Elementar zarralarni qayd qiluvchi asboblar. Elementar zarralar, ularning sistematikasi - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	95.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Elementar zarralarni qayd qiluvchi asboblar. Elementar zarralar, ularning sistematikasi

Купить

Elementar zarralarni qayd qiluvchi asboblar. Elementar zarralar,ularning sistematikasi Reja: 1. Elementar zarralarni qayd qiluvchi asboblar. 2. Elementar zarralar. 3. Elementar zarralar sistematikasi.

Atom yadrosining ichki xossalarini o’rganishning yagona yo’li yadroning elementar zarralar va elementar bo’lmagan zarralar bilan to’qnashishini kuzatishdan iborat. Bunda zarralar katta kinetik energiyalarga ega bo’lishlari zarur. Bunday energiyali zarralar radioaktiv yemirilish vaqtida hosil bo’lmaydi. Shuning uchun bunday energiyali zarralar oqimini hosil qilish uchun maxsus qurilmalardan foydalaniladi. Juda ham katta kinetik energiyali zarralarni yuzaga keltiruvchi qurilmalarga – tezlatkichlar deyiladi. Har qanday tezlatkich – tezlatilayotgan Tezlatkichlar turli belgilariga qarab har xil turlarga bo’linadi. To’g’ri ta`sir etuvchi tezlatkichlarda zarralar bir bosqichda tezlatilsa, ko’p karrali ta`sir etuvchi tezlatkichlarda esa ular bir necha bosqichda tezlatiladi. Yuqori kuchlanishli tez

Shu tufayli, tezlatkichlarda perpendikulyar fokuslash amalga oshiriladi. Bunday fokuslash zarraning harakat trayektoriyasiga perpendukulyar yo’nalishda, uning harakati turg’unligini ta`minlaydi. Fokuslash maxsus shakldagi magnit maydonlarini tanlash yo’li bilan amalga oshiriladi. O’tgan asrning 50 –yillarga qadar tezlatkichlarda kichik gradiyentli magnit maydonlarning ishlatilishiga asoslangan kuchsiz fokuslashdan foydalanilgan. Hozirgi zamon tezlatkichlarida esa katta gradiyentli magnit maydonlarning qo’llanilishiga asoslanagan qattiq yoki ishorasi o’zgaruvchi fokuslash ishlatiladi. Tezlatilayotgan zarralarning energiyasi va oqimi intensivligi har qanday tezlatkichlarning asosiy xarakteristikalari qatoriga kiradi. Ko’pchilik hollarda intensivlik o’rniga zarralar oqimidagi tok kuchi ishlat

Tezlatkichlarning bir turi chiziqli tezlatkichning ishlash prinsipi bilan tanishib chiqaylik. O’zgaruvchan tokchiziqli tezlatkichini birinchi bo’lib 1929 yili Videroe taklif qildi. Uni keyin Sloan (1931 yil), Al’varets (1946 yil) va boshqalar mukammallashtirgan.

Bunday tezlatkichning eng sodda sxemasi 1–rasmda ko’rsatilgan. silindrik vakuum trubkada bir qator koaksial trubkasimon 1,2,3,4,5 … elektrodlar o’rnatiladi, ularga 6 va 7 shinalar orqali YuCH generatordan yuqori chastotali o’zgaruvchan kuchlanish beriladi. Tezlatiladigan zaryadlangan zarralar ionizatorda hosil bo’ladi va zarralar u yerdan elktrod yordamida tezlatkich trubkasiga tortib olinadi. Bunda elektrodga, agar musbat ionlar tezlatilayotgn bo’lsa, manfiy potensial, agar elektronlar tezlatilayotgan bo’lsa, musbat potensial beriladi. Tezlatilayotgan zaryadlangan zarralar trubkasimon katoddan chiqib, katod va birinchi trubkasimon elektrod orasidagi fazoga tushadi, ular orasiga yuqori chastotali maydon kuchlanishi qo’yilgan bo’ladi. zaryadlangan zarralar bu elektrodlar orasidagi masofani

Yuqorida aytilganlardan ko’rinadiki, chiziqli tezlatkichda zarralar tezlatuvchi oraliqlardan ulardagi elektr maydon o’zgarishi bilan bir taktda harakatlanadi, ya`ni zarralar harakati bilan tezlatkichdagi elektr maydon tebranishlari orasida rezonans bo’ladi. ta elektrodli va ular orasiga amplitudali o’zgaruvchan potensiallar farqi qo’yilgan tezlatkichda zarralar olgan to’la energiya gat eng bo’ladi. soni katta bo’lganda ning kichik qiymatlarida juda katta energiyali zarralar olish mumkin. Aytib o’tilgan bu tezlatkich asosan protonlar, deytronlar, zarralar kabi og’ir zarralar uchun qo’llaniladi. Atom yadrosi va elementar zarralar fizikasining paydo bo’lishi hamda tarqqiy qilishiga imkoniyat yaratib bergan qurilmalar bilan tanishaylik. Bular yadrolar va elementar zarralarni qayd qilish, ularn

Zaryadlangan zarralar muhit orqali o’tgan vaqtlarida muhit atomlarini uyg’otadilar va ionlashtiradilar. Bu hodisalar tok impul’slari, yorug’lik chaqnashlari shaklida namoyon bo’ladi. kvantlar modda atomlarini ionlashtirmasa –da, ular bilan ta`sirlashishi tufayli tez elektronlarni hozil qiladilar va bu elektronlar o’z navbatida modda atomlarini ionlashtiradi. Neytronlar esa turli xil yadro reaksiyalarini keltirib chiqaradi. Bu reaksiyalarda protonlar, zarralar, bo’linish parchalari va boshqa zarralar hosil bo’ladi. bular ham modda atomlarini ionlashtirishi mumkin. Zarralar modda orqali o’tgan vaqtlarida ionlashish bilan bog’liq bo’lmagan jarayonlar, masalan, Vavilov –Cherenkov nurlanishi hosil bo’lishi mumkin. Zarralar modda bilan ta`sirlashganda yo’qotgan energiyalari boshqa turdagi energi

Zarra muhit orqali o’tish vaqtida ro’y berishi mumkin bo’lgan jarayonlar turiga qarab qayd qiluvchi qurilmalar quyidagi turlarga bo’linadi: 1. Ionizatsion detektorlar, bularning ishlash prinsipida asosan zarralarning muhit bilan ta`sirlashishi tufayli hosil bo’lgan ionlashsish jarayonidan foydalaniladi. Ularga ionizatsion kameralar, gaz razryadiga asoslangan sanagichlar, yarim o’tkazgichli detektorlar, Vil’son va pufakchali kameralar, fotoemul’siya va boshqalar kiradi. 2. Radiolyumunessent detektorlar, bularning ishlash prinsipida muhit atomlarining uyg’onishi yoki ionlashishi tufayli hosil bo’lgan yorug’lik chaqnashlari(ssintilyatsiya)dan foydalaniladi. Bu guruhga turli xil ssintilyatsion sanagichlar va termolyuminessent detektorlar kiradi. 3. Cherenkov detektorlari, ularning ishlash prin

Zaryadlangan tez zarralarni qayd qiluvchi asboblardan muhimi –Vil’son kamerasidir. Vil’son kamerasining ishlash prinsipi quyidagicha. Zarralarni kuzatish uchun mo’ljallangan fazo suv yoki spirt bug’lariga to’yintirilgan gaz bilan to’ldiriladi. Agar gaz hajmini keskin kengaytirilsa, u holda gaz adiabatic sovuydi, bu esa kondensatsiya markazlarida (agar ular shu hajmda mavjud bo’lsa) bug’ning juda mayday tuman tomchilari shaklida kondensatsiyalanishiga olib keladi. Tez harakatlanuvchi zaryadlangan zarralar vujudga keltirgan gaz yoki bug’ ionlari shunday kondensatsiya markazlari bo’lib xizmat qilishi mumkin. Agar gaz hajmi yorug’lik dastasi bilan yoritilsa, u holda zaryadlangan zarralar kameradan o’tayotganda (undagi gaz kengayayotgan momentda) zaryadlangan zarralarning izi ko’rinuvchan bo’la

Agar Vil’son kamerasi magnit maydonga joylashtirilsa u holda kuzatilayotgan zarralar izi egrilanadi: musbat zaryatlangan zarralar bir tomonga, manfiy zaryatlangan zarralar esa boshqa tomonga og’adi. Bu elektronlarni pozitronlardan, protonlarni antiprotonlardan farq qilishga imkon beradi va h.k. Magnit maydonli Vil’son kamerasida kosmik nurlardagi pozitronlar, shuningdek, mezonlar va boshqa zarralar topilgan.

3 –rasmda Vil’son kamerasidagi -zarralar izining fotosurati keltirilgan. Hozirgi vaqtda Vilson kamerasi metodiga juda katta o’zgarishlar kiritildi, xususan, zarralarni kuzatish prosiessi avtomatlashtirilgan. Keyingi yillarda Vilson kamerasi bilan bir qatorda pufakchali kameralar ham kehg tarqaldi. Bu asbobning ishlash prinsiipi yuqori energiyali zarralar suyuqlik orqali harakatlanganda o’z traektoryasi bo’ylab bug’ hosil bo’lish markazlarini yuzaga keltirishiga asoslangan. Ularni visual kuzatish yoki fotisuratga olish mumkin.

* Keyingi yillarda Vilson kamerasi bilan bir qatorda pufakchali kameralar ham kehg tarqaldi. Bu asbobning ishlash prinsiipi yuqori energiyali zarralar suyuqlik orqali harakatlanganda o’z traektoryasi bo’ylab bug’ hosil bo’lish markazlarini yuzaga keltirishiga asoslangan. Ularni visual kuzatish yoki fotisuratga olish mumkin. Bunday kameralarda ishchi suyuqlik sifatida vodorot, azot, efir, ksenon, propan, pentan va shu kabilar olinadi. Ishchi suyuqlik sifatida propan olinadigan pufakchali kameralar juda keng tarqalgan. Unda ishchi temperatura 65 C, bosim 35-40 atm. Bir qator hollarda gaz va suyuqlik aralashmasidan foydalaniladi, bu esa ishchi temperatura va bosimning kamayishiga olib keladi. Elementar zarralar haqidagi ta`limot hozirgi zamon atomistikasining eng yuqori bosqichidir. Mikroduny

Elektronika, atomlar tuzilishi, atomlar yadrolaridagi hodisalarni, kosmik nurlardagi jarayonlarni, tezlatkichlar yordamida olinadigan zaryadlangan tez zarralarda bo’ladigan har xil reaksiyalarni o’rganish elementar zarralar deb ataluvchi zarralarning juda ko’p miqdorda mavjud ekanligini qat`iy aniqlab olishga imkon berdi. Hozirgi vaqtda bunday zarralar qatoriga elektronlar, pozitronlar, protonlar, antiprotonlar, neytronlar va antineytronlar, neytrinolar va antineytrinolar, mezonlar, giperonlar, fotonlar va boshqalar kiradi. Bu zarralardan ba`zilari barqaror zarralar hisoblanadi, ya`ni o’z –o’zidan emirilib boshqa zarralarga aylanmaydi. Elementar zarralarning xarakterli xususiyati shuki, ular ikki xil ko’rinishda –zarralar va antizarralar ko’rinishida bo’ladi. Bu muayyan ko’rinishdagi musba

Yadro reaksiyalarni va yuqori energiyali zarralarning o’zoro ta’sirini o’rganish bo’yicha o’tkazilgan juda katta tadqiqot ishlari natijasida olingan eksperimental ma’limotlar to’plami hozirgi vaqtgacha ma’lum bo’lgan elemental zarralarni tegishli gruppalarga taqsimlashga imkon berdi. 1. Elektormagnit maydon ta`sir zarrasi –foton; 2. Leptonlar –elektron va pozitron, myuon va intimyuon, taon va antitaon, hamda ularning neytrinolari; 3. Mezonlar – mezonlar, ka –mezonlar, eta –nol mezonlar; 4.Barionlar –nuklonlar va giperonlar. 1964 yili amerikalik olim M. Gell–Mann va undan bexabar holda avstriyalik olim J. Sveyg o’sha vaqtdagi ma`lum adronlarni uchta zarradan(ularni Sveyg tuzlar, Gell–Mann esa kvarklar deb atadilar) iborat deb qaradilar. Bu uchta zarra kvarklar hozirgi vaqtda (up -yuqori), (

E ’ t i b o r i n g i z u c h u n r a x m a t

Купить