Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 44.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Dunyo xalqlari klassifikasiyasi. Geografik klassifikasiya. Tarixiy-etnologik viloyatlar. Dunyo xalqlarining antropologik tarkibi. Ho‘jalik-madaniy tiplar

Купить
Mavzu. Dunyo xalqlari klassifikasiyasi. Geografik klassifikasiya. Tarixiy- etnologik viloyatlar. Dunyo xalqlarining antropologik tarkibi. Ho’jalik- madaniy tiplar Reja 1. Dunyo aholisining geografik va antropologik klassifikatsiyasi . 2. Lingvistik va etnolingvistik tasniflash. 3. Xo‘jalik madaniy, tarixiy madaniy viloyatlarga ajratib klassifikatsiya qilish usuli Dunyo aholisining geografik va antropologik klassifikatsiyasi Bugungi kunda dunyoda bir necha ming turli-tuman xalqlar yashamoqda va ular jamiki insoniyatni tashkil etadi. Ular jamiyat rivoji, madaniyati, irqiy ko‘rinishi va nihoyat o‘z miqdoriga ko‘ra bir biridan sezilarli darajada farq qiladi. Bu turli tumanlik xalqlarning uzoq vaqt davomida mustaqil rivojlanishi, ularning turli tabiiy-geografik, xo‘jalik va ijtimoiy sharoitda yashashi natijasida paydo bo‘lgan. Shu bilan birga etnik chegaralar juda ham qattiq, o‘tib bo‘lmaydigan darajada bo‘lmagan. Xalqlar o‘zlarining butun tarixi davomid bir-biri bilan doimiy ravishda aloqada bo‘lib o‘zlarining madaniyatdagi yutuqlarini almashib, o‘zaro aralashib turgan. Bularning barchasi yer yuzidagi barcha odamlarning yagona biologik turga mansubligi va bir-biriga o‘xshash qirralari ko‘pligi bilan izohlanadi. Bu xilma-xillik va ayni vaqtda turli xalqlarni bir-biri bilan bog‘lab turgan umumiy hususiyatlarni tahlil qilish uchun ularni tasniflash zarur. Etnoslar tasnifi- bu dunyo etnoslarini u yoki bu belgilariga, bu turning insondagi umumiy parametrlariga qarab qayta taqsimlab chiqishdir. Geografik (yoki areal) tasniflashda xalqlarning geografik jihatdan o‘xshash xududda joylashganligi, ularning ma’lum bir hududda birgalikda yashashidagi o‘xshashlik inobatga olinadi va bu ko‘p holatlarda juda katta hududni qamrab oladi. Geografik tasniflashda xalqlar tarixiy-etnografik yoki ananviy madaniy viloyatlar deb nomlangan yirik hududlarga bo‘linadi va bu hudud chegarasida uzoq tarixiy rivojlanish davomida ma’lum bir madaniy jamoa shakllangan bo‘ladi. Bu yerda umumiylik eng birinchi navbatda moddiy madaniyatdagi turli elementlarda, shuningdek ma’naviy madaniyatdp qisman ko‘zga tashlanadi. Geografik tasniflashga o‘ziga xos tarixiy-etnografik tumanlashtirish sifatida qarash mumkin. Geografik tasniflash dunyoning turli xalqlari yashaydigan ma’lum bir geografik hududni shartli ravishda ajratib olish uchun ishlatiladi. Shu asosda “Kavkaz xalqlari”, “Shimol xalqlari”, “Okeaniya xalqlari” va boshqa tushunchalar mavjuddir. Biroq xalqlarni bu taxlit geografik birlashtirilishi geografik tasniflash etnik tasniflash bilan qay darajada mos tushishiga bog‘liq. Tasniflashning bu sharti keng qo‘llaniladi, chunki uni juda katta hududlarga nisbatan ishlatish mumkin. Biroq geografik tasniflash qoidalari xalqning etnik hususiyatini to‘liq ochib bermaydi. Geografik xususiyat xalqning kelib chiqishi, ularning shakllanishi, xo‘jalik va madaniy qiyofasi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi xaqidagi savollarga javob bermaydi, lekin makonda etnoslarning hudud bo‘ylab tartiblashtirish va taqsimlash imkonini beradi. Juda katta hududlar qamrab olinganda foydalaniladigan bu usul makondagi uncha katta bo‘lmagan hudud etnoslarning bir-biriga qardoshligi borasidagi tasavvurga ziddir. Shuning uchun ham geografik tasniflash yordamchi xususiyat kasb etgan holda xalqlar boshqa xususiyatlari bilan bir-biriga mos kelganda ya’ni yirik hududlar doirasidagina ishlatiladi. Shuni qayd etib o‘tish kerakki xalqlarni geografik tasniflash xali yetarlicha ishlab chiqilmagan. Barcha mamlakatlar uchun dunyoning tarixiy-madaniy hududlarini aniqlovchi miqdor, shuningdek bu hududlarning chegaralari borasida yagona to‘xtam mavjud emas. Faqatgina xalqlarning: Avstraliya va Okeaniya, Osiyo xalqlari, Amerika xalqlari, Afrika xalqlari, Yevrpa xalqlariga bo‘lishda yagona qarash mavjud. Antropologik tasniflash turli etnik jamiyatlarning madaniy emas, balkim biologik, genetik qarindoshligiga asoslangan. Biroq faqatgina genetik aloqadorlik kishilarni ma’lum turga ajratish uchun xalqlarni ajratish talablariga javob bermaydi. Shuning uchun ham etnologiyada xalqlar o‘rtasidagi irqiy qarindoshlikni aniqlashda ulardagi farqlar antropologik tasniflash asosida amalga oshiriladi. Biologik jihatdan insoniyat yagona inson turiga mansubdir. Biroq fenotipik jihatdan turli tuman odamlar mavjud ya’ni insonlar o‘rtasida jismoniy (tana) farqlari mavjud. Bu farqlar teri rangi, yuzdagi farqlar, skletning tuzilishi, soch turi va boshqalardan iborat. Tana va antropologik farqlar bir-biridan uzoq, turli geografik-tabiiy sharoitda yashaydiganlarda ayniqsa sezilarli bo‘ladi. Odamlarning fizik jihatdan bu tarzda farqlanishi odatda irqiy deb ataladi. Irqiy farqlar doimiy ravishda irsiy bo‘lib, u bir necha avlodda ota-onadan bolalarga o‘tadi. Shuning uchun ham katta miqdordagi mazkur farqlarni o‘rganishda irsiyat xaqidagi fan- genetikaning ahamiyati katta. Turli odamlar va butun boshli guruhlarda irsiy bo‘lgan ko‘pgina jismoniy belgilarning o‘xshashligi ularning kelib chiqishi birligiga yoki qarindosh ekanligiga yaqqol isbotdir. Irqiy belgilar odamlarning jismoniy tuzilishi borasidagi o‘ziga xoslik bo‘lib u avloddan avlodga o‘tadi va odamlarning juda katta guruhlari uchun xosdir. Irq va irqiy belgilar haqida gapirganda uning geografik xususiyat kasb etishini va ma’lum bir hudud bilan bog‘liqligini nazarda tutish lozim. Aslida, insondagi tana belgilarini barchasini ham irqiy xisoblanmaydi, faqatgina ma’lum bir hududda tarqalgan ya’ni butun insoniyatda emas aksincha u yoki bu mamlakat hududida yashaydigan xalqlarda uchraydigan belgilar irqiy hioblanadi. Irsiy hususiyat va ma’lmu bir hududda tarqalganlik-mana shu ikki zaruriy shart odamning aniq bir jismoniy belgisini irqiy deyishga asos bo‘ladi. Irq bu-tarixiy jihatdan bir hududda shakllangan odamlar guruhi bo‘lib kelib chiqishiga ko‘ra umumiylik birlashtirib turadigan va bu umumiylik irsiy hususiyat kasb etib ma’lum oraliqda tebranib turadigan morfologik va jismoniy belgilardan iborat bo‘ladi. Irq so‘zining kelib chiqishi aniq emas. Ehtimol u arabcha “ras” (bosh, ilk, ildiz) so‘zining o‘zgargan shakli bo‘lishi mumkin. Shuningdek bu bu atama italyancha rassa yani “qabila” so‘zi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Irq so‘zi bugungi ma’nosida 1684 yilda fransuz olimi Fransua Bernening odamzotni irqiy sinflarga ajratgan asarida tilga olingan. Irq borasidagi konsepsiyalar XVIII asr oxirida paydo bo‘ldi. U mustamlaka siyosati tufayli xayotga keldi va Yevropa davlatlari tomonidan begona hudularni bosib olinishi va Afrika, Osiyo, Amerika, Avstraliya va Okeaniyada millionlar insonlarni bo‘ysundirilishi, qulga aylantirilishi va talanishining g‘oyaviy asosi bo‘lib xizmat qildi. Bu konsepsiya xalqlarning irqiy mansubligi ularni madaniyatini belgilashini o‘zida aks ettirgan edi. Irqchilarga ko‘ra irqlarning farqi va bu irq vakillari o‘z qobiliyatiga ko‘ra “yetuk” va “yetuk bo‘lmagan” irq va millatlarga bo‘linadi. Bu bilan irqchilar o‘z mamlakati ichkarisida va boshqa davlatlarga nisbatan olib borgan mustamlakachilik siyosatini oqlashga harakat qilishgan. Reaksion g‘oya sifatida irqchilik ayniqsa XIX asrda yaqqol namoyon bo‘ldi. Xususan, bu g‘oyadan AQSH dagi qulchilikni oqlashda foydalanildi. Bir qancha amerikalik antropologlar (Morton, Pett, Gliddon) quldorlarni fikrini “ilmiy” jihatdan mustahkamlab qulchilikni saqlanib qolinishi zarur va adolatli ekanligini isbotlashga urinib, negrlar-past irq vakillari bo‘lib boshqalarning ko‘magisiz yashay olishmaydi degan fikrni bildirishgan. Yevropada ham irqchilik g‘oyalari paydo bo‘ldi. Bu borada fransuz grafi J.A.Gobino tomonidan 1853 yilda chop etilgan “Insoniyat irqining notengligi xaqida tajriba” kitobi alohida ahamiyat kasb etdi. Bu kitobda muallif inson irqlari nafaqat “go‘zalligi” va bir qator jismoniy belgilari bilan balkim psixologik madaniyati bilan ham farq qilishini ta’kidladi. Gobino qora irqni past irq, sariq irqni nisbatan rivojlangan irq deb hisobladi. Gobinoga ko‘ra rivojlanishga qodir yagona va oliy irq bu oq irq vakillari bo‘lib uni alohida “oriy irq” deb atadi. Uning fikriga ko‘ra sariq yoki mongoloid irqi oq irqdan sezilarli darajada past, qora irq esa sivilizasion o‘zgarishlarni o‘zlashtirishga qodir emas va shuning uchun ham abadiy qoloqlikka mahkum edi. Bu g‘oya bevosita o‘sha davrning biologlari (E.Gekkel, F.Galton va boshqalar) tomonidan qo‘llab quvvatlanishi yevropalik mustamlakachilarning Afrika va Osiyodagi faoliyatini oqlash uchun juda qulay bo‘ldi, mustamlakalarda irqiy va etnik zulmni kuchaytirdi va keyinchalik Britaniya va boshqa metropoliyalarda keng tarqaldi. Insonlarning biologik jihatdan notengligi g‘oyasi asosida yozilgan yana bir asar fransuz sosiologi G.Lebonning “Xalqlar va omma psixologiyasi” asaridir. Nafaqat odamlar, balkim butun boshli irq va xalqlar tenglikka davo qilmasligi kerak, aks holda bu inson tabiati va uning mavjudligiga qarshi turish hisoblanadi. Odamlar, xalqlar va irqlarning notengligi ular mavjudligining obyektiv vositasi deb hisoblaydi Lebon. “Irqiy g‘oyaga ko‘ra” oq irq genetik va ijtimoiy jihatdan boshqa irqlardan o‘zining “aqliy qobiliyati”, “mustaqilligi”, “intelektualligi”, dunyoga nisbatan baholash munosabati mavjudligi bo‘yicha “mantiqiy fikrlashi” jihatidan ancha ustun turadi. Sariq irq oq irqdan bir pog‘ona, jigarrang irq ikki pog‘ona, qora irq esa uch pog‘ona pastda turadi. XX asrga kelib irqchilik g‘oyasi yanada rivojlandi va amalda qo‘llanildi. Gitler Germaniyasida irqchilik fashizmning bosh g‘oyasiga, siyosiy amaliyotiga aylandi. “Oliy german irqi” g‘oyasi bilan qurollanib, dunyoda hukmronlik o‘rnatish maqsadida ikkinchi jahon urushini keltirib chiqargan fashizm “noqobil xalqlar”ni to‘liq yo‘q qilishga qo‘l urdi. Gitler irqchilari jinoyatkorona ravishda millionlab ruslar, ukrainlar, beloruslar, polyaklar, serblar, chexlar, yaxudiylar, siganlar va boshqa millat vakillarini yo‘q qilishdi. Shuni qayd etish kerakki yuqorida ko‘rsatilgan irqchilik g‘oyalari sobiq mustamlakalar va qaram xalqlar orasida teskari g‘oya va harakatlarni yuzaga keltirdi. Oq irq ustunligiga qarshi yangi-hind, afrika, xitoy madaniyalarining xozirgi yevropaliklardan ustunligi borasida g‘oyalar payo bo‘ldi. Xususan, xali XIX asr o‘rtalaridayoq Lotin Amerikasida yangi jamoaviy oqim “xinduizm” oqimi vujudga keldi va ularning maqsadi xindular holatini yaxshilash edi. XX asrga kelib xinduizm tarafdorlari faqat toza qonli hindular hindlar yerida yashash mumkin degan g‘oyani ilgari sura boshladi. XX asr 60 yillarida Afrikada bu qit’adagi mamlakatlar mustamlakachilik zulmidan ozod bo‘lgach Senegalning sobiq prezidenti L.Sengor tomonidan “qora irqchilik” ka asoslangan negrityuda konsepsiyasi ilgari surildi. Dastlab (XX asrning 20-30 yillarida) fransuzlarning mustamlaka doktrinasiga qarshi qaratilgan negrityuda konsepsiyasi qora irq vakillarini emansipasiya qilishga va yevropa madaniyatini “madaniy” jihatdan xukmronligiga qarshi turish g‘oyasiga asoslangan edi. 60-yillardan boshlab mustamlaka mamlakatlarida o‘z mustaqilligi uchun kurash kuchaygan vaqtda negrityuda “qora irqchilik” g‘oyasini o‘zida aks ettira boshladi. Negroid xalqlarining etnik va madaniy-tarixiy umumiyligiga asoslangan bu g‘oya amalda qora va oq dunyoning tarixiy ziddiyatidan iborat bo‘lib qoldi. Bir etnos yoki etnik guruhning boshqasidan farq qiluvchi mezonlari ko‘p. Bu tasnif mezonlari umumiy antropologik belgilar, bir yoki bir-biriga yaqin hududlarda birgalikda yashashi, etnik jamiyatning turi, turmush tarzi va madaniyatning umumiy o‘ziga xosligi, tarixiy taqdir birligi, tilning yaqinligi va boshqalardan iborat. Shunga mos holatda barcha xalqlarni quyidagi asosga ko‘ra bo‘lish mumkin: geografik, antropologik, til, xo‘jalik-madaniyatiga qarabGeografik klassifikatsiya aholining etnik hududiga aylanadi. “Afrika xalqlari”, “Amerika xalqlari”, “Markaziy Osiyo” yoki “Old Osiyo”. Yer yuzining aholi joylashgan qismi “oykumen” deyiladi. (oykeo – yashamoq, istiqomat qilmoq). Oykumena tarixiy jihatdan o‘zgarardi. Yangi yerlarning o‘zlashtirilishi bilan inson huquqlarining takroriy, ikkilamchi almashish jarayoni kuchaydi. Bu aholining o‘sishi, ko‘payishi tabiiy sharoitning vaqtincha o‘zgarishi yoki boshqa omillar sababli yuz berardi. Quruqlikda yoki dengiz yo‘llari orqali, ommaviy yoki kichik guruhiy ko‘chishlar bo‘lardi. Asta - sekin alohida mamlakatlar va yer yuzining butun qismlari aholisi o‘zgarardi. Masalan, eramizdan avvalgasi II asrda Indoneziya oroliga, ya’ni oldin veddoidlar yashagan hududga aholi Hindixitoydan tarqalgan. Eramizdan avvalgi II-I asrlarda xindevropaliklar hozirgi Yevropaning Hindistongacha bo‘lgan hududga joylashadilar. Hindevropaliklardan avvalgi aholidan bayaklar saqlanib qolgan. Insoniyat tarixining ayrim davrlarida etnik ko‘chishlar jarayoni juda avj olar edi. Masalan turkiy qabilalarning ko‘chishi yoki kapitalizm vujudga kelgan davrda Amerikaning mustamlakaga aylanishi. Alohida mamlakatlar aholisining etnik tuzilishi o‘rganilganda,avtokton (oborigen) aholi muammolarga alohida ahamiyat bermoq lozim. Boshqa bir ahamiyatli tomoni borki, azaldan bitta mamlakatda yashab bir-biridan til va kelib chiqish jihatidan turlichaligi bilan farq qiladilar. Bunga misol qilib Kavkaz xalqlarini aytish mumkin. Bir necha asrlar davomida qo‘shnichilikda yashab turmush madaniyati, kiyimi, e’tiqodi, folklori juda o‘xshash. Har bir fan tarmog‘i mazkur fanning asosiy tadqiqot predmeti to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish va ularni tizimlashtirish hamda klassifikatsiyalashdan boshlanadi. Lekin klassifikatsiyalash barcha uchun umumiy va turli maqsadlarni o‘zida qamrab olgan bo‘lmog‘i hamda o‘z tabiatiga klassifikatsiya qilinayotgan obyektining tuzilishini to‘liq aks ettirgan holda mavjud prinsiplar va dasturlarga mos kelmog‘i zarur. Odatda klassifikatsiyalash natijasida qator yangi qonunlari va qonuniyatlar, nazariyalar va konsepsiyalari yaratiladi. Bu ma’noda etnologiya fani ham mazkur mulohazalardan mustasno emas. Dunyo xalqlarini ma’lum bir tarzda etnik tasniflashni talab qilganligi bois yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, dunyo xalqlarining geografik joylashuviga, antropologik tuzilishiga, til guruhiga hamda xo‘jalik an’analariga ko‘ra tasniflanadi. 19 asr oxirida nimis olimlari (L. Frobenius, F. Grebner va boshqalar) va keyinchalik amerikalik antropologlar (K. Uissler, A. Kryober) dunyo mintaqalarini madaniy rivojlanish «madaniy mintaqalar», rayonlarga bo‘lishni ishlab chiqqanlar. Sobiq sovet ittifoqi etnografiyasida ushbu ilmiy an’ana «xo‘jalik madaniy tiplari» «tarixiy-madaniy viloyatlar» kategoriyalarida o‘z aksini topgan. Bu borada mashhur rus etnograflari V.G. Bogoraz, S.P. Tolstov, M.G. Levin, N.N. Cheboksarov ishlarini alohida ta’kidlab o‘tish joizdir. To‘g‘ri bugungi kunda bunday tasniflanish ayrim g‘arb olimlari tomnidan jiddiy tanqid ostiga olinishiga qaramay hali hanuz ilm olamida butkul o‘z mavqeini yo‘qotgan deb aytib bo‘lmaydi. Shu bois biz quyida ushbu tasniflashga biroz kengroq to‘xtalib o‘tdik. Geografik klassifikatsiya xalqlarning bevosita yashayotgan mintaqalari bilan bog‘liq tarzda yaratiladi. Geografik tasniflash natijasida turli xalqlar yashagan shartli geografik regionlar nomi paydo bo‘ladi. Xuddi shunday tarzda «O‘rta Osiyo xalqlari», «Sharqiy Yevropa xalqlari» kabi nomlar paydo bo‘lgan. Bunday tarzda xalqlarni geografik umumlashtirib tasniflash faqatgina geografik tasniflash uslublari, etnik prinsiplar bilan ma’lum ma’noda mos kelgan taqdirdagina bajariladi. Xalqlarni bu tarzda tasniflash prinsiplari garchi fanda keng qo‘llanilishiga qaramay, xalqlarning kelib chiqishi, ularning shakllanishi, xo‘jalik yuritish an’analari, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti muammolariga javob bermaydi. Biroq xalqlarni turli xududlar bo‘yicha umumlashtirish va etnoslarni turli hududlar bo‘yicha taqsimlagan holda tasniflash imkonini beradi. Shu bois bunday tasniflash yordamchi xususiyat kasb etadi va xalqlarni guruhlashtirishdagi boshqa meyorlar bilan mos kelgandagina, ya’ni boshqacha tarzda aytganda katta-katta mintaqalar misolidagina qo‘llaniladi. Xalqlarni klassifikatsiyalash ichki viloyatlardan voz kechishni talab qiladi. Yer sharidagi barcha mamlakatlar tomonidan qabul qilingan yagona geografik tasniflash mavjud emas. Bu borada eng sodda bo‘linish tarzida Avstraliya va Okeaniya xalqlari, Osiyo xalqlari, Amerika xalqlari, Afrika xalqlari, Yevropa xalqlari deb bo‘linishni keltirishimiz mumkin. Xo‘jalik madaniy tiplar - jahon xalqlarining ibtidoiy jamiyat davri (qadimgi tosh, bronza va temir asrlari)dagi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, turlicha tabiiy sharoitda joylashishining va moslashishi ularning hayotida turli tipdagi xo‘jalik- madaniyatlarni vujudga keltirgan edi. Xo‘jalik-madaniy tiplar dastavval muayyan jamiyatda ustuvor ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lib, har bir tarixiy davrda kishilarning tevarak-atrofdagi muhit bilan aloqa harakterini belgilaydi. Mazkur tiplar kishilarning mashg‘uloti va ishlab chiqarish qurollari, turar- joylari va uy-ro‘zg‘or jihozlari, taomlari va kiyim-kechaklari, transport vositalari va boshqa tiplarga qarab, muayyan jamiyatning ijtimoiy tuzumini ham aniqlash mumkin. Ma’naviy madaniyat xususiyatlari, asosan urf-odatlarda, tasviriy san’atda, e’tiqodi va folklorida yorqin namoyon bo‘ladi. Xo‘jalik-madaniy tiplarning birligi va o‘zaro bog‘liqligi muayyan ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va bir-biriga yaqin geografik muhit bilan bog‘liq bo‘lib, o‘zgaruvchan harakterga ega. Eng qadimgi davrlarda paydo bo‘lgan etnoslarning xo‘jalik-madaniy tipli issiq tropik va subtropik iqlimli o‘lkalardagi ovchilik, terim-termachilik va sohillardagi baliqchilikdir. Namli tropik va subtropik joylarda ikkinchi madaniy- xo‘jalik tipi, ichki issiq iqlimdagi qo‘l mehnatli dehqonchiligi tarqalgan bo‘lib, bunga qisman ovchilik-terimchilik va baliqchilik xo‘jaliklari ham yordamchi hisoblangan. Iqtisodiyot va texnika taraqqiyotiga yangi sifat yaratgan uchinchi madaniy-xo‘jalik tipi motiga dehqonchilik bilan chorvachilik qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lgan edi. Keyingi davrdagi fan-texnika taraqqiyoti butun jahondagi an’anaviy xo‘jalik madaniy tiplarga jiddiy o‘zgartirishlar kiritdi. Yevropa va Amerikadagi eng rivojlangan mamlakatlarda aholining ko‘pchiligi industrial sohaga jalb etildi, an’anaga aylanib qolgan qishloq xo‘jaligi o‘rniga yuksak taraqqiy etgan tovar dehqonchiligi va intensiv chorvachilik, plantasiyali qishloq xo‘jaligi paydo bo‘lgan edi. XX-XXI asrning boshlarida an’anaviy xo‘jalik-madaniy tiplar barham topa boshladi va saqlanib qolgan belgilari yangi mazmun bilan boyidi. Xalqlarni antropologik klassifikatsiyalash. Vatanimizda va xorijda e’tirof etilgan ilmiy an’anaga ko‘ra antropologiya fan tarzida insoniyatning kelib chiqish tarixini, uning evolyutsiyasi, irqlarning kelib chiqishini hamda turli xalqlarning morfologik va jismoniy xususiyatlarini o‘rganadi. Antropologik tasniflashda turli etnik guruhlar va xalqlarning madaniy xususiyatlari emas, balki biologik xususiyatlariga va genetik qarindoshlilik prinsiplariga asosiy e’tibor qaratiladi. Biroq genetik aloqadorlilik prinsiplari insonlarni ma’lum bir tasniflarga bo‘lish imkonini bermaydi. Shu bois etnologiyada turli xalqlar orasidagi qon-qarindoshlik aloqalari tarixini tahlil etishda ko‘plab uslublardan foydalaniladi. Ko‘pincha etnologlar antropologik klassifikatsiyaning asosini tashkil qiluvchi etnoslarning irqiy farqlarini asos qilib olishadi. Insoniyat biologik tuzilish jihatdan umumiylikka ega va yer sharidagi barcha insonlar bir biologik turga mansubdir. Lekin dunyoning mavjud etnik manzarasi turli mintaqalarda yashayotgan insonlar tana tuzilishi, ranggi, soch turi, yuz- qiyofasiga ko‘ra rang-barang, ya’niki antropologik tuzilishiga ko‘ra turli-tuman ko‘rinishga ega. Insonlar orasidagi o‘zaro farqli xususiyatlar irqiy tasniflash orqali tahlil qilinadi. Irqiy tasniflashda insonning sochi shakli, uchlamchi soch qoplami, teri tuzilishi, sochning rangi, ko‘z rangi, bo‘yi, tananing proporsiyasi, tananing bosh qismining tuzilish shakliga ko‘ra farqlanadi. Umuman olganda irqlar deb genetik qon-qarindoshlilik munosabatlari asosida tashqi tana tuzilishiga ko‘ra o‘xshash bo‘lgan xududiy birlashgan kishilarga aytiladi. Antropologik jihatdan hozirgi xalqlarni vatanimiz va xorijiy antropologiya fanida to‘rtta katta irqlarga-- negroid (afrikan), yevropoid (yevroosiyo), mongoloid (osiyo-amerika) va avstroloid (Okeaniya) irqlariga bo‘linadi. Ushbu irqlarning farqli xususiyatlari sifatida quyidagi irqiy alomatlarni ko‘rsatish mumkin. Yevropoid irqiga mansub kishilarning terisi oq yoki bug‘doyrang, sochlari turli-tuman to‘g‘ri va to‘lqinsimon, ko‘pincha mayin bo‘lib o‘sadi va yuz hamda tanani jun qoplagan bo‘ladi. Burni tor, lablari o‘rtacha yoki kichik hajmda bo‘ladi. Ko‘zlari turli –tuman rangda va bosh miya suyaklari hech qachon oldinga bo‘rtib chiqmagan bo‘ladi. Avstroloidlar terisining rangi qoramtir, sochlari qora to‘lqinsimon, jingalak va qattiq, yonoq va bosh suyaklari oldinga chiqqan bo‘ladi, burunlari katta, lablari qalin bo‘ladi. Yuzlarida va tanasi jundor bo‘ladi. Mongoloidlarda esa teri rangi sariqroq, yoki to‘q bug‘doyrang bo‘ladi, sochlari esa to‘g‘ri shaklda qattiq bo‘ladi. Soch va ko‘zlarning rangi qora yoki to‘q jigarrang bo‘ladi, erkaklarda soqol va mo‘ylov biroz kechroq chiqadi va ko‘pincha siyrak bo‘ladi. Yuzi keng va yonoq chanog‘i qattiq chiqadi, burun esa unchalik katta bo‘lmaydi. Amerikaning mongoloid aholisida teri rangi sariq rangda bo‘ladi. Negroidlarning sochi qora, tim qora rangda, jingalak va ko‘pincha qattiq hamda shakliga ko‘ra to‘g‘ri bo‘ladi. Soqol va mo‘ylovlari xuddi mongoloidlarnikiga o‘xshash tarzda yomon o‘sadi. Ko‘zlari ba’zida qisiq bo‘ladi. Burnilarining kengligi juda katta bo‘lib, deyarli balandligi bilan teng bo‘lgan. Yuzlari kichkina va tor ko‘zlari esa yevropaliklarnikiga o‘xshash keng ochiq bo‘ladi. Irqlarning tarqalish mintaqasi. Yevropoidlar bugungi kunga kelib nafaqat Yevropada joylashgan. Ular Shimoliy Afrikaning barcha xududini (aljirliklar va misrliklar), Osiyoning g‘arbi (turklar va arablar), Sibir-ruslar va deyarli barcha Kavkaz mintaqasida, O‘rta Osiyoda, Iroq, Afg‘oniston va Hindistonda ham keng tarqalgan. Oxirgi 400 yil ichida Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika mamlakatlarining asosiy aholisini yevropoid irqiga mansub kishilar tashkil qilgan. Yevropada so‘nggi paleolit va mezeolit davridanoq mahalliy tabiiy sharoitga moslashgan yevropoid irqining ikki tipi shakllangan. Bular: oq tanli, malla rang sochli, ko‘k ko‘zli blandinlar bo‘lmish shimoliy yevropoid tip va qora to‘lqin sochli, qora ko‘zli oq badan bryunetlardan iborat janubiy yevropoid tipini tashkil qiladilar. Mazkur irqiy guruhlar oralig‘ida turgan o‘rta tip (shoten) xar ikki tipning ham belgilarini saqlab qolgan. Keyinchalik Yevropaga kirib kelgan mo‘g‘ullar ayrim etnoslarda o‘z izini qoldirgan. Bunga Skandinaviyada yashovchi mongoloid belgilariga ega bo‘lgan loparlar misol bo‘la oladi. Negroidlar hozirgi kunga kelib Afrikada yashashadi, Tinch okeanining ko‘plab orollarida, o‘z navbatida ularning ko‘plari Amerika qit’asiga mustamlakachilik tuzumi davrida majburan qul qilib olib kelingan va ularning avlodlari hozirda ham Amerikada ko‘plab istiqomat qiladilar. Avstroloidlar ko‘p xususiyatlariga ko‘ra negroidlarga o‘xshash bo‘lib Avstraliya va Malaneziyada yashashadi. Mongoloidlar (osiyo shoxi) Xitoyda, Vetnamda, Yaponiyada, Indoneziya, Filippinda yashashadi. Ularga qozoqlar, qirg‘izlar va Uzoq Sharq hamda Shimolning mahalliy xalqlari ham kiradi. Mazkur to‘rtta katta irq taxminan 25 ta kichkina irqlar(ularni ba’zida etnogenetik shoxobchalar yoki lokal irqlar ham deb aytishadi) ga bo‘linadi. Katta va kichkina irqlar orasida oraliqdagi irqlar ham mavjud. Misol uchun, negroidlar va yevropoidlar orasida-efiopiyaliklar va mulatlar; mongoloidlar va avstroloidlar orasida janubiy osiyo irqi – yaponlar va shu qabilarni ko‘rsatish mumkin. Efiopiyaliklarning yuzlari ularning qo‘shnilari bo‘lgan arablar bilan bir xil shaklda bo‘lsada terilarining rangi qora, negroid irqi terisiga o‘xshash o‘ta yorqin emas. Yaponlarda bir vaqtni o‘zida avstroloidlarga, mongoloidlarga va yevropoidlarga xos alomatlarni kuzatish mumkin. Lingvistik va etnolingvistik tasniflash. Til albatta asosiy etnik belgi hisoblanadi. U orqali xalqni kelib chiqishi, qon- qarindoshligini aniqlash osonroq. Etnologiyada xalqlarni tilni yaqinligiga qarab tasniflash birmuncha keng tarqalgan. Chunki, qoidaga ko‘ra tillarning o‘xshashligi xalqlarning yoki genetik yaqinligidan yoki ularning uzoq vaqt madaniy jihatdan aloqada bo‘lganligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham lingvistik guruhlash ayni vaqtda etnik tavsiflashning o‘zidir. Albatta, faqatgina tilning o‘zi xalqlar o‘rtasidagi chegarani o‘rnatish imkonini bermaydi va bunday xollarda boshqa etnik ko‘rsatgichlarga murojat qilishga to‘g‘ri keladi. Lekin bu holat etnik tasniflashda tilga qarab tasniflashni yetakchi ekanligini inkor qilishga asos bo‘lmaydi. Tasniflashning bu usuli etnolingvistik deb ataladi, chunki uning asosida ikki mezon-til va etnik mansublik yotadi. Va nihoyat etnos va til ko‘p hollarda bir- biriga mos tushishi tilga qarab tasniflashni etnik o‘ziga xoslikni ajratishdagi asosiy birlik sifatida yuzaga keltiradi va ularning kelib chiqishini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy dunyoning til manzarasi o‘zining rang-barangligi va murakkabligi bilan ajralib turadi. Olimlar dunyodagi jamiki tillar soni 6 ming ta deb xisoblaydilar. Bu esa aniq nomuvofiqlik bo‘lishi mumkin, chunki tillar soni va etnoslar soni (5 ming) bir-biriga mutloqo mos kelmaydi. Gap shundaki, “etnik umumiylik” va “til umumiyligi” xar doim ham bir xilda bo‘lavermaydi. Odatda xar bir xalq bir tilda gaplashadi. Biroq ikki tilli (bilingvizm) ham keng tarqalgan bo‘lib qachondir xalqning bir qismi ba’zan butun xalq ikki tildan ham bir xilda foydalanadi. Ikki tillilik ko‘p millatli davlatlarda keng tarqalgan holat bo‘lib, kam sonli millat vakillari o‘z ona tilidan tashqari ko‘p sonli bo‘lgan millat tilini ham ishlatadi. Xususan, Fransiya sharqida yashovchi elzasliklar (nemis va fransuz) to‘liq ikki tildan foydalanadi. Belgiya va Shveysariya kabi ko‘p millatli davlatlarning aholisi esa ikki va xatto uch tilda ham gaplashadi. Osiyo va Afrikaning yosh davlatlarida ham ikki tildan foylanish keng tarqalgan. Bu yerda mahalliy xalq tili bilan birga davlat tili ham (Hindistonda-xind tili va Pokistonda- urdu, Indoneyziyada –baxasa indoney tili, Filipinda-pilipino tili, Afrikaning bir qancha davlatlarida-ingliz yoki fransuz) ishlatiladi. Shu bilan birga bir qancha xalqlar bir tilda gaplashadigan holat ham uchrab turadi. Masalan, ingliz tilida (bir qancha mahalliy farqlar bilan) inglizlar, avstraliyalik inglizlar, yangi zellandiyalik inglizlar, afrikalik inglizlar, kanadalik inglizlar, AQSH amerikaliklari, Karib Amerikasidagi xalqlar va boshqa etnos vakillari gaplashadi. Ispan tili nafaqat ispanlarning, balkim Lotin Amerikasidagi ko‘pgina xalqlarning ona tili hisoblanadi. Ayni bir tilda nemislar, avstriyaliklar va germano-shveysariyaliklar gapirishadi. Ba’zan esa xalqning bir qismi boshqa tilda gaplashadi. Masalan, mordova etnosi bir-biridan keskin farq qiluvchi ikki tilda-mokshan va erzyan tilida gaplashadi. Irlandiyadagi irlandlarning atiga beshdan bir qismi o‘z ona tilida (kelt guruxida) gaplashsa, qolganlari-ingliz tilida gaplashadi. Ba’zi hollarda bir til ichidagi shevalardagi farq shu darajada katta bo‘ladiki bir millat vakillari umum qabul qilingan adabiy tilni bilmasdan gaplashish imkoniyati bo‘lmaydi. Bunga misol sifatida xitoy tilidagi shevalarning farqlarini keltirish mumkin. Shuning uchun ham ba’zi tilshunoslar xitoy tilidagi ayrim shevalarni mustaqil til deb hisoblashadi. Arab tilida ham bir qancha shevalar mavjud. Xalqlarni guruhlashda etnolingvistik tizimda tillarni genealogik tasniflash ishlatiladi, unga ko‘ra tillar qardoshlik belgilariga ko‘ra oilalarga birlashtiriladi. O‘z navbatida oilalar guruhlarga bo‘linadi va ba’zan guruhlar ham guruhchalarga ajraladi. Tillar tarixiy genetik qardoshligiga ko‘ra tasniflanadi. U yoki bu tilning qardoshligini o‘rnatilishi etnologiya uchun madaniyatlar yaqinligini ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega. Bunda tillarning yaqinligi xalqlarning kelib chiqishiga ko‘ra yaqinligini ham bildiradi. Lekin, tilshunoslarga ko‘ra o‘z xayoti davomida xalq bir necha marta o‘z tilini o‘zgartirishi ham mumkin va bu etnogenetik masalalarni yechishda tilshunoslikka oid ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Etnologiyada til tasnifining ma’nosi shundan iboratki, bir til oilasiga mansub xalqlar odatda o‘z moddiy va manaviy madaniyatida umumiy elementlarga ega bo‘ladi. Bunda etnologiya til tasnifida bir etnik guruhga mansub odamlar o‘rtasida o‘zaro bir-birini tushinish borasidagi tasavvurga asoslanadi. Etnolingvistik tasniflashda qabul qilingan qoidaga ko‘ra xalqlar “tiliga ko‘ra qardosh” sifatida baholanadi. Masalan, hind-yevropa oilasiga slavyan, german, roman va boshqa bir qancha guruhlar kiradi. Slavyan guruhiga mansub tilda gaplashadigan barcha xalqlar o‘zaro yaqinligini va genetik qardoshligini anglab yetishadi va oddiy turmush tarzida ham odamlar bir-birini yaxshi tushunishadi. Etnologlar tilshunoslar tomonidan “til oilasi” deb ataladigan til va madaniyat o‘rtasidagi ancha uzoq qarindoshlikni ham inobatga olishadi. Tilshunos olimlar dunyo tillarining 96% ni qamrab oladigan 12 ta til oilasini ajratib ko‘rsatishadi. O‘z navbatida har bir til oilasi bir biriag yaqin bo‘lgan bir necha tildan iborat oila ostiga yoki tarmoqlarga bo‘linadi. Shuningdek bu yerga til belgilariga yaqinligidan ko‘ra geografik va madaniy-tarixiy belgilariga ko‘ra yaqin bo‘lgan “oilalar” ham kiradi. Bu kabi xalqlarga papuass va hindu xalqlarin misol qilib ko‘rsatish mumkin. Ularning har biri amalda bir qancha oilalarni va yuksak oilalarni o‘zida birlashtiradi. Masalan, uch afrika “oila”si (niger-kordofan, nilo-saxara va koysansk) aslida super oila bo‘lib bir necha oilalardan iboratdir. Til oilalarining shakllanish jarayoni odamzotning yer shariga tarqalishi bilan bevosita aloqador. Bir-biriga yaqin bo‘lgan tillar odatda qo‘shni bo‘lgan yoki bir hudud chegarasida uzoq vaqt birgalikda yashab kelgan xalqlarda uchraydi. Ba’zi xollarda bir-biridan uzoq yashovchi etnoslarning tillari bir-biriga yaqin bo‘ladi. (masalan, yavaliklar va malagasiylar, vengerlar va mansi, yakutlar va qirg‘izlar). Bu odatda mazkur tilda gaplashuvchi xalqlar yoki qandaydir genetik qardoshligi mavjudligi yoki uzoq o‘tmishda aralash hududlarda birgalikda yashaganligi bilan izohlanadi. Til-etnosning eng muhim belgilaridan biri va bunda etnolingvistik tasniflash kelib chiqishi bir bo‘lgan yoki uzoq muddat madaniy aloqasi mavjud bo‘lgan xalq guruhlarini ajratib oladi. O‘z shakliga ko‘ra etnolingvistik tasniflash tillarning genealogik tasniflashiga juda yaqindir. Butun dunyo etnologlari tilshunoslar tomonidan xalqlarni guruhlarga ajratishda qo‘llaydigan tizimdan o‘zgartirishlarsiz foydalanishadi. Tilshunoslar til klassifikatsiyasining 2 ta usulidan foydalanadilar, ya’ni morfologik va geneologik.Marfologik klassifikatsiya etnografiya fani uchun ko‘p ma’lumot bera olmaydi. Geneologik klassifikatsiya esa tillar o‘rtasidagi qarindoshlik aloqalarini, qisman esa xalqlar orasidagi yaqinlikni aniqlashga yordam beradi. Masalan, oltoy tillari, o‘zbek va qozoq yaqinligi yoki ancha uzoq qarindoshlik aloqalari. Shu kabi jarayonni xind-yevropa til oilasida ham kuzatish mumkin.Tilshunoslar til oilasi deb alohida qarindoshlik yoki uning kelib chiqish jamoasi mavjud bo‘lgan guruhlarga aytadilar. Yer yuzida 2700 til mavjudligi aniqlanib, ularni 10 ta til oilasi birlashtiradi. Bular hind – yevropa, semit-xamit, ural – oltoy, xitoy – tibet, malayya – polineziya, dravid, munda, bantu, kavkaz, mon-kxmer. Grammatik tuzilishi bo‘yicha xind – yevropa tili flektiv hisoblanadi. Semit- xamit til oilasi Shimoliy Afrika va Janubiy-G‘arbiy Osiyo xalqlarida keng tarqalgan. Ushbu tillarda yer yuzida eng qadimgi bo‘lgan Misr va bobil yozma yodgorliklari yozilgan. (IV-III er.avv.). U bir necha guruhlarga bo‘linadi: semit, berber, kushit. Grammatik tuzilish bo‘yicha semit – xamit til oilasidagi barcha tillar frentiv. Ural til oilasining fin – ugor guruhi yuqori Volga bo‘yida yuzaga kelib Vengriyadan Finlyandiyagacha va Ob daryosigacha yoyilgan. Oltoy til oilasi uch guruhga bo‘lingan: turkiy, mo‘g‘il, tangus. Turkiy guruh eng yirigi bo‘lib, Bolqon yarim orolidan Kolm (yoqut) daryosigacha bo‘lgan hududni egallagan. Unga O‘rta Osiyo xalqlari, Kavkaz (Povoloje) Janubiy Sibir oltoy xalqlari tillari kiradi. Mo‘g‘il guruhiga: Mo‘g‘liston, Shimoliy – Sharqiy Xitoy, Boltiq bo‘yida yashovchi xalqlar kiradi. Tungus guruhiga: manjurlar va Shimoliy Rossiyadagi kichik xalqlar (evenklar, nanaylar-goldlar) kiradi.Tuzilish bo‘yicha ural-oltoy tillari agglyutinasiyalanuvchi tillar hisoblanadi. Xitoy-Tibet til oilasida so‘zlashuvchilar Sharqiy va Janubi – Sharqiy Osiyo hududdi joylashgan. Geografik jihatdan malayya-polineziya til oilasi Hind va Tinch okeani, G‘arbda Madagaskardan Paska oroligacha. Bu yerda katta qismini tashkil etadigan Indoneziya guruhi bo‘lib, unga Hindixitoy va milgash tillari. Madagaskar orolida yashovchi xalqlar va Mikroneziya, Melaneziya, Polineziya orolida yashovchi xalqlar tillari kiradi. Dravid til oilasi Hindistonning janubiy qismi va Seylon orolining unchalik katta bo‘lmagan qismidagi hududni egallaydi. Ushbu til to‘g‘risida qadim yodgorliklar saqlanmagan, ammo olimlar aytishicha bir paytlar u butun Hindiston yoki uning katta qismini Himolay tog‘larigacha bo‘lgan hududni egallagan. Miloddan avvalgi II ming yillikda oriylarning kirib kelishi dravidlarni janubga siqib chiqargan. Munda guruhi Sharqiy Hindistonning katta bo‘lmagan qismini egallaydi. Ushbu tillar qadimiy hisoblanadi. Bantu guruhi Afrikaning janubiy janubiy qismini egallagan. Mon-kxemer guruhi Hindixitoyda tarqalgan. Shunday farazlar borki mon-kxemer guruhining Janubiy-Sharqiy Osiyo va Okeaniya guruhidagi til guruhlari bilan bog‘liq. Yuqorida nomi keltirilganlardan tashqari Amerika hindulari, Yangi Gvineya orolidagi papuaslar, avstraliya oborigenlarining ko‘plab til oilalari mavjud. Sayyoramizda yashovchi turli-tuman xalqlarni shakllanishida va ularni farqlashda til ham muhim ahamiyat kasb etadi. Til birligiga qarab ayrim xalqlar, etnik guruhlar aniqlanibgina qolmay, ko‘pincha til asosida nom ham beriladi. Dunyo xalqlarining til boyligi juda boy va o‘z navbatida juda ham murakkab hisoblanadi. Biroq lingvistik bir qator kamchiliklardan ham xoli emas. Jumladan, lingvistik tahlil orqali bir necha tillarda so‘zlashuvchi xalqlarni (misol uchun yahudiylarni), yoki oldingi tillaridan farqli tilda so‘zlashuvchi xetnoslar (misol uchun irlandlarni)ni tasniflash meyorlariga solish qiyindir. Shunga qaramay lingvistik klassifikatsiyalashning ko‘plab ijobiy jihatlari mavjud. Avvalo, bunday klassifikatsiyalashni qo‘llash natijasida yoki umumiy kelib chiqishiga ega bo‘lgan xalqlar yoki uzoq muddat doimiy madaniy-lingvistik aloqada bo‘lgan xalqlar bir guruhga kiradi. Lingvistik tasnif tarixiy-qiyosiy o‘rganish orqali aniqlanadi. Qolaversa etnoslarning turli klassifikatsiyalari orasida etnosning tiliga qarab tasniflash muhim tasniflashlardan biri hisoblanadi. Chunki aynan lingvistik tasniflash orqali ma’lum bir xalqlarning etnik yaqinligi, u yoki bu madaniyatning umumiy asosga ega ekanligi borasida birmuncha aniq tasavvurlar beradi. Dunyo xalqlari til birligiga ko‘ra, boyligi va murakkabligiga ko‘ra farqlanib turadi. Tadqiqotchi olimlar tomonidan yer sharida turli etnik guruhlar va jamoalar so‘zlashuvchi 6 mingdan ortiq tillar mavjudligi aniqlangan. Sayyoramizdagi ayrim davlatlardagina (ko‘plab Yevropa mamlakatlarida) bitta tilda gaplashishsa, ayrim mamlakatlarda (Nigeriya va Rossiyada) 100 dan ortiq tillarda so‘zlashishadi. Hozirda ayrim tillar kelib chiqqan xududidan tashqaridagi keng hududlar bo‘ylab yoyilgan. Bu borada misol uchun arab tilini olib ko‘radigan bo‘lsak, arab tili paydo bo‘lgan vaqtda (VII asrdan oldin) undan faqat Arab yarim orolining janubidagina yashovchi qabilalar foydalangan bo‘lsa, hozir bu tilda Shimoliy Afrika va Janubiy Sharqiy Osiyoda joylashgan juda ko‘p xalqlar so‘zlashadilar. Yoki ingliz tilini olsak, dastlab unda Britaniya orolining aholisi so‘zlashgan bo‘lsa, hozir Yevropa va Shimoliy Amerika aholisining beshdan bir qismi, Avstraliya va Yangi Zelandiya xalqlari asosan shu tilda so‘zlashadilar. Asl vatani Pireniy yarim oroli bo‘lgan ispan tili keyinchalik butun Lotin Amerikasiga tarqalgan. Xalqlarni tilga qarab tasniflash mezonlari asosan ikki kriteriya-til va etnik mansublik prinsiplariga asoslanadi. Umuman olganda til insoniyat madaniyatining asosini tashkil etadi. Chunki til aynan insonga xos maxsus ramzlar orqali ma’lumot uzatiladi. Tilning taraqqiyoti madaniyat taraqqiyoti bilan parallel tarzda rivojlanib borgan va yakunida inson shakllangan. U yoki bu tillarning qon-qarindoshliligi etnologiya uchun ushbu tillarda so‘zlashuvchi madaniyatlarni va xalqlarning yaqinliligini namoyon qilishi bilan ham ahamiyatlidir. Dunyo xalqlari orasidagi turli til oilalari borasida tadqiqotchi olimlar orasida umumiy qarash mavjud emas. Biroq oxirgi yillardagi ilmiy tadqiqotlar natijalari asosida dunyo xalqlari tillarini quyidagi til oilalariga bo‘lish mumkin: Hindoyevropa tillar oilasi – eng ko‘p sonli va eng keng tarqalgan til oilasi hisoblanadi. Mazkur oilaga kiruvchi tillarda dunyo aholisining 45% i so‘zlashadi. Hindoyevropa oilasiga kiruvchi xalqlar Yevropaning katta qismida, Tojikistonda, Eronda, Afg‘onistonda, Janubiy Osiyoning shimoliy, janubiy va markaziy xududlarida, Amerika va Avstraliyada yashaydi. O‘z navbatida hindoyevropa tillar oilasi 10 ta guruhga: slavyan, boltiq, nemis, kelt, roman, grek, alban, eron, hindooriy va arman tillar guruhiga bo‘linadi. Kartvel til oilasiga mansub kishilar kam sonli bo‘lib, faqatgina Guruziya hududidagina yashashadi. Dravidlar oilasi (dunyo aholisining 4% i) ga Hindistonning janubida va Shri- Lankaning sharqida yashovchi aholi kiradi. Ushbu til oilasi ham 4 guruhga: markaziy, janubiy, shimoliy-sharqiy va shimoliy-g‘arbiy (darvit tillarining boshqacha klassifikatsiyasi ham bor)ga bo‘linadi. Oltoy tillar oilasi (dunyo aholisining 6% i). Mazkur tillarda Yevrooisyoning bir-biridan uzilgan mintaqalari-Bolqondan tortib Yapon orollarigacha, Shimoliy muz okeani qirg‘oqlaridan tortib Markaziy Osiyo cho‘llarigacha bo‘lgan hududlarda yashovchi turli xalqlar so‘zlashadilar. Ushbu oila 5 ta guruhga: turkiy, mo‘g‘ul, tungus-manchjur. koreys tillari kiradi. Afraoisiyo tillari (semito-xamit) oilasi (dunyo aholisining 5% i) Shimoliy va Shimoliy-sharqiy Afrikada, Arabiston yarim orolida va unga tutash bo‘lgan shimoliy mamlakatlarda: Suriya, Livan, Iordaniya, Iordan daryosining g‘arbiy qirg‘og‘ida, Iroqda hukmron hisoblanadi va 4 ta guruhni: semit, berber, chad va kushit tillarini birlashtiradi. Nigero-kordofan oilasida so‘zlashuvchi xalqlarga (dunyo aholisining 6% i) Farbiy, markaziy, sharqiy va janubiy Afrikada yashovchi aholi kiradi. Ushbu til oilasi –kongo va kordofan tillariga bo‘linadi. Nigero-kordofan tillarida so‘zlashuvchi xalqlar yashaydigan mintaqaning shimoliy xududlarida nil-saxar oilasida gaplashuvchi xalqlar (dunyo aholisining 6% i) yashashadi va ular 9 guruhga: Sharqiy Sudan, Markaziy Sudan, bertlar, kunama, saxar, songai, fur, mabang, komuelarga bo‘linadi. Kamsonli shimoliy Kavkaz oilasi (dunyo aholisining 0,1% i)ga ab-xaz- adigeylar va nax-dog‘istonliklar kiradi. Hindoyevropa til oilasidan keyingi aholi soniga ko‘ra eng ko‘p tarqalgan tillar oilasiga sino-tibet tillar oilasi kiradi. Bu tilda dunyo aholisining 23% i so‘zlashadi. Bu til oilasi Sharqiy, Markaziy, Janubiy-Sharqiy Osiyo aholisi va Janubiy Osiyoning shimoliy mintaqalarida yashovchi aholiga mansub. Turli olimlar xitoy-tibet tillar oilasini turli guruhlarga bo‘ladi. Ba’zi bir tasnifiy bo‘linishga ko‘ra ushbu guruhga 13 ta tillar: xitoy, tibet-birma, kachin, bodo-garo, midju, digaro, miri, djimal, lepcha, shimoliy ximolay, neva-ri, gurung, sharqiy himolay tillari kiradi. Avstroosiyo tillari oilasi (dunyo aholisining 1,6% i) Janubiy-Sharqiy, Janubiy Osiyoda yashaydi va 5 guruhga: mon-kxmers, asliy, niko-bar, kxasi, munda tillariga bo‘linadi. Mmyao-yao tillari oilasiga kiruvchi aholining (dunyo aholisining 0,2% i) tarqalish xududi juda ham tor bo‘lib, Sharqiy Osiyoning janubiy rayonlari va Janubiy-Sharqiy Osiyoning shimolidagi xalqlar orasida yoyilgan bo‘lib, myao va yao degan tillarga bo‘linadi. Janubiy-sharqiy Osiyoda paratay tillari oilasiga kiruvchi xalqlar(dunyo aholisining 1,4% i) yashaydi. Ayrim tasniflashlarga ko‘ra ushbu oila 6 guruh tillar: tay, kim-suys, ong-be, li, lakk, gelaolardan iborat. Janubiy-Sharqiy Osiyoda, Okeaniyada va Tayvanda avstroneziya tillari oilasiga kiruvchi xalqlar yashaydi (dunyo aholisining 5% i). Dunyo xalqlarini zamonaviy klassifikatsiyasiga ko‘ra ushbu oila 6 guruhga: g‘arbiy avstroneziy, sharqiy avstroneziy, atayal, sou, payvan (oxirgi 3 tasi Tayvandagi kamsonli guruh hisoblanadi) tillariga bo‘linadi. Avstraliya tillari oilasi Avstraliya qit’asida saqlanib qolgan kamsonli xalqlarni birlashtiradi. Ushbu til oilasi 22 guruhga bo‘linadi. And tillar oilasi (dunyo aholisining 0,3% i) – hindularning eng yirik oilasi hisoblanadi. Chunki bu tilda Amerika hindularining eng yirik qabilalaridan biri – kechua qabilasi gaplashadi. Ushbu til oilasi atrofida And tog‘i atrofida yashovchi xalqlar kiradi va 6 guruh: urari-na-vaorani, kauapana-saparo, shimoliy, kechua, aymara, janubiyga bo‘linadi. Jahon xalqlari tillarini klassifikatsiyalash borasida dunyo tilshunoslari tomonidan qator mulohazalar bildirilgan bo‘lib, bunday tarzda klassifikatsiyalashni keng ilmiy jamoatchilik tomonidan to‘la e’tirof etilgan qarash deb bo‘lmaydi. Jumladan, hali hanuz barcha olimlar ham turkiy, mo‘g‘ul va tungus-manjur tillarini genetik umumiyligini tan olmaydilar. Koreys va yapon tillarini izolyasiyalashgan tillar deb hisoblovchilar ham bor. Shuningdek Afrika va Amerika xalqlari tillarini tasniflash borasida ham yakuniy umumiy xulosaga kelinmagan. Xo‘jalik madaniy, tarixiy madaniy viloyatlarga ajratib klassifikatsiya qilish usuli . Til klassifikatsiyasi etnografiyada katta ahamiyatga ega bo‘lsa ham, xalqlarni zamonaviy bog‘liqligi to‘g‘risida ko‘p ma’lumot bera olmaydi. Gohida bitta til oilasida so‘zlashuvchi va bir-biridan uzoqda yashovchi xalqlar xo‘jaligida, turmushida, madaniyatida hech qanday o‘xshashlik, umumiylik bo‘lmasligi mumkin, yoki teskari ya’ni bir-biridan uzoqda bo‘lib yashash sharoiti o‘xshash, ammo ular o‘rtasida til jihatdan qarindoshlik rishtasi bo‘lmagan xalqlar ham mavjud: O‘rta Osiyodagi mo‘g‘il ko‘chmanchilari va Arabistondagi ko‘chmanchi beduinlar, bug‘uchi-neneslar va bug‘uchi – gukchalar. Yer yuzida joylashgan odamlar turli geografik sharoitga tushardi va bunga moslashardi, ya’ni odamlar o‘zlarining moddiy va ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirardi. Shunday qilib turli xo‘jalik shakllari yuzaga kelib rivojlanadi. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi bo‘yicha bir qadar yaqin bo‘lgan xalqlar madaniyatida bir qancha farqlar va o‘xshashliklar mavjud bo‘lishi allaqachonlar payqalgan edi. Shu bilan birga turli tillarda gaplashadigan xalqlar madaniyatini bir-biriga yaqinligi va aksincha bir-biriga qardosh bo‘lgan tilda gaplashuvchi xalq orasida ham madaniy xilma-xillik kuzatilishi ham diqqatga sazovordir. Ko‘p hollarda bu farq va o‘xshashliklar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanganlik darajasi bilan izohlanmaydi. Aynan shuning uchun ham xo‘jalik- madaniy tur ajratib olingan. Xo‘jalik-madaniy tur deganda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda bir-biriga yaqin darajada bo‘lgan va o‘xshash tabiiy-geografik sharoitlardagi turli xalqlarning tarixiy jarayonlarda shakllangan xo‘jalik va madaniy kompleksi nazarda tutiladi. Xo‘jalik-madaniy konsepsiyasi rus etnologlari tomonidan ishlab chiqilgan va u asosan xalqlarning etnogenezi, ularning etnik tarixi, xo‘jalik tarixi, moddiy va ma’naviy madaniyatini o‘rganishda ishlatiladi. Xo‘jalik-madaniy turning alohida belgilari bu kishilarning xo‘jaligi va xo‘jalik faoliyatining manzarasi va rivojlanganlik darajasi hisoblanadi. Xo‘jalik-madaniy turning asosiy farqi birinchi navbatda aholining katta qismini asosiy mashg‘uloti, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchiligi, shuningdek mehnat qurollari, ovqatlari, turar joyi, xarakatlanish vositalari, idish-tovoqlari, kiyim-kechagi va moddiy madaniyatning boshqa elementlaridan iborat. Ma’naviy madaniyat sohasida xo‘jalik-madaniy turning asosiy farqi eng birinchi navbatda urf-odatlar va udumlarda, tasviriy san’atdagi o‘ziga xoslikda, e’tiqodda, sig‘inish va folklorda u yoki bu tabiiy-geografik sharoitdagi mashg‘uloti va turmush tarzi yanada yorqinroq aks etadi. Xo‘jalik-madaniy turning miqdori cheklangan va jamiyatning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish bosqinchlari bilan bog‘langan bo‘lishi mumkin. Etnoslarning xo‘jalik-madaniy tur bo‘yicha tasniflash faqat an’anaviy madaniyatlarga xos va o‘rta asrlar chegarasidan chetga chiqib ketmaydi. Kapitalizmgacha shakllangan barcha xo‘jalik-madaniy turlar uch asosiy guruhga bo‘linadi va ular bir-biridan yanada yuksakroq ishlab chiqarish qobiliyati bilan farq qiladi. Birinchi guruhga iqtisodiy ahamiyatili bo‘lgan ovchilik, termachilik va qisman baliqchilik kirsa, ikkinchi guruhga-motiga dehqonchiligi va chorvachilik; uchinchi guruhga-qishloq xo‘jaligi ishlarida uy xayvonlaridan foydalangan holda dehqonchilik bilan shug‘ullanish kiradi. Kapitalizm davriga kelib o‘tgan davrlarning xo‘jalik-madaniy turi asta-sekinlik bilan yemrilib boradi, shakli o‘zgaradi va yangi hududiy iqtisodiy va madaniy-xo‘jalik majmualar tarkibiga kiradi. Turli darajadagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bosqichiga ega bo‘lgan zamonaviy xalqlarda yuqoridagi uch turdagi xo‘jalik-madaniy turlarni har birini uchratish mumkin. Biroq, shuni qayd etish kerakki bir holatda bu turlardan biri yetakchi rol o‘ynashda davom etayotgan bo‘lsa, boshqa holatda qoldiq ko‘rinishda saqlanib qolgan bo‘ladi. Rossiya hududdida ma’lum bir hududiy-geografik sharoitlarda ba’zi bir xalqlarning xo‘jalik-madaniy turning barcha uch guruhi ham saqlanib qolgan. Unga; arktikada dengiz xayvonlarini ovlovchilar, tundradagi ovchi va bug‘u boquvchilar, o‘rmon hududlaridagi ovchi va baliqchilar, dengiz bo‘ylaridagi o‘troq baliqchilar, o‘rmon hududidagi dehqonlar, cho‘l va yarim cho‘l hududlaridagi dehqonlar, cho‘llardagi ko‘chmanchi chorvadorlar, tog‘oldi hududlaridagi dehqonlar va chorvadorlar kiradi. Ko‘p hollarda etnik chegaralara xo‘jalik-madaniy tur bilan mos kelavermaydi; yirik etnoslar bu chegaralarni qismlarga ajratadi, kichiklari esa- birlashtiradi. Lekin shunga qaramay masalan, sharqiy slavyan xalqlari va xindevropa oilasiga mansub xalqlarning katta qismi dehqonchilik bilan o‘zaro bog‘lanib turadi, ko‘pgina turkiy va mo‘g‘ul-majusiy xalqlar esa-dehqonchilik bilan shug‘ullanishini kuzatish mumkin. Ko‘p hollarda xo‘jalik-madaniy tur va tabiiy-landshaft hududlari chegarasi bir-biriga mos tushadi. Xususan, tundra zonasidagi barcha xalqlar (neneslar,nganasanlar, dolganlar va boshqalar) an’anviy bug‘uchilik bilan; taygalardagi yirik daryolar yaqinida yashaydigan xalqlar esa (xantlar,nanaylar, ketlar va boshqalar) baliqchilik bilan shug‘ullanishadi. Xo‘jalik-madaniy tur bilan birgalikda xalqlarni tarixiy-etnografik hududlarga bo‘lish tasnifi ham mavjud. Bu kabi yondashuv doirasida turli darajadagi tarixiy- etnografik hududlarni, yarim hududlarni va mahalliy tarixiy-etnografik tumanlarni ajratib ko‘rsatish mumkin. Masalan, Rossiyada quyidagi yirik tarixiy-etnografik provinsiyalar ajratiladi: Yevropa qismi, Kavkaz, Povolje va Ural atrofi, Sibir, Shimol, Uzoq Sharq. Mazkur tarixiy-etnografik hududlar tarkibiga ham bir necha viloyatlar kiradi. Masalan Sibirda g‘arbiy sibir viloyati, sharqiy sibir, janubiy sibir ajratiladi. Odatda tarixiy-etnografik viloyatlar bu yerdagi xalqlarni tavsiflashda qo‘llaniladi: “Povolje xalqlari”, “Shimoliy Kavkaz xalqlari”, “Shimol xalqlari”, “Sibir xalqlari”. Tarixchi olimlarning aytganidek, biz uchun hamma narsadan ham muhim va yuksak bo‘lgan tarix fani kishilik jamiyati, uning rivojlanish qonuniyati haqida baxs etadi. Jahon xalqlari tarixi muqarar ravishda biri ikkinchisi bilan almashinuvi beshta davrga bo‘linadi. Ular ibtidoiy jamoa, qadimgi, o‘rta, yangi va eng yangi tarixiy davrlardir. Ularning eng dastlabkisi ibtidoiy jamoa tuzumi xisoblanadi. U yer kurrasida odamzod paydo bo‘la boshlagan davrdan boshlab ibtidoiy gala, urug‘, urug‘chilik tuzumining yemirilishi mulkiy tengsizlik tabaqalar va davlatning kelib chiqishigacha bo‘lgan katta tarixiy davrni o‘z ichiga qamrab oladi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida ayniqsa urug‘chilik tuzimigacha bo‘lgan davrda odamlar tosh, yog‘och, suyak va boshqa buyumlardan yasalgan juda sodda qurollarga ega edilar. Ular yerda mavjud bo‘lgan narsani terib termachilik, ovchilik va termachilik bilan tirikchilik qilganlar. Arxeolog olimlar Afrika, Yevropa,va Osiyo shuningdek, yer kurrasining boshqa joylaridan ibtidoiy kishilarning juda ko‘p manzil va manzilgoxlari, makonlari kovlab ochishga muyassar bo‘ldilar. Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida, ayniqsa, uning dastlabki bosqichlarida odamlar yasab foydalanigan mehmat qurollari shunchalik sodda ekan bu ularning mehnat malakasi, ishlab chiqarish tajribasining nixoyat darajada past bo‘lganligidan darak beradi. Demak, o‘sha davrdagi shart-sharoit ibtidoiy kishilarni birgalashib mehnat qilish va yashashga majbur etdi. Birgalashib mehnat qilish va yashash ishlab chiqarish vositasi hamda istemol maxsulotlarini hamma uchun umumiy mulkka aylantigan edi. Umum mehnati natijasida qo‘lga kiritilgan oziq-ovqat va boshqa istemol buyumlari u yoki buguruhda yashagan barcha katta kichik kishilar orasida baravar taqsimlanar edi. Ibtidoiy jamiyat tuzumi tabaqasiz va davlatsiz jamiyat edi. XIX va XX asrning mashhur tarixchilari bu eng dastlabki davrga baho berib, uni hamma barobar, teng bo‘lgan ibtidoiy davr deb ta’riflagan edilar. Ajdodlarimiz tarixininmg ilk davriniyaniibtidoiy jamoa tuzumi tarixini qayta tiklash, uni o‘rganish nixoyatda murakkab, ayni vaqtda sharafli vazifadir.Uzoq davom etgan bu tarixiy davrda tabiatning turli –tuman hodisalari girdobida yashagan ibtidoiy kishilar yer sharida katta qismida xayot kechirib, xilma-xil tarzda tirikchilik o‘tkazganlar. O‘rta Osiyo bronza davri tadqiqotchilari ixtiyorida yozuvsiz manbalar mavjud bo‘lib, mazkur zamonning axolisi, ularning kiyofasi antropologik manbalar asosida o‘rganiladi. Bronza davrida O‘rta Osiyo janubida O‘rtayer dengiz irqining vakillari tarqalgan. O‘rta Osiyoning shimoliy dasht va cho‘l qismlarida janub axolisidan farq qiladigan qabilalar shakllangan. Miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmida O‘zbekiston va Janubiy Tojikistonning tog‘ va dasht viloyatlariga janubi-g‘arbdan va shimoldan dexqonchilik va chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lgan qabilalar kelib o‘rnashgan. Dasht qabilalarining moddiy madaniyati xaqida Vaxsh makonida topilgan sopol buyumlar va bronza qurollari dalolat beradi. Sopol idishlar qo‘lda ishlangan va ularning sirti murakkab geometrik uyma naqshlar bilan qoplangan. Bu idishlar miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmida G‘arbiy Sibir va Qozoqiston dashtlarida yoyilgan Andronovo madaniyatiga doyr idishlargao‘xshab ketadi. Janubiy Tojikistogpshng bronza davri axolisi tarkibida yangi guruxlar paydo bo‘lganligi arxeologik manbalar asosida isbotlanadi. Teguzak va Kongurtug makonlaridan topib tekshirilgan uy-joy qoldikdari, sopol idishlar, mexnat qurollari va zeb-ziynat buyumlari O‘rta Osiyoning janubiy o‘trok dexqonchilik va shimoliy chorvachilik qabilalarining yoyilishi bilan izoxlanadi. Bu qabilalar Kofirnixon, Vaxsh va Panj daryolari dashtlariga, tog‘ yonbag‘irlariga yoyilib ketgan. Chorvador qabilalarga mansub bronza davri yodgoliklari Samarqand yaqinidagi Mo‘minobod qishlog‘ida tekshirilgan. Miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmida O‘rta Osiyo dasht va tog‘ oldilarida chorvador qabilalar keng miqyosda kelib o‘rnasha boshladi. Ularning modsiy madaniyati Janubiy Sibir va Qozoqistonning cho‘llarida yashagan axoli madaniyatiga o‘xshab ketadi. Dasht qabilalari tarqalganligidan, ayniqsa sopol idishlar, metall buyumlar va chorvador qabilalarga mansub qadimgi qabrlar tuzilishi dalolat beradi. Chorvadorlarning ba’zi bir guruhlari o‘troq bo‘la boshlagan va dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi qabilalarning chegaralarida joylashgan. Qadimgi axoli daryo soxillari bo‘ylab, cho‘l, tog‘ yonbag‘irlarida ham tarqalgan. Bu vaziyat axoli chorva boqish xamda dexkonchilik bilan shug‘ullanish maqsadida qulay geografik yerlarni o‘zlashtirganligini ko‘rsatadi. Zarafshon, Hisor, Bobotog‘ va Pomir tog‘lari yonbag‘irlaridagi yaylovlarda qabilalar asosan mayda chorva boqqanlar. Ular vohalarda yashovchi dexqonchilik bilan shug‘ullanuvchi axoli bilan keng madaniy munosabatlarda bo‘lgan. O‘rta Osiyodagi bronza davri qabilalari o‘lkamizda yashab o‘tgan qadimgi elatlarga asos solgan. O‘zbekiston xududida ham joylashgan elatlarning vakillari o‘zbek xalqining qadimgi ajdodlaridan bo‘lib, ular xaqida ayrim ma’lumotlar qadimgi yozma manbalarda saqlangan. Miloddan avvalgi I ming yillikda O‘rta Osiyo tuprog‘ida bir necha yirik tarixiy-madaniy viloyatlar - Xorazm, Sug‘d, Baqtriya, Marg‘iyona, Farg‘ona, Shosh (Choch) paydo bo‘lgan. Mehnat qurollarining takomollashuvi. Ilk urug‘ jamoalari davrida paydo bo‘lgan mexnat qurollari insonlarga ovchilik paytida, termachilik paytida juda ko‘plab manfaatlar olib kelgan.Keyinchalik mezolit davriga kelganda tabiatdagi o‘zzharishlar iqlimiy voqealar odamzodni yangi qurollar yatishga undadi. Hayvonlar ham o‘z vaqtida chaqqon va epchil bo‘lib odam oldingi qurollar bilan ularni ovlashlari qiyin bo‘lib qoldi. Mezolit davri o‘tralariga kelib odamlar o‘q-yoyni ixtiro qilishdi.O‘q-yoyni kashf etilishi juda katta yutuqlarga olib keldi.Yerkaklar nufuzi ortib bordi.Ayniqsa yakka ovchilar roli oshdi.Dexqonchilikni paydo bo‘lishi bilan esa mexnat qurollarida o‘zgarishlar sodir bo‘ldi.Yerni omoch bilan ishlab dexqonchilik qilishgan. Chaqmoqtoshlar bilan birga maxalliy sharoitlarga qarab bir muncha qattiqroq jinslar kvarsit, diorit, obsidian, diabaz, marmartosh ham ishlatilgan. Suyak yoki shoxdan yasalish mumkin bo‘lgan buyumlar igna, qarmoq, bigiz, nayza va yoy uchi kabi mexnat qurollarining yasashgan. Qurol yaroq va mexnat qurollari mavjud barcha qurollari turlari faqat urish, kesish va parmalash kabi asosiy vazifalarni bajargan. Qurol-yaroqlarning ishlab chiqarish vazifalarini bajargan. Yoy umuman olganda ikki xil bo‘lgan: bir butun yog‘ochdan yasaygan oddiy yoy, ikkinchisi bir biriga yopishtirib yasalgan murakkab yoyudan iborat bo‘lgan. Turar joylar. Urug‘ jamoalarini vaqti o‘tishi bilan o‘sib borgan ehtiyojlari xaqida gapiradigan bo‘lsak turar joylarni eslab o‘tish zarur hisoblanadi. Turarjoylar oldin paydo bo‘lganmi yoki kiyim-kechakmi degan masala ko‘p marta o‘rtaga tashlandi. Odamlarning eng dastlabki turar joylari g‘orlar va daraxtlarning kovaklari bo‘lganligi haqida bilishimiz mumkin. Ibtidoiy turar joylarning bu xilma-xilligiga qaramay ularning rivojlanishini uch bosqichga ajratish mumkin. Odamning eng oldin va juda soda qilib qurgan turar joyi shamol to‘sig‘i yoki g‘ovdan va yerda kovlangan o‘radan iborat bo‘lgan. Shu eng sodda ikki shakildan yer osti va yer usti turar joylari paydo bo‘ladi. Birinchisi chayla yoki kappa, ikkinchisi yerto‘ladir. O‘z navbatta chayla yoki kaoa shakli va takomillashuvi jixattan qanchalik turli-tuman bo‘lsa ishlanadigan materiali jixatdan xam shunchalik turli tumandir. Turar-joylarning shu rivojlanish bosqichiga tegishli boshqa shakli yerto‘lalar juda xam soda bo‘lsa xam xarxil ko‘rinishga ega.Ular yerni qanchalik chuqur o‘yilgani bilan bir biridan farq qiladi. Ular turli xil bo‘lib bazilari tuproqdan quriladi va yer ustidan ko‘tarilib turadi, ba’zilari esa yerga chuqur qazilib usti yer bilan barobar bo‘ladi. Dastlabki uy joylarda umuman eshik bo‘lmagan. Kiriladigan teshikka xech bo‘lmasa po‘stloq yoki bo‘yra osib qo‘yilmagan. Turar joylarning ichkari qismi hech narsa bilan berkitilmagan.Biroq dastlabki davrlarda uy egasini yo‘qligini bildiruvchi belgi yaratildi, bu belgi kiraverishga qo‘yilgan tayoqdir. Rivojlangan urug‘jamoasi dastlabki bosqichlariga turar joylarayollarning ishi bo‘lgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki ko‘chish vaqtida xam turar joylarni ayollar ko‘tarib borganlar. Keyinchalik astasekinlik bilan urug‘ jamosaining so‘ngi bosqichlaridan mustaxkam va doimiy turar joylarni qurish asosan erkaklarni ishi bo‘lib qoldi. Turar joylarning isitish xaqida gap ketganda isitish doimiy mustahkam turar joylar bilan bir vaqtta paydo bo‘lgan. Kulba o‘rtasiga o‘choq qurgan yoki gulxan yoqildi va tutun tepadan ochilgan mo‘rikon orqali chiqib ketadi. Keyinchalik o‘choq asosan ovqatpishirish uchun xizmat qila boshlagan va endi u devorga tirkab o‘rnatilgan tuynukni esa o‘choqdan yuqoriroqda devoldan ochilgan teshikdan chiqarib yuboradi. Turar joylar paydo bo‘lganidan so‘ng u faqat odamgagina boshpana bo‘lmay unda uning qurollari, oziq –ovqatlar zaxiralari saqlangan. Sovuq iqlimli joylarda esa hayvonlar uchun ham molxona bo‘lganligini arxealogik tekshiruvlar natijasida bilib olishimiz mumkin. Neolit davrida ayniqsa dexqonchilik va chorvachilik rivojlandan davrda dastlab turar joylarning ichida xayvonlarning oziq-ovqat zaxiralarini saqlash uchun ham turli g‘ovlar o‘rnatishgan. Keyinroq esa ombor, saroy, og‘ulxaona singari maxsusu xo‘jalik binolari paydo bo‘lgan.Ko‘rinib turibdiki rivojlanish urug‘ jamoasi davrida insonlar ko‘plab xo‘jalik yutulariga erishganlar buning qatorida albatta turar joylarni eslab o‘tishimiz o‘rinlidir. So‘nggi urug‘chilik jamiyati moddiy madaniyati oldingi davrlarga nisbatan ancha mukammallashgan bo‘lib insoniyat rivojlanishining yangi bosqichlar yuza keldi. Neolit davrining ikkinchi yarmidan boshlab ishlab chiqarish kuchlaring yanada rivojlanishi urug‘chilik jamiyatining yangi tashkilotga o‘tishishi – patrearxatga o‘tishga majbur bo‘lgan. Yuqorida takidlab o‘tkanimizdek, matrearxat va patrearxat urug‘chilik jamiyati tashkilotining ikki uzviy tarixiy shakillari, ibtidoiy tarixning ikki uzviy davrining tashkil etadi. Matrearxetdan patrearxatga o‘tish negizida ishlab chiqarish kuchlarining yuksalishi yotadi. Moddiy boyliklarni ishlab chiqarishda vosita bo‘ladigan qurollari va ma’lum ishlab chiqarish tajribasiga va mexnat malakasiga ega bo‘lganliklari orqasida ishlab chiqarish qurollari xarakatga keltiruvchi va moddiy boyliklar ishlab chiqarishni amalga oshiruvchi kishilar jamiyatning ishlab chiqarish kuchlarini tashkil etadui bunday o‘sish avvalo xo‘jalikni yuksalishida va dexqonchilikdan omoch asosidagi dexqonchilikka o‘tishda o‘zining ko‘rsatadi. Shu munosabat bilan erkaklar endi yuqori mavqega ko‘tarila boshladilar. Ishlab chiqarishkuchlarinining, xususan dexqonchilik va chorvachilikning, shuningdek, almashishning rivojlanishi uy xayvonlarining ajralib chiqishiga olib keladiki bu ayollarning mexnat soxasi bo‘lib qoladi. So‘ngi urug‘chilik jamiyatining moddiy madaniyatiga keladigan bo‘lsak ushbu davrdagiga nisbatan xo‘jalik soxasida urushishlar sodir bo‘ldi.ijtimoiy ishlab chiqarishta ham iqtisodiy tomondan xam so‘ngi urug‘ jamoalari yuksak moddiy va madaniy madaniyat yaratdilar. Shuni aytib o‘tish kerakki, bu o‘tmish yetakchi ishlab chiqarish rivojlangan baliqchilik bo‘lgan jamiyatlarda xam vositalarning rivojlanishi yotadi. Matriarxat patriarxatga o‘tish nikoxning va oilning yangi shakillari paydo bo‘lishi bilan birga sodir bo‘ladi. Mazkur davrga kelib matrearxat o‘rnatish endilikga erkaklar egallay boshlagan ijtimoiy va xo‘jalik bilan murosasiz qaramaqarshilikka uchraydi. Endilikda erkak o‘zining yangi ijtimoiy vaziyatga tayangan xolda matrilakal nikox tartibini yemirib tashlaydi va xotinini o‘z uyiga olib keladi. Bolalari bilan birgalikga er xotinning mustaxkam bog‘lanishi yakka nikox tartibi o‘rnatiladi. Bolalari bilan birgalikda er va xotinning mustaxka, bog‘lanishi yakka nikox monogamiyani vujudga keltirdi. Yerga va ishlab chiqarish qurollariga umumiy egalik oila asosini xo‘jaligini tashkil etadi. Iltimoiy ishlab chiqarishda va oila xo‘jaligida xam erkaklar bilan ayollar o‘rin almashti. Endi ayollar faqat uy xo‘jaligi bilan shug‘ullanadigan bo‘lishdi. Ilgari ovchilik bilan shug‘ullangan erkaklar endilikda dexqonchilik va chorvachilikni o‘zlariga kasb qilib ola boshladilar. Xuddi mana shu davrdan boshlab o‘troq yashash boshlanganligini bilishimioz mumkin. Rivojlangan urug‘ jaoasida kiyim-kechak va bezaklar Ushbu davrda kiyim-kechaklar rivojlanib yuksak darajada mavqeyi oshti. Albatta yer yuzidagi ba’zi mintaqalardagi kabilarni xisobga olmaganda.Kiyim- kechaklar ushbu davrda turli yo‘llar bilan tikilgan.To‘qimachilikni paydo bo‘lishi kiyim-kechak texnikasini yanada oshirdi. Kiyim-kechakni paydo bo‘lishi haqida to‘xtaladigan bo‘lsak qadim paytlardayoq insoniyat turlixil daraxt po‘syloqlarini, hayvon terilaridan kiyim sifatida foydalanganligini bilib olishimiz mumkin. Kiyimning paydo bo‘lishiga sovuqdan saqlanish zaruriyati sabab bo‘lgan degan zaruriyati sabab bo‘lgan degan fikirlar ko‘p tarqalgandi. Kiyim uyalish tuyg‘usi natijasi paydo bo‘lgan degan nazari ham juda keng tarqalgan. Olimlarning fikriga ko‘ra kiyim odamlarni o‘z tanasini beztishga ishlatilishidan kelib chiqqan.Kiyim-kechakka ishlatiladigan homashyolar turli-tuman bo‘lib ko‘p jixatdan maxalliy sharoitga ham bog‘liqdir. Kiyimning asosiy va eng qadimgi xillarini aytib berish juda qiyin ammo bular kamar, yoping‘ich, peshband, yubkadan iborat bo‘lgan. Juda ko‘p qoloq qabilalar boshlariga turli bezaklarni taqib yurganlar. Kiyim bilan bezak o‘rtasida xaqiqattan xam aloqa borligi ma’lumdir. Ayollar o‘sha davrlardayoq turli buyumlardan bezak sifatida foydalanganlar. Bezaklar ko‘pincha turli suyak qoldiqlari, xatto itning tishlarini ipga terib bo‘yinlariga taqishgan. Turli metallardan bezak sifatida foydalanishganligini bilib olishimiz mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati . 1. Barth F. Introduction // Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organisation of Culture Difference / Ed de F.Barth Bergen, Oslo, London, 1969. P.9-17. 2. Edited by M. N. Srinivas . The University Of Chicago Press 1998 3. Encyclopedia Of Social And Cultural Anthropology. Edited by Alan Barnard Jonathan Spencer. - London & New York, 2002. 4. Greenberg J.H. Language in the Americas. Stanford, 1987. 5. Introduction to Sociocultural Anthropology. Zerihun Doda . Debub University . 2005 6. Method In Social Anthropology Selected Essays by K. R. Radcliffe-Brown 7. Ruhlen M. A guide to world' languages. Vol.1: Classification. London, 1987. 8. Small Places, Large Issues An Introduction to Social and Cultural Anthropology . Thomas Eriksen 2001 9. Social Anthropology Core Course Calicut University page 26-27-28 10. Social Anthropology Core Course Calicut University , 2011 11. Алесеев В.П, Першиц А.И. “История первобытного обшества” Москва. “Высшая школа” 2004 12. Асқаров А. Ўзбек халқи этногенез ва этник тарихининг баъзи бир назарий ва илмий методологик асослари // O ’ zbekiston tarixi .– 2002.№4. – Б.54-60. 13. Аширов А. «Авесто»дан мерос маросимлар» - Т.; 2001. 14. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983.– С. 34. 15. Бўриев О. ва бошқалар «Ўзбек оиласи тарихи». Т., 1995.

Dunyo xalqlari klassifikasiyasi. Geografik klassifikasiya. Tarixiy-etnologik viloyatlar. Dunyo xalqlarining antropologik tarkibi. Ho‘jalik-madaniy tiplar

Купить