Eftaliylar davlati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Eftaliylar davlati

Купить

MAVZU: EFTALIYLAR DAVLATI
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………….. …. 3
I-BOB: EFTALIYLAR DAVLATINING IJTIMOIY HAYOTI…………. …. 5
1.1 Eftaliylarning kelib chiqishi haqidagi ilmiy farazlar va manbalar ………..…. 5
1.2 Eftaliylarning siyosiy tarixi va boshqaruv usullari ……………………. .…. . 11
II-BOB: EFTALIYLAR DAVLATINING IQTISODIY HAYOTI ……. . ….
20
2.1 Eftaliylar davlatida iqtisodiy hayotdagi o‘zgarishlar ………………………… 20
2.2 Eftaliylar davlatida pul muomalasi ………………………………………..…. 24
XULOSA……………………………………………………………………. …. 26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………….……27

KIRISH
Vatanimiz qadimiy davlatchilik tajribasiga ega bo‘lib, hozirgi O‘zbekiston
hududida dastlabki mustaqil davlat tuzilmalari miloddan avvalgi birinchi ming
yillik boshlaridayoq paydo bo‘lgan va qariyb 3000 yil davomida takomillashib
borgani va dunyo davlatchiligi rivojida eng yuksak darajaga ko‘tarilgani jahonga
ma’lum. Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq Vatanimiz davlatchiligi tarixini
qayta o‘rganib chiqishga Prezidentimiz tomonidan alohida e'tibor qaratildi.
“O‘zbek olimlarining kuch-g‘ayratlari bilan tariximizning ko‘pdan ko‘p g‘oyat
muhim sahifalari, eng avvalo, Temuriylar davri, XIX asr oxiri XX asr boshlari
tarixi yangidan kashf etildi. Shu o‘rinda davlatchilik tariximizning ilk o‘rta asrlarga
oid bo‘lgan sahifalarini qayta o‘rganib chiqish ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonning ilk o‘rta asrlardagi - Eftaliylar davlati tarixi va turk xoqonligi
davri tarixi Oliy o‘quv yurtlari bakalavr yo‘nalishidagi hamda magistratura
bosqichidagi talabalar uchun mo‘ljallangan o‘quv dasturiga kiritilgan. Mazkur
davrga oid tarixiy manbalar va ma’lumotlarning kamligi ilk o‘rta asr davlatlari
haqida to‘liq ma’lumot olish imkonini bermaydi 1
. Shuningdek, ko‘plab darslik va
o‘quv qo‘llanmalardagi shu davrga oid ma’lumotlar umumlashgan holda berilgan.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda mazkur kurs ishimda eftaliylar davlati davri
tarixini batafsil yoritish maqsad etib qo‘yildi. Eftaliylar davri tarixini yoritish
davomida O‘rta Osiyoda antik davrdan ilk o‘rta asrlarga o‘tish jarayonining yuz
berishi kuzatiladi, shu sababdan mazkur kurs ishimda bu davr tarixiga kengroq
to‘xtalib o‘tildi. Eftaliylar davlatidagi siyosiy jarayonlar, jamiyatning ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy-ma’naviy hayotidagi tub o‘zgarishlar batafsil yoritildi.
O‘zbekistonning ilk o‘rta asrlardagi davlatchiligi tarixida alohida o‘rin tutgan
Eftaliylar davlati davrini yoritish jarayonida esa, asosan davlat boshqaruvidagi
o‘zgarishlar hamda iqtisodiy hayotning muhim jihatlariga e'tibor qaratildi. Kurs
ishimda keltirilgan ma’lumotlar O‘rta Osiyo miqiyosida so‘nggi yillarda olib
1
1
Karimov I. A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T. 7. –T. : “O'zbekiston” 1999. 132 bet
3

borilgan ilmiy izlanishlar va arxeologik tadqiqotlarning so‘nggi natijalari asosida
yoritishga e'tibor berdim.
Mavzuning davriy chegarasi: V asr oxiri VI asr o‘rtalarida mavjud bo‘lgan
Eftaliylar davlatida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar yuz beradi.
Kurs ishining maqsadi:
Ilk o‘rta asrlar o‘zbek davlatchiligida eftaliylar davlatining o‘rni haqida
ma’lumot berish , shuningdek, mazkur mavzu bo‘yicha hech qanday bo‘shliq
bo‘lmasligini ta’minlash, Eftaliylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti
to‘g‘risidagi bilimlarimizni rivojlantirish;
Kurs ishining vazifalari:
Ilk o‘rta asrlar o‘zbek davlatchiligida eftaliylar davlatining o‘rni, ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti mavzusi bo‘yicha o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma,
malaka va kompetensiyalarga ega bo‘lish. Mavzuning mazmun-mohiyatini
o‘zlashtirish.
Kurs ishining ob’yekti va predmeti:
Ilk o‘rta asrlar o‘zbek davlatchiligida eftaliylar davlatining o‘rni, ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti bilan bog‘liq tarixiy jarayonlar tadqiqotning predmetini tashkil
qilsa, mavzuni o‘rganishga xizmat qiluvchi arxeologik va yozma manbalar,
tadqiqotchilarning asarlari obyektini tashkil qiladi.
Mavzuning nazariy asosi. Mavzuni o‘rganish jarayonida unga haqqoniy,
ilmiy tahlilga asoslangan qarash, xolislik, tarixiylik tamoyili, bugungi kun
talablaridan kelib chiqqan holda yondashishga harakat qilindi. Masalani yoritishda
manbashunos, tarixchi olimlarning tarixiy-ilmiy yutuqlari, qarashlari, ilgari
surilgan g‘oyalar va fikrlari nazariy- uslubiy asos bo‘lib xizmat qildi.
Tarkibiy tuzilishi. Mazkur kurs ishi tarkibiy jihatdan kirish, ikki bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati va ilovadan iborat.
4

I-BOB: EFTALIYLAR DAVLATINING IJTIMOIY HAYOTI
1. 1 Eftaliylarning kelib chiqishi haqidagi ilmiy farazlar va manbalar
Markaziy Osiyo hududida turli davrlarda turli xalqlar yashab o‘tib, tarixda
o‘ziga xos iz qoldirib ketganlar. Markaziy Osiyo jumladan, O‘zbekistonning ilk
o‘rta asrlar davriga oid bo‘lgan davlatchilik tarixiga nazar solsak bu davrda ko‘plab
mayda va yirik davlatlarning shakllanishi hamda ularning tarix sahnasidan ketishi,
shu bilan birga o‘ziga xos iz qoldirib ketganligini guvohi bo‘lamiz. O‘rta Osiyo,
jumladan, O‘zbekistonning ilk o‘rta asrlar davrida bu hududga turli xalqlarning
kirib kelishi davom etdi. V asrning birinchi choragida Sharqdan Sirdaryo va Orol
bo‘ylari orqali ko‘chmanchi aholi – kidariylar (yuechji yoki toharlarning avlodi)
kirib keladi. Kidar ismli hukmdor yo‘lboshchilik qilgani uchun ular kidariylar
nomi bilan tilga olinadi. Kidariylar bilan sosoniylar o‘rtasida ziddiyatlar kuchayib,
ular o‘rtasida bir necha marta qurolli to‘qnashuvlar bo‘ladi. 456-yilda bo‘lgan
navbatdagi jangda kidariylar sosoniylardan qaqshatqich zarbaga uchradilar. Ayni
paytda, shimoldan janubga siljib kelayotgan eftaliylar bosimiga uchrab, shimoliy
Hindiston tomon chekinishga majbur bo‘ladilar va u yerda 75 yilcha hukmronlik
qiladilar. Eftaliylarning etnik tarkibi, davlat tashkil etishlari xususida tarixiy
manbalarda turli xil qarashlar mavjud. Ular eramizning V-VI asrlarida katta
hududni qamrab olgan ulkan davlatga asos soladilar. Eftaliylar davlatining eng
yuqori cho‘qqiga ko‘tarilgan davrida davlat chegaralari sharqdan g‘arbga tomon –
Xo‘tandan (Sharqiy Turkiston) Eron chegaralarigacha, shimoldan janubga tomon –
hozirgi Qozog‘iston cho‘llaridan shimoliy g‘arbiy Hindistonga, ya’ni Markaziy
Osiyoning katta qismi, Afg‘oniston, Pokiston Hindiston va Xitoygacha bo‘lgan
yerlargacha bo‘lgan hududlarga yetib borgan. Eftaliylar turli manbalarda turlicha,
jumladan arman manbalarida “heptal”, “hettal”, “tetal”; yunon manbalarida
“eftalit”, “abdel”, “eftal”, “oq xunlar”, arab manbalarida “xaytal”, “ xetal” kabi
nomlar bilan tilga olinadilar. Hind manbalarida “xuna”; arab manbalarida garchi
xaytal nomi bilan tilga olinsalarda, ba’zi hollarda ularni turklar deb ham tilga
olingan 2
. Arman manbalarida esa ular kushonlarning avlodi deb ta’kidlanadilar.
2
Karomatov H. O‘zbekistonda moziy e'tiqodlar tarixi. T. : 2009.
5

Xitoy manbalarida eftaliylar “e-da” , “e-diyen” , “i-dan” , “e-ta-i-lito” deb tilga
olinadilar. Yuqorida tilga olingan nomlardan eftalit nomi ilmiy muomalaga qabul
qilingan.
Markaziy Osiyoning IV-V asrlar tarixi deyarli chuqur o‘rganilmagan.
Buning asosiy sababi bu davrga oid manbalarning kamligi va ma’lumotlarning
to‘liq emasligi bilan izohlanadi. Arxeologik materiallar esa kam va ba’zi hollarda
aniq davrni ko‘rsatmaydi. Numizmatik dalillar esa ma’lum miqdorda tarixni yoritib
bersada, ular asosan pul muomalasiga tegishlidir. O‘rta asr tarixchilarining asarlari
orqali bizgacha eftaliylar haqida qiziqarli ma’lumotlar yetib kelgan. VI asr
Vizantiya tarixchisi Prokopiy Kesarskiy eftaliylarni xun xalqlari deb yuritsada
lekin tashqi ko‘rinish jihatdan katta farq borligini ta’kidlaydi. Boshqa yana bir VI
asr Vizantiya tarixchisi Agafiy Mirinskiy “Eftaliylar – bu xunlardir” deb
ta’kidlaydi. Eftaliylar to‘g‘risidagi ma’lumotlar boshqa Vizantiya mualliflari,
jumladan Prisk Paniyskiy (V asr), Menandr Protektor (VI asr), Zaxariy Ritor
(VI asr), Kozma Indi-koplava (VI asr), Feofilat Simokatta (VII asr) asarlarida
uchraydi 2
. Feofan Vizantiyskiyning ma’lumot berishicha eftaliylarning hukmdori
Vahshunvor Eftalon bo‘lib, xalq uning nomi bilan yuritilgan 3.
Martsellin o‘zining
“Rim tarixi” asarida eftaliylarning tashqi ko‘rinishi, ularning ko‘mish
marosimlari, sosonoiylar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni keltirib
o‘tadi. Xitoy manbalarida esa eftaliylarning kelib chiqishi haqida turli qarashlar
mavjud. Ularning birida eftaliylar gaogyuy-turk qabilalarining bir tarmog‘i,
boshqa bir manbada esa yuechjilarning bir avlodi, yana bir manbada esa
kangyuylarning avlodi deb talqin etiladi 4
. VII asr xitoy muarrixi Vey-Chiye
o‘zining “Si-fan-chi” asarida, – “Eftaliylarning kelib chiqishini aniqlash ular
haqidagi ma’lumotlarning uzoq mamlakatlardan keltirilgani va boshqa tillarda
ularning buzib talaffuz etilishi va qadimiyligi tufayli ancha qiyin va imkoni
yo‘qligini” ta’kidlaydi 5
.
2
Гумилeв Л. Н Эфталиты и их соседы в IV веке // Вестник древней истории. 1959. № 1 С. 129; Ртвеладзе Э.
В. Великий Шелковый путь: Древность и раннее средневековье. Ташкент, 1999. С. 271
3
Tревер К. В. Эфталитское государство (V-VI вв. ) // История народов Узбекистана. Ташкент, 1950. Т. 1. С.
126. 4
Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. М., 1972. С. 50.
6

5
Илясов Дж. Некоторые замечания к проблеме эфталитов // Transoxiana. История и культура. Сб. статей.
Ташкент. 2004. С. 117.
VII asr boshlarida Li Yanshou tomonidan yozilgan xitoy solnomasi
“ Beyshi ” da , – “ Yeda xonadoni Katta Yuechjilarning bir avlodidan kelib chiqqan ”
deb ta ’ kidlanadi . Ular haqidagi ma ’ lumotlarni 518- yilda eftaliylar shohi Mihirakul
dargohiga elchi bo ‘ lib kelgan , sayyoh Sun Yun hamda 629-645 yillarda Hindiston
budda ibodathonalari ziyoratiga kelgan budda kohini Syuan Tszyan asarlarida ham
uchratish mumkin . Syuan Szyanning asosiy maqsadi buddaviylik ziyorati bo ‘ lsada
uning Xitoyga qaytgach yozib qoldirgan “ Da Tan Siyuy Szi ” ( Buyuk Tan davri
g ‘ arbiy o ‘ lkalari haqidagi yozishmalar ) nomli asarida o ‘ nlab o ‘ sha davr davlatlari
haqida ma ’ lumotlar keltiradi . Markaziy Osiyo davlatlari haqidagi qiziqarli lekin
uzuq yuluq ma ’ lumotlarni 727- yilda Shimoliy Hindistonga sayohat qilgan Vey Sze
hamda Xey Chao yozishmalarida ham uchratish mumkin .
Eftaliylar va ular bilan bog‘liq voqealar ko‘plab o‘rta asr manbalarida ham
uchraydi, lekin ularning aksariyatida eftaliylarni kushonlar bilan birdek
ifodalaydilar. Favstos Buzand o‘zining “Armeniya tarixi” asarida Sosoniylar
shohi Shopurning sharqdagi janglari haqida juda qiziq ma’lumotlarni keltiradi.
Egishe Vardapet esa shaxsan o‘zi ushbu voqealarning guvohi sifatida sosoniy
podsho Yuazdigird II ning shimoliy-sharqiy elatlar, jumladan eftaliylar bilan
bo‘lgan jangini tasvirlaydi. Shunga o‘xshash yana boshqa ma’lumotlar Lazar
Parpetsiyning “Armaniston tarixi” asarida uchraydi. Eftaliylar heptalk shaklida
Ananii Shirakatsiyning “Geografiya” hamda Sebeosning “Imperator Irakl
tarixi” asarida uchraydi. Arman manbalari orqali bizgacha yetib kelmagan ikkita
asar haqida ma’lumotga ega bo‘lamiz, ular fors muallifining “Rastsaxun”
(Ishonchli hikoya), hamda yunon tilida yozilgan “Eftaliylar tarixi” asaridir.
Eftaliylarning sosoniylar shohi Peroz bilan jangi haqidagi ma’lumotlarni suriya
manbalarida, jumladan Iyeshu Stilitning “Xronika” asarida uchratish mumkin.
Eftaliylar to‘g‘risidagi ma’lumotlar hind manbalarida ham uchrab ular “xun” deb
yuritilgan. Eftaliylarga qarshi xarbiy harakatlar haqidagi ma’lumotlar Bxitar , Kur ,
Mandasor va Gvalior dagi tosh ustunlarda uchraydi. Hind eposlari
7

“Maxabhorat” va “Ramayana” hamda VI asr hind astronomi Varaxamixirning
“Brxat Samxit” asarida oq va qora xunlar haqida ma’lumotlar uchraydi. Eftaliy
shohlar haqidagi ma’lumotlar Kalxan tomonidan jamlangan “Radjatarangin”
nomli Kashmir tarixiy solnomasida hamda IV-VI asrlarga oid Prakritining
“Kuvalayamala” va “Puran” asarlarida keltirilgan.
Eftaliylarning sosoniylar bilan, jumladan Peroz bilan bo‘lgan jangi haqida
arab-fors manbalarida ham uchraydi. Ular Abu Xanifa ad- Dinavoriynin “Kitab al-
axbar at-tival” nomli (IX asr), Abu Jafar at-Tabariyning (839-923) “Tarix ar-
rusul val-muluk” (Payg‘ ambarlar va shohlar tarixi), Abu Rayxon Beruniyning
(973-1051) “Al-asar al-bakiya an al-kurun al-xaliya” (O‘tmish xalqlardan
qolgan yodgor- Kidariylar, xioniylar va eftaliylar haqida K.V.Trever arman
manbalarida ularning “xeptal” ko‘rinishida uchraganligini va bu nom “xaft”,
“xapt”- eronchada yetti ma’nosini anglatishini ta’kidlash barobarida ularni yetti
oiladan iborat bo‘lgan massaget qabilalarining bir qismi bo‘lgan degan nazariyani
ilgari suradi. Uning ta’kidlashicha V asr boshlarida massagetlar ittifoqidan
kidariylar ajralib chiqib Toxaristonni egallaydilar, so‘ngra Eron sosoniylari bilan
to‘qnashadilar. Ularning boshchisi Kidar vafot etgach uning o‘g‘li Kunxas
Kidariy boshchiligida Hindiqush orqali Gandharaga (Peshavor) ketadilar. Ular
Gupta davlati ni o‘zlariga bo‘ysundirib 75 yil hukmronlik qiladilar. Kidariylarning
ma’lum qismi Markaziy Osiyoda qolib keyinchalik eftaliylar davlati tarkibiga
qo‘shilib ketadi 6
.
E.V.Rtveladzening fikricha, eftaliylar baqtriyaning mahalliy aholisi bo‘lib
o‘zlarini – alxon lar (eftaliy tangalarida baqtriy tilida uchragan yozuvga asosan)
deb ataganlar. Uning ta’kidlashicha eftaliylarning dastlabki makonlari hali
aniqlanmagan. Ularning tili esa garchi sharqiy eron tillariga tegishli bo‘lsada nomi
aniq emas 7
.
Hindshunos E. M. Medvedev eftaliylarni hind-yevropa tili guruhiga mansub
tilda gaplashganliklarini ta’kidlaydi va ularni xunlarga hech qanday aloqasi
yo‘qligini e’tirof etadi.
8

Filolog S. Ataniyozovning ta’kidlashicha eftaliylar turkiy tilli xalq bo‘lib
Mongoliya cho‘llaridan kelib V asr o‘rtalarida Qozog‘iston cho‘llariga o‘rnashib u
yerda ikki qismga bo‘linib, biri- Volga tomon, ikkinchi qismi esa – Amudaryo
tomonga ketib Badahshonni o‘zlariga poytaxt qiladilar. Olim “abdal” etnonimini
tahlil etib uch xil nazariyani ilgari suradi.
1) Abdal so‘zi efatliylar shohi Axshunvor Eftalon nomidan kelib chiqqan
desa;
2) Mashhur turkolog N. A. Baskakovning qadimgi bulg‘or qabilasi “abdal”
ni chuvashchada “avat” (qazimoq, yer haydamoq) + “al” affiksi ko‘rsatish
olmoshini anglatishini ta’kidlab “dehqon” ma’nosini anglatganligini va bu so‘zni
eftaliylarga ham tegishliligini e'tirof etadi.
3) O‘rta asr tarixchisi Balamining (X asr) “xayatila” “xaytal” ning
ko‘plikdagi ko‘rinishi bo‘lib Buxorochada “kuchli odam” ma’nosini anglatgan
degan fikrlarini keltiradi va ana shu fikrlarni tasdiqlaydi. S. Ataniyazov yana bir
qiziq faktni keltirib o‘tadi. Uning fikricha o‘rta asr eftaliylari bilan hozirgi zamon
abdallarining aloqadorligi bordir. Uning aytishicha eftaliy shaxzodalar boshlariga
to‘rt qirrali va olti qirrali qalpoq kiyganliklarini, shunga o‘xshash qalpoqni
turkman-abdallarining bollalari kiyishgan 9
.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki davlatchiligimiz
tarixidagi “eftaliylar” davri hali muzokarali va ochiq qolgan savollardandir.
Kelajakdagi arxeologik tadqiqotlar va yangi topilgan manbalar bu muammoga
aniqlik kiritishi mumkin. Abul Qosim Firdavsiyning (X-XI asr) – “Shohnoma” ,
Mirxondning (1433-1498) “Ravzat us-safo” (Poklik bog‘ i) va boshqalardir.
Olimlar o‘rtasida eftaliylarning kelib shiqishi to‘g‘risida ko‘plab bahslar
bormoqda. Jumladan, Vivyen de Sen-Marten, V. V. Bartold, N. I. Veselovskiy,
P.Lerx, G. E. Grum-Grijimaylo, N. V. Bryullova-Shaskol-skayalar fikricha
eftaliylar yuechjiylarning avlodi; I. Markvart, R. Grussening ta’kidlashicha ular
mo‘g‘ullarning qadimgi avlodi yoki S. P. Tolstov, A. N. Bernshtam, M. Ermatov
fikricha ular Markaziy Osiyo etnoslariga assimilyatsiyalashgan xunlardir.
B.G‘.G‘ofurov, A. M. Mandelshtam, M. M. Dyakonov eftaliylar eroniy tilli xalqlar
9

bo‘lib, ularning kelib chiqishi ham eroniylarga borib taqaladi degan nazariyani
ilgari suradilar. Boshqa bir olimlar eftaliylarni kidariylar, xioniylar bilan birdir
desalar, yana bir guruh olimlar eftaliylar xioniylarning hukmron tabaqasidir kabi
nazariyalarni ilgari suradilar. Umuman olganda eftaliylarning etnik jihatdan kelib
chiqishi haqida olimlar o‘rtasida yagona fikr mavjud emas.
XIX asrning mashhur sharqshunos olimlari P. I. Lerx va N. I. Veselovskiylar
eftaliylarni yuechjiylar bilan bir deb ularning davlatini asosini Xorazm deb
ta’kidlaydilar. P. I. Lerx Xorazmdagi qadimgi shahar Kerder ni (Kurder)
kidariylarning hukmronlik qilgan qadimgi yodgorligi deb ta’kidlab bu shahar nomi
ham ularning nomidan kelib chiqqanligi haqidagi nazariyani ilgari suradi. G. E.
Grum-Grjimaylo eftaliylarni yuechjilarning Oltoyga ko‘chib ketgan bir tarmog‘i
bo‘ladi. Nemis olimi F. Althaym o‘z asarida eftaliylarni turkiy tilli oltoy qabilalari
deb ta’kidlaydi. “Eftal” etnonimini “qilmoq” , “amalga oshirmoq” ma’nosini
anglatib turk tili negizidan kelib chiqqan degan fikrni ilgari suradi 10
. Uning fikricha
eftaliylar hukmron tabaqa vakillari hisolanib aslida xalqning nomi xioniylardir,
bundan kelib chiqib esa eftallar va hioniylar yagona xalqdir degan nazariyani ilgari
suradi. V. V. Laptayevning fikricha eftaliylar V asrda O‘rta Osiyoni istilo qilgan
Markaziy Osiyodagi xun qabilalarining bir tarmog‘i bo‘lib mahalliy aholi bilan
birikib afg‘onlar va turkmanlarning ajdodlari bo‘lganlar degan fikrni bildiradi.
10

1. 2 Eftaliylarning siyosiy tarixi va boshqaruv usullari.
Eftaliylarning tarix sahnasidagi siyosiy hayoti Eron sosoniylari siyosiy tarixi
bilan chambarchas bog‘liqdir. Buning asosiy sababi o‘sha davrning yirik
imperiyalaridan biri sanalgan Sosoniylar davlatining bir necha bor eftaliylar
davlatiga da’vo qilganligidir. Buning misoli sifatida Forslar shohi Ardashir
Papakanning (222-241 yy.) qo‘shinlari Parfiya shohi Artaban V ning qo‘shinlarini
224-yilda mag‘lub etib, o‘z bosib olgan hududlarida mustahkam o‘rnashib olgach
sosoniylar Markaziy Osiyoni egallashga bir necha bor urinib ko‘rganliklarini
ta’kidlash mumkin.
Ammian Marsellinning ma’lumotlariga ko‘ra sosoniy shohi Shopur II (309-
379) xioniy qabilalariga qarshi jang uchun o‘zining katta qo‘shini va mablag‘ini
sarflashga to‘g‘ri kelgan. Shopur II 357-358 yillarda xioniylar bilan ittifoqchilik
shartnomasini tuzgach yurtiga qaytib ketadi. Ittifoqchilik shartnomasiga ko‘ra
Shopur II va Rim imperatori Konstantin II (337-361 yy) o‘rtasidagi Amida (hozirgi
Diyorbakir. Turkiya) shahrini egallashdagi bo‘lgan jangda 359-yilda xioniylar
ishtirok etadilar. Ammian Marsellinning yozishicha Grumbat boshchi-ligidagi
xioniy qo‘shinlari shaharning janubiy darvozasini ishg‘ol etadilar. Bu jangda
Grumbatning o‘g‘li vafot etadi. Bu jangdagi g‘alaba tufayli shaharning sharqiy
qismi xioniylarga o‘tadi.
IV asrning 60-yil oxiri – 70-yil boshlarida Shopur II poytaxti Balx shahri
bo‘lgan kushonlar bilan ikki bor jang qiladi. Ushbu janglar tarixi bizga arman
tarixchisi F. Buzand (IV-V asrlar) asarlaridan ma’lum. Ushbu jang kushonlarning
g‘alabasi bilan tugaganligini, ikkinchi jang esa ularning mag‘lubiyati bilan
tugaganligini arman tarixchilari bayon etadilar. Sosoniy shohi Shopur II ning
Markaziy Osiyoda hukmronlik qilayotgan qabilalar bilan bolgan jangi
manbalardagi turli chalkashliklar tufayli olimlar o‘rtasida ko‘plab bahslarga sabab
bo‘lmoqda. A.Gubayeva fikricha Shopur II ning xioniylar bilan bo‘lgan jangi
natijasida xioniylar Dahistonni egllaydilar 3
.
3
Karomatov H. O‘zbekistonda moziy e'tiqodlar tarixi. T. : 2009.
11

V. G. Lukonin ma’lumotiga ko‘ra esa IV asrning 60 - yillari oxirida Sosoniy
shohi Kushonlar shohi bilan to‘qnashadi, bu jangda unga xioniylar ittifoqchi
bo‘ladilar. E. V. Zeymal fikricha o‘sha paytda kushon shohi F. Buzand keltirgan
ma’lumotidagi “Buyuk kushon shohi-Arshakun”, bu so‘nggi kushon podsholaridan
biri Vasudeva bo‘lgan. Boshqa bir qator olimlar (M. M. Dyakonov, A. M.
Mandelstam, V.M.Masson) Shopur II kidariylar bilan to‘qnash kelganliklarini va
unda sosoniylarga xioniylar ittifoqdosh bo‘lganliklarini ta’kidlaydilar. L.X.Ter-
Mkrtichyanning ta’kidlashicha esa Shopur II ga qarshi turgan qabila bu faqat
xioniylar bo‘lib, o‘sha davrda ular O‘rta Osiyoda mutloq hukmron edilar.
R.Frayning ta’kidlashicha esa kushonlarning shuhrati shu qadar ulkan bo‘lganki,
xatto ularning avlodi eftaliylar va Shohlar sulolasi bo‘lgan Qobul hukmdorlari ham
o‘zlarini to arablar bosqiniga qadar o‘z sulolalari tarixini kushonlarga borib
taqaganlar. B. Ya. Staviskiy va B. I. Vaynberg numizmatik materiallarni tahlil
etgan holda Shopur I (383-388) va Varahran IV (388-399) hukmronligining
so‘nggi yillarida sobiq Kushonlar Baqtriyasida kidariylar va hioniylarning
tangalari zarb etila boshlanganligi va ushbu hudud bu paytda mustaqil
bo‘lganligini ta’kidlaydilar 12
.
Dostonlarda Baxrom Go‘r nomi bilan mashhur bo‘lgan forslar shohi
Varaxran V (420-438 yy) hukmronligigacha bo‘lgan davrda forslarning O‘rta
Osiyo chegaralaridagi janglari haqida axborotlar deyarli ma’lum emas.
O‘rta asr tarixchilari at-Tabari (839-923), ad-Dinavoriyning (IX asr)
ma’lumotiga ko‘ra Bahrom Go‘r hukmronligi paytida Eronga xoqon boshchiligida
“turk”larning ulkan qo‘shini bostirib kiradi. Ikki o‘rtadagi janglar tafsiloti
mualliflar tomonidan qiziqarli bayon etilgan. Unga ko‘ra Bahrom Go‘r ayyorona
yo‘l tutib turklar ustidan g‘alaba qozongan 13
.
Shu o‘rinda o‘rta asr arab va fors manbalarida keltirilgan va forslar shohi
Varahran V bilan jang qilgan “turklar” aslida kimlar ekanligini aniqlash muhim.
Bu borada hozirda olimlar o‘rtasida yagona fikr mavjud emas.
Bir guruh olimlar (I. Markvart, M. E. Massun, E. E. Nerazik, S. V. Vyazigin,
B.G‘.G‘ofurov, K. B. Trever, A.Gubayev) eron shohiga qarshi xioniylar jang
12

qilgan desalar, boshqa bir guruh olimlar (A.N.Bernstam, M.M.Dyakonov,
A.M.Mandelstam, S.P.Tolstov, P.G.Bulgakov) ular-eftaliylar, yana bir guruh
olimlar esa (L.N.Gumilev va boshqalar) kidariylar bo‘lgan degan fikrni ilgari
suradilar. A.N.Pigulevskaya esa aniq bir xalq nomini keltirmaydi va Varaxran V
xun qabilalari bilan jang qilganligini ta’kidlaydi 14
.
Arman manbalarining guvohlik berishicha Varaxran V ning o‘g‘li Yazdigird
II (438-457), o‘z oldiga istilochilik maqsadlarini qo‘yadi va uning butun
hukmronlik davri O‘rta Osiyo xalqlariga qarshi janglar bilan bog‘liq. Yazdigird II
ning xioniy – eftaliylarga qarshi olib borgan ko‘p yillik janglari besamar ketadi.
O‘rta asr tarixchisi at-Tabari ma’lumotiga ko‘ra eftaliy shohi Axshunvor
(Vaxshunvor, ba’zi manbalarda Xushnavoz) qo‘l ostida 457-yilda Gurjiston,
Toxariston, Balx, Badaxshon hududlari bo‘lgan. Shu o‘rinda eftaliylar shohi
nomining kelib chiqishiga doir turli bahslar ham mavjudligini ta’kidlash joiz.
V.A.Livshits bu ism so‘g‘dcha o‘qilib sharqiy eron tilidan kelib chiqib “shohlikni
himoya qiluvchi” ma’nosini anglatgan desa; S. Gomech eftaliy shohi Aksungur
deb atalganini ta’kidlaydi, Vizantiya tarixchisi F. Simokatta uni Eftalan,
Axshunvor deb tilga oladi. Maxmud Qoshg‘ ariy uni Axshundar deb tilga olsa, A.
Vamberi esa Akshunkar (Aksongar), yani turkchada oq shunqor, ma’nosini
anglatganini ta’kidlaydi 15
. L.N.Gumilev esa eftaliy shohining Xushnavoz deb
atalgani uni fors tilida “iste'dodli musiqachi” ma’nosini anglatganini ta’kidlaydi. B.
X. Karmisheva Surxondaryo chegarasidagi Vaxshuvorni tahlil etib, bu nomning
eftaliy shohi nomiga o‘xshashligini e'tirof etadi. Eftaliylar va sosoniylar o‘rtasidagi
janglar Pero‘z (459-484) davrida avj oladi. Yazdigird II vafotidan so‘ng 457-yilda
uning ikki o‘g‘li Xormizd va ukasi Pero‘z o‘rtasida taxt uchun kurash boshlanadi.
Xormuzd taxtni egallagach Pero‘z eftaliylar davlatiga qochib ketadi va
ulardan taxtni egallashda yordam berishlariga umid qiladi. Firdavsiy
ma’lumotlariga ko‘ra eftaliy shohi Faganish Pero‘zga Termiz va Vashgird (Vaxsh
va Kofirnihon oralig‘idagi shahar) shahri evaziga 30 ming harbiy qo‘shin beradi.
Eftaliylar yordami bilan Pero‘z o‘z akasini 459-yilda mag‘lub etadi va shohlik
taxtini egallaydi. Shu yili Pero‘z eftaliy shohi Vaxshunvor bilan ittifoqchilik
13

shartnomasini tuzadi 16
. Kidariylar ustidan g‘alaba qozongan Pero‘z ittifoqchilik
shartnomasi tuzilganligiga qaramay eftaliylarga qarshi jangga tayorlanadi. Ad-
Dinavoriy ma’lumotiga ko‘ra urushning sababi Tohariston aholisining eftaliylardan
noroziligi va Pero‘zdan yordam so‘raganligi bo‘lgan. Bu paytda eftaliylar davlati
tarkibiga Kaspiy dengizining sharqiy qirg‘oqlari, Turkmaniston cho‘llari,
Amudaryo oqimi bo‘ylab joylashgan hududlar, Murg‘ob va Tajan daryolarining
yuqori oqimidagi hududlar (Shimoliy Afg‘oniston) kirgan. Ba’zi ma’lumotlarda
Pero‘zning eftaliylar ustiga hujumi 457-yilda, boshqa ma’lumotda esa 482-yilda
boshlangan va Pero‘zning mag‘lubiyati bilan tugaganligi ta’kidlanadi.
Prokopiy Kesarskiy ma’lumotiga ko‘ra Pero‘z eftaliylarga ularning ayyorona
va aqlan o‘ylab topgan rejalari asosida asirlikka tushib qoladi. Eftaliylar shohi
Pero‘zga shunday badal to‘lashini aytadiki, uni Pero‘z xursandlik bilan qabul
qiladi. Pero‘zni ozod etish sharti bu – juda katta miqdordagi oltin edi. Talab etilgan
to‘lov Vizantiya imperatori Zenon (479-491-yy. ) tomonidan beriladi. Chunki
sosoniylar Kavkazning tog‘li hududlarida sosoniylar qal'a va gornizonlarni qo‘l
ostida ushlashi va u yerdan dushmanni o‘tkazib yubormaslik sharti bilan Vizantiya
imperiyasi ularga subsidiya to‘lashi lozim bo‘lgan. Eftaliylar va Pero‘z o‘rtasidagi
jang tafsilotlari Ibn al-Fakih tomonidan ham qiziqarli tarzda bayon etilgan.
Manbalarda Pero‘zning eftaliylar ustiga uch bora yurish qilgani bayon etiladi.
Birinchi yurishi muvaffaqiyatsiz chiqqach u ikkinchi bor yurish boshlaydi. S. P.
Tolstovning ta’kidlashicha Pero‘zning ikkinchi yurishi 479-yilda sodir bo‘lgan.
Ikkinchi bor asirlikka tushgan Pero‘z eftaliylarga o‘z ozodligi uchun katta
miqdorda kumush tanga, shu bilan birga chegara shahar Talakanni eftaliylarga
qaytarib berishi kerak bo‘lgan. Pero‘zning uchinchi jangining sababi Prisk
Paniyskiy ma’lumotiga ko‘ra Pero‘zning kidariylar shohiga xotinlikka o‘z
singlisini emas kanizakni yuborganligi ma’lum bo‘lib qolgach o‘zini xaqoratlangan
deb his qilganligi uchun shoh Kunha Pero‘zdan o‘ch olmoqchi bo‘ladi. Unga noma
yuborib Pero‘zdan tajribali xarbiylaridan yuborishini iltimos qiladi. Yolg‘oni fosh
bo‘lganligidan bexabar Pero‘z Kunxaning talabini qondiradi. Pero‘zning
yolg‘oniga javoban kidariylar shohi u yuborgan xarbiylarni ayanchli ahvolga
14

soladi. Ana shu voqea ikki o‘rtada yana jang boshlanishiga sabab bo‘lgan 17
. Prisk
Paniyskiy bu yerda O‘rta Osiyoda yashagan xun qabilalarini “kidariylar” deb
atagan va tilga olgan.
Bal’amining ma’lumotiga ko‘ra Pero‘z bu jangni bosh kohin va harbiy
qo‘shinnig qarshiligiga quloq solmay boshlab yuboradi. Urush haqidagi xabar
eftaliy shohiga yetib kelgach ular Pero‘zga ogohlantirish nomasi yuboradilar, lekin
bunga Pero‘z bepisand qaraydi. Shunda eftaliylar sosoniylarga tuzoq qo‘yadilar.
Bu safar ham jang eftaliylarning g‘alabasi bilan tugaydi. Pero‘z va uning yetti
o‘g‘li vafot etadi. Pero‘zning tirik qolgan Kubod ismli o‘gli, ham keyinchalik
eftaliy shohiga xotin bo‘lgan qizi asirga tushadi. Lekin arman va vizantiya
manbalarida Pero‘zning jasadi o‘lganlar orsida topilmaganligi kelatiriladi. M. M.
Dyakonov va A. M. Mandelstamning ta’kidlashicha Pero‘zdan so‘ng taxtga
o‘tirgan uning ukasi Balash (484-488-yy.) eftaliylarga har yili o‘lpon to‘lagan,
sosoniylar bu o‘lpondan faqatgina Husrav I Anushirvon davrida ozod bo‘lgan. V.
M. Masson esa sosoniylarning eftaliylarga bo‘ysungan davrini numizmatik
materiallar asosida 484-545-yillar deb ta’kidlaydi. Chunki Balash, Kubod, Xusrav
I tangalarida eftaliy tilida yozuv bitilgan. Iyeshu Stilitning ma’lumot berishicha
Balash sosoniy kohinlari va amaldorlari tomonidan taxtdan ag‘darilgach uning
o‘rniga Pero‘zning eftaliylar dargohida bolaligida tutqunlikda ushlab turilgan o‘g‘li
Kubod o‘tiradi.
V asrning so‘nggi choragida Eronda ko‘tarilgan Mazdak boshchiligidagi
qo‘zg‘olonni qo‘llab quvvatlagan shoh Kubod saroy a’yonlari va kohinlari
tomonidan zindonband qilinadi va mahfiy o‘limga hukm qilinadi. Kubod xotini
yordamida u yerdan qochib qutiladi va eftaliylar davlatiga yo‘l oladi.
U yerda Kubod bir paytlar eftaliylar shohiga xotin bo‘lgan o‘z singlisining
qiziga uylanadi. Shu tariqa eftaliylarga kuyov bo‘ladi va har yili ularga o‘lpon
to‘lashiga to‘g‘ri keladi. Shu yillarda Kubodning Vizantiya bilan munosbatlari
keskinlashib ketadi. Bunga sabab Vizantiya imperatori Anastasiy I ning
eftaliylarga o‘lpon to‘lash uchun Kubodga yordam berishdan bosh tortgani
bo‘lgan. Kubod bu masalani jang yo‘li bilan hal qilishni afzal ko‘radi va bu jangda
15

502-yilda eftaliylar ittifoqchi sifatida ishtirok etadilar. 506-yilda sosoniylarning
Vizantiya ustidan g‘alabasi tufayli eftaliylarga Kubod katta miqdorda oltin hadya
etadi. U. Mak Governning ta’kidlashicha Kubod eftaliylar bilan ittifoqni buzib
ularga qarshi 503-yildan 513-yilgacha davom etgan urush olib boradi. A. N.
Bernshtamning ma’lumotiga ko‘ra Kubod 513-yilda eftaliylarni tor-mor etadi va
eftaliylar turklarning ta’siriga tushib qoladi. Shu o‘rinda eftaliylarning ulkan davlat
tuzishdagi harakatlariga e'tibor qaratish lozim. Sosoniylar ustidan g‘alaba
qozongan eftaliylar o‘z davlati chegaralarini kengaytirish maqsadida V asr
boshlarida janub tomonga qarab xarbiy yurishlarni davom ettiradilar. Hind
manbalarida Gupta dinastiyasi hukmdorlari eftaliylar (ular “xun” nomi bilan tilga
olinadi) bilan janglar olib borganliklari haqida ma’lumot keltiriladi. V. M.
Massonning ta’kidlashicha 460-yillarda eftaliylar Hind daryosining o‘rta oqimidagi
yerlar – Gandharani (hozirgi Pokiston hududlari) egallaydilar. S. P. Tolstovning
ta’kidlashicha V asr oxirlarida eftaliylarning yo‘lboshchisi Toraman 490-515-
yillarda Gupta imperiyasining qarshiligini yengib Sind, Radjastan va Jamna-Ganga
vodiylarini egallaydi. Hindistondagi eftaliylarning tangalarida Markaziy Osiyodagi
eftaliylarning tangalaridan farqli holda hindcha yozuvlar paydo bo‘ladi. Toraman
vafotidan so‘ng taxtga 515-544-yillarda uning o‘g‘li Mihirakul o‘tiradi. U o‘z
davlatining poytaxti etib Sagalani (hozirgi Sialkot shahri) tanlaydi. VII asr xitoy
sayyohi Syuan Tszanning yozishicha Mihirakul butun Hindistonni o‘ziga
bo‘ysundiradi. Kashmir-ning “Radjatarangini” deb nomlangan tarixiy solnomasida
Kalxan Mixirakulni buzg‘unchilik xudosi bilan tenglashtirib, uning shohlik taxtini
egallaganligi haqida yozadi. Mixirakul o‘z davlati sarhadlarini shimoliy-g‘arbiy
Hindistonning Jamna-Gangasidan tortib Gvaliorgacha kengaytiradi va u yerda o‘z
nomiga atab Mihirapur shahrini bunyod etadi. Aynan shu davrda Hindistonda
eftaliy hukmdorlari o‘z saltanatining yuqori cho‘qqisiga ko‘tariladi. Lekin 533-
yilda u Aulikar sulolasining hukmdori Yashodharman tomonidan mag‘lub etilib
asirga tushadi. Aynan shu paytda Mihirakulning ukasi unga qarshi bosh ko‘taradi,
bu vaziyatda shoh poytaxt Sakalani tashlab chiqib ketishiga to‘g‘ri keladi.
Mihirakul garchi mag‘lubiyatga uchragan bo‘lsada Gandhara va bir qator qo‘shni
16

hududlarni o‘z qo‘lida saqlab qolishga muvaffaq bo‘ladi. Mihirakulning avlodlari
keyinchalik katta kuchga ega bo‘la olmadilar, shuning uchun ham ularning
Hindistondagi hokimiyati zaiflashib bordi. Lekin shunday bo‘lsada badiiy va
epigrafik manbalar ularning VII asrda ham hind hukmdorlariga qarshi kurash olib
borganliklari haqida ma’lumot beradi. Eftaliylar davlati sarhadlari Sharqiy
Turkiston hududlariga ham yetib borgan. Eftaliylar tomonidan 479-yili Sharqiy
Turkiston, 490-497- yillarda Urumchi davlat tarkibiga qo‘shib olingan. 495-yilda
janubiy teleutlar, 496-yilda esa shimoliy teleut qabilalari yerlari bosib olindi.
Shunday qilib VI asr boshlaridayoq Sharqiy Turkiston eftaliylar qo‘liga o‘tadi.
516-520 va 526-yillarda eftaliylarning elchilari Janubiy Xitoyga, Lyan
imperiyasiga tashrif buyuradilar. Bu elchilikdan maqsad Vey imperiyasiga qarshi
ittifoq tuzishdan iborat bo‘lgan. 522-yilda Xara-Xoto viloyati juan-juan hukmdori
Polomen xitoyliklarga qarshi bosh ko‘taradi va eftaliylar tomon qochishga urinadi,
lekin uni Vey qo‘shinlari tutib olib qatl etadilar. Shu o‘rinda aytib o‘tish joizki
eftaliylarning juan-juanlar bilan qarindoshlik aloqalari bo‘lgan. Polomenning uch
singlisi eftaliy hukmdorlarga turmushga chiqqan. Shunday qilib, eftaliylar O‘rta
Osiyoning katta qismini- Sharqiy Turkistonni va Hindistonnig ko‘plab hududlarini
o‘z qo‘l ostilarida birlashtirib VI asr boshlarida yirik imperiyaga asos soladilar.
Lekin VI asrning ikkinchi yarmiga kelib eftaliylar shimoldan turk xoqonligi,
janubdan sosoniylar davlati zarbasiga uchraydi. Chunki bu davrda Markaziy Osiyo
tarixida muhim ro‘l o‘ynagan Turk xoqonligi tashkil topadi (551-774 yy. ). Turk
xoqoni Bumin (551-552) 551-yilda ularning ustidan hukmron bo‘lib kelgan juan-
juanlarga qarshi urush boshlaydi. Qora (552-553 yy. ) va Mug‘on davrida (553-
572 yy. ) turklar juan-juanlar ustidan butunlay g‘alabaga erishib kuchli davlat
birlashmasini tashkil etdilar. 554-yilda Buminning ukasi Yabg‘u hoqon Istemi tez
orada Markaziy Qozog‘iston, Yettisuv va Xorazmni bo‘ysundirdi. 555- yilda ular
Orol dengizi bo‘ylariga va eftaliylar davlati chegaralariga yetib boradilar. 553-554-
yillarda sosoniylar va turklar o‘rtasida qarindoshlik ittifoqi o‘rnatildi. Sosoniy
shohi Husrav I turk hoqoni Istemining qiziga uylanadi. Turklar dastlab Chochni
bo‘ysundiradilar. Turklar bilan bir vaqtning o‘zida sosoniy podsho Husrav I
17

Anushirvon Amudaryodan janubda joylashgan yerlarni egallaydi. Eftaliylar va
turklar o‘rtasidagi janglar tafsiloti at-Tabariy tomonidan yozib qoldirilgan. Uning
ma’lumotiga ko‘ra turk hoqoni Sinjibu (Istemi) kuchli va dovyurak bo‘lib ko‘p
sonli askarlarga ega bo‘lgan. 566-yildagi sosoniylar va turklar o‘rtasidagi
kelishuvga binoan Husrav I Anushirvon eftaliylarga tegishli bo‘lgan
Amudaryoning janubidagi yerlar: Sind, Bost, Ar-Rohadj (Arahosiya), Zabuliston,
Dardiston, Qobuliston va Chog‘aniyonga ega bo‘ladilar. Turklarga esa
So‘g‘diyona, Shosh, Farg‘ona va Sharqiy Turkiston tegadi. Eftaliylar davlati
masalasida ikki ittifoqdosh davlat o‘rtasida urushning kelib chiqishiga oz qoladi.
Bunga sabab Sharqiy Turkiston yerlari edi. Shu bilan birga turklar sosoniylardan
o‘lpon to‘lashni va so‘g‘d savdogarlarini Eron hududida bemalol savdo qilish
imkonini yaratishni so‘raydilar. Bu talabni Husrav I rad etgach turklar urush e'lon
qiladilar, lekin sosoniylar chegarasiga yetgach mustahkam qal'aga duch kelib ortga
qaytadilar. 571-yilda esa ikki davlat o‘rtasida tinchlik sulhi o‘rnatilgach chegara
hudud etib Amudaryo belgilandi.
 Eftaliylar davrining ijtimoiy-iqtisodiy munosbatlarining o‘zigaxos
tomonlaridan biri bu, yangi ijtimoiy munosabatlarning shakllanishidir. Arxeologik
materiallarning guvohlik berishicha bu davrga kelib davlatda siyosiy tarqoqlik va
markazga bo‘ysunmaslik yuz bergan. Eftaliylarning bosqinchilik harakatlari,
so‘ngra ularning birlashgan dushman kuchlariga qarshi olib borgan janglari –
ishlab chiqarish kuchlarining pasayishiga, sug‘orma maydonlarining hamda
shaharlarning qisqarishiga sabab bo‘ldi. S. P. Tolstov hamda K. V. Treverning
ta’kidlashicha eftaliylar orol bo‘yi massagetlarining avlodlari bo‘lib, ularda
boshqalarga nisbatan jamoaviy – demokratik an'analar saqlanib qolib, oilaviy
turmushda poliandriya (ko‘p erlik) mavjud bo‘lgan. Xitoy manbalaridan biri
“Beyshi”da “Aka-ukalar bitta xotinga ega bo‘lganlar. Aka-ukasi bo‘lmagan erning
xotini bir uchli qalpoq kiyib yurgan, ko‘p erliklar esa ularrning soniga qarab
qalpoqlarining uchini ko‘paytirganlar, kiyimlarida ham shuncha yeng bo‘lgan.
Shunga o‘xshash ma’lumotlar “Suyshu” da ham bo‘lib, bu kabi odatlar K. V.
Treverning ta’kidlashicha massagetlar orasidagi bo‘lgan odatlar eftaliylar jamoasi
18

orasida ham saqlangan 18
. “Beyshi”da aytilishicha eftaliylarning yuqori qatlamida
ko‘p xotinlik mavjud bo‘lgan. “Lyanshu” da esa zodagonlarning oltin va
qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan kiyimlar kiyganliklari aytiladi. Manbalardan
ma’lumki eftaliylarda sochlarini qirib yengi kalta uzun ko‘ylak kiyish odat bo‘lgan.
Eftaliylarning ana shunday kiyinish madaniyatlaridan guvohlik beruvchi
ma’lumotlar Sharqiy Turkiston hududidan topilgan va V-VI asrlarga oid bo‘lgan
devoriy suratlarda aks etgan. Ilk o‘rta asr So‘g‘d va Toharistondagi ayollar
kiyimlari esa devoriy suratlar, terrakota va haykalchalardagi tasvirlardan
eftaliylarga xos tunik shakldagi keng va tor qilib tasvirlangan ust kiyim va ularning
ustida kamzulchalar, bosh kiyimlari, shalvarlari turlari ma’lum. “Beyshi” da
aytilishicha taxt otadan o‘g‘ilga o‘tmagan, aksincha taxtga avlodning munosib
kishisi o‘tirgan.
Turli manbalarda eftaliylarning hayot tarzi turlicha talqin etiladi, jumladan,
Xitoy manbalarida ularni ko‘chib yuruvchi qabilalar deyilsa, vizantiya va arman
manbalarida ularning bir qator yirik shaharlarni boshqarganliklari qayd etiladi.
Agar tadqiqotchilarning xulosalariga tayansak eftaliylarning janubiy Amudaryo
hududlaridagi qismi avvalgidek ko‘chmanchilik hayot tarzida qolgan bo‘lsalar,
O‘rta Osiyodagi qismi esa o‘troq bo‘lib, hatto mahalliy aholi bilan birikib
ketganlar. Eftaliylarning boshqaruvga oid turli unvon va mansablari kushonlardan
o‘tib, so‘ngra ularning ayrimlari, hatto sosoniylar tomonidan ham qabul qilingan.
Jumladan “kanurang” (chegara qo‘riqchisi) unvoni dastlab kushonlar, so‘ngra
eftaliylar va sosoniylarda ham joriy etilgan.
19

II-BOB: EFTALIYLAR DAVLATINING IQTISODIY HAYOTI
2. 1 Eftaliylar davlatida iqtisodiy hayotidagi o‘zgarishlar
Ilk o‘rta asrlardayoq iqtisodiy hayotda muhim o‘zgarishlar yuz berdi.
Vohalarda yirik sug‘orish inshootlari barpo etilib, yangi yerlar o‘zlashtirish ishlari
kengayib bordi. Yangi yerlarni o‘zlashtirish ishlariga urug‘ boshliqlari, qishloq
oqsoqollari boshchilik qiladi. Shu bois ular o‘zlashtirilgan yerlarning katta qismini,
sug‘orish inshootlari yonidagi yerlarni egallaydilar. Shu tariqa katta yer egaligiga
asoslangan mulkdorlar tabaqasi shakllanadi, ular bora-bora ziroatkor aholi ustidan
hukmronlik qila boshlaydilar. O‘sha zamonda ular dehqonlar deb atalgan.
Dehqonlarning shaharlarda hashamatli uylari, qishloqlarda esa qo‘rg‘onlari bo‘lib,
xizmatkor-cho‘rilarga, qo‘riqlovchi choparlarga ega bo‘lgan. V asrlarda obikor
yerlarning asosiy qismi hali qishloq jamoalarining qaramog‘ida edi. Qishloq
jamoalarida yashab, yer va suvdan iborat umumiy mulkda o‘ziga tegishli yerlari
bo‘lgan erkin ziroatchilar kashovarzlar deyilar edi. Ularning bir qismi o‘ziga
tegishli yerlaridan mahrum bo‘lib, bora-bora kadivarlarga aylanib borganlar.
Kadivarlar dehqonlar yerini ijaraga olib ishlashga majbur bo‘ladi va dehqonlarga
qaram tabaqaga aylanadilar. Shu tariqa, qishloq ahli uch tabaqaga bo‘linadi 4
.
Eftaliylar davlatiga birlashgan aholining etnik tarkibi xilma-xil bo‘lgan.
Ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti esa bir-biridan tubdan farq qilgan. Eftaliylar
kelib chiqishiga ko‘ra ko‘chmanchi qabilalarga mansubligi tufayli chorvachilik
bilan shug‘ullanib, yaylovlarda kigiz o‘tovlarda yashaganlar. Ular zabt etgan
yerlarida obod dehqonchilik vohalariga hamda savdosi rivojlangan shaharlarga ega
bo‘ldilar. Yillar o‘tishi bilan ular mahalliy aholi bilan qorishib ketadilar.
Tohariston va So‘g‘d rivojlangan dehqonchilik va bog‘dorchilik markazi
hisoblanardi. Qashqadaryo va Zarafshon vohalarida g‘alladan tashqari sholi ham
yetishtirilar edi. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, V-VI asrlarda Sharqiy
Turkiston va O‘rta Osiyo yerlarida paxta ekilar edi. Uning tolasidan oppoq va
nihoyatda mayin mato to‘qilgan 19
. Xitoy bozorlarida bunday matoga talab katta
bo‘lgan. Chunki o‘sha davrlarda Xitoyda hali paxta ekilmas edi.
4
www. ziyonet. uz
20

Aholining dashtlarda yashovchi yarim ko‘chmanchi qismi esa chorvachilik,
xususan, mayda va yirik shohli hayvonlar boqish, tuyachilik, tog‘li va tog‘ oldi
mintaqalarida esa yilqichilik bilan shug‘ullanganlar. Farg‘ona vodiysi hamon
o‘zining zotdor arg‘umoqlari bilan mashhur bo‘lganlar. Ziroatkor yerlarning
kattagina qismi hali ham qishloq jamoalari tasarrufida bo‘lsa-da, ammo
mamlakatdagi yer maydonlarining ma’lum bir qismi dehqonlar qo‘lida to‘plana
borgan. Buning natijasida qishloq jamoasining kashovarz (erkin qo‘shchi)lari
ma’lum darajada dehqonlar asoratiga tushib ularga qaram kadivarlarga aylana
borgan. Yirik mulkdorlar, zodagonlar zulmi va asoratining ortishi, aholi quyi
tabaqalari huquqining poymol etilishi, ularning ayovsiz ekspluatatsiya qilinishi
pirovardida ijtimoiy adolat va haqqoniyat yo‘lidagi xalq harakatlari,
g‘alayonlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. VI asr birinchi choragida Eronda
boshlanib, O‘rta Osiyo hududida ham keng tarqalgan Mazdak qo‘zg‘oloni buning
yaqqol namunasidir. Mazdakchilar “Z” harfi bilan boshlanadigan 4 narsaning aholi
o‘rtasida teng baham ko‘rilishini yoqlab chiqqandilar. Zamin (yer), Zar (oltin),
Zo‘rlik (kuch, hokimiyat) va Zan (xotin). Mazdakchilar ilgari surgan bu xil
g‘oyalardan shini anglash mumkinki, ular ijtimoiy adolat tushunchasini birinchi
o‘ringa qo‘yib, bunda yer-mulk, boyliklarni aholi o‘rtasida barobar taqsimlashni
talab qilganlar. Ular davlat hokimiyati tomonidan fuqarolarning dahlsizligi va
qonuniy huquqlarini himoya qilinishini, ayollar tengligini yoqlaganlar. Biroq o‘sha
davrda, sinfiy tabaqalanish tobora kuchayib, mulkiy tengsizlik avj olayotgan bir
paytda mazdakchilik g‘oyalarining tantana qilishi yohud hayotga tadbiq qilinishi
mumkin emas edi. Shu bois ham, Mazdak qo‘zg‘oloni tez orada hukmron tuzum
kuchlari tomonidan bostirildi. Mazdak va uning ko‘plab tarafdorlari qo‘lga olinib
qatl etildi. Shunga qaramay Eron va Turon aholisining keng qatlamlari orasida
Mazdak g‘oyalari saqlanib, ularning haq, adolat yo‘lidagi kurashlariga xizmat
qildi.
Eftaliylar davriga kelib Buyuk ipak yo‘li ustidan ularning nazorati
o‘rnatilgach, xalqaro savdoda faol ishtirok eta boshlaydilar. Ayniqsa ularga tobe
bo‘lgan so‘g‘d savdogarlari Xitoy va Vizantiya o‘rtasidagi savdoda vositachilik
21

qilganlar. Qadimda Xitoy, Hindiston va Baqtriya bilan So‘g‘d orasida tog‘lar
orqali so‘qmoqlar o‘tkazilib, daralar ustidan yengil osma ko‘priklar tashlangan.
Shunday so‘qmoqlar o‘tgan Qorququmda bir necha o‘n ming tog‘ tasvirlari va 17
tilda 1, 5 mingdan ortiq yozuvlar topilib, ularning salmoqli qismini so‘g‘d
yozuvlari va tasvirlari tashkil etadi. So‘g‘dliklarning ismlari orasida “Anaxit
izdoshi”, “oy ilohasi xodimi” yozuvlari uchrab, yonida Samarqand tangalaridagi
ramzlarni takrorlovchi ramz va tamg‘alar chizilgan. Shunga ko‘ra olimlar
quyidagicha xulosa qiladilar: “Eramizning boshidanoq so‘g‘dliklar bu yerda savdo
rabotlarini barpo etganlar. Shu bilan birga so‘g‘dliklar bu so‘qmoqlar orqali
nafaqat mahsulotlar, balki madaniy va diniy dunyoqarashlarini ham tarqatganlar.
Chilas ko‘prigi yonidagi tog‘dagi rasmlardan birida bayramona kiyingan
so‘g‘dlikning tasviri Afrosiyob va Panjikent devor tasvirlariga o‘xshab, qo‘lida
ushlab turgan isiriqdon ustida afsonaviy qanotli mavjudot parvoz etmoqda, yonida
esa buddaviylik stupasi turibdi. Shuningdek, rasmlardaV-VI asrlarga mansub
So‘g‘d matolari, muhrlari va tangalaridan yaxshi ma’lum bo‘lgan ot, tasmalar bilan
o‘ralgan qanotli echkilar, hamla qilayotgan sherlar ifodalangan. So‘g‘dlar eftalitlar
imperiyasiga kumush kirimining ko‘payishidan foydalanib, Choch va
Semirechyega savdogarlar yubo-radilar va yangi koloniyalar tashkil etadilar.
So‘g‘dning Semirechye va Sintszyan sari yo‘naltirilgan kolonizatsiyasi III asrda
boshlanib, mazkur harakat VI-VIII asrlarda avjiga chiqadi. Natijada, Buyuk ipak
yo‘li rivojlanib, so‘g‘dliklar Xitoyga kirib keladilar. Ular ipak yo‘lining ham
janubiy, ham shimoliy tarmoqlaridan foydalanib u yerlarda deyarli hamma katta
vohalarni egallab yuqori darajada rivojlangan tizimli jamoa barpo etishadi. Uning
tarkibiga o‘sha paytda mavjud bo‘lgan barcha hunar egalari, kohinlar, rohiblar,
askarlar va boshqalar kirgan. Natijada, so‘g‘dliklar o‘z yurtlaridan 1500 km
uzoqlikda bo‘lgan Shimoliy Xitoyda ham savdo sohasida yakka hukmronga
aylanadilar va o‘z ta’sirlarini hatto Tibetga ham tarqatadilar 20
. Albatta, bunday
keng qamrovli kolonizatsiya o‘lkamiz madaniyati va diniy e'tiqodlarini ham o‘zga
xalqlarga singdirmasdan iloji yo‘q edi. Fransuz olimlarining fikricha, bunday
muvaffaqiyatga turkiy-so‘g‘diy muhit asos yaratadi.
22

Yozma manbalar asosida Buyuk ipak yo‘li rivojining cho‘qqisiga turkiy-
so‘g‘diy madaniyat namoyondalari vositasida erishiladi. Qurama oilalar ilk So‘g‘d
koloniyalari Semirechyega chiqishi va turkiy xoqonlik o‘rnatilishidan oldinroq
vujudga keladi va Ipak yo‘lining ahamiyatining o‘sishi turkiy va o‘zga qabilalar
quramasi rivojining mahsuli sifatida yuzaga keladi. Eftaliylar davlatining
Xitoyning Vey imperiyasi bilan elchilik aloqalari o‘rnatilgani manbalardan
ma’lum. Sung Yun va Xuey Sheng bir necha rohiblar hamrohligida Ida (eftaliylar)
davlatining xoni qabulida bo‘lib, unga o‘zlari bilan olib kelgan yorliqni
topshirganlar. Shundan so‘ng Ida davlati bilan Vey davlati o‘rtasida rasmiy
aloqalar o‘rnatilgan. Umuman olganda so‘g‘d tili o‘sha paytdagi savdo yo‘llarida
xalqaro muomala tili bo‘lgan. Vizantiya, Suriya va Xitoy manbalarida savdodagi
muhim ashyo bu – ipak, shisha, shirinliklar, qimmatbaho toshlar hamda bo‘yoqlar
bo‘lgan 5
.
Yaylovlarning asosiy qismi esa qabila va urug‘ jamoalari hamda ularning
oqsoqollari – xvabulari tasarrufida edi. Bu davrda tog‘ oldi mintaqalarida
joylashgan adir yerlarga suv chiqarib obod etishda o‘q va o‘z davri uchun ancha-
muncha murakkab bo‘lgan suv inshootlari-charxpalak, chig‘ir va boshqalardan
foydalaniladi. Yangitdan o‘zlashtirilgan yerlarda mulkdor dehqonlarning yirik
qo‘rg‘onlari hashamatli qasrlari, mehnatkash qo‘shchilarning ko‘plab qishloqlari
mayda turar joylari qad ko‘taradi. Bir necha oilalardan tashkil topgan mazkur
manzilgohlar qo‘rg‘onlar, qalin paxsa devorlar bilan o‘ralgan. Ularda hukmron
tabaqa kishilariga xos hashamatli, bezak ark-qasrlar, ko‘p xonali binolar bilan
birga oddiy fuqarolarga mos qilib qurilgan sodda ko‘rinishdagi turar joylar ham
o‘rin olgan. Eftaliylar poytaxti Poykand o‘z davrining eng ko‘rkam, obod
shaharlaridan sanalgan. Bu yerda hunarmandchilik, savdo-sotiq, qurilish ishlari
ancha rivojlangan. Shahar Buyuk Ipak yo‘lida joylashganligidan, unda turli
mamlakatlarning savdo karvonlarni xilma-xil mollari bilan kelib savdo qilganlar.
Buning uchun shaharda ko‘plab bozor-u rastalar, karvonsaroylar mavjud bo‘lgan.
5
www. ziyonet. uz
23

2. 2 Eftaliylar davlatida pul muomalasi
Eftaliylar davlati iqtisodiy hayotida pul muomalasi alohida o‘rin tutadi.
Mamlakatning savdo-sotiq ishlarida Eronning tanga pullari bilan bir qatorda
buxorxudotlar tangasi, So‘g‘diy va Xorazm tangalari keng muomalada yurgan.
Eftaliylar davlati tarkibiga kirgan har bir hudud o‘z tangalarini zarb etgan. Bu holat
esa eftaliylar davlatining siyosiy jihatdan tarqoqligini ko‘rsatadi. Mutaxassislar
tomonidan eftaliylar davriga oid tangalarning tadqiq etilishi shuni ko‘rsatadiki,
tangalar asosan Eronda eftaliylarga o‘lpon to‘lash maqsadida zarb etilgan va ularga
eftaliycha yozuvlar bosilgan. O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘idagi yodgorliklardan
topilgan qimmati past bo‘lgan bu tangalar eftaliylar davrida keng muomalada
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bu tangalarning aversida (old tomoni), toj kiygan
shohning boshi, reversida (orqa tomoni) esa otashdon hamda uning ikki tomonida
esa uni qo‘riqlovchi kohinlar tasvirlangan. Tanganing diametri – 30 mm , og‘ irligi
esa 2, 81 g r bo‘lgan. Eftaliylar davriga oid bo‘lgan Xorazmning Qoratepa
yodgorligidan topilgan tangadagi tasvir mutaxassislarda juda katta qiziqish
uyg‘otgan. Tanganing old qismidagi uch to‘pbargning yurakcha tasviri ichida
joylashtirib tasvirlanishi, hamda shoh tasviridagi ba’zi bir elementlar, ya’ni
boshining shaklan buzilgan holda tasvirlanishi eftaliylarning kelib chiqishi
mahalliy aholiga tegishli ekanligi yoki, ularning Xorazm bilan aloqasi
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Eftaliylarning Chog‘aniyon da zarb etilgan tangalaridagi
baqtriycha yozuv “xono”, “xiono”, va “alxon” E. V. Rtveladzening fikricha
eftaliylarning o‘zlarining nomidir 22
. Eftaliylar qo‘l ostidagi hududlar uchun yagona
pul namunasi bo‘lmaganligi sababli ular turlicha zarb etilgan. Jumladan, bu davrda
So‘g‘d da tangalar xitoycha usulda – yumaloq o‘rtasida esa kvadrat shaklida teshik
bilan zarb etilgan. Buxoro da esa sosoniy podsho Varaxran V tangalariga taqlidan,
Chog‘aniyonda esa Pero‘z tangalari kabi, ba’zida Vizantiya tangalari kabi shoh va
malikaning bosh qismi tasvirlangan. Buxoroda yana mis tangalar ham uchrab
uning bir tomonida zardushtiylikdagi urush xudosi Veretragnaning zoomorfik
tasviri bo‘lgan ikki o‘rkachli tuya tasviri mavjud.
24

Shu bilan birga Buxoro vohasida bu davrda muomalada yurgan va “Turon”
seriyasi nomi bilan tanilgan tangalarda otashgoh tasviri yonida “kavi” so‘zi
yozilgan. Bu davrga mansub Buxorxudotlarning tangalarida mavjud “kw”
yozuvini, odatda olimlar “Buxoro hukmroni-shoh”, deb tarjima qiladilar. Bu
yozuvda “kw” – shoh, degani. E. V. Rtveladze xulosasiga binoan, “kavi” unvoni –
mahalliy, O‘rta Osiyo zaminida vujudga kelib, ayrim mintaqalarda salkam bir
yarim ming yil davomida xalq orasida muomalada bo‘lgan.
O‘lkamiz afsonalarida qahramonlik ko‘rsatgan ajdodlarimiz shoh deb
nomlanib, Shahristoniy ma’lumotlariga binoan Samarqand qurilishini Kovus o‘g‘li
Siyovush nihoyasiga yetkazgan. Uning o‘g‘li Kayxusrav samarqandda tug‘ilib,
o‘sha yerda Varaxran sha’niga atab Olov uyi bunyod etgan. Samarqandning VI-
VIII asrlarga mansub sopol haykalchalari va buyumlarida ilohlardan keyin tojdor
shohlarning tasviri ikkinchi o‘rinda turadi 23
. Tojida qush qanotlari va boshi
tepasida sayyora ramzi ifodalangan. Shu davrga oid eftaliy-turk hukmdorlaridan
Badgis Nizak Tarxonning tangalari ham ma’lum. Eftaliy hukmdorlar Toraman va
Mihirakul lar esa, asosan, kumush va mis tangalar zarb etganlar. Toramanning
kumush tangalari uch variantda zarb etilgan. Ularning birida brahm i tilida “Shri
Toraman Deva – yengilmas fotih” degan yozuv bitilgan. Mis tangalari esa ikki
variantda bo‘lib ular kushon va sosoniy tangalari kabi bo‘lgan. Mihirakul
tangalaridagi yozuvlarda esa “Shahi Mihirakul” yoki “Jaytu Mihirakul” bitiklarini
uchratish mumkin. Mihirakuldan so‘ng taxtga Pravarasen II o‘tirgach uning
tangalariga brahmi tilida aversda “Shri Pravarasen” , reversda “Kidar” yozuvi
uchraydi 6
.
XULOSA
6
Тревер К. В. Кушаны, хиониты и эфталиты по армянским источникам IV - VII вв. // Советская археология.
1954. Вып. XXI
25

Eftaliylar davlati — O rta Osiyo va unga qo shni mamlakatlarda milodiy Vʻ ʻ
asr o rtasida barpo etilgan davlatlar: 1) O rta Osiyodagi Eftaliylar davlati milodiy
ʻ ʻ
V asr oxiri — VI asr boshida ravnaq topib, uning hududi hozirgi Afg onistonning
ʻ
katta qismi, O rta Osiyo va Sharqiy Turkistonning sharqiy va janubi-sharqiy
ʻ
viloyatlarini o z ichiga olgan. Poytaxti Balx hisoblanadi. Uning asosiy negizini
ʻ
Baqtriya, Toxariston tashkil etgan. Shu yerdan turib eftaliylar qo shni
ʻ
mamlakatlarga yurishlar qilganlar. Eftaliylar Sosoniylar Eroni ustidan bir qancha
janglarda zafar quchgan, janglardan birida sosoniylar shahanshohi Peroz halok
bo lgan. U ko p yillar mobaynida eftaliylarga katta miqdorda tovon to lab kelgan
ʻ ʻ ʻ
edi. O rta Osiyodagi Eftaliylar davlati bir qancha yarim mustaqil mulklarning
ʻ
konfederatsiyasidan iborat bo lib, ularni eftaliylar podshosiga tobe merosiy
ʻ
sulolalar boshqarar edi. Bu yerda Hindistondagi kabi tanga pullar markazlashgan
tartibda zarb qilinmagan, aksincha deyarli har bir mulk o zining qumush yoki mis
ʻ
tangasini zarb qilgan. Saltanatda bir necha turdagi yozuvlar (sug d, baqtriy, braxmi
ʻ
va boshqalar) mavjud bo lgan, lekin baqtriy yozuvi davlat yozuvi hisoblangan.
ʻ
Eftaliylarning o zi dastlab ko chmanchi bo lib, keyinchalik shaharlarni bosib
ʻ ʻ ʻ
olishlari bilan, asosan, o troq hayot tarziga o tgan bo lsalar kerak. Shu tufayli
ʻ ʻ ʻ
Vizantiya tarixchilari (Menandr) eftaliylarning shahar qabilasi sifatida ta riflaydi.
ʼ
Eftaliylar jamiyatida mulkiy tabaqalanish mavjud edi. Eftaliylar kuchli, asosan,
otliqlardan iborat qo shinga ega bo lgan. Eftaliylar orasida poliandriyaning
ʻ ʻ
shakllaridan biri hukm surgan. Eftaliylar o t va quyoshga sig inishgan, O rta
ʻ ʻ ʻ
Osiyodagilar esa — budsaviylik, manixeylik, xristianlik, zardushtiylikka e tiqod
ʼ
qilishgan; 2) Eftaliylar Hindistonga bostirib kirishi natijasida vujudga kelgan.
Shim. Hindiston, Pokiston va janubi-sharqiy Afg oniston hududidan iborat
ʻ
bo lgan. Hindistondagi Eftaliylar davlati milodiy V asr oxiri — VI asrning birinchi
ʻ
yarmida, To ramon va uning vorisi Mihirakula davrida kuch qudratga to lib,
ʻ ʻ
ravnaq topgan. VI asr o rtalariga kelib tanazzulga yuz tutgan
ʻ 7
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
7
www. istorya. ru
26

Raxbariy adabiyotlar
1. Karimov I. A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. T. 7. –T. :
O‘zbekiston, 1999.
Asosiy adabiyotlar
2. Булгаков П. Г. Из арабских источников о Мерве. // Труды ЮТАКЭ.
Ашхабад, 1963. Т. XII.
3. Вамбери Г. История Бухары или Трансоксаниис древнейших времен
до настоящего. СПб., 1873.
4. Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая
история. М., 1972.
5. Илясов Дж. Некоторые замечания к проблеме эфталитов //
Transoxiana. История и культура. Сб. статей. Т., 2004.
6. Karomatov H. O‘zbekistonda moziy e'tiqodlar tarixi. T. : 2009.
7. Курбанов А. Эфталиты (очерки истории). Санкт-Петербург, 2006.
8. Маршак Б. И. К вопросу о восточных противниках Ирана в V в. //
Страны и народы Востока. 1971. Вып. 10.
Qo’shimcha adabiyotlar
9. Медведев Е. М. Очерки истории Индии до XIII века. М., 1990.
10. Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В. Северная Бактрия –Тохаристан.
Т. : 1990.
11. Ртвеладзе Э. В. Великий Шелковый путь: Древность и раннее
средневековье. Т., 1999.
12. Толстов С. П. Древний Хорезм. М., 1948.
13. Тревер К. В. Кушаны, хиониты и эфталиты по армянским
источникам IV-VII вв. // Советская археология. 1954. Вып. XXI
14. T ревер К. В. Эфталитское государство ( V - VI вв. ) // История
народов Узбекистана. Т., 1950. Т. 1. С. 126.
27

Internet saytlari
1. www. google. uz
2. www. ziyonet. uz
3. www. wikipediya. uz
4. www. istorya. ru
5. www. history. ru
28

ILOVA
1-rasm. Eftallar davlati hududining xaritasi
2-rasm. Eftallar jangchilari
29

EFTALIYLAR DAVLATI taxlangan.docx

Купить