum guruhga
’
birlashgan leksik birliklarning o zaklariga xos umumiyligida ham va
’
ularning qo shimchalari umumiyligida ham namoyon bo lishi mumkin.
’ ’
Invariantlilik tamoyiliga asosan, leksik birliklar ma nolari va
’
morfemalari umumiyligi bo yicha ham, differensial belgilarning
’
umumiyligida ham birlashishi mumkin. Morfosemantik maydonlar leksika
uchun ham, morfologiya uchun ham tipik bo lishi kuzatiladi. Bunday xulosa
’
chiqarishga bir necha yaqin tillar morfologiyasida elementlari morfem
tarkibi hamda semantikasi umumiy va ular o zaro aloqada bo lgan
’ ’
guruhlarni ajratish mumkinligi asos bo ladi.
’

O zbek tilshunosligida T.Mirzaqulov o zining morfem paradigmatika’ ’
borasidagi mahsus ishida maydon va paradigmatika o rtasidagi
’
farqlarni ochishga harakat qilganligi ma lum. Uning fikricha, maydon
’
tushunchasi morfematikaning yondosh sathlar bilan aloqasi, tutash
zonalarning xususiyatini paradigmatika doirasida o rganish uchun asos
’
bo lib xizmat qiladi. T. Mirzaqulovning takidicha , Maydon nuqtai
’ “
nazaridan yondashilganda, u tilning bir necha sath hodisalarini tutashtirib,
sathlararo farqqa chek qo yadi, paradigm esa bir sath doirasida bo’lib,
’
sathlararo chegarani saqlaydi”.
Transformasion maydon yoki sintaktik paradigmalar bir – biri bilan
sinonimik va yasalighi ( деривацион ) munosabatlari bilan bog’langan aniq
so’z birikmalari va gaplar bilan ifodalangan mazmuniy maydonlardir.
Sintaktik paradigmalar leksik paradigmalar bilan uzviy bog lanib,
’
ko pincha yagona paradigmatik komplekslar hosil qiladi va Porsig
’
maydonni yuzaga keltiradi: hurmoq it, kishnamoq ot
– – turdagi aniq
mazmuniy sintagmalar vositasida it huradi, ot kishnaydi tarzidagi sintaktik
sintagmalar vujudga keladi. Ularni ayrim adabiyotlarda sintagmatik
maydonlar yoki sintagmatik mikromaydonlar deb yuritiladi.
Tilshunoslikda keyingi bir necha o n yillarda assosiariv maydon
’ “ ”
atamasi keng tarqaldi. Garchi bu masala Aristotelga borib taqalsa-da. XX
asr boshlarida mediklar va psixologlar (dastlab AQSH va Germaniyada) bu
bilan maxsus shug ullana boshlandi.
’
Bu xususida diqqatga sazovor tajribalardan Kent va A. Rozanov
tomonidan o tkazilgan tajribani ko rsatish mumkin. Keyingi tadqiqotlar
’ ’
uchun ular asos bo lib xizmat qilmoqda. Tajribalar asosida
’
tekshiriluvchilarning faqat psixik rivojlanish darajasigina emas, balki
lingvistik taraqqiy etganlik darajasi ham aniqlanmoqda.
Grammatikada maydon leksik grammatik maydon yoki funksional
“ ” “
semantik maydon (qisqacha FSM) tarzida yuritiladi. FSM ma lum
” ’
mazmuniy kategoriyalarga tayangan, vazifalari umumiyligi bilan o zaro
’

munosabatda bo lgan tilning turli sathlariga xos vositalat vositalar sistemasi’
hisoblanadi.
FSM lar asosida turli xil til vositalarining birlashtiruvchi va ularning
o’zaro munosabatlarini yuzaga chiqaruvchi mazmuniy invariant – mazmuniy
kategoriyalar 28
yotadi. A.B. Бондарко barcha FSM larning asosi obyektiv
borliqdagi u yoki bu munosabatlarning kishi ongida ma’lum mazmuniy
kategoriyalar ko rinishida aks etishi ekanligini takidlaydi.
’
A.V.Bondarko FSM larning ushbu to rt guruhuni ajratadi:
’
1. predikativ yadroli FSM (aspektuallik, modallik, maishiylik, nisbiylik
maydonlari kompleksi):
2. predmetlik ( subyekt obyekt) yadroli FSM(subtyektlilik
– –
obyektlilik, aniqlik noaniqlik maydonlari):
–
3.miqdor sifat yadroli FSM ( miqdor, sifat, qiyosiylik, tegishlilik
–
maydonlari):
4.holat yadroli FSM (bog liqlik va lokativ maydonlari)
’
FSM larda maydonga birlashish asosi bo’lib, birinchidan, umumiy
mazmuniy belgining mavjudligi, ikkinchidan, turli sathlarga xos vositalar,
ya’ni grammatik va leksik birliklar orqali birlashuv hodisasining yuzaga
chiqishi xizmat qiladi. FSM lar mazmuniy qamrovdagi birliklarni
umumlashtirish bilan mazmuniy maydonlarga yaqin tursa da, ular qandaydir
–
shakily ifoda vositalariga aloqadorligi bilan farqlanadiki, bunday maydonlarga
grammatik vositalarning ham umumlashishi mavjud.
FSM lar mazmun plani muayyan grammatik kategoriyalar bilan
ifodalanuvchi, ifoda plani esa tilning sathlariga xos bo lgan vositalarning
’
kategoriyalar ko rinishida aks etishi demakdir.
’
28
Mazmuniy kategoriyalar xususida quyida alohida fikr yuritiladi ”Mazmuniy kategoriyalar va ularning til birliklarini tasniflashdagi
ahamiyati mavzusiga qarang.

Funksional semantik maydonda sinonimik aloqalar mavjud, biroq u–
sinonimik qatorlardan kengroq 29
ya ni bunday maydon qarama qarshi
’ –
bo lgan ma nolarni ham o z ichiga oladi.
’ ’ ’
Shunga qadar FSM lar modallik aspektuallik zamon (temporallik), nisbat
kabi kategoriyalar doirasida tadqiq etildi. Tilshunoslikda, xususan, o zbek
’
tilshunosligida bu masala yetarli darajada o rganilmagan muammo sifatida
’
o z tadqiqotlarini kutmoqda.
’
O zbek tili leksikasini FSM sifatida o rganishda leksikani
’ ’
makromaydon tarzida qaralib, u turlicha makromaydonlarga ajratiladi:
predmet, shaxs, zamon, makon, holat, harakat, munosabat, nisbat singari,
makromaydonlarga bo linishning asosi faqat bir so z turkumi doirasida
’ ’
yoki turlicha so z turkumlari doirasida kuzatilishi mumkin. Jumladan, rang
’ –
tus, bildiruvchi, oq, qora, yashil,sariq, pushti leksemalari FSM sifatida belgi
makromaydoniga kirib, sifat so z turkumi tarzida umumiy sanalsa,
’ tirishdi,
tirishgan, trishish harakat mazmuniy kategoriyalariga mansub birliklar
harakat makromaydonining tarkibiy qismlari sirasiga kiradi. Biroq bu so zlar
’
fel va uning funksional shakllari tarzida farqlanadi.
Yoki shaxsni nomlash funksiyasi bilan birlashgan shaxs mikromaydoniga
mansub so zlar ham ananaviy qarashlardagi ot, sifat singari turlicha
’
turkumlar doirasida kuzatilishi mumkin. Shuni takidlash joizki, bu o rinda til
’
taraqqiyoti natijasida bir turkumning boshqasiga ko chishi yoki otlashish
’
hodisasining yuzaga chiqishi emas, balki, ushbu leksemalar vazifasidagi
umumiylik, shaxsni nomlash xususiyati muhimdir.
Xullas, bunday tasnif usulini barcha til sathi birliklariga nisbatan
qo llash o ziga xos ilmiy samara beradi.
’ ’
O zbek tilshunosligida mazmuniy kategoriyalar, ularning til birliklarini
’
tasnif etishdagi ahamiyati masalasi yetarli o rganilmaganligi, funksional
’ –
semantik maydonlar bilan mazmuniy kategoriyalar orasidagi bog liqlikdan
’
29
Funksional – semantik sinonimlar xususida qarang: Шамсидинов Х . So’zlarning funksional – semantik sinonimlari //O’zbek tili va
adabiyoti: - 1995. № 1;Shu muallif. So’zlarning so’z funksional – semantik sinonimlari// O’zbek tili va adabiyoti. – 1996.

kelib chiqib hamda tadqiqotimizning bevosita mazmuniy maydonga taaluqli
ekanini hisobga olib mazmuniy kategoriyalarning xususiyatlari, ularning
ahamiyati borasida to xtalib o tamiz. ’ ’
Hali til birliklarini yaxlit bir tizim sifatida organish, sistem tilshunoslik va
‘
uning tadqiqot metodlari (usullari) tola takomillashmagan bir davrda ( tilning
‘
sistem xarakteri, tilshunoslikka bagishlangan dastlabki yirik tadqiqotlarda
‘
namoyon bola boshladi. Til leksik qatlamlarining sistem xarakterga ega ekanligi,
‘
uzoq davrlar davomida bahsu munozaralarga sabab bolib kelgan bolsa hamki,
‘ ‘
sinonim va antonimlarning alohida-alohida leksik-semantik guruhlar sifatida
ajratilishi tilshunoslarda hech qanday shubha uygotmadi.
‘
Sinonimlar va antonimlarning alohida-alohida leksik-semantik guruhlar
(paradigmalar) sifatida ajratilishi esa, oz navbatida, til hamda shu til lugat
‘ ‘
tizimining sistem xarakterga ega ekanligidan dalolat beradi. Bir soz bilan
‘
aytganda, sinopim sozlar bu, aniq semantik aloqa (munosabat) asosida boglangan
‘ ‘
lugaviy birliklarning aniq (konkret) tizimidir. Xuddi mana shu aniq semantik aloqa
‘
asosida boglangan leksik paradigmalar, oz navbatida, yaxlit bir mikrotizimni
‘ ‘
tashkil qiladi. Qaysiki, bu mikrotizim doirasida har bir elementning mavjud
manolari bilan ozaro boglanish (aloqa)ga kirishishi asosida namoyon boladi.
’ ‘ ‘ ‘
Chunonchi, quyosh, oftob, shams, qamar, chiroyli, guzal, zebo, suluv va h. k.
O zbek tilshunosligida ham tilning lug at qatlamini yaxlit bir tizim sifatida
’ ‘
o rganish sohasida qator tadqiqotlar amalga oshirildi.
‘ Fan taraqqiyotinnng turli
davrlarida amalga oshirilgap bir qator ilmiy tadqiqotlarda sistem leksikologiya
asoslari shakllanib bordi. Binobarin, ozbek tilshunosligida sistem
‘
leksikologiyaning shakllanib, taraqqiy etish yollarini quyidagi bosqichlarga bolish
‘ ‘
mumkin:
a) birinchi bosqich. Soz va leksema orasidagi farq, semalar va ularni tarkibiy
‘
qismlarga ajratish yollari, ayrim soz juftlarining semantik tarkibini (strukturasini)
‘ ‘
aniqlashda namoyon boladi;
‘
b) ikkinchi bosqich. Sistem leksikologiyaning taraqqiyot bosqichi sozlarni
‘
tematik va leksik-semantik guruhlarga birlashtirib, manoni tarkibiy qismlarga
’

ajratib organish bilan xarakterlanadi. Xuddi shu bosqichda ozbek tili‘ ‘
leksikologiyasida ham sozlarni leksik-semantik guruhlarga birlashtirib organish,
‘ ‘
yani sistem tilshunoslik, sistem leksikologiya asoslari shakllanadi. Xuddi shunday
’
asosga tayangan holda sistem leksikologiyada alohida leksik-semantik guruhlar
sifatnda asosan sinonimik manolar asosnda boglangan leksik paradigmalar,
’ ‘
antonim manoga ega bolgan sozlar guruhi, turli tematik va leksik-semantik
’ ‘ ‘
qatorlar, leksik paradigmalar tadqiqot manbai bolib keldi
‘ 30
.
Oltmishinchi yillarning oxiriga kelib, Garbiy Evropa va keyinchalik rus
‘
tilshunosligida ham sistem leksikologiyada malum bolgan leksik-semantik
’ ‘
guruhlar spnonimik hamda antonimik paradigmalar bilan bir qatorda, lugaviy
‘
birliklar orasidagi leksik-semantik munosabatning yangi bir turi giponimiya
—
ajratiladn.
Giponimiya, giponim hamda giperonim atamalari dastlab 1968 yilda ingliz
tilshunosi professor D. J-Layopz tomonidan qollanildi. Shundan keyin giponimiya
‘
haqidagi dastlabki ilmiy axborotlar rus tilshunosligida ham vujudga kela boshladi.
Taniqli rus tilshunoslari A. A. Ufimseva, L. Novikov, Zemskiy va boshqalarning
ishlarida, Fomyanova hamda Suprun tahriri ostida chop etilgan «Общие
языкознания» kitobida, Yu. S. Stepanovning « Общие языкознания» nomli
asarida hamda fransuz tilshunosi V. G. Gakning asarlarida ham bu atama dastlabki
ilmiy mulohazalar sifatida ifodalangan.
Giponimiya haqida yuqorida korsatib otilgan til-shunoslarning qarashlarini
‘ ‘
organish natijalari shuni korsatdiki, mazkur ishlarda giponimiya atamasi ostida bir
‘ ‘
tomondan, jins-tur munosabatini ifodalab kelgan sozlar qatori, yana bir tomondan,
‘
butun-bolak munosabatini ifodalash asosida boglangan sozlar qatori, boshqa bir
‘ ‘ ‘
tomondan esa lugaviy birliklarning ozaro ketma-ketligini ifodalash asosida
‘ ‘
boglanishi natijasidax vujudga kelgan ierarxionimik qatorlari tushuniladi.
‘
30
Safarov F. O'zbek tilida son miqdor mikromaydoni va uning lisoniy-nutqiy hususiyati: Filol.fanlari noimzodi…diss.-
Samarqand, 2004.

II Bob. Do stlik leksik-semantik maydonning“ ‘ ”
lingvomadaniy xususiyatlari
2.1. Do stlik/Friendship tushunchasi hamda uning lug aviy
“ ‘ ” ‘
ma nolari
’
Tadqiqot ishimizning ushbu qismida asosiy etibor Do stlik semantik
“ ‘ ”
maydonining tilda ifodalanishi xususiyatlarini kognitiv va ligvomadaning jihatidan
tahlil qilamiz.
Bu tahlil quyidagi bosqichlardan iborat.
1. Frindship va Do stlik leksemaslarining ma no strukturasining tahlili.
‘ ’
2. Friendship va Do stlik leksemasi o zak bo lgan so zlarni aniqlash.
‘ ‘ ‘ ‘
3. Do stlik sematik maydonning tarkibi va hajmini o zida aks
“ ‘ ” ‘
ettirgan ingliz va o zbek tillarida maqol, matal birliklarning tasnifi.
‘
Har bir til va madaniyatning o ziga hos va umumiy xususiyatlari bo lgani
‘ ‘
kabi ingliz o ziga hos va umumiy tomonlari mavjud ma lum bir milliy
‘ ’
konseptosferaning o rganish jarayonida uning o ziga xosligi va umumiyligini
‘ ‘
o rganish lozim.
‘
Milliy dunyoqarashni o rganishda asosiy uslublardan biri-ma lum bir
‘ ’
konseptning ichki tuzilishini tahlil qilishdan iborat. Bunday uslub shu millatning

tafakkurida aniq bir semantik maydonning aks etishi haqida xulosalar‘
chiqarishga ko maklashadi. Quyida biz ingliz va o zbek dunyoqarashlari
‘ ‘
xususiyatlarini Do stlik semantik maydon asosida ko rib chiqamiz.
“ ‘ ” ‘
Sematik maydonning tushunchasiga xos tomonlarini aniqlashda avvalo shu
konsept izoxlangan lug atlarni tahlil qilib chiqish lozim shu vazifani bajarishda biz
‘
ingliz va o zbek tillarida lug atlarni tadqiqot materiali sifatida tanlab oldik.
‘ ‘
1-bosqich.
Ingliz tilida Do stlik so zi quyidagicha ma no strukturasiga ega.
“ ‘ ” ‘ ’
Origin:
Before goo; Middle English friend, frend, Od English freond friend, lover,
relative (cognate with old saxon friund, ald High german friunt (German Freund),
Gothic frijo nds), orig present participle of fre ogan, cognate with Gothic
’ ’
frijo n to love
’ 31
.
Friendship so zning o zagi
‘ ‘ “ friend ” hisoblanadi.
A friend is one with whom you spend your free time, share your thoughts
and interests, who keeps your secrets, whom you trust and who is always ready
to help. I ve got a lot of friends some of them are close, some are not, but all of
’
them make my life brighter and more interesting. In my view friendship is a gift
from god. I can t imagine my life without friends.
’ 32
Though some natural loners are happy without them, most of us depend
greatly on the company of true friends. 33
Friendship is a relationship of mutual affection between two or more
people 34
.
Friendship is a stronger form of inter personal bond than an association.
31
http://www.psychologytoday.com/basics/friends .
32
http://fortee.ru /2013/09/15/bilet-4-friendship/
33
http://www.Psychologytoday.com /basics/friends
34
“Definition for friend”. Oxford Dictionaries. Ford Dictionary Press. Retrieved 25 May 2012.

Friendship has been studied in academic fields such as sociology, social
psychology, anthropology, and philosophy. Various academic theories of
friendship have been proposed .
Although there are many forms of friendship, some of which may vary from
place to place, certain characteristics are present in many types of friend ship
such characteristics include affection, sympathy, empathy, honesty, altruism ,
mutual understanding and compass, enjoyment of each other s company, trust,’
and the ability to be oneself, express one s feelings, and make mistakes without
’
fear of judgment from the friend.
Friend [friend] show IPA noun
1. a person attached to another by feelings of affection or personal regard.
2. a person who gives assistance; patron; supporter: friends of the Boston
Symphony.
3. a person who is on good terms with an other; a person who is not
hostile: who goes there? Friend or foe?
4. a member of the same nation, party, etc
5. ( initial capital letter) a member of the Religious Society of Friends; a
Quaker, verb (used with object).
6. Rare to befriend
7. to add (a person) to one s list of contact s on a social networking
’ –
website: I just friended a couple of guys in my class. Idioms
8. make friends with, to enter into friendly relations with: become a friend
to.
O zbek tilida ham Do stlik so zi ham o zining ma no strukturasiga
‘ “ ‘ ” ‘ ‘ ’
ega.
Do st [f-t] 1 inoqlik, ahillik, totuvlik munosabatlari bilan bog langan,
‘ ‘
ko ngli, dili yaqin; muhib.
‘ Qadrdon do st. CHin do st. Ular yoshligidan do st ‘ ‘ ‘
edilar. Mehnatdan do st ortar.
‘ Maqol. O z do stim deb sir aytma, ‘ ‘

do stingning ham do sti bor. ‘ ‘ Maqol. // Do st halqlar Ishimizga do st ‘ – ‘
odamlar suyunib, dushman ketsin o tday bo lib kuyunib.
‘ ‘ “ Rustamxon . / ” Y a qin,
tanish, oshno. Do sti nodondan dushmani ziyrak afzal.
‘ Maqol. Jon do sti ‘ jonini
ham ayamaydigan, samimiy, beg araz do st.
‘ ‘ Ish do sti ‘ birga ishlab orttirilgan
do st.
‘ Ish do sting jon do sting. ‘ ‘ Mol do sti ‘ oldi berdi qilib orttirilgan do st, ‘
bor narsadan ilinji bo lgan yuzaki do st.
‘ ‘ Piriga ham do st bo lmaydi ‘ ‘ hech
kimsaga do st bo lmaydi. Yomon odam haqida.
‘ ‘
2 tarafdor, homiy. Bir kuni menga qarab: O rtoqjon, hukumatimiz xotin-
“ ‘
qizlarga do st emish, ular ham o z ixtiyori, o z erki bilan odamdek yashasin,
‘ ‘ ‘
deyar emish... - degan edi.
” S.Zunnunova, Gulxan.
3 (1-sh.eg.f-da) murojaat formasi. Kamol toping, do stim!- Ho sh taqsir nea
‘ ‘
xomushsiz! E, aziz do stim, sal qiynalibroq qoldim.
– ‘ N.Safarov, Hayot maktabi.
4 diniy tasavvufda: Xudo. Har zamon yaqin-yaqinroqdan gadoy tovushi
eshitiladi: Hey do st, shaydullo, banomi olloh, sadaqa raddi balo, baqavli
“ ‘
rasuli hudo .
” A.Qahhor, Bemor. Do st tortmoq 1 Do st! ‘ “ ‘ ” deb xudoga
yolvormoq; 2 ko chma, qichqirmoq, sayramoq. Qumrilar do st tortib,
‘ ‘
g azaloylar sayrab, boqqa oroyish berib, namasozlik bir munosib yarashib
‘
turibdi. Ravshan .
“ ”
Do st [f-t]
‘ (o -cho ziq) tasanno, ofarin bildiradi. ‘ ‘ Do st, kam bo lmang! ‘ ‘
Rohat ni eshitib, Tantiboyvachcha ezib yubordingiz, jonidan! deb
– “ ” “ ” –
qichqiribdi va bangilar kabi bir do st! tortdi.
“ ‘ ” Oybek, Qutlug qon. ‘ 35
Do stlik inson axloqining beba
‘ – h o go zalligi, ijobiy fazilatlar gavxari. ‘
Insondagi barcha go zal fazilatlar bir marvarid shodasi bo lsa, uning dur-gavhari
‘ ‘
chin insoniy muhabbatga asoslangan do stlikdir. Do stlik insonning kuchiga
‘ ‘
kuch, qudratiga qudrat qo shadigan, kishini baxtli qiladigan, hayotini bezaydigan
‘
eng muhim omillardandir.
Do stlik birodarlikning eng yaxshi xislatlaridan biri kishilarga mehr
‘ –
shafqatli bo lishini anglatadi. Do stlikka xos bo lgan yana bir xislat o zaro
‘ ‘ ‘ ‘
35

yordam hisoblanadi. Biz o qishga, mehnatda, jamoat ishlarida o rtoqlarimiz‘ ‘
yordamimizni ayamasligimiz kerak.
Do stlik tor ma noda, ya na ikki kishi orasidagi aloqadagina iborat deb
‘ ’ ’
tushunmaslik darkor. Do stlik tushunchasi ijtimoiy ahamiyatga ega bo lib,
‘ ‘
million-million kishilarning ahil yashashi, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda
ham hamjixatligini bildiradi. Hozir ham, bbundan avval ham yer kurasi xalqlari
orasidagi baynalmila do stlik jahon ahamiyatiga ega bo lgan bundan keyin ham
‘ ‘
shunday bo lib qoladi.
‘
Do stlik guldan nozik, po lattan qattiq, dovuldan kuchli, deyishadi. Do slik
‘ ‘ ‘
o zaro munosabatda samimiylikni, zi
‘ y raklikni, rostgo o ylikni, to g rilikni ‘ ‘ ‘ ‘
talab etadi. Masalan, bir kishi do stida ko p yaxshiliklar qilgan deydi: qiynalib
‘ ‘
qolganda uni samimiy qo llab-quvvatlagan, ko nglini ko targan, moddiy
‘ ‘ ‘
yordam berib turgan.
Yaxshilik ko rgan kishi do stining bu yaxshiliklarini unutgani yoq, ammo
‘ ‘
ya shilikka yaxshilik bilan javob berishga hali uning qurbi yetmaydi. Nima
’
bo ldi-yu do stining ko ngliga yoqmaydigan bir gap aytib, ranjitib qo ydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Shundan so ng yaxshilab qilgan odam ko pchilik ichida: Falonchining shuncha
‘ ‘
yaxshiliklar qildim, bilmadi non ko rlik qildi, - deb shikoyat qiladi shunda yaxshilik
‘
ko rgan odam hijolatda qoladi. Nega o sha narsalarni oldimdeb afsuslanadi.
‘ “ ‘
Xalqimizda Minnatli oshni it ham ichmaydi ,-deb bekorga aytilmagan.
“ ”
Do stlik so zning o zagi do st hisoblanadi uni lug atlarda quyidagicha
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
talqin qilinadi.
S h unday qilib biz har ikkala tilda ham Do stlik so zining ma nosini
‘ ‘ ’
o rganib quyidagi xulosaga keldik. Ingliz va o zbek tilida ham do stlik ikki
‘ ‘ ‘
kishi o rasidadi yaqin aloqani bildirganini ko rdik. Ikkala tilda ham do stlik
‘ ‘ ‘
orasida rostgg ylik, g amxo rlik, ishonch bo‘lishi kerakligini guvo
‘ ‘ ‘ h i bo‘ldik.
2-bosqich. Friend va do‘st leksema lari o‘zak bo‘lgan so‘zlar quyidagilardan
iborat.

Friendly adj. 1. Someone who is friendly is always pleasant and helpful
towards other people. → sympathetic.
2. if you are friendly with someone you are their friend.
Friendship noun a relationship between people who are friends. 36
Friendless – yakka yolg iz, tanho, boshqalardan ajralgan. ‘
Friendly 1) do stona 2) samimiy munosabatdagi nation do st
– ‘ – ‘
mamlakat. 37
Do st-dushman
‘ Do st(lar) va dushman(lar). ‘ Sen do st-dushmanni ajratib ‘
muomala qilgin . P.Tursun, O qituvchi.
‘ Do st-dushmanning gapiga kirib, ‘
hammang ham shunga yopishaverma, Hamza, Paranji sirlari.
Do st-yor
‘ Do st(lar) va yor(lar), hamdam(lar). ‘ Do st-yorlar yig ilib ‘ ‘
chag ir ichib, musiqa va raqslar bilan tong ottiradilar
‘ . Oybek, Navoyi.
Do stlarcha
‘ rvsh Do stlik bilan, do stona, do stlar kabi. ‘ ‘ ‘ Salimxon...
qo l berib do stlarcha ko rishdi. A.Qahhor, Sarob // Do stlarcha muomala-
‘ ‘ ‘ ‘
Do stlarcha ko rishish.
‘ ‘
Do stlashmoq
‘ Do st bo lmoq, do stona munosabatlar bog lab ‘ ‘ ‘ ‘
yaqinlashmoq, ahillashmoq, inoqlashmoq. Biz sizlar bilan do stlashmoqqa keldik.
‘
Do stlashtirmoq do stlashmoq
‘ ‘ , fl.ort.n.
Do stlik
‘ do st 1, 2 s, ‘ belgi oti. Sovet xalqlarining qardoshlarcha do stligi. ‘
Do stlik munosabatlir. Mamlakatimiz xalqlarining buzilmas do stligi.
‘ ‘
Do stona
‘ [f-t] rvsh . Do stlarcha, do stlardek, do stlik bilan. ‘ ‘ ‘ Do stona ‘
ko magingiz uchun tashakkur bildirishdan boshqa so zim yo q
‘ ‘ ‘ . A.Qahhor,
Sarob. // Do stona muomala. Do stona salom. Do stona suhbat.
‘ ‘ ‘
Do stparvar
‘ [f-t] Do stlarni va do stlikni sevuvchi, do stlarcha ‘ ‘ ‘
mehribon, g amho r.
‘ ‘ Va daga vafoli, axloqda mumtoz, Do stparvar, o z ’ ‘ ‘
so zli, yoriga sodiq.
‘ G .G ulom. ‘ ‘
3-bosqich
Do stlik semantik maydonning tarkibi va hajmi o zida aks ettirgan
“ ‘ ” ‘
ingliz va o zbek tillaridagi maqol, matal birliklarning tasnifi.
‘
36
“Essential dictionary «Printed and bound in china 2003 p.284.
37
“English –uzbek dictionary. Yangi asr avlodi” Toshkent. 2012. 222-bet.

Friendship, like phosphorus, shines brightest when del around is dark
(proverb).
Friendship is the soul s heaven (quotes A.Bronson Alcott).’
Friend is as it were, a second self (quotes Cicero).
The best mirror is an old friend (proverb) 38
An honest answer is the sign of true friendship
Bundan tashqari do stlik tarif qilib bir qancha fikirlarni aytib o tishdan.
“ ‘ ” ‘
We should behave to our friends as we would wish our friends behave to us
“ ”
(Aristotel)
Let friendship creep gently to a height; if is rush to it may soon run itself
“ ”
out of breath (Thomas Fuller).
Sincerity, truth, faithfulness, come into the very essence of friendship
“ ”
(William.E)
O zbek tilida ham do stlikni madh etib bir qancha maqollar, hikmatli
‘ ‘
so zlar rivoyatlari mavjud.
‘
Ota-bobolarimiz do stlikni yuqori darajada qadirlashgan. Do sti yo’q
‘ ‘
odamni qurigan daraxtga, jisman mavjud bo lsa ham qalbini o lik murdaga
‘ ‘
o xshatishgan. Do sti ko p
‘ ‘ ‘ odamni hurmat qilishgan. Do st orttirish uchun ‘
mehnat qilish, birovlarning yukini ko tarib mushkulini oson qilish kerakligini
‘
uqtirishgan.
Ibn Sino do stlikning uch xil ko rinishini aytib o tadi.
‘ ‘ ‘
1. Haqiqiy do stlik-bunda do stlar har qanday sharoitda, jumladan
‘ ‘
hayotda yuz bergan eng og ir damlarda ham birga bo ladigan.
‘ ‘
2. Boylik, amal-daraja tufayli bog langan do stlik.
‘ ‘
3. Y a gona maqsad va g oyaviy birlik asosidagi do stlik.
‘ ‘
Bulardan birinchi va uchunchisi mustahkam, haqiqiy va buzulmas, ikkinchisi
esa, muvaqqat va mustaxkam bo lmagan soxta do st
‘ ‘ l ik ekanini ta kidlaydi. ’
Jomiy haqiqiy do st do stlikning hamma qonun-qoidalarida roiya qilishi,
‘ ‘
do stiga har qanday yo l bilan yordam ko rsatishga intilishi, agar zarur bo lsa,
‘ ‘ ‘ ‘
38
http://www.kidsgen.com/events/friendshipday/proverbs . htm#10QQWMKX50cwuu2B. 99

hatto jonni verishi kerakligini ta kidlaydi. Bundan do stlikning namunalari’ ‘
o zbek xalq: og zaki ijod siz do st yozma adabiyotida ham ardoqlanib,
‘ ‘ ‘
og izdan-og izga ko chib, ulug lab kelinadi. Masalan, o zbek xalq dostoni
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Alpomish da uning yetakchi obrozlari Alpomish va Qorajon o rtasida
“ ” ‘
do stlik tufayli asar voqeyalaridagi ziddiyaatlar yaxshilik va osonlikcha hal
‘
bo ladi.
‘
Navoiy do stlikni ulug laydi. S
‘ ‘ h u bilan birga sohta g araz bilan do st ‘ ‘
bo luvchi kishilarni qoralaydi. Haqiqiy do st kishining og ir alamli-dardli
‘ ‘ ‘
kunlarida hamdam bo ladi. Do stlikning eng muhim va asosiy sharti vafodir,-
‘ ‘
deydi shoir.
Boburnoma da ham do stlashish, uni ezozlash haqida yoshlarga ibrat
“ ” ‘
bo larli nasihatlar jamlangan chunonchi do stga hamisha etiborli bo lishi,
‘ ‘ ‘
ziyoratga borishi, yaxshi yomon kunda, hamdardlik qilish, do st ko p kishining
– ‘ ‘
ayiblari sir tutilishi, fazilatlari ko payishi, yangi do st topganda eskisidan yuz
‘ ‘
o girmaslik va boshqalar uqtiriladi.
‘
Do stning bir qancha sionoimlari mavjud:
‘ o rtoqlik, hamkorlik, b ‘ i rodarlik
ahillik va birliklardir .
Yusuf xos Hojibning Qutadg u bilig asarida do stni ul
“ ‘ ” ‘ f at tutishi haqida,
ularga hamisha etiborli bo lishi, hamdar
‘ d lik ko rsatish zinxor dillariga ozor ‘
yetkazib do stni dushmanga aylantirmaslik haqida fikr bildiradi. Chunonchi:
‘
Ko ngil deganlari misol shisha,
‘
Sinib qolmasin u, uni hamisha,
Ko ngil nozikligi bu so zga nishon,
‘ ‘
U issiq-sovuqda bog liq har qacho.
‘
Jo ra ko ngli sinsa, bo lar ichki yov,
‘ ‘ ‘
Qayda yov bo larkan, keki-beayov
‘ . 39
39

Ayrim ped a go g larimiz turli xil ma rakallarda yoshlarning ishtirok etishini’
yoqtirmaydilar. Aslida esa bunday yig inlar yillar o tib, yoshlarimiz boshiga
‘ ‘
ham tushadi. Shuning hisobiga olib, bunday ma rakalarni o tkazishni, unda
’ ‘
xizmat qilish odobini va do stining g amu shodligiga sherik bo lishi yoshlar
‘ ‘ ‘
o rganib borgani shunday qilib, hayot tajribalari do stlikni mustahkamlovchi
‘ ‘
quyidagi omillarni vujudga keltirdi:
1) O zaro hurmat va ishonch;
‘
2) Do stga sodiqlik
‘
3) Zarur paytda bir-biridan moddiy va ma naviy yordamni ayamaslik;
’
4) Kamchiligini yotig i bilan o ziga aytib tuzatish;
‘ ‘
5) Do st sirini saqlay olish;
‘
6) Do stning shodligini quvonch, tashvishiga sherik bo lish;
‘ ‘
7) Maqsad birligi;
8) O zaro munosabatda samimiylik, ziyraklik, rostgo ylik, to g rilik;
‘ ‘ ‘ ‘
9) Bir-birini yurakdan quvontirishga intilish.
Hikmatli namunalar.
Tangriga iymon keltirishdan keyingi amallarning afzali bu odamlar bilan
do stlashish, ya ni solih amallar qilishdir.
‘ ’
Inson qo lga kiritgan o ljalaridan eng xayrlisi samimiy do stliklar.
‘ ‘ ‘
Baxt do stlik keltirsa, baxtsizlik uni sinovdan o tkazadi.
‘ ‘
Mehmondorchilik qancha qisqa bo lsa do stlik shuncha uzayadi.
‘ ‘
Hayot ta mi do stlikdadir.
’ ‘
Ingliz tilida ham do st hamda do stlik so zla
‘ ‘ ‘ r ining sinonim va antonimlari
mavjud.
Sinonimlar:
Acquaintance, ally, buddy, classmate
Companion
Roommate
Playmate

Crony
Antonimlar: Antagonist
Enemy
Foe
Opponent
Stranger
Detractor
Friendship so zining sinonimlari:’ Acquaintanceship
Affection
Affinity
Amiability
Benevolence
Devotion
Empathy
Esteem
Fusion
Intimacy
League
Pact
Sociability
Company
Friendship so zining antonimlari:
’ Hate
Enmity
Hatred
3-b osqichdagi taqiqotimizdan kelib chiqan holda biz shunda y xulosaga
kelishimiz mumkin. Har ikkala tilda ham Do stlik semantik maydoniga
“ ‘ ”
kiruvchi sinonimlar, antonimlar, ibratli so zlar hikmatlar, rivoyatlar juda ham
‘
ko p ekan.
‘
Bu esa do stlikning qanchalik muhim ekanligidan dalolat beradi.
‘

Do stlik konseptining leksik-semantik maydoni ushbu konsept“ ’ ”
sinonimlari, antonimlari o zak bo lgan so zlar va boshqa shu konsept bilan
’ ’ ’
bo g liq bo lgan tushunchalar asosida tuzildi.
’ ’ ’
HAMDARDLIK ITTIFOQ
BIRLIK
UYG’UNLIK
O’RTOQ ULFAT
YOT YOV
HAMKORLIK
M
EHRIBONLIKAFFINITY
AGREEMENT
ATTRACTION ESTEEM

ACQUAINTANCESHIP COMPANY
ENMITY
HATRED FREINDSHIP
H
ATE
ALLIANCE ACCORD
BENEVOLENCE
EM
PATHY
SOLIDARITY

Xulosa o rnida biz yana bir ibratli rivoyatni aytib o tishni joiz ko rdik.‘ ‘ ‘
Rivoyat. Ulug shoir Alisher Navoiyning Paxlavon Muhammad degan shogirdi
‘
ham do sti bor ekan, shoir uni juda yaxshi ko rar, shogirdi bo lsa ham qadrdon,
‘ ‘ ‘
sirdoshi deb bilar ekan. Kunlardan bir kuni Pahlovon Muhammad kichik bir gunoh
qilib qo yib, shu tufayli sulton Husayinning qattiq g azabiga uchrabdi. Voqea
‘ ‘
bunday bo libdi. Sulton Husayn g azab otiga minib turgan bir paytda Pahlavon
‘ ‘
muhammatning gunoh ish qilib qo yganini yetkazishibdi.
‘
Husayn Boyqaro:
-Pahlavonning soqol-mo ylovini qirib tashlanglar, so ng kaltadum libos
‘ ‘
kiydirib, ko cha-ko yda sozayi qilinglar,-deb buyruq beribdi. Pahlavonning
‘ ‘
bunday jazoga girifdor bo lganini Alisher Navoiyga aytishibdi, Navoiy, agar bu
‘
jazo amalga oshirilsa. Pahlavon Muhammadning izzat-nafsi kamsitilib, u bunga
chiday olmasligini anglab, uni banday sharmandalikdan qutqarish harakatiga
tushibdi.
Tezlikda Husayin Boyqaro huzuriga yetib borib:
-Sultoni Boyqaro, ma lumingizku, men va Pahlavon Muhammad
’
yoshligimizdan bir xil kiyinamiz, birga soqol-mo ylov qo yib, do st-birodar
‘ ‘ ‘ DO’STLIK
DUSHM
AN
JO’RA
FIDOIYLIK
DILKASH

bo lib yuramiz, U boshqa kiyinib, men boshqa kiyinib yursam, o rtadagi ahd‘ ‘
buzilib gapimiz tuzsiz, o zimiz subutsiz bo lib qolamiz. Buyursangiz, mening
‘ ‘
soqol-mo ylovlarimni qirsinlar, menga ham xuddi Pahlavon Muhammadga
‘
berilgandek kalta libos kiygizilib, do stim bilan birga sazoyi qilsinlar,-debdi.
‘
Navoiyning shogirdi hamda do stining bo lgan sadoqatini, mehr-oqibatini
‘ ‘
ko rgan Husayn Boyqaro g azabidan tushib qolganini o zi ham bilmay qolibdi-
‘ ‘ ‘
da:
- P ahlavonning gunohidan o tdim jazo qoldirilsin, -deb farmon beribdi.
‘
Bundan ko rinadiki do stlikning oldiga sodiqliligiga har qanday shoh ham
‘ ‘
bosh egadi.
Biz yuqorida turli lug atlardan kitoblardan foydalanib ingliz va o zbek
‘ ‘
tilida Do stlik semantik maydoni qanchalik keng ekanligiga guvoh bo ldik.
“ ‘ ” ‘
Demak, zamonaviy ingliz tilidagi friendship” semantik maydoni yadrosini
“
“friendship” leksemasi bilan birga acquaintanceship, affection, benevolence,
company, fusion , intimacy, sociabity sinonimlari joy olgan. O zbek tilidagi
‘
Do stlik semantik maydoni yadrosida ham Do stlik leksemasi bilan bir
“ ‘ ” “ ‘ ”
qatorda o rtoq, ulfat, jo ra, hamkorlik, birodarlik, birlik
‘ ‘ kabi sinonimlari joy
olgan.

2.2. Do stlik/Friendship leksik-semantik maydon
“ ‘ ” i ga kiruvchi maqol
va matallarning tahlili
Biz yuqoridagi tadqiqot rejamizda lug aviy ma nolarni subyektiv
‘ ’
baholadik, hamda konseptual maydonni o rganish uchun yangi uslublardan
‘
foydalandik, konsep t semantikasining milliy madaniy komponentlarini aniqladik.
Do stlik semantik maydoniga kiruvchi ingliz va o zbek tillaridagi
“ ‘ ” ‘
maqol va matallarning tahlili va o xshash, farqli tomonlarga bag ishlangan
‘ ‘
bobimizda o rganamiz. Buning uchun biz maqol va matal so zlari qanday
‘ ‘
ma no anglatishini har ikkala tilda ham ko rib chiqishimiz lozim.
’ ‘
Maqol, matallarni tahlil qilish shu semantik maydon strukturasini belgilashda
katta yordam beradi. Tilning leksik semantika sohasida maqol va matallar chuqur

o rin egallaydi.‘ Leksik semantika o zida biror bir xalqning tarixiy xotiralari va ‘
tarixi, xalqning tafakkur faoliyati, dunyoqarashi va psixologiyasini
mujassamlashtiradi, etnik m e nt a litetning o ziga xos xususiyatlarini esa tilning
‘
paremiologik fondi, yani maqol va matallar va xalq ijodiyotining turli shakllarida
ko rsa bo ladi.
‘ ‘
Ingliz tilida maqol proverb deb ataladi. Biz unga quyidagicha izoh beramiz.
A proverb (from Latin: proverbium) is a simple and concrete saying,
popularly known and repeated, that expresses a truth based on common sense or
the practical experience of humanity. They are often metaphorical . A proverb that
describes a basic rule of conduct may also be known as a maxim. Proverbs are
often borrowed from similar languages and cultures, and sometimes come down to
the present through more than one language. Bath the Bible (including, but not
limited to the Book of Proverbs) and medieval latin (aided by the work of
Erasmus) have played a considerable role in distributing proverbs across Europe.
Mieder has concluded that cultures that treat the Bible as their major spiritual
“
book contain between three hundred and five hundred proverbs that stem from the
Bible
” 40
. However; almost every culture has examples of its own unique proverbs.
Proverb [prov erb] Show IPA noun
’
1. a short popular saying, usually of unknown and ancient origin, that
expresses effectively some commonplace truth or useful thought; adage; saw.
2. a wise saying or precept; a didactic sentence.
3. a person or thing that is commonly regarded as an embodiment or
representation of some quality;
4. Bible, a profound saying, maxim, or oracular utterance requiring
interpretation verb (used with object)
5. to utter in the form of a proverb
6. to make (something) the subject of a proverb
7. to make a byword of.
Origin
40
Proverbs of the Bible, Wolfgang Mieder. Not by bread alone: New England Press. 1990. P.12

1275-1325; Middle English proverb < middle French <Latin proverbium
adage, equivalent to pro- pro -1
+verb (um) word +-ium- ium
Proverbs are short and pithy saying that express some traditionally held truth.
They are usually metaphorical and often for the sake of memorability, alliterative.
All king of proverbs teach us to value our relatives, friends, parents and also
our country and we learn humanitarian, goodness and how to respect old people
and young.
Tell me your friends, and I ll tell you who you are. ’
Maqol - xalqning kuzatishlari hosilasi bo lgan hikmatli ibora
‘ 41
.
Maqol - xalq og zaki ijodi janri; qisqa va lo nda, obrazli, grammatik va
‘ ‘
mantiqiy tugal ma noli hikmatli ibora, chuqur mazmunli gap. Muayyan ritmik
’
shaklga ega. Maqollarda avlod ajdodlarning hayotiy tajribalari, jamiyatga
munosabati, tarixi, ruhiy holati, etik va estetik tuyg ulari, ijobiy fazilatlari
‘
mujassamlashgan. Asrlar mobaynida xalq orasida saqlanib, ixcham va sodda
poetik shaklga kelgan.
Maqollar mavzu jihatidan nihoyatda boy va xilma-xil. Vatan, mehnat, ilm-
hunar, do stlik, ahillik, donolik, hushyorlik, til va nutq madaniyati, sevgi va
‘
muhabbat kabi mavzularda, shuningdek, salbi hislatlar hususida rang-barang
maqollar yaratilgan. Maqol uchun mazmun va shaklning dialetik birligi, ko p
‘
hollarda qofiyadoshlik, ba zan ko p ma nolilik, ma joziy ma nolarga boylik
’ ‘ ’ ’ ’
kabi xususiyatlar xarakterli. Maqolda antiteza hodisasi ko p uchraydi (masalan,
‘
Kattaga hurmatda bo l, kichikka izzatda bo l va boshqalar)
“ ‘ ‘ ” 42
.
Turkiy xalqlarning maqollaridan dastlab Maxmud Qoshg ariyning Devonu
‘ “
lug otti turk asarida keltirilgan. Bu maqollarning bir qanchasi hozir ham
‘ ”
o zbek xalqi orasida turli variantlarda ishlatiladi. Masalan,
‘ Maxmud
Qoshg ariyning asarida Kishi olami ichtin, yilqi olasi tashtin ; Odam
‘ “ ” “
olasida ichida, mol olasi tashida
” kabi.
Maqol ba zan masal, zarbumasal, naql, hikmat, hikmatli so z, tanbeh,
’ ‘
mashoyiqlar so zi, hikmatli maqol, donishmandlar so zi, otalar so zi kabi
‘ ‘ ‘
41
“Hozirgi o’zbek tili faol so’zlarining izohli lug’ati”, Sharq, 2001 y. 130 b.
42
Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh. “Ma’nolar mahzani”. T.2001.

nomlar bilan ham yuritiladi. Maqollarning ijtimoiy-siyosiy va tarbiyaviy ahamiyati
g oyatda katta. Matalda narsa tasviri, uning xarateristikasi beriladi. Maqolda esa‘
to la tugallangan fikr, xulosa ifodalanadi.
‘
O zbek tili juda boy til bo lganligi sababli, juda ham ko p maqol va
‘ ‘ ‘
matallar yaratilgan. Bu maqol, matallar boy ma naviyatimiz, madaniyatimizdan
’
darak beradi. Maqollarimiz turli mavzularda yaratilgan. Jumladan: do stlik,
‘
yaxshilik, tinchlik...
 Mehnat - mehnatning tagi rohat.
 Jon bor joyda janjal bor
 Urush ayirar, tinchlik topishtirar
 Har kimni do stim dema, tandagi po stim dema
‘ ‘
kabilar shular jumlasidandir.
Saying is a short, clever expression that usually contains advice or expression
some obvious truth. Many traditional sayings are still in general use today. Most of
the sayings in this section are well known in English, though some of, them
comefrom other languages. The meaning or interpretation shown for lach saying is
believed to be the generally accepted interpretation of the saying. Though for some
sayings the interpretation may be more subjective than for others. Sayings Quizzes:
Have fun and test your knowledge of English sayings and Proverbs by doing some
of our 240 English Sayings Quiz Questions.
There are literally thousands of sayings in English (and all languages). The
term saying conveys the idea of any expression of wisdom or truth, usually handed
down by earlier generations. The origin of a saying is, in most cases, unknown.
Many English sayings have come from other languages and vice versa.
Most sayings are effective thanks to their shortness and directness. They use
simple, vivid language, often based on everyday domestic situations, making them
easy. To understand and remember.
Sayings may be classified under a number of different terms, of which
proverb is probably the best known. Other types of saying are adage maxim, motto,
epigram and aphorism, though frankly the distinction between them is often vague.

Matal - tugal ma noga ega bo lmagan hikmatli so z, ibora.’ ‘ ‘
Matal muayyan xayotiy hodisani aniq va to g ri belgilab beradigan obrazli
‘ ‘
ifoda, ibora. Matalda o xshatish, taqqoslash, kinoya, qochiriq so z kabi badiiy
‘ ‘
vositalardan foydalaniladi.
Majoziy iboraning o z asl ma nosi bilan ko chma ma nosi o rtasida
‘ ’ ‘ ’ ‘
yaqinlik, mantiqiy bog lanish bo lishi lozim. Matal bir yoki bir necha jumladan
‘ ‘
tuziladi. Ular orasida qofiyalanish hamisha ham saqlanmaydi. Masalan, SHamol
“
bo lmasa, daraxtning shoxi qimirlamas ; Qizim senga aytaman, kelinim sen
‘ ” “
eshit va h.k.
” 43

Matal 1) tugal ma no ifodalamaydigan obrazli ibora, hikmatli so z
– ’ ‘
(masalan, Qizil qor yoqqanda , Tuyaning dumi yerga tekkanda ). 2) Qissa,
“ ” “ ”
masal. Qo lmurodning mataldek bo lib eshitilayotgan dara alamli hikoyasi ostida
‘ ‘
Shokir qachonlar uyqu daryosida g arq bo lgan edi. S.Ayniy. Qullar
‘ ‘ “ ” 44

Matal deyarli maqolga o xshab ketadi, maqol va matalni bir-biridan ajratish
‘
juda ham qiyin. Maqolda ko pincha fikr tugatilgan bo lib, matalda esa fikrni
‘ ‘
insonning o zi davom ettirib, o zi xulosa chiqaradi.
‘ ‘
Hozirgi kunda juda ham ko p adabiyotshunoslar ya ni maqol va matallar
‘ ’
ustida ishlovchi mutaxassislarimiz tadqiqotlar olib borishmoqda. Ular hali maqol
va matallarni bir-biridan ajratishmoqda. S h uning uchun ham matallarga
bag ishlangan alohida adabiyot yo q.
‘ ‘
Do slik sem
“ ‘ ” a ntik maydoninnig o xshash va farqli tomonlarini topish ‘
uchun quyida biz ingliz va o zbek tillarida friendship va do stlik
‘ “ ” “ ‘ ”
leksemalari qatnashgan maqol va matallar ko rib chiqamiz.
‘
 Friendship doubles our joy and divides our grief.
 Friendships like phosphorus, shines fright test when all round is dark.
 An honest answer is the sigh of true friendship.
Y a na shunday maqollar borki unda do stlik o zagi bo lgan do st
“ ‘ ” ‘ ‘ “ ‘ ”
so zi orqali vujudga kelgan.
‘
43
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 5 tom, Toshkent 2003, 507 b.
44
“O’zbek tilining izohli lug’ati” 2-jild. T.2006. 555 b.

 A mirror reflects a man s face, but, what he is really like is shown by’
the king of friends choose,
 The best of friends must part.
 A friend loves all the time
 A friend in need is a friend indeed.
O zbek tilidagi maqollarda ham do stlik ni madh etuvchi maqollar
‘ “ ‘ ”
mavjud.
 Do st do stlikda toblanar,
‘ ‘
Bilim tortishuvdan
 Do stlik barcha boylikdan afzal.
‘
 Do stlik oltinga sotilmas,
‘
Mehmon - pulga.
 Do stlikni uzganni qotil deydilar.
‘
 Xalq do stligi yurt boyligi.
‘ –
Y u qoridagi har ikki tildagi maqollarda ham asosan
“ friendship va ”
do stlik bilan atalgan maqollar uchratish mumkin. tadqiqotimiz davomida
“ ‘ ”
“ friendship ning sinonimlari ishtirok etgan maqollarni uchratmadik. Lekin,
”
o zbek tilida esa shunday maqollar bor.
‘
 Piyon ulfat ziyon ulfat
–
 O rtog ing
‘ ‘ boyo g li bo lsa, ‘ ‘ ‘
Turishing vayrona
–
Bu yuqoridagi maqollarda do stlik semantik maydoniga kiruvchi
“ ‘ ” o rtoq ‘
va ulfat kabi sinonimlar qo llanilgan.
‘
Bundan tashqari, do stlik leksemasining antonimlari qatnashgan
“ ‘ ”
maqollar ham mavjuddir.
 Do stga lola bo l,
‘ ‘
Y o vga jala bo l.
‘
 Y o t deb to yguncha,
‘
Do st o la o lguncha.
‘ ‘ ‘
 Y o t oshingga qaraydi,

Do st boshingga.‘
 Do st kuyinar,
‘
Dushman suyunar.
Tahlildan ko rinib turibdiki, ingliz va o zbek tilidagi friendship /
‘ ‘ “ ” “
do stlik komponenti ishtirok etgan maqollarni o rganish jarayonida do stlik
‘ ” ‘ ‘
semantik maydoni o rganilayotgan ikki tilda o ziga xos o rin tutishi aniqlandi.
‘ ‘ ‘
Ya ni, o zbek tilidagi do stlik semantik maydoniga kiruvchi do stlik
’ ‘ “ ‘ ” “ ‘ ”
va do stning sinonimlari
“ ‘ ” o rtoq, ulfat, jo ra ‘ ‘ ; antonimlari yov, yot, dushman
kabilarga o xshashlari yo qligi aniqlandi.
‘ ‘
Bundan tashqari, faqatgina do stlik so zi ishtirok etgan nafaqat
“ ‘ ” ‘
do st leksemasi ishtirok etgan maqollar soni juda ham ko pligi aniqlandi. Bu
“ ‘ ” ‘
esa o zbek tili qanchalik boy til ekanligining yaqqol namunasidir. Jumladan:
‘
 Do st oltining,
‘ –
Dushman qotiling.
–
 Do st sirini dushmandan pinhon tut.
‘
 Do stga xiyonat qilma,
‘
Dushmanga shavqat.
 Do st gilaga chopar,
‘
Dushman hiylaga.
–
Maqollarni tahlil qilish natijasida ikki tilda ham ma no jihatidan bir oz yaqin
’
va o xshash maqollarni uchratdik. Ular aynan so zma-so z tarjimada to g ri
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kelmasa ham, tub ma nosi deyarli o xshaydi.
’ ‘
1. The best mirror is an old friend.
 Do st do stning oynasi
’ – ’
2. A good friend is my nearest relation.
 Yaxshi do st yuz qarindoshdan yaxshi
’
Y u qoridagi maqollarning tub ma nosi bir-biri bilan deyarli
’ o xshash ’ desa
ham bo ladi. C
‘ h unki, birinchi maqollarni har qanday yaxshi do st, do stiga ‘ ‘
yaxshi oyna bo la oladi. Haqiqiy do st do stning barcha kamchiliklarini yuziga
‘ ‘ ‘
aytib, ularni to g rilashga yordam beradi. Aslida qanday xarakterda,
‘ ‘

ko rinishda ekanligini borligicha yuziga aytib, dushmanlari yonida kulguga‘
qolmasligiga harakat qiladi.
Ikkinchi maqollarda esa yuzta mehrsiz sen haqingda qayg urmaydigan,
‘
senga dushmanlik qilishga urinadigan qarindoshlar bo lganidan, bittagina seni
‘
yoningda bo lib, yaxshi yomon kuningda senga dalda bo ladigan chin do sting
‘ ‘ ‘
bo lgani afzal, degan ma nolar anglashilib turibdi. Bu esa ingliz va o zbek tili
‘ ’ ‘
o rtasida ozgina bo lsa ham, madaniyati orasida o xshashlik bor ekan.
‘ ‘ ‘
Do stlik semantik maydoni ishtirok etgan maqollarni kogn
“ ‘ ” i tiv tahlil
qilsak, o zbek tilida do stlik leksemasi o rniga do st so zi ishtirok
‘ “ ‘ ” ‘ “ ‘ ” ‘
etgan maqollar ko p uchratdik.
‘
O zbek tilida do stlik semantik doirasi
‘ “ ‘ ” do stlik, do st ‘ ‘ hamda uning
sinonimik qatori bilan ham belgilanadi.
Ingliz tilida esa friendship semantik doirasi
“ ” friendship hamda uning
o zagi bo lgan
‘ ‘ friend leksemasi bilan belgilanadi.
Matal va maqollar hali bir-biridan ajratilmaganligi sababli, o zbek tilida
‘
ularni deyarli uchratmadik. Lekin, do stlik semantik maydoniga kiruvchi
“ ‘ ”
maqollar juda ham ko p.
‘
Ingliz tilida esa do stlik semantik maydoniga kiruvchi matallar borligi
“ ‘ ”
aniqlandi. Ular quyidagilar:
 Friendship if like wetting your pants Everyone can see it, but only
you feel the true warmth.
 Friendship if the candle that lights up your heart. Whenever it is dark
outside.
 A best friend is someone who tells you the truth even when you don t
’
want to hear it!
 A best friend is not the one who cries with you but the one who wipes
your tears.
 A friend Asks For Food While A Best Friend Raids The Fridge.
 A friend calls your parents Mr and Mrs - A best friend calls them
…
mom and dad
…

 You know that you have great friends when the only time they make
you cry is when you are laughing too hard.
Yuqoridagi tahlilardan biz shunday xulosaga keldik har ikkala til ham turli
xildagi maqollarga boy ekan.O xshash va farqli tomonlariga kelsak.Ingliz va’
o zbek tlida ham friendship va do stlikni atab keluvchi maqollarning manosi
’ ’
deyarli o xshash ekan.
’ Lekin o zbek tilidagi ’ o toq,ulfat,jo ra ’ ’ kabi so zlar ’
ingliz tilida yo qligi aniqlandi.Biz matallarni o rganish jarayonida o zbek tilida
’ ’ ’
hali maqol va matallar bir-biridan ajratilmaganligi sababli do stlikni atab keluvchi
’
matallarni uchratmadik,lekin ingliz tilida mavjud ekanligi aniqlandi.
XULOSA
Leksik sathni semantik maydonlar asosida o rganish obektiv olam
‘
tuzilishining inson ongidagi in ikosini to g ri ifodalashga eng kulay yo ldir.
’ ‘ ‘ ‘
Maydon nazariyasi ideografik ;
lug atlar tuzishda munosib ahamiyat kasb
‘
etadi. O zbek tilining davlat tili maqomiga zga bo lishi unnng jahon miqyosida
‘ ‘
obro -e tiborining ko tarilishn, o zbek tilini o rganishga jahon xalqlari
‘ ’ ‘ ‘ ‘
intilishnning kuchayishn bunday lug atlvrga bo lgan ehtiyojni yanada
‘ ‘
orttirmoqda. Chunki har qanday ideografik lug at ma lum bir til leksikesinn oson
‘ ’
o zlashtirishga, u
‘ yo ki bu tushunchalarni ifodalovchi so zni ‘ topi shga qulay
imkoniyat tug darada. Ana shularn
‘ i hisobga olib, ideograf i k lug at tuaish ‘
tamoyillarinya belgilash bugungi o zbek galshunosligi uchun g oyat dolzarb
‘ ‘
masalalardan biri sanalad i . Bu masalani hal qilish esa, birinchi navbatda, maydon
nazariyasinn keng, chuqur o rganish bilan uzviy boyushqdar.
‘

Shu kungacha jahon tilshunosligida maydonnyang turlicha ko r‘ i nishlari
o aiga xos ravishda o rganib kelinda: mazmuniy (semantik), morfosemantik,
‘ ‘
assotsiativ, sintaktik, funksional-semantik maydon va boshqalar.
Tadqiqot ishimizning asosiy maqsad va vazifalarini o'rganib shunday
xulosaga keldik .Ingliz va o'zbek tillaridagi "Do'stlik" semantik maydoniga
kiruvchi maqol va matallarni tilshunoslik nuqtai nazaridan qarab uning umumiy va
o'ziga xos xususiyatlarini o'rganishdir .Ushbu yondashuv semantik maydon va
konseptning mohiyatini ochib berish va ushbu semantik maydon va konseptning
murakkab strukturasini o'rganib, ikki til sohiblarining tafakkurida olamning lisoniy
tasvirining aks etishini o'rganib chiqishga yordam beradi.
"Do'stlik" semantik maydoni va konseptlarining tarkibini qiyosiy o'rgnish
uchun ushbu semantik may donning leksikografik tahlili o'tkazildi.
Tadqiqotlar natijasida inliz va o'zbek tillaridagi "Do'stlik"-"friendship"
leksemasining quyidagi semantik guruhlari aniqlanadi ; yaqinlik ,marhamatlik,
uyg'unlik, hurmat-etibor, hamdardlik, birdamlik, o rtoqlik, ulfat, jo ra
’ ’
kabilar.
Tadqiqotlar natijasida qiyoslanib o'rganilayotgan tillar,yani ingliz va o'zbek
tillarida "Do'stlik"semantik maydonning umumiy va o'ziga xususiyatlari aniqlandi.
Borliqdagi aynan bir oyekt nominasiya jarayonida turli tillarda o'zig xos
xususiyatlarga ega bo'ladi ,chunki turli sohiblari bir obyektni ona tillari orqali idrok
qiladilar.
Tasniflarga binoan xulosa yasaydigan bo'lsak ,"do'stlik" semanik maydonini
o'rganish uning ahmiyatini yanada oshirib yuboradi.

SUMMARY
The development of humanitarian knowledge put forward a dilemma to work
out a new term which would adequately indicate the content of the linguistic sign,
which would remove the functional limitations of traditional sense and meaning,
and which would organically merge logical-psychological and linguistic
categories.
There are a lot of directions in the lexical system. For example: semantic
field, concept etc. Semantic field is a main part of linguistics and a group of words
with related meanings. The words in a semantic field are usually part of a category,
such as agricultural words or weather words. Semantic fields have applications in
anthropology and computational linguistics.
According to the theory of semantic field, the meaning of a word is decided
by its relationships with other words in the same semantic field.
The word proverbs comes from the latin, proverbium and have been defined
as a simple and concrete saying popularly known and repeated.

A saying is a short, clever expression that usually contains advice or
expresses some obvious truth, many traditional sayings are still in general use
today most of the sayings in this section well known in English.
There are literally thousands of sayings in English, (and all languages). The
term saying conveys the idea of any expression of wisdom or truth usually handed
down by earlier generations. The origin of a saying is in most cases unknown.
The reason for such big difference in the number of English and Uzbek
proverbs is connected with the notion friend i.e. most important human relations
between people. Another reason is Uzbeks take into consideration a lot of features
of friends and they reflecte them in their proverbs.
It is interesting to note that in many Uzbek proverbs are connected with the
notion friend, friend is usually compared with enemy which is not typical their
English counterparts, and a number of them have been created in the form of
verses.
There are a lot of grammatical differences between English and Uzbek
correlated proverbs in the use of grammatical categories, parts of speech, word
order and in the types of sentences to which they belong.
Finally we investigated comparative means in the analysis of the figurative
component of the concept "friendship". The concept "friendship" is used most
often to describe the following: accord, affection, agreement friendliness, good
will, harmony, love, understanding in the proverbs and sayings .
The analysis presented the peculiarities of explication of the figurative
component of the concept "Friendship" on the material of English and Uzbek
proverbs and sayings.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI‘
I.A.Karimov O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent,
‘
O zbekiston, 2011
‘
I.A.Karimov “Bu buyuk Vatanda inson ulug‘, xotira-muqaddas”. Xalq so‘zi.
№91, 2011 yil 10 may
I. A.Karimov “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat,
2009
1. Abduazizov A.A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent: S h arq, 2010
2. Abduvaliyev M. To‘siqsizlik maydoni va uni tashkil etuvchi sintaktik
birliklar // O‘zbek tili adabiyoti: - Toshkent, 1988 - №4.
3. Agzamova D.B. “Xotira” konseptining ingliz va o‘zbek tillaridagi umumiy
va o‘ziga xos xususiyatlari: - T.: filol.f.t.diss., 2012.
4. Elmurodova I.N. O zbek tilida daraja funksional semantik maydoni:
‘
Filologiya fanlari nomzodi: - Toshkent 2011.
–
5. Hojiyeva H. O zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy
‘
xususiyati: Filol.fanlari nomzodi... diss.- Samarqand, 2004.

6. Iskandarova Sh. O zbek tili leksikasini mazmuni maydon sifatida‘
o rganish (shaxs mikro maydoni): Filol.fanlari d-ri... diss. Avtoref.-
‘
Toshkent, 1999.
7. Mirzaqulov T. O zbek tili morfem paradigmatikasi va sintagmatikasi
‘
masalalari: Filol.fanlari d-ri...diss.avtoref. Toshkent 1994.
–
8. Nazirova Sh.O., Siddiqova I.A. Leksikologiya Toshkent.: 2001.
–
9. Safarov F. O zbek tilida son-miqdor mikro maydoni va uning lisoniy-
‘
nutqiy xususiyati: Filol.fanlari nomzodi...diss. Samarqand, 2004.
–
10. Safarov S h .S. Kongitiv tilshunoslik. Samarqand: Sangzor, 2006.
–
11. Tursunov U., Muxtorov J., Raxmatullayev S h . Hozirgi o zbek adabiy tili.
‘
O zbekiston 1992 y.
– ‘
12. Yusupov O .Y. Mano, tushuncha, konsept va lingvokultura atamalari
‘
xususida // stilistika tilshunoslikning zamonaviy yo nalishlarida.: Ilmiy
‘
amaliy konferensiya materiallari. Toshkent, 2011.
–
13. Yo ldoshev B. Maydon nazariyasining tilshunoslikka ta siri haqida
‘ ’
(o zbek filologiyasi masalalari (ilmiy maqolalar to plami) Navoiy,
‘ ‘ –
2001.
14. O zbek xalq maqollaridan: S
‘ h arq. Toshkent: 2012.
15. S h amsiddinov X. So zlarning funksional-semantik sinonimlari // O zbek
‘ ‘
tili va adabiyoti. – 1995. №1, shu muallif so‘zlarning so‘z funksional-
semantik sinonimlari // O‘zbek tili va adabiyoti. – 1996. №5.
16. S h omaqsudov S h ., S h orahmedov S h . Ma’nolar mahzani 2001 y.
17. English Proverbs and sayings и Высшая школа 1971.
18. Proverbs of the Bible Wolfang Mieder Not by bread alone: New England
Press.1990
19. The linguistics Encyclopedia Edited by Kristen Malmkjer.
20. Абуазизов А.А. О составных частях когнитивной лингвистики //
Преподавания языка и литературы. – Т.:2007.

21. Адмони В.Г. Синтаксис современного немецкого языка. Система
отношений и системи посторое Л.: Наука, 1973; Admoni W . Der
deutche Sprach bau . Berlin , 1964.
22. Бондаренко А.В. Грамматическая категория и контекст. – Л: Наука,
1971, Шу муаллиф. Теория морфологических категорий. – Л: Наука,
1976; Шу муаллиф. Принципы функциональной грамматики и
вопросы аспектологии. - Л: Наука, 1983; Шу муаллиф.
Функциональная грамматика. – Л.: Наука. 1984.
23. Галиева М.Р. Вер бализация концептосферы Werd (Суз /слово в
английский, узбекской и русской языковых картинах мира.
Автореф.дисс…канд.фил.наук. – Ташкент.:2010.
24. Гухман М.М. Норма и социальная дифференциация. – М.: Наука. 1969.
25. Кубрякова Е.С. Об установках когнитивной науки и актуальных
проблемах когнитивной лингвистики // Вопросы когнитивной
лингвистики. – Москва, 2004.
26. Лурия А.Р. Язык и сознание. – М.: Изд+30 МГУ. 1979.
27. Порковский М.М. Избранные работы по языкознанию. – М.: Наука,
1954.
28. Шендельс Е.И. Гулыча Е. Грамматико-лексические поля в
современном немецком языке. М.-1969.
29. Щур Г.С. Теории поя в лингвистике. М.: Наука. 1974.
30. Уфимцева А.А. Теории «семантическая» и возможности их
применения при изучении словарного состава языка. // Вопросы
Теории языка и современное зарубежной лингвистики: М.1961.
31. Звяглицев В.А. История языкознания XIX и ХХ веков в очерках и
извлечениях. Часть I. – М .: Учпедгиз . 1960.
Foydalanilgan lu g‘ atlar
32. O‘zbekiston milliy Ensiklopediyasi. 5-tom. Toshkent.: 2003 y.
33. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-jild Toshkent.: 2006 y.

34. Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati. S h arq.: 2001 y.
35. “ Definition for friend. Oxford Dictionaries oxford Dictionary Press,
Retrieves 25 may 2012. ”
36. English – U zbek dictionary. Yangi asr avlodi Toshkent.2012.
37. Essential Dictionary “Printed and bound in china” 2003.
38. Кузнецов А.М. Поле Лингвистический энциклопедический словарь. –
М.: Советская энциклопедия. 1990.
39. Лингвистический энциклопедический словарь. М.: Советская
энциклопедия. 1990.
Internet manbalari
40. http :// www . psychologytoday . com / basics / fuends
41. http :// www . kidsgen . com / events / friend - shipday / proverbs .
42. http :// ww . quotegarden . com / friendship . htm /
43. http :// fortee . ru /2013/09/15/ bilet .-4- friendship /

Купить

Похожие документы
Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi
O`zbek tilida antroponimlar
Sоddа gаp qоlipi vа uning turlаri” mоdulini o`qitishdа grаfik оrgаnаyzerlаrdаn fоydаlаnish
Ilk tarjima ilk tajriba
O‘zbek tilida fitonimlar