Ellin davri O‘rta Osiyo arxeologiyasi umumiy xususiyatlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ellin davri O‘rta Osiyo arxeologiyasi umumiy xususiyatlari

Купить

Ellin davri O'rta Osiyo arxeologiyasi umumiy xususiyatlari .
Reja:
1. Baqtriyaning е llin davri umumiy tavsifi.
2. So’g’dning е llin davri arxeologiyasi .
3. Xo’jaligi va moddiy madaniyati

Baqtriyaning antik davri umumiy tavsifi. Dastlab ahamoniylar, keyin
selevkiylar tarkibidagi satraplikni tashkil etgan. Mil.avv. III asrning o’rtalari yunon
zodogonlaridan bo’lgan Diodot selevkiylardan mustaqil bo’lgan Yunon-Baqtriya
davlatiga asos solgan. Bu davrda (Yevtidem, Demetriy, Yevkratid) mamlakat
hududi Hindistonning shimoli-g’arbiga qadar kengayadi. Ayrim ilmiy farazlarga
ko’ra So’g’d hududlari ham ushbu mamlakat tarkibda bo’lgan. Mamlakat
makazlashgan monarxiyaga aylanadi. Mil.avv. II asrning o’rtalarida (Mitridat I
davrida) g’arbda Parfiyaning qudrati kuchayib, Marg’iyona bosib olingan. So’g’d
ham taxminan mana shu davrlarda ajralgan bo’lishi mumkin.
Tinimsiz olib borilgan urush harakatlari mamlakat harbiy qudratiga salbiy
ta’sir etib, mil.avv.140/130 yillarda sak-yuyechji qabilalarining hujumi uning
batamom tanazuliga sabab bo’lgan. Mil. avv. I asrda besh guruhdan da-yuyeji
qabilalari ( da -katta, buyuk) ittifoqidan tashkil topgan davlat o’rnida Kushon
podsholigi qaror topadi. Kanishka hukmronligi davridan mamlakat hududi
Hindistonning shimoliga qadar kengayib, o’z qudratining yuqori cho’qqisiga
chiqadi. Kanishkadan keyingi hukmdorlar davrida mamlakat qudrati susayib
ketadi. Bu vaziyatdan foydalangan Eronda sasoniylari, mamlakatni boib olib, III
asrning ikkinchi choragidan mamlakat boshqaruvi forslarga hukmronligiga o’tgan.
Baqtriyaning antik davri moddiy madaniyati XIX asrning oxirgi choragida
(1877 yil) Amudaryo xazinasi o’rganishdan boshlangan. O’tgan asrning birinchi
yarmida aniq ilmiy maqsadlarga qaratilgan arxeologiya dala qidiruv ishlari
Termiz shahrining atrofidagi antik davriga oid yodgorliklarni o’rgangan.
O’tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab Baqtriyaning antik davri
arxeologiya yodgorliklarini o’rganish ishlari yangi pog’onaga ko’tariladi.
Baqtriyaning antik davri yodgorliklari shakli va vazifasi jihatdan bir necha
turlari ajralib turadi. Ular maydoni jihatdan o’zaro farq qiladigan katta-kichik
shahar markazlari, dehqonchilik qishloqlari, alohida joylashgan saroylar, diniy
inshoot- ibodatxonalar dan iborat bo’lgan. Ularni tadrijiy jihatda ham ahamoniylar,
yunon-baqtriya va kushonlar davrlarida shakllangan antik davriga oid qo’hna
shaharlarini tadrijiy jihatan bir necha guruhga bo’lish mukin. Birinchi guruh

shaharlari mil.avv. I ming yillikning o’rtalarida shakllanib, ellinlar davrida ham
faoliyat yuritgan (Talashkontepa II, Jondavlattepa, Hayitabodtepa, Qal’ai Mir).
Ikkinchi guruh shaharlar Yunon-Baqtriya davrida (Eski Termiz, Dalvarzintepa,
Kampirtepa -Kofirqal’a, Keykabodshoh, Saksanoxur), uchinchi guruh shaharlar esa
Kushonlar davrida (Zartepa, Budrach, Garovqal’a, Shaxtepa va boshqalar) vujudga
kelib, faoliyat yuritgan.
Yunon manbalarida Tarmita , xitoy manbalarida Tami nomlari bilan
keltirilgan shahar eski Termiz yodgorligi o’rnida faoliyat yuritgan.
Kushonlar davrida shahriston qismi ham shakllanib, alohida mudofaa devori
barpo etiladi. Manzilgohning barcha hududi o’zlashtirilib, shahar atrofi qismi ham
paydo bo’ladi. Shaharda turli tabaqa vakillarining uy-joy imoratlari, ishlab
chiqarish inshootlari, budda dini ibodatxonalari paydo bo’ladi. Ayrim uy-
joylarning ko’lami xiyla katta bo’lib, ularni barpo qilishda yog’och ustunlardan
foydalanilgan. Saroy imoratlari va hashamdor uylar ichki tomondan boy
mazmundagi rang-tasvir bezaklari bilan jihozlangan.
Manzilgoh ichkarisida oldindan rejalashtirish asosida barpo qilingan
davlatmand va oddiy shaharliklar uy-joylari hamda hunarmandlar kulollar
mahallasi o’rganilgan. Oddiy shaharliklarning sodda uylaridan tortib, uy devorlari
ichki tomondan boy mazmundagi rang-tasvirlar va o’yma ganchli naqshli bezaklar
berib ishlangan davlatmand va shaharlik zodagonlarning mahobatli, shinam uylari
ajralib turadi.
So’g’dning antik davri arxeologiyasi
So’g’d. Markaziy Osiyoning yirik madaniy-tarixiy viloyatlaridan biri
bo’lgan So’g’d antik davrida Zarafshon (Samarqand va Buxoro viloyatlari) va
Qashqadaryo vohalarilari hududlaridan tashkil topgan. Ayrim yunon mualliflari
(Strabon) manbalarida keltirgan ma’lumotlarda uning janubiy hududi Amudaryo
bilan chegaralanganligi to’g’risidagi ma’lumotlar mavjud.
Umumiy etnik jihatdan hisoblangan butun o’lka aholisining madaniy
taraqqiyoti darajasi va xususiyatiga ko’ra nisbatan yaqin bo’lsada, ular o’ziga xos

tomonlari bilan ajralib turadigan alohida vohalar yoki mikrovohalardan tashkil
topgan.
So’g’dning antik davri tarixi oid va ayrim taponimlariga oid qisqa va
mavhum yozma manba ma’lumotlari yunon-rim, xitoy va qisman arman
manbalarida uchraydi.
O’lkada antik dariga oid turli vazifalarni bajargan arxeologik yodgorliklar
aniqlanib, ularning asosiy qismida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. O’z davri
tarixi va madaniyatidan xabar beruvchi moddiy manbalar yirik shahar turidagi
yodgorliklarda amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida nisbatan ko’proq
to’plangan. Yirik shahar markazlarining asosiylari (Afrosiyob, Yerqo’rg’on,
Ko’ktepa, Uzunqir-Podayotoq-Sangirtepa majmuai) ilk temir va arxaik davri
o’rnida faoliyat yuritgan bo’lsa, boshqa bir guruh ko’hna shaharlar (Qalai Zaxaki
Maron, Kitob shahridagi Qalandartepa yodgorligi, Talli Barzu, Buxoro va
boshqalar) bevosita antik davrida shakllangan.
Afrosiyob o’lkaning asosiy yirik shaharlar makazi sifatidagi ahamiyatini
saqlab qoladi. Antik davri manbalarida qayd etilgan Marokandaning o’rni bo’lgan.
Shaharning antik davridan darak beruvchi moddiy manbalar Afrosiyob II va III
bosqichlariga oid madaniy qatlamlarda o’z aksini topgan.
Markaziy Osiyo hududi yunonlar tomonidan bosib olingandan so’ng barcha
hududlardagi kabi o’lkada ellin madaniyatining ta’siri kuchayadi. Ayniqsa, bu
jarayon shahar qurilishida ko’proq namoyon bo’ladi.
Samarqand So’g’dning antik davri san’at namunalari terrakotik
haykalchalarda o’z aksini topgan. Qo’llarida ho’l meva, o’simlik, gullar yoki
o’simlik ushlab turgan hosildorlik ayol ma’budalarining haykalchalaridan iborat.
Ust bosh kiyim kechagi turli holatlarda tasvirlangan. Musiqa asoblari bilan
tasvirlangan ayol va erkaklarning haykallari ham uchraydi.
Buxoroda antik davri yirik shahar markazlar yaxshi o’rganilmagan. qishloq
tipidagi manzilgohlarning ikki turi ajralib turadi. Qizilqir I Setaloq II, Romish
manzilgohlari arxeologik jihatdan nisbatan yaxshi o’rganilgan yodgorliklari
hisoblanadi.

Qadimgi Buxoro shahrining antik davrining qaysi bosqichida
shakllanganligi to’g’risidagi aniq arxeologik ma’lumot yaxshi o’rganilmagan.
Qadimda Janubiy So’g’dni tashkil etgan hozirgi Qashqadaryo vohasining
moddiy madaniyati xususiyatlariga ko’ra umumiy va xususiy jihatlari bilan qisman
farqlanadigan ikkita alohida vohalari ajralib turadi. Vohaning sharqiy qismi kichik
daryo o’zanlari va Qashqadaryoning oqimi pasaygan o’rta oqimi hududlaridan
tashkil topgan.
Paxlaviy, yunon-rim va xitoy yozma manbalarida keltirilgan ayrim
toponimlar (Kish, Nikshapiya va Nautaka, Ksenippa) zamonaviy tadqiqodchi
olimlar tomonidan Qashqadaryo vohasi hududlari bilan qiyoslangan. O’tgan
asrning oxirlariga qadar antik davri yunon-rim mualliflari yozma manba
ma’lumotlarida tilga olingan Nautaka va Ksenippa viloyatlari S.K.Kabanov
tomonidan Kesh va Naxshab vohalariga qiyoslanib, uning fikrlari vohaning
qadimgi davr tarixi bilan shug’ullanuvchi boshqa olimlar tomonidan ma’qullanib
kelingan.
Naxshabning antik davri yirik shahar markazi bo’lgan Yerqo’rg’on
yodgorligi arxeologik jihatdan yaxshi o’rganilgan. Ilgaridan rejalashtirilgan loyiha
asosida qurilgan ko’hna shahar qudratli mudofaa tizimi va ikki kator mudofaa
devori bilan mustahkamlangan. Ichki mudofaa devori 40 ga, tashqari mudofaa
devori 150 ga maydonni o’rab olgan. Ark shaharistonning shimoliy qismida
joylashgan bo’lib, 90x60 metr hajmda ark mudofaa devori mudofaa burjlari va
shinaklar bilan kuchaytirilgan. Yodgorlikdan mil. avv. III-IV asrlarga oid saroy
bino o’rni hamda III-IV asrlarga oid ibdatxona o’rganilgan. Ibodatxonaning
markaziy toat-ibodat qilinadigan xonasi yirik xajmda bo’lib, ustunlari ostida
yopilgan va uning devorlari haykalchalar va rang tasvirlar bilan bezatilgan. U
yerdan tutatqi idishlar, oyna, ilon va qurbaqa tasvirlari topilgan. Ibodatxona
ko’rinishidan olov va suvga sig’inuvchilar uchun hizmat qilgan. Shuningdek,
Yerqo’rg’ondan kulolchilik m ahallalasining o’rni aniqlangan bo’lib, u ilk temir
davri devori tashqarisida joylashgan.

Qarshi vohasida mil. avv. II asrda o’ziga xos yirik shahar markazi qaror
topadi. Uning xarobalari Qarshi shahri hududida joylashgan Qalai Zaxoki Maron
yodgorligida aksini topgan. Bu yodgorlikning saqlanib qolgan xarobalari uchta
qismlardan iborat bo’lib, ularning har biri alohida mudofaa devorlari bilan o’rab
olingan. Ko’hna shaharning umumiy maydoni 225 gektardan iborat bo’lib,
markaziy qismidagi ichki qal’asi 1 ga, ikkinchi xalqasi 43 ga.dan ortiq maydonni
egallagan. Mudofaa devorlarida burjlar uchramaydi. Manzilgohning ikkinchi
devorida IV-V asrlarda ta’mirlash ishlari amalga oshiriladi. Manzilgohning
markazidagi qal’ada VII asrlarga oid kichik mulkdorlar qasri barpo etiladi.
Ko’rinishdan manzilgoh ilk o’rta asrlar davrida ham shahar sifatida faoliyat
yuritgan.
O’ziga xos me’moriy-muxandislik xususiyatiga ega bo’lgan mazkur shahar
markazining Qarshi vohasida paydo bo’lishini arxeolog olim R.H.
Suleymanovning ilmiy taxminlari ko’ra Sirdaryoning quyi oqimida Chirikrabod
madaniyatining inqirozga uchrashi natijasida Orolbo’yi saklarining So’g’diyonada
siyosiy doirani egallashi bilan bog’liq bo’lgan. Ma’lumki, mil.avv. II asr
Sirdaryoning quyi oqimi o’zanlarida ekologik inqiroz tufayli Babishmulla,
Chirikrabod kabi madaniyatlar inqirozga uchrab, u yerda yashagan aholi turli
joylarga ko’chishga majbur bo’lganlar. Ularning bir qismi O’rta Osiyoning chekka
janubiy-sharqiga, boshqa bir guruhi esa Sirdaryoning o’rta oqimi, ya’ni Toshkent
vohasiga, boshqa bir guruhi Qashqadaryo vohasiga kelib joylashganlar.
Qashqadaryo vohasining sharqida Kitob shahrining qadimgi o’rni 40 ga.
ortiq bo’lgan. Shaharlarning arki (may. 1 dan ortiq) kulolchilar mahallasi
aniqlangan. Ba’zi bir tadqiqotchilarning fikriga ko’ra qadimgi Kesh Qang’larning
janubiy viloyati bo’lib, yozma manbalarda keltirilgan Qang’-Susega to’g’ri keladi.
Lekin Qashqadaryo vohasining Kushonlar davlati tarkibida bo’lgan, degan fikrlar
ham mavjud.
Qashqadaryo vohasining sharqida Kitob shahrining qadimgi o’rni 40 ga
ortiq bo’lgan. Shaharlarning arki (may. 1 gektardan ortiq) kulolchilar mahallasi
aniqlangan.

Ba’zi bir tadqiqotchilar olimlarning taxmin qilishlarichafikriga ko’ra
qadimgi Kesh Kangyuy davlatining janubiy viloyati bo’lib, yozma manbalarda
uning tarkibida keltirilgan beshta viloyatlardan biri - Si-sega qiyoslanadi. R.H.
Suleymanov mazkur qiyosni boshqa tomondan ma’qullaydigan fikrni bildiradi.

Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o’quv
qo’llanmalari ro’yxati
1. Античный и раннесредневековые древности Южного Узбекистана
Отв.ред. академик АН Уз ССР Г.А. Пугаченков. Т. 1989 .
2. Архитектурные памятники Туркменистана. М. 1972. Ахраров И.
Ремпель Л. Резной штук Афрасияба Т. 1971.
3. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый
город Средней Азии. Л., 1973
4. Булатов М. Мавзолей Саманидов – жемчужина архитектуры Средней
Азии. Т. 1978.
5. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса. Т. 1982.
6. Древний и средневековый город Восточного МавераннахраОтв.ред.
д.и.н. Ю.Ф.Буряков. Т.1990.
7. Древняя и средневековая культура Чача. Т. 1979.
8. Живопись древнего Пянджикента / Отв.редакторы А.Ю. Якубовский и
М.М. Дьяконов. М. 1954.
9. Заднепровский Ю.А. Древнеземледельческая культура Ферганы МИА.
М. 1962. № 118 .
10. Исамиддинов М.Х. Хасанов М.Х. История древнего и средневекового
керамического производства Нахшеба. Т. 2000.
11. Л унина С.Б. А рхеология С редней А зии . Учебное пособие. Ташкент.
1986. pdf.
12. Средняя Азия и Дальний Восток в эпоху средневековья. Средняя Азия
в раннем средневековье. Отв. ред. Г.Л. Брыкина. М., «Наука» 1999.
13. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Проблемы цивилизации
Узбекистана VП в. до н.э. –VП в. н.э. Самарканд-Ташкент, 2000.
14. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М. 1962.
15. Филанович М. И. Ташкент. Зарождение и развитие города и городской
культуры. Т.,1983.

Ellin davri O‘rta Osiyo arxeologiyasi umumiy xususiyatlari

Купить