Eneolit mis -tosh davri tarixi

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	69.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Eneolit mis -tosh davri tarixi

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Ma’lumki, eneolit davrida Markaziy Osiyo aholisi
madaniyati bir bosqich yuqori ko’tarilgan. Lekin ularning ijtimoiy-madaniy
taraqqiyoti bir xil darajada bo’lmagan. Bu davrda unumdor xo’jalikka asoslangan
qabilalar tezroq rivojlangan. Qo’shimcha ho’jalik bilan mashg’ul bo’lgan kishilar
madaniy jihatdan bir necha yuz yillar orqada bo’lgan. Urug’ munosabatlari ham
tobora taraqqiy topib, kengaya boshlagan. Endi kichik-kichik oilalardan iborat
bo’lgan urug’ makonlari o’rniga bir necha urug’lar yashagan yirik manzillar paydo
bo’ladi, ular jamoa birlashmalarini tashkil etadi. O’troq hayot ko’nikmalarini
egallayotgan qabilalarning xom g’ishtdan yoki paxsalardan qurilgan katta-katta
uylari paydo bo’ladi. Yirik jamoa birlashmalari yashagan makonlardan ko’plab
mehnat ov qurollari, zeb-ziynat buyumlari topilgan. Moddiy topilmalar ichida
ayollarning ijtimoiy hayotdagi e’tibori va mavqeini ko’rsatuvchi haykalchalari ham
bo’lgan. Eneolit davrida insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis
yumshoq va mo rt edi, bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun misʻ
100 ming yillab ishlatilib kelingan tosh qurollarni iste moldan siqib chiqara
ʼ
olmadi. Shunga ko ra, bu davr mistosh davri ham deyiladi. Mehnat qurollari
ʻ
toshdan, suyakdan tayyorlangan. Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga
geometrik naqshlar solingan, odam va hayvon tasvirini solish ham odat bo lgan.
ʻ
Eneolit davri yodgorliklaridan qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan ko plab
ʻ
ayol haykalchalari (ma budalar) topilgan. Bu Eneolit davrida hali ona urug i
ʼ ʻ
(matriarxat) bo lganligidan dalolat beradi.
ʻ Mustaqillik yillarida ma’naviyat va
tarixiy xotira masalalari davlat siyosatida ustuvor ahamiyat kasb etib kelmoqda.
Chunki “millatning o‘zligini anglashi tarixni bilishdan boshlanadi”. Ushbu
haqiqatni anglash masalasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarilishi zarurligi
ta’kidlangan edi. Saboq beradigan , ogohlikka undaydigan va donolik
bag‘ishlaydigan tarix bizlarni o‘sha dahshatli yillardan qanchalik uzoqlashtirgan
3

sayin, urush haqidagi muqaddas tarixiy xotira shunchalik bubk ma’naviy kuchga
aylana boradi 1
.
Kurs ishining maqsadi: O’rta Osiyoning eneolit davrida arxealogik
yodgorliklari va ularni tarixiy o’lka shunoslikni o’rganishdagi o’rni haqida
umumiy tushunchaga ega bo’lish. O’rta Osiyoning eneolit davrida arxealogik
yodgorliklari va ularni tarixiy o’lka shunoslikni o’rganishdagi o’rni ni tahlil qilish.
Kurs ishining obyekti va predmeti: O’rta Osiyoning eneolit davrida
arxealogik yodgorliklari va ularni tarixiy o’lka shunoslikni o’rganishdagi o’rni ni
o’rganishda tarixiy manbalardan foydalanish.
Kurs ishining vazifalari:
 Mavzuga oid manbalarni tahlil qilish va umumlashtirish.
 O’rta Osiyoning eneolit davrida arxealogik yodgorliklari va ularni
tarixiy o’lka shunoslikni o’rganishdagi tarixini o’rganish.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish qismi, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati iborat
1
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent.: O‘zbekiston.
2017.
4

ASOSIY QISM
1. O rta osiyoda eneolit davri yodgorliklariʼ
Eneolit ( mil. av.IV-III ming yilliklarning boshlari.) - bu dastlabki metal
(enus - grekcha «mis», litus - lotincha «tosh») davri bo‘lib, mis tosh davri deb,
ham ataladi. Bu davrning katta yutug‘i kishilarning dastlabki metal bilan tanishib,
tosh qurollari bilan birgalikda mis qurollaridan xam foydalana boshlanishidir. Mis
qurollari tosh qurollariga nisbatan ancha takomillashgan bo‘lsada, misdan kuchli
va og‘ir qurollar yasab bo‘lmas edi. SHuning uchun mis korishmasidan yasalgan
qurollar kishilar ijtimoiy xayotida yuqori mavqega ega bulmadi, tosh qurollar o‘z
axamiyatini saqlab qoldi. Bu davrda kishilarning xo‘jalik va ijtimoiy xayotlarida
yirik o‘zgarishlar sodir buldi. Qadimgi Sharq (Mesopotamiya va Old Osiyo)da
shaxar-davlatlarning vujudga kelishi va sinflarning paydo bo‘lishi kuzatiladi.
Dehqonchilik va chorvachilik xo‘jalik shakllariga o‘tish Old Osiyoning
bir joylarida nisbatan tog‘ va tog‘ oldi hududlarida sodir bo‘ladi. Ammo
mazkur hududlar keyingi davr taraqqiyoti asosiy markazlariga aylanmadi. Bu
hududlarda hosildorlik yuqori va barqaror bo‘lmagan. Qadimgi dehqonlar Osiyo va
Afrikaning serhosil va subtropik daryo vohalariga o‘tish bilan ularning ishlab
chiqaruvchi kuchlarning tezlik bilan va jamiyatning sivilizatsiya ostonasida
bo‘lgan keyingi taraqqiyot bosqichiga o‘sib o‘tishiga olib keldi. YOg‘angarchilik
mig‘dori etarli bo‘lmagan yangi iqlim sharoiti kishilarning agrar ishlab
chiqarishining yangi shakli-sug‘orma dehqonchilikga o‘tishlariga turtki bo‘ldi.
Sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik nafafaqat barqaror hosil olish
imkoniyatini yaratdi, balki, boshoqli ekinlarning hosildor navlarini vujudga
kelishiga sabab bo‘ladi.
Mil.av.VII ming yilliklarda Zagrosning dehqon –chorvador qabilalari yangi
ekin maydonlari va chorva yaylovlarini izlab yangi hududlarni ishg‘ol qila
boshladi. Bu birinchi navbatda Mesopotamiya pasttekisliklari bo‘lib, ilk qishloqlari
paydo bo‘la boshladi. Qadimgi dehqonlarning ilk qishloqlaridan biri Aliqush
yodgorligi hisoblanib, u Mesopotamiya pasttekisligining sharqida hozirgi Eron
hududida joylashgan. Yodgorlik madaniy qatlami 7,5 metrni tashkil etib
5

$tadqiqotchi olimlar tomonidan ikki bosqichi: Bas Mordex (mil. av. 7500-6750 yillar) va Aliqo‘sh. Ilk bosqichidagi uy-joylar qo‘pol xom g‘ishtlardan barpo qilingan. Ularda xo‘jalikning asosini chorvachilik shakli tashkil etgan. Asosan echki va qisman qo‘y boqishgan. Ovchilik ahamiyatini yo‘qotmagan. Shuningdek, termachilik ham asosiy oziq-ovqat etkazib beruvchi tarmoq sifatida saqlanib qolgan.Aholi dehqonchilikka o‘ta boshlaganligini topib o‘rganilgan boshoqli o‘simliklar bir qatorli arpa va bug‘doylarning atigi uydan bir qismini tashkil etganligidan ko‘rish mumkin.Tadqiqotchi olimlarning fikrlariga ko‘ra mazkur bosqichga oid manzilgohlar Zagrosdan qish mavsumida yashagan chorvador- ovchi qabilalarga tegishli bo‘lib, ular dehqonchilik bilan tanish bo‘lishgan. Aynan magiya gid qabilalarning vohaga siljishi o‘troq dehqonchilik madaniyatining qaror topishiga sabab bo‘lgan. Xassun madaniyati davri. Dastlab o‘rganilgan arxeologik yodgorlik neolit bilan yuritiladigan madaniyat. Bu madaniyatni yaratgan qadimgi aholi loydan qurilgan uylarda istsqomat qilishgan. Bu madaniyatning so‘nngi bosqichlariga kelib, tosh qurollar degradatsiya bo‘lib, misdan ishlangan buyumlar paydo bo‘lib, sopol idishlarga geometrik bezak va o‘yma naqshlar yoki ularning ikki turi ishlatilgan. Bu madaniyat egalari qish mavsumida dehqonchilik yuritish uchun etarli miqdorda yog‘ingarchilik bo‘ladigan kam saqlanadigan tog‘ etagi hududlarida tarqalishgan. Xassuliklar madaniyati asosan ikki joyda: Xassun yodgorligi saqlangan Mosul va Yarimtepa I yodgorligi joylashgan Sinisor hududlarida to‘plangan. Xassun o‘troq dehqonchilik va chorvachilikka asoslangan madaniyat.Dehqonchilikda yumshoq, qattiq bug‘doy va arpa ekishgan. Topib o‘rganilgan hayvon suyaklarining 5\4 qismini xonaki hayvonlarniki tashkil etib, ular qo‘y, echki, cho‘chqa va qvoramolga tegishli. Aholisi maydalangan xas- hashak qo‘shilgan bloklardan tug‘ri to‘rtburchak tarxidagi uylarda istiqomat qilishgan.Shuningdek, oval shaklidagi o‘rni Xassun I yodgorligida aniqlangan 2 . 2 Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun arxeologik yodgorliklari. – T., 1999 6$

Sopol idishlarga maydalangan somon (Otoshitel) qo‘shib, qalin qilib
ishlangan. Asta-sekin sopollarni pishirish takomillashgan. Yarimtepa
yodgorligidan ikki yarusli xumdon topib o‘rganilgan.Idishlarning naqshlari qora va
qizil ranglarda bo‘yalgan. Xassun madaniyatiga oid idishlar kosa va
ko‘zalardan tashkil topgan.
Misdan yasalgan buyumlar Xassun madaniyatining barcha bosqichlariga
oid madaniy qatlamlarida uchraydi. serdolik, xalsedon va feruza toshlardan
yasalgan turli munchoqlar topilgan. SHuningdek, toshdan yasalgan muhrlar
ham mavjud. Loydan yasalgan terrokota-ayol haykalchalari mavjud.
Samr madaniyati. Bu madaniyat Xassun madaniyatining so‘nggi
bosqichidan boshlab rivojlangan bo‘lib, O‘rta Tigr (Samarr, Sovvon
yodgorliklari), undan sharqda Zagros tog‘ oldi hududlarida (Matarra,CHogi
Mami) va Efradan g‘arbdagi (Boguz) hududlarda tarqalgan. Bu davrga oid
imoratlar ko‘p xonali uy-joylardan tashkil topgan.Sopol idishlari geometrik va
zoomoror, xususan bir yoki bir guruh yirtqich hayvonlar va sudraluvchi
jonivorlar tasviri bilan bezatilgan. Ayol haykalchalari tosh va terrokotadan
yasalgan 3
.
Samarr davriga kelib xujalik sohasida katta yutuqlarga erishildi. Suniy
sug‘orish joriy qilinadi badiiy madaniyat taraqqiyoti ommaviylashadi. Mazkur
hududda yog‘ingarchilik miqdorining kamligi dehqonchilikda suniy sug‘orishdan
foydalanishga sabab bo‘lgan. Ular olti qator bug‘doy ekishgan. Dehqonchilikdan
tashqari chorvachilik va qisman ovchilik bilan ham shug‘illanishgan. Savvan
yodgorligining ilk bosqichiga oid ko‘pxonali uylar madaniy qatlamlaridan to‘g‘ri
to‘rtburchak xom g‘ishtdan qilingan. Atrofi xandak bilan o‘ralgan. Uylardan
birining tokchasidan alebastrdan ishlangan haykalcha topilgan. Uylar sathida
bukchaytirib yon tomonga ko‘milgan yosh bolalarga tegishli suyalar topilgan.
Murda kamishga o‘ralib, ustiga oxra sepilgan. Kuzatuv buyumlari toshdan
3
Jo’raqulov M., Isomiddinov M. O’rta Osiyo kulolchiligi tarixidan. – Samarqand, 1999.
7

ishlangan idishlar, alebastrdan o‘yib (vqtogennqy) ishlangan haykalchalar va
zeb-ziynat buyumlaridan iborat.
Savvana III yodgorligi ko‘p xonali uy-joylarlar va xo‘jalik imoratlaridan
tashkil topgan. Hovlida o‘choq va xo‘jalik maqsadlarida foydalanilgan o‘ralar
joylashgan. Uylarning devorlari tashqi tomondan muntazam barpo qilingan
“plyastr” bilan boyitilgan SHuningdek, yirik hajmdagi alohida joylashgan
imoratlar majmuasi, ko‘rinishdan umumjamoaning ibodanxonasi vazifasini
bajargan. Bu manzilgoh aylana devor bilan o‘ralib, uning atrofi xandak bilan
kuchaytirilgan.
Savvana II davriga kelib, sopol idishlarnining sirtiga geometrik naqshlar
berish an’anasi paydo bo‘ladi. Uchinchi bosqichga kelib yupqa sapol idishlar
yasala boshlanadi. Naqshlar jigar yoki to‘q sariq ranglarda berilgan. Idishlar sirti
naqshlardan tashqari ayol, suvda yashovchi parrandalar, baliqlar, o‘rmon
ohulari, echkilar, “krabq”, chayonlar tasviri keltirilgan. Samarr madaniyati
qadimgi dehqonchilik aholisi amaliy san’atining bezak, abstraksiya va
simvolizm alomatlarini o‘zida namoyon qiladi.
Eng qadimgi Eruda (mil. av. VI ming yillikning oxiri–V ming yillikning
boshlari). Bu manzilgohning quyi madaniy qatlamidan ibodatxonaning o‘rni
aniqlangan.
Xalaf madaniyati (mil. av. V ming yillikning boshlaridan oxirigacha). Bu
madaniyat Mesopotamiya shimolida Dajla daryosining ikkala sohilida Mosul
hududida tarqalgan bo‘lib, sharqiy guruhini tashkil etadi. Bu guruh madaniyati
Xassun madaniyatiga oid (Xassunna, Nineviya Yarimtepa II) yodgorliklarning
yuqori qatlami o‘zida aks etadi. G‘arbiy guruhi Efrat daryosining so‘l irmog‘i
Xabur daryosi oqimi hududlarida tarqalgan. Chogarbozor, Telbrak, Telxalaf va
boshqa yodgorliklarda mazkur guruh moddiy madaniyati aksini topgan.
Xalafliklarning uylari qurilishi ilk davri an’anasida barpo qilingan. Uylarning
devorlari bloklardan barpo qilinib, ayrim hollarda ularning poydevorlarga tosh
terilgan. Uylarning asosiy qismini aylana (Yarimtepa II), qolganlarini to‘g‘ri
to‘rtburchak shakldagilari (asosan Arpachiya) tashkil etadi. Xo‘jalik imoratlari
8

ham aylana shaklda barpo qilingan. Ayrim imoratlar kulolchilik mahsulotlarini
ishlab chiqarishiga mo‘ljallangan. Ikki yarusli xumdonlar (Yarimtepa II) ham
aniqlangan. Manzilgohlarning ichkarisida ko‘pincha yosh bolalarga tegishla
qabrlar joylashgan. Murdalar yon tomonga yotqizib, boy kuzatuv buyumlari bilan
birga ko‘milgan. Sharqiy guruhdagi yodgorliklardan kremen va obsidianlardan
yasalgan mehnat qurollari qisman topib o‘rganilgan. Ular o‘roq, bolta, teshalardan
iborat. Misdan ishlangan tesha va xanjarlar topilgan. SHuninggdek, misdan
ishlangan munchoqlar va muhrlar YArimtepa II yodgorligida topilgan. Sapol
idishlari qo‘lda yupqa qilib ishlangan. Naqshlari sarg‘ish- to‘q sariq tagga qizg‘ish
– jigar va jigar rangdagi bo‘yoqlar bilan o‘simlik bezaklarini eslatuvchi
razetkalar, qisman hayvonlar – ohu, bars, qush, baliq, ilonlarning tasvirlaridan
iborat. Ayrim hollarda, idishlar antropomorf yoki zoomorf shaklida yasalib,
sirtiga naqshlar berilgan. Xalaf madaniyatining so‘nggi bosqichlariga kelib,
idishlar naqshi asosiy o‘rin tutmay qo‘yadi. Bu kulolchilik ishlab chiqarishining
maxsus hunarmandchilik turi sifatida paydo bo‘lganligidan dalolat beradi.
Ixtisoslashgan hunarmandchilikning boshqa bir turi toshlarga ishlov berish
(sangtaroshlik) bo‘lib, ulardan uy-ro‘zg‘or buyumlar, taqinchoqlar, tumorlar,
muhrlar tayyorlashgan. Shuningdek, buqa, cho‘chqalarning boshi va qush
tasvirlaridan iborat taqinchoqlar yasalgan. Terakkotik haykalchalarda asosan
ayollarning o‘tirgan holatdagi tasviri tashqi bezaklari bilan birgalikda berilgan.
Keltirib o‘tilgan Xalaf madaniyatiga oid moddiy topilmalari namunalarida
Old Osiyoning qadimgi dehqonchilik aholisi madaniy xususiyatlari davomi sifatida
namoyon bo‘lsada, Mesopotamiyaning shimoliy hududiga xos an’ana tarkibida
bo‘lganligini ko‘rish mumkin 4
.
Ubeyda madaniyati (mil. av. 4500- 3500). Bu madaniyatga oid muhim
yodgorlik sanalgan Eruda manzilgohidan mil av. 4500 yillarga oid eng qadimgi
ibodatxonaning qrni aniqlangan. Ibodatxonaning devor qalin qilib, tashqi
tomondan zinasimon plyastr bilan boyitilgan. Ibodatxona atrofida aholining nufuzli
4
Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990
9

qatlamlariga tegishli va ularga yaqin bo‘lgan joyda hunarmandlar uy-joy imoratlari
va undan keyin dehqon jamoasi uy-joy imoratlari joylashgan.
Yirik hajmdagi qalin devorli imorat-ibotxona yoki “jamoa sardoriga”
tegishli ushbu madaniyatning Telulkeyr manzilgoo‘ida aniqlangan. Diniy
me’morchilik uchun xos bo‘lgan zinasimon minora-zikkurat Shumerda Ubeyda
davridayoq qurila boshlagan bo‘lishi mumkin. So‘nggi Ubeyda davrida diniy
imoratlar qurilishi taraqqiyoti jamiyat ijtimoiy hayotida ibodatxonaning o‘rni ortib
borayotganidan va janubiy Mesopotamiya jamoasi ishlab chiqarish
imkoniyatlarining ortib borayotganidan dalolat beradi
Erudu manzilgohidan nikropol ochib o‘rganilgan. Qabrlar xom g‘ishtlardan
aylantirib terib chiqilgan. Murdalar turli kuzatuv buyumlari: sapol idishlar,
terrakotik haykalchalar qayiqning loydan yasalgan nusxasi kabilar bin qo‘shib
ko‘milgan. Qayiq nusxasi mesopotamiyaliklar suv yo‘llarini
o‘zlashtirganliklaridan dalolat beradi. Bu davrda kremendan yasalgan tosh
qurollari ahamiyatini butunlay yo‘qotadi. Metallardan yasalgan buyumlar kam
topilsada, ularning loydan ishlangan nusxasi topilgan. Demak, bu davrda metall
xom ashyosining kamligi sababli yaroqsiz holga kelgan buyumlarni qayta ishlatib
yangi qurollar yasashgan. So‘nggi Ubeyda davrida kulolchilikda sekin
aylantiradigan charxlar paydo bo‘ladi. Shuningdek, sapol idishlaridagi
naqshlarning sifati pasayib ketadi.
Terrakotik haykalchalarida asosan tik turgan ayol, qisman erkak tasvirlari
berilgan. Ayrim haykalchalarda ayol ko‘kragida bolasi bilan tasvirlangan bo‘lib,
bu hosildorlik ramzi ekanini bayon qilgan 5
.
Uruk madaniyati (mil.av. IV ming yillikning ikkinchi yarmi). Bu davrda
manzilgohlarning tabaqalashish jarayoni kechadi. O‘troq dehqon jamoasining
kichik hajmdagi qishloqlaridan tortib, bir necha o‘n gektardan ortiq maydonni
egallagan yirik shahar toifasi qaror topadi. Masalan Uruk shao‘rining bu davrdagi
maydoni 45 gektarni tashkil etgan. SHahar markazlari me’morchiligida
5
Sagdullayev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi. – T., 2004
10

ibodatxonalar markaziy o‘rinni egallagan. Uruk shahrida shumerlar tilida E-anna
nomi bilan yuritilgan ibodatxonaning o‘rni aniqlangan.
Ibodatxona 16 metr balandlikda barpo qilingan tagkursi ustiga qurilgan
bo‘lib, atrofidan mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan. Ibodatxona O‘rtasida bosh
xudo sharafiga yasalgan haykal joylashgan. Ibodatxona bir necha marotaba qayta
qurilgan. Boshqa turdagi ibodatxona Inan xudosi sharafiga barpo qilinib,
tomonlari 75x25 metrni tashkil etadi. “Oq ibodatxona” (tomonlari 83x53 metr)
devorining sirti tashqi tomondan ohaktoshlar bilan qoplangan. Mahobatli
ibodatxona majmualari Mespotamiyaning barcha shahar-davlatlarida mavjud
bo‘lib, ular ibodatxona tashkiloti va xo‘jaligining ramzi sifatida namoyon bo‘lgan.
Unda shahar davlatning asosiy moddiy boyliklari jamlangan. Arxeologik tadqiqot
ishlari natijasida qimmatbaho va rangli metallar va qimmatbaho toshlardan
yasalgan zeb-ziynat, san’at va boshqa turdagi buyumlar majmuasi topib
o‘rganilgan. Bu davrda shaharlar hunarmandchilik ishlab chiqarishi va savdo
markazlariga aylanadi. Hunarmandchilik ixtisoslashuvi kengayib boradi.
Kulolchilikda tez aylantiradigan charxlarda keng foydalanila boshlaydi. Irrigatsiya
tizimining takomillashuvi sug‘orma dehqonchilikningn taraqqiyotiga asos bo‘ldi.
Mesopotamiya yodgorliklarining janubdan shimolga tomon ma’lum bir chiziqda
joylashishiga ko‘ra ular yagona sug‘orish inshooti asosida suv bilan
ta’minlanganligini ko‘rsatadi 6
.
6
Авдусин Д.А. Основы археологии. – М., 1989.
11

2. O’rta Osiyoning eneolit davri madaniyatlarining
o’ziga xos xususyatlari
Eronning eneolit davri ilk (mil. av. 5500-3800 yillar) va rivojlangan (mil. av.
3800-3000 yillar) bosqichlardan tashkil topgan. Eneolit davriga oid madaniyatlar
dastlabki na’munalari Eronning g‘arbidagi tog‘oldi xududlarida subtropik
tekisliklarda quriq iqlim sharoitida rivojlangan. Sialk tepa va Chashma Ali
yodgorliklari aniqlangan Eneolit davriga madaniyati va xo‘jalik xususiyatlari
to‘g‘risida Sialktepa yodgorligi topilmalari muxim ma’lumot beradi. Yodgorlik 3
tadan iborat bo‘lib uchta ravojlanish basqichi mavjud Sialk I-II (ilk eneolit) Sialk
III-II (rivojlangan eneolit) Sialk I bosqichida misdan ishlangan buyumlar soni
kamchilikni tashkil qilsadakremendan ishlangan qurollar ko‘pchilikni tashkil
qiladi. Geometrik asosan uchburchak shaklidagi naqshlar bilan bezak berilgan
sopol idishlarga ega. Xom g‘ishtdan barpo qilingan uylari ichki tomondanloysuvoq
sirtiga qizil rangdagi bo‘yoqlari berilgan. Ikkinchi bosqichiga kelib misdan
yasalgan buyumlar keng tarqala boshlaydi. Kremendan foydalanish axamiyatini
yo‘qotmaydi. Qimmatbaxo toshlardan yasalgan zeb ziynat buyumlari na’munalari
xam ko‘pchilikni tashkil etadi. Sopol idishlari geometrik naqshlardan tashqari
zoomorf tasvirlari xam paydo bo‘ladi. SHuningdek konussimon tagli idishlar keng
tarqaladi.
Sialk tepa xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq topilmalar aholi dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug‘ullanganligi to‘g‘risidagi umumiy xulosaga kelish
imkonini beradi, xalos.
Markaziy Eron xududida ilk eneolit davriga oid Giyan yodgorligi yaxshi
o‘rganilgan. U ikki bosqichda rivojlangan. Moddiy topilmalar orasida mis
buyumlar va qo‘lda naqshlar berib ishlangan sopol idishlari aloxida o‘rin tutadi.
Naqshlar bir xil rangdagi bo‘yoqlarda berilgan. Chizilgan odam va uchayotgan
qush tasvirlari sxematik tarzda keltirilgan. Keyingi bosqichida echki va qush
tasvirlari paydo bo‘ladi. Tiyan to‘ridagi yodgorliklar Shimoliy G‘arbiy Zagros
xududlarida xam aniqlanib ulardan mashxuri Kuxidaiy vodiysida joylashgan
maydoni 13 ga dan iborat Chigapaxon yodgorligidir. Ilk eneolit davrininguchinchi
12

gurux jamoasi xozirgi Xuziston viloyati xududida tarqalgan. Bu erdagi
yodgorliklar 1,5-2 ga teng tepaliklar Suza I madaniyating davomiyligidan iborat
Jafarobod Jobi va Beidebal komplekslarida aksini topgan.
Jafarobod bosqichida qo‘pol ishlangan va sodda naqshli sopol idishlar
kremendan yaslgan plastinka qurollari keng tarqalgan.
Jobi bosqichi moddiy topilmalari nisbatan boy toshdan tesha, moticha,
terrakatik uchburchakli, kichik terrakotik xaykalchalar xussusan buqa, qo‘y va
echki va qisman ayol shakllaridan iborat. Bu bosqichda sopol idishlari xam
takomillashadi. Monoxrom geometrik naqshlar bilan birgalikda xayvon tasvirlari
shuningdek qator joylashgan egilar tasviri paydo bo‘ladi. Qo‘lida kamon ushlab
tik turgan odam tasviri aloxida axamiyat kasb etadi.
Bendebal bosqichi yaxshi o‘rganilmagan sopol idishlari Jobi bosqichinikiga
o‘xshash.
Janubiy Zagros xududi qo‘lda qo‘pol ishlanib yaxshi pishirilmagan sopol
idishlari va kremen va suyakdan yasalgan kunsonli qurollari (Bokun VI) sodda
geometrik naqshlardan (Bakun VII) tashkil topgan. Persepol yaqinidagi Talibakun
yodgorligi o‘rganilgan. YUqorida keltirilgan Chili, Suza va Tolibakun
komplekslari xususiyatlariga ko‘ra o‘zaro bog‘liq bo‘lib yagona lokal madaniyat
birligini tashkil etadi va ularning kelib chiqish ildizi bir joyga borib taqaladi.
Rivojlangan eneolit Sialk III davriga kelib eneolit davri qabilalari Eronning
kengroq xududlarini egallaydi. O‘troq dexqonchilik axoli orasida xunarmandchilik
ishlab chiqarishning paydo bo‘lishi va rivojlanishi sodir bo‘ladi. Sialk
Chashmalani va boshqa yodgorliklarda xayot davom etishi bilan Tepai Xissor
kabi yangi manzilgoxlar qaror topadi. Yogorliklarda amalga oshirilgan.
Qazishmalar bu davrning maxalliy madaniyati eski an’analar asosida rivojlanadi.
Manzilgoxlar xom maydon barpo etilgan ko‘pxonali uylardan tashkil topgan
kulolchilik ishlab chiqarishda taraqqiy o‘zgarishlari sodir bo‘ladi. Sopol idishlar
maxsus kulolchilik xumdonlarda pishiriladi. Bu davrda kulolchilik charxida
ishlangan sopol idishlar uchraydi 7
. Tog‘li sharsimon idishlar, vazalar va bakallar
7
Массон В.М. Первые цивилизации. – Л., 1961
13

keng tarqaladi. Idishlarning sirtidagi geometrik naqshlar o‘rnida zoomoror echki,
qushlar, ilon, ot, buqa, bars va odam tasvirlar egillaydi.agar ilk eneolit davrida
metal buyumlarning tarqalishi kamsonli va tor doirada kechgan bo‘lsa rivojlangan
bosqichga kelib ularning soni va turi keskin ko‘payadi. Metal buyumlarni
bolg‘alash usulida tayyorlashdan tashqari quyish usuli xam joriy qilinadi. Metaldan
mexnat qurollari va zeb ziynat buyumlari tayyorlangan. Bu davrda uy
xunarmandchiligi ixtisoslashgan xunarmandchilikka o‘sib chiqadi. Sodda
geometrik tasvirga ega bo‘lgan tugmasimon muxirlar paydo bo‘ladi 8
.
Markaziy Eronda mazkur jarayonlar kechadi. Xisor tepa yodgorligida
amalga oshirilgan qazishmalar natijasida dastlab qo‘lda ishlangan (Xisor I A)
keyinchalik charxda ishlanib zoomoror shakllar berilgan sopol idishlar qiyosan
ko‘psoyli mis bromlar topib o‘rganilgan.
SHimoliy G‘arbiy Zagros xududida Sialk III bilan bir davrda Giyan VC va
VD qatlamlarining qalinligi 6 metrni tashkil etadi. Yirik manzilgohlar ham
CHigapaxon (maydoni 13 ga) shakllanadi. Hozirgi Xuziston xududi zamondosh
yodgorliklarga nisbatan jadallik bilan rivojlangan.
O‘rta Osiyoning janubiy xududlarida esa o‘zlashtiruvchi xo‘jalik o‘rnida
vujudga kelgan dexqonchilik va chorvachilik xo‘jalik shakliga aylanib, xududiy
jixatdan kengayib boradi. Lekin bu jarayon O‘rta Osiyo.ning turli xududlarida bir
xilda kechmagan. Tabiiy geografik jixatdan noqulay bulgan shimoli-SHarqiy
xududlarda yashovchi qabilalar xo‘jaligida ovchilik va baliqchilik ustunlik qilar
edi. Demak, eneolitning ilk va rivojlangan bosqichlarida O‘rta Osiyo qabilalarining
ijtimoiy va iqtisodiy va madaniy rivojlanishida tafovut va notokesliklar saqlanadi.
Turkmanistonning janubida mamlakatni ko‘ndalangiga meridiana
bo‘ylab joylashgan Kopetdog‘ tizmasining shimoliy yogbag‘irlarining Qoraqum
cho‘li bilan oraliqda tog‘dan ochib tushadigan bir necha kichik daryolar va
soylardan iborat tor vodiydan tashkil topgan. Hozirgi paytda bu er yog‘angarchilik
mig‘dori ancha past bo‘lgan mo‘‘tadil ichlim sharoitiga ega. Bunday tabiiy sharoit
vohada sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilikning rivojlanishiga asos
8
Массон В.М. Средняя Азия и Древний Восток. – М.-Л., Наука, 1964
14

bo‘lgan. Bu erda Dushak, Loinsuv, Archinyansuv, Miansoy va Chachachasoy kabi
kichik vohalar o‘rin olgan. Hozirgi paytdagi o‘simlik va hayvonot dunyosi ancha
kambag‘al bo‘lgan vodiy o‘z davrida to‘qay o‘simliklari, tog‘ va tog‘ oldi
hududlari dukakli o‘similiklari va yovvoyi hayvolarga boy bo‘lgan. Bunday holat
o‘lkada neolit davri Joytun madaniyatining qisman davom etishi bilan birga
o‘lkaga boshqa turdagi madaniyatning kirib kelishi va ularning o‘lka bo‘ylab keng
yoyilishi va sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonilikning rivojlanishi uchun qulay
bo‘lgan.
Janubiy Turkmanistonning eneolit davri yodgorliklarini o‘rganish harakatlari
XIX asrning oxirlarida chor rossiyasi ofitseri A.V. Kamarov tomonidan amalga
oshirilgan havaskorlik mazmunidagi qazishma (Kamarov 1888) harakatlari bilan
bog‘liq. Keng ko‘lamli qazishmalar ishlari 1915-yilda amerikalik olim
Pompellining Anovtepa yodgorligida amalga oshirgan arxeologik qazishmalaridan
boshlanadi. O‘tgan asrning 30-40 yillarida A.A. Morushenkoning ilmiy izlanishlari
arxeologik yodgorliklarni qayd etish bilan bog‘liq tadqiqotlardan iborat bo‘lgan.
O‘lkaning eneolit davri arxeologiyasi Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks
ekspedisiyasining tashkil etilishi bilan ilmiy izlanishlar jonlanib, yangi pog‘onaga
ko‘tariladi. 50 yillarning birini yarmida B.A. Litvinskiy, M.E.Masson, B.A. Kuftin
kabi olimlar tomonidan keng qamrovli qazishma ishlari olib borilgan. Ayniqsa 50-
yillarning ikkichi yarmi va 60 yillar davomida mazkur ekspedsiya va Leningrad
(hozirgi Sankt-Piterburg) arxeologiya instituti arxeolog olimlari V.M.Masson
rahbarligi va I.N. Xlopin, V.I.Sarianidi va ashxabodlik arxeolog O.K.Berdievlar
tomonidan amalga oshirilgan arxeologik taqiqotlar davomida eneolit davriga oid
30 yaqin yodgorliklar aniqlanib, ulardan taxminan yigirmatasida stratigrafik qazish
ishlari olib borilgan. Mazkur tadqiqot ishlarida paleogeograf olima N.G.
Lisitsananing o‘lka tabiiy-geografik sharoitini o‘rganishdagi tadqiqotlar muhim
ahamiyatga ega 9
.
Qadimgi o‘troq dehqonchilik qishloqlari va keyichalik ba’zilari yirik
shahar markazlariga aylangan Anovdepa, Nomozgohdepa, Doshlijidepa, Qoradepa,
9
Массон В.М. Страна тысячи городов. – М., Наука, 1966
15

Yalang‘ochtepa, Mulalitepa, Chaqmoqlidepa, Monjuqlitepa, Ovadantepa,
Gavachtepa Kaushatdagi depa, Geoksyur guruhidagi tepalar va boshqalardan
iborat arxeologik yodgorliklar eneolit davri dehqn jamoasining qadimgi
qishloqlarini tashkil etgan. Ular hozirgi paytda saqlanib maydoniga ko‘ra
arxeologik jihada uch guruhdan iborat tepaliklar 0,1 gektarda 20 gektargacha
maydonni tashkil etib, ulardagi ayrimlarining madaniy qatlamlari qalinligi 7
metrgacha boradi 10
.
Yevropa bronza davri bronza buyumlari va bronza asboblaridan foydalanish
bilan ajralib turadi. Mintaqaviy bronza davri neolitdan keyin keladi. Miloddan
avvalgi 3200-yilda Egey bronza davridan boshlanadi[1] (Beaker madaniyati
o rnida) va Shimoliy Yevropada butun miloddan avvalgi 2-ming yillikni (Uneticeʻ
madaniyati, Tumulus madaniyati, Terramare madaniyati, Urnfild madaniyati va
Lusatiya madaniyati) qamrab oladi, miloddan avvalgi 600 yilgacha davom etgan.
2013 yilda "Antik" jurnalida o'tkazilgan tadqiqotda Pločnik arxeologik saytidan
miloddan avvalgi davrga oid tunuka bronza folga topilgani haqida xabar berilgan.
Miloddan avvalgi 4650 yil, shuningdek, Serbiya va Bolgariyadan eramizdan
avvalgi 4000 yilgacha bo'lgan 14 ta boshqa artefaktlar, qadimgi qalay bronza ilgari
taxmin qilinganidan ko'ra ko'proq tarqalganligini va Yaqin Sharqdagi birinchi
qalay bronza qotishmalaridan 1500 yil oldin Evropada mustaqil ravishda
rivojlanganligini ko'rsatdi. Murakkab qalay bronzalarini ishlab chiqarish c davom
etdi. Bolqonda 500 yil. Mualliflarning ta'kidlashicha, bunday murakkab
bronzalarni ishlab chiqarishga oid dalillar V ming yillikning oxirida "miloddan
avvalgi V ming yillikning oxirlarida Bolgariya va Frakiya shimoli-sharqidagi yirik
madaniy majmualarning qulashi" bilan bir vaqtda yo'qoladi. Kassiterit qalaydan
foydalanilgan qalay bronzalar taxminan 1500 yil o'tgach, yana bu hududga qayta
kiritiladi.[2] Egey bronza davri miloddan avvalgi 3200 [1] larda, tsivilizatsiyalar
birinchi marta keng ko'lamli savdo tarmog'ini o'rnatgan paytdan boshlanadi. Ushbu
tarmoq Kiprga qalay va ko'mirni import qilgan, u erda mis qazib olingan va bronza
10
Сарианиди В.И., Кошеленко Г.А. За барханами – прошлое. – М., 1966.
16

ishlab chiqarish uchun qalay bilan qotishtirilgan. Bronza buyumlar keyinchalik
uzoq va uzoqqa eksport qilindi va savdoni qo'llab-quvvatladi. Ba'zi O'rta er dengizi
bronza buyumlaridagi qalayning izotopik tahlili uning Buyuk Britaniyadan
uzoqdan kelganligini ko'rsatadi.[3] Navigatsiya haqidagi bilimlar o'sha paytda
yaxshi rivojlangan va miloddan avvalgi 1750 yil atrofida uzunlikni aniqlash uchun
usul topilmaguncha (yoki qayta kashf qilinmaguncha) oshmagan mahorat
cho'qqisiga chiqdi. Arxeologik ma'lumotlarga ko'ra, taxminan miloddan avvalgi
1500 yilda sodir bo'lgan Thera otilishi, Minoanning tanazzulga uchrashiga olib
keldi.[4] Voqealarning bu burilishi mikenliklarga o'z ta'sirini butun Egey dengiziga
yoyish imkoniyatini berdi. Taxminan c. Miloddan avvalgi 1450-yilda ular Kritning
o'zini nazorat qilishgan va Egeyning bir qancha boshqa orollarini mustamlaka
qilib, Rodosgacha yetib borganlar.[5] Shunday qilib, mikenliklar mintaqaning
hukmron kuchiga aylandilar, bu esa materik Gretsiya va Egey dengizida tarqalgan
juda bir xil madaniyat bo'lgan Miken "Koine" erasining (yunonchadan: Kink,
umumiy) boshlanishini belgiladi.[6] Miken yunonlar muhandislik, arxitektura va
harbiy infratuzilma sohalarida bir qancha yangiliklarni kiritdilar, shu bilan birga
O'rta er dengizining keng hududlarida savdo Miken iqtisodiyoti uchun zarur edi.
Ularning bo'g'in yozuvi, Linear B, yunon tilining birinchi yozma yozuvlarini
taqdim etadi va ularning dini allaqachon Olimpiya Panteonida topilishi mumkin
bo'lgan bir nechta xudolarni o'z ichiga olgan. Miken Gretsiyasida jangchi elita
jamiyati hukmronlik qilgan va qattiq ierarxik, siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy
tizimlarni ishlab chiqqan saroy davlatlari tarmog'idan iborat edi. Bu jamiyatning
boshida vanax deb atalgan qirol turgan .[7]
Italiya bronza davri shartli ravishda to‘rt davrga bo‘linadi: ilk bronza davri
(miloddan avvalgi 2300–1700), o‘rta bronza davri (miloddan avvalgi 1700–1350),
so‘nggi bronza davri (miloddan avvalgi 1350–1150), oxirgi bronza davri (1150). –
miloddan avvalgi 950 yil).[8] Miloddan avvalgi II ming yillikda Sardiniya orolida
Nuragik sivilizatsiyasi gullab-yashnagan. Bu juda bir hil madaniyat bo'lib, butun
orolda ushbu madaniyat tomonidan Nuraghe deb nomlanuvchi 7000 dan ortiq
haybatli tosh minoralar, shuningdek, megaron ibodatxonalari, monumental devlar
17

qabrlari va muqaddas quduq ibodatxonalari kabi boshqa turdagi yodgorliklar
qurilgan. . Miloddan avvalgi II ming yillikning oxiridan boshlab bu diniy
inshootlarni joylashtirish uchun ziyoratgohlar va yirik aholi punktlari, shuningdek,
boshqa tuzilmalar bilan bir qatorda marosim hovuzlari, favvoralar va tanklar,
boshliqlar va katta jamoat rahbarlarining yig'ilishlari uchun ishlatiladigan aylana
o'rindiqli katta tosh aylana uylari qurilgan. hududlar. Bronza qurollari va qurollari
keng tarqalgan va ularning sifati Nuragiylar va Kipr kabi Sharqiy O'rta er dengizi
xalqlari o'rtasidagi aloqalar tufayli bir necha yuzlab bronza haykalchalari va
boshqa asboblarni yaratish uchun yo'qolgan mumlash texnikasi joriy etilgan.
Nuragiy tsivilizatsiyasi birinchi temir asrida saqlanib qolgan, ma'badlar hali ham
ishlatilmagan, tosh haykallar yaratilgan va ba'zi Nuragiylar ibodatxonalar sifatida
qayta ishlatilgan.
Maykop madaniyati Shimoliy Kavkazda birinchi bronza davri madaniyati
edi. Ba'zi olimlar mintaqadagi mishyak bronza artefaktlarini miloddan avvalgi 4-
ming yillikning o'rtalariga to'g'ri keladi[9].
Yamnaya madaniyati[10] — miloddan avvalgi 36—23-asrlarga oid kech mis
davri/ilk bronza davri madaniyati. Madaniyat asosan ko'chmanchi bo'lib, daryolar
va bir necha tepalik qal'alari yaqinida qishloq xo'jaligi bilan shug'ullangan.
Katakomba madaniyati, bir qancha arxeologik madaniyatlarni qamrab olgan bo'lib,
birinchi bo'lib dashtlarga arqonli sopol bezaklarni kiritdi va G'arb bilan aloqani
ta'minlab, sayqallangan jangovar boltadan keng foydalanishni ko'rsatdi. Afanasevo
madaniyati bilan parallelliklar, shu jumladan qo'zg'atilgan kranial deformatsiyalar
Sharq bilan bog'lanishni ta'minlaydi. Undan oldin Yamnaya madaniyati paydo
bo'lgan va uning o'rniga g'arbiy shnurli buyumlar madaniyati kelgan. Pont
cho lidagi katakomba madaniyati o rniga eramizdan boshlab Srubna madaniyatiʻ ʻ
kelgan. miloddan avvalgi 17-asr.
Markaziy Yevropada ilk bronza davri Unetice madaniyati (miloddan avvalgi
2300–1600 yillar) Straubingen, Adlerberg va Xatvan madaniyatlari kabi ko plab
ʻ
kichik guruhlarni o z ichiga oladi. Ba'zi juda boy dafn marosimlari, masalan,
ʻ
Leubingenda (hozirgi Sömmerdaning bir qismi) oltindan yasalgan qabr sovg'alari
18

bo'lgan qabrlar, Unetice madaniyatida allaqachon mavjud bo'lgan ijtimoiy
tabaqalanishning kuchayganidan dalolat beradi. Umuman olganda, bu davrdagi
qabristonlar kamdan-kam uchraydi va kichik hajmga ega. Unetice madaniyatidan
so ng o rta bronza davri (miloddan avvalgi 1600–1200) tumul madaniyati keladi, uʻ ʻ
tumullarda (qo rg onlarda) dafn etilgan qabrlar bilan ajralib turadi. Sharqiy
ʻ ʻ
Vengriyaning Korosh irmoqlarida ilk bronza davrida birinchi bo lib Mako
ʻ
madaniyati, so ngra Otomani va Gyulavarsand madaniyati paydo bo lgan.
ʻ ʻ
Kechki bronza davri Urnfild madaniyati (miloddan avvalgi 1300–750)
krematsiya dafnlari bilan ajralib turadi. U Sharqiy Germaniya va Polshadagi
(miloddan avvalgi 1300–500 yillar) temir asrigacha davom etgan Lusat
madaniyatini o z ichiga oladi. Markaziy Yevropa bronza davridan keyin Temir
ʻ
davri Xollstatt madaniyati (miloddan avvalgi 800–450 yillar) keladi.
Shimoliy Germaniya, Daniya, Shvetsiya va Norvegiyada bronza davri
madaniyatlari ko'plab o'ziga xos va badiiy asarlar yaratgan. Bunga lur shoxlari,
shoxli tantanali dubulg'alar, quyosh disklari, tilla taqinchoqlar va Shvetsiyadagi
Balkåkradan kelgan bronza "gong" kabi tushunarsiz topilmalar kiradi. Ba'zi
tilshunoslarning fikriga ko'ra, erta hind-evropa tili bu hududga, ehtimol, miloddan
avvalgi 2000-yillarda kiritilgan va oxir-oqibat german tillarining so'nggi umumiy
ajdodi bo'lgan proto-german tiliga aylangan. Bu Shimoliy bronza davrining
etnolingvistik jihatdan germangacha bo'lgan rimgacha bo'lgan temir davriga
ko'rinadigan uzluksiz evolyutsiyasiga mos keladi.
Oskar Monteliusga ko'ra, yosh I-VI davrlarga bo'lingan. Montelius V davri,
boshqa hududlarda allaqachon temir davriga tegishli.
Buyuk Britaniyada bronza davri miloddan avvalgi 2100 yildan 700 yilgacha
bo'lgan davr deb hisoblanadi. Immigratsiya qit'adan orollarga yangi odamlarni olib
keldi. Stounhenj atrofidagi erta bronza davri qabrlarida topilgan jasadlar bo'yicha
tish emalining izotoplari bo'yicha so'nggi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
muhojirlarning kamida bir qismi zamonaviy Shveytsariya hududidan kelgan.
Beaker xalqi oldingi neolit odamlaridan farqli xatti-harakatlarni namoyish etdi va
madaniy o'zgarishlar muhim edi. Bu vaqtda janubiy Britaniyada boy Wessex
19

madaniyati rivojlangan. Bundan tashqari, iqlim yomonlashdi; Bir paytlar ob-havo
issiq va quruq bo'lganida, bronza davri davom etar ekan, u ancha nam bo'lib,
aholini tepaliklardagi oson himoyalangan joylardan uzoqlashtirib, unumdor
vodiylarga majburlagan. Pasttekisliklarda yirik chorvachilik xo'jaliklari paydo
bo'lib, ular iqtisodiy o'sishga hissa qo'shgan va o'rmonlarni tozalashni
ko'paytirishga turtki bergan. Deverel-Rimberi madaniyati “O rta bronza davri”ningʻ
ikkinchi yarmida (miloddan avvalgi 1400–1100 yillar) ana shu sharoitlardan
foydalanish uchun shakllana boshladi. Kornuoll G'arbiy Evropaning katta qismi
uchun qalayning asosiy manbai bo'lgan va mis Uels shimolidagi Buyuk Orme koni
kabi joylardan qazib olingan. Ijtimoiy guruhlar qabila bo'lib ko'rinadi, ammo
murakkablik va ierarxiyalar o'sib borishi bilan namoyon bo'ladi.
Bundan tashqari, o'liklarni dafn qilish (bu davrgacha odatda jamoat bo'lgan)
ko'proq individual bo'lib qoldi. Misol uchun, neolitda o'liklarni joylashtirish uchun
katta xonali g'or yoki uzun qabrdan foydalanilgan bo'lsa, "Ilk bronza davrida"
odamlar alohida qabrlarga ko'milgan (shuningdek, zamonaviy Britaniya ordnance
Survey xaritalarida Tumuli nomi bilan ham tanilgan va belgilangan) yoki ba'zan
qor bilan qoplangan tsistlarda.
Angliyada topilgan bronza buyumlarning eng katta miqdori Sharqiy
Kembridjshirda topilgan, u erda eng muhim topilmalar Islehamda qilingan (6500
dan ortiq dona).[11]
Atlantika bronza davri - taxminan eramizdan avvalgi 1300-700 yillardagi
bronza davrining madaniy majmuasi bo'lib, u Portugaliya, Andalusiya, Galisiya,
Frantsiya, Buyuk Britaniya va Irlandiyadagi turli madaniyatlarni o'z ichiga oladi va
yuqori darajaga olib kelgan iqtisodiy va madaniy almashinuv bilan ajralib turadi.
qirg'oq bo'yidagi jamoalar tomonidan namoyon bo'ladigan madaniy o'xshashlik,
jumladan, toshlardan chevaux-de-frise sifatida tez-tez foydalanish, qoya qal'alarini
qurish yoki ba'zan dumaloq uylar bilan ajralib turadigan ichki me'morchilik.
Tijorat aloqalari Shvetsiya va Daniyadan O'rta er dengizigacha cho'zilgan. Bu davr
o'z mahsulotlarining bir qismini muntazam dengiz almashinuvi bilan birlashtirilgan
bir qator metall ishlab chiqarishning bir qator mintaqaviy markazlari tomonidan
20

belgilandi. Asosiy markazlar janubiy Angliya va Irlandiya, shimoli-g'arbiy
Frantsiya va g'arbiy Iberiya edi.
21

3. Eneolit davrining ilk manzilgohlari
Bu davr uchun uchta arxeologik kompleks xos bo‘lib, ulardan eng qadimgisi
hisoblangan Anov I Joytun madaniyatining so‘nggi bosqichlarida g‘arbiy
o‘lkalardan bir guruh o‘troq dehqon jamoasining maha..lliy hududga kelib
joylashishisida paydo bo‘lgan. Bu majmuaning 3-ch metrdan iborat madaniy
qatlamlar Joytun madaniyatining vorisi sanalgan Nomozgoh I madaniy
qatlamlarini qoplagan. Bu bosichga oid yodgorliklar hududiy jihatdan moddiy
madaniyatidagi belgilariga ko‘ra sezilarli darajada farq qiluvi g‘arbiy va sharqiy
guruhlari ajralib turadi. Ular o‘rtasidagi farqlarni sapol idishlarning sirtiga berilgan
naqshlarning rangi bilan farqlanadi. Agar g‘arbiy guruhdagi sapollarining sirti qizil
tag ustiga to‘q va qora rangdagi naqshlar solingan bo‘lsa, sharqiy guruh
sapollariniki qizg‘ish sariq yoki yorqin tag ustiga solingan naqshlari bilan ajralib
turadi. Sapol idishlari mayda qum qo‘shilgan loydan yasalib, ustiga angob berilgan
va bir tekis pishirilgan. Ularning sirti ayrim hollarda pardoz qilingan.
Imoratlari bir va bir necha xonali uy-joylardan iborat. Uylar ma’lum reja
asosida tartib bilan qurilgan. Bu bosqichda misdan yasalgan dastlabki qurollar
paydo bo‘ladi.Yodgorliklarning madaniy qatlamidan misdan yasalgan ikki tig‘li
pichoq va sanchqi bigiz, terrakotik urchuqboshlar topib o‘rganilgan.
Bu bosqichda manzilgohlarda ko‘chalar paydo bo‘lib, ikkiga bo‘lib turgan.
Shunday ko‘chalardan biri Monjuqlidepa yodgorligida taxminan 2 metrdan iborat.
Ko‘cha atrofida aholi uy-joy imoratlari joylashgan. Alohida hovlilar yashash
yordamchi xo‘jalik imoratlarida tashkil topgan. Yashash uylarining devorlarida
qora va qizil bo‘yoqlarida solingan geometrik naqshlar mavjud. Uylarda o‘choqlar
terakotik buyumlar, hayvon shakllari qisman ayol haykalchalari va o‘yin
soqqalaridan iborat.
Ilk eneolit davriga Anov I va Namozgoh I manzilgoxlari kirib, ikki bosqichi
mavjud. Anov I manzilgohi hududiy jihatdan g‘arbiy va Sharqiy guruhlarga
bo‘linadi. Namozgoh I esa hududiy jihatdan g‘arbiy, markaziy va
Sharqiy
22

guruhlarga bo‘linadi. Rivojlangan eneolit davriga Anov II, Nomozgoh II
manzilgohlar kiradi. Nomozgoh II hududiy jihatdan g‘arbiy va SHarqiy hududlarga
bo‘linadi. So‘nggi mis-tosh davriga esa Nomozgoh III oid bo‘lib, u ham g‘arbiy va
Sharqiy hududlarga bo‘linadi. Yuqori Zarafshon daryosi bo‘yida joylashgan
Sarazm (Sarazm I, II) so‘ngi mis-tosh davriga oid bo‘lib, moddiy topilmalar uni
alohida guruhlarga ajratish imkonini bermaydi.
Bu davrga kelib qurilishda paxsa bilan birgalikda to‘g‘ri to‘rtburchakli xom
g‘ishtlar xam ishlatila boshlaydi. qurilishda toshdan deyarli foydalanilmagan.
Mahalliy me’morchilik an’analarining shakllanishi keskin mo‘‘tadil iqlim sharoiti
muhim o‘rin tutadi. Kam yog‘in bo‘lganligi tufayli uylarning tomi bolorlar bilan
tekis qilib yopilgan. Bundan yashash (yoz kunlarida) uchun hamda xo‘jalik
maqsadlarida foydalanilgan. Eneolit davriga kelib dehqonchilik bilan
shug‘ullanuvchi aholining yangi erlarni o‘zlashtirishi natijasida ko‘p sonli yangi
manzilgohlar paydo bo‘ladi. Ularning ba’zilari ( Nomozgohtepa, Oltintepa,
Qoratepa ) ning hajmi ancha katta. Ba’zi bir manzilgohlar alohida qirqim
ko‘rinishidagi aylanma devorlar (bunday inshootlar Geoksyur vohasining O‘rta
eneolit davriga oid manzilgohlarda) aniqlanib, qo‘shni devorlar bilan qo‘shilgan.
Bular ko‘rinishidan yashash uchun foydalanilgan.
Eneolitning ilk bosqichida ba’zi bir manzilgohlarning qurilish rejasi Joytun
an’analarini saqlab qoladi. Tartibsiz qurigan uylardan tashkil topgan qishloqni
markaziy ko‘cha ikkiga bo‘lib turadi (Monjiklitepa). Me’morchilikda aholi uy-
joylari imoratlarining asosini tashkil etadi. Ilk eneolit davri uylari qo‘shimcha
o‘zgartishlar kiritilgan neolit davri uylarini eslatadi. Rivojlangan va so‘nggi eneolit
davri uchun muntazam va rejali qishloqlar xosdir. qishloqlar mudofaa devorlari
bilan o‘ralgan (Mullalitepa). Bu davrda ko‘p xonali uylar paydo bo‘ladi.
Ayniqsa rivojlangan eneolit davriga kelib, ko‘chalar, maydonlar, katta jamoa
uylari tartib bilan aniq reja asosida quriladi. To‘rtburchak va aylana shakldagi
uylar 12-15 xonadan iborat bo‘lib, ularning ichida to‘rtburchak va xalqa shaklida
o‘choqlar o‘rnatilgan. Uylar yonida don saqlanadigan xonalar va molxonalar
bo‘lgan (Geoksyurtepa). Ilk eneolit davriga oid uylarning devorlari naqshlar bilan
24

bezatiladi, poli suvalgan, bo‘yalgan yirik hajmgi uy ajralib turadi (Yassitepa va
Dashlitepa). Ko‘rinishidan bu imorat jamoani uyushtiruvchi ibodatxona bo‘lgan.
Bu uyda jamoa boshlig‘i ham yashagan bo‘lishi mumkin. So‘nggi eneolit davri
manzilgohlarning (Geoksyur1) ko‘p xonali uylarida o‘choq joylashgan alohida
xonalarning mavjudligi xos. Ba’zan bunday uylarda tutatqi solinadigan idish va
odam kuygan suyaklari uchraydi. Bu xonalar ko‘rinishdan katta patriarxal oilaga
tegishli kichik ibodatxona bo‘lgan.
So‘nggi eneolit davriga kelib xom g‘ishtdan alohida joylashgan kvadrat
(Qoratepa) yoki cho‘ziq (Geoksyur I) shakldagi jamoa sag‘analari paydo bo‘ladi.
Ularning usti xom g‘ishtdan aylana qilib yopilgan. Yakka Sharq ko‘milganlari ham
mavjud. qabrlardan choqmoqtosh qurollar, sopol idishlar mis buyumlar va toshdan
ishlangan marjonlar, haykalchalar topilgan. Eneolit davri manzilgohlardan
haykalchalarning ko‘plab topilishi uning ommaviy tayyorlanganligidan dalolat
beradi. Ulardan hayvon (yovvoyi va xonaki) haykalchalari (neolit davri
an’analarining davom etishi) ko‘pchilikni tashkil etadi. Ammo ayol haykalchalari
muhim o‘rin tutadi. haykalchalarda hosildorlik va ona ma’budalarining qiyofalari
yorqin tasvirlangan. Ilk va qisman O‘rta eneolit uchun tik turgan nufuzli ayol
haykalchalarining tasvirlanishi xosdir. haykalcha bo‘ynidagi rangli munchoqlar va
tanasidagi ramziy shakllari uning tabiat bilan hamnafas ekanligini ko‘rsatib
turibdi 11
.
So‘nggi eneolit davriga kelib ayollarning o‘tirgan holatdagi nafis
xaykalchalari keng tarqalib, bo‘yoqlar o‘rniga o‘yma hamda yopishtirilgan
naqshlar bilan bezatiladi. Erkaklarning tik va o‘tirgan holatda ishlangan
xaykalchalari ham paydo bo‘ladi. Erkaklar xaykalchalarida soqol-mo‘ylovi hamda
bosh kiyimi aniq tasvirlangan. Erkaklar haykalchalari ma’budaning ilohiy sherigi
yoki uning turmush o‘rtog‘i yoki ilohiy qahramon sifatida izohlanadi. Eneolit
davrida devoriy naqshlar paydo bo‘ladi. Yassitepa ibodatxonasining naqshlari
geometrik shaklda bo‘lib, ularga qora va qizil bo‘yoqlar berilgan. Naqshlarning
11
Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990.
25

motivi ancha sodda va naqshli sopol idishlarnikiga o‘xshaydi: to‘r shaklidagi
kvadrat va uchburchaklardan iborat. Lekin shuni alohida ta’kidlash kerakki, eneolit
davrida bir necha ming yillardan so‘ng O‘rta Osiyo me’morchiligida muhim o‘rin
tutgan geometrik shakllar bilan bezash usuli vujudga keladi.
Eneolit davri kulolchilik sohasida sezilarli yutuqlarga erishiladi. Ma’lum
issiqlikni saqlaydigan xumdonlar paydo bo‘ladi, xom ashyo sifati oshadi,
kulolchilik buyumlarining ko‘pligida bir rangli va ko‘p rangli bezaklar bilan
bezatila boshlaydi. Asosan kosalar va xumchalar naqshlar bilan bezatiladi. Asosan
ikki xil bo‘yoqlar: qizil va qora-jigar ranglar ishlatiladi. Dastlab idishlarning
yuqori qismi uchburchak va parallel chiziqlar bilan naqshlangan. Asta-sekin
idishlar o‘zgacha ko‘rkka ega bo‘lib, bezaklkari ko‘payib boradi. Idish atrofidagi
aylana chiziqlar, uchburchak shakllarning orasi goh chiziq, goh kvadrat shakldagi
xoch, goh to‘lqinsimon chiziqlar bilan to‘ldirilgan. Keng tarqalgan motivlaridan
biri xoch shakli bo‘lib, ko‘p sonli shakllarni vujudga keltiradi. Ma’lum uslubga
solingan va aniq geometrik shaklga keltirilgan hayvon va qush tasvirlari paydo
bo‘ladi. Ular echkilar, mushuk zotiga o‘xshash olachipor hayvon (qoplon bo‘lishi
mumkin), yirik qanotli burgut va kichik qushlardan iborat. Odamlar tasvirlari
kamchillikni tashkil qiladi. Masalan, sopol idish bo‘lakchalaridan birida qarama-
qarshi holatda turgan kishilar tasvirlanib, ular O‘rtasida Janubiy Turkmanistonning
eneolit davri manzilgohlarda uchraydigan ayol haykalchasiga o‘xshash ayol
ma’budasi tasvirlangan. Ko‘rinishdan rassom ayol ma’budasiga sig‘inish
harakatini tasvirlagan. Kishilarning obrazi va hayvonlar tasviri ba’zan ramziy belgi
bilan uyg‘unlashgan. Agar ilgari hayvonlar tasviri totemizm bilan bog‘liq bo‘lgan
bo‘lsa, keyinchalik Qadimgi dehqonchilik aholisi afsonaviy tafakkurdan chiqib,
ular mazmunan boshqa bir ma’noli tasvirlarni aks ettira topa boradi.
Eneolit davri manzilgohlarda ko‘p sonli tosh qurollari topilgan. Bular asosan
dehqonchilik mehnat qurollari: yorg‘unchoq, hovoncha, o‘roq, dasta, kelidasta,
tagkurs va boshqalar. Marmarsimon ohaktoshdan sirti qat-qat burma qilib
ishlangan idish ko‘rkam qilib yasalgan. Tosh va gipsdan zeb-ziynat buyumlari,
asosan munchoqlar yasalgan. So‘nggi eneolit davriga kelib bo‘yinga osish uchun
26

mo‘ljallangan xoch yoki bir necha tishli xoch ilk bor paydo bo‘ladi. (Qoratepa,
GeoksyurI). Ular yumshoq navli toshlardan yo‘nib ishlangan. Suyakdan bigiz,
sanchqi yasalgan. Keyingi davrida misdan yasalgan qurollar uchraydi. Ular pichoq,
sanchqi, to‘g‘nog‘ich, aylana shakldagi dastasiz oyna 12
.
Golosen eng so'nggi muzlararo davr sifatida va juda ko'p hal qilingan
paleoklim arxivlari ko'p bo'lgan davr sifatida, katta kontinental muz qatlamlari
hajmining kichrayishi va presessiya kuchayib borayotgan vaqt oralig'ida Yer
tizimining dinamikasini tushunish imkoniyatini beradi. to'liq yarim tsikl orqali.
Shunga qaramay, Golosen murakkabroq insoniyat tsivilizatsiyalari va qishloq
xo'jaligi rivojlangan davr sifatida o'ziga xosdir, shuning uchun bizda tabiiy
dinamikani va rivojlanayotgan inson izini ajratish qiyin. Bu erda men Golosen
iqlimi va uning odamlarga va atrof-muhit tizimlariga ta'sirini o'rganish natijasida
olingan ba'zi qiziqarli fikrlarning butunlay shaxsiy nuqtai nazarini taqdim etaman.
Mavzularning yoritilishi bunday keng mavzu uchun keng qamrovli emas va
maqolalarni tanlash keng qamrovli emas, balki tanlab olinadi, garchi ushbu sharhni
o'tkazishga turtki bo'lgan Shvetsiya Qirollik Akademiyasi simpoziumi sharafiga,
men kerak bo'lganda, Evropa misollarini kiritishga harakat qildim. Men
shuningdek, dengiz yozuvlariga emas, balki kontinental arxivlarga e'tibor
qarataman va ko'llar va speleotemalardan olingan gidrologik o'zgarishlarni
ta'kidlayman, chunki bular menga eng yaxshi tanish bo'lgan tadqiqotlardir.
O'tgan muzliklar orasidagi qaysi biri golosen uchun eng yaxshi analog
ekanligini tushunishga katta e'tibor qaratilgan (Tzedakis va boshq., 2009), qisman
tabiiy o'zgarishlarga nisbatan insoniyatning issiqxona gazlari kontsentratsiyasiga
ta'sirini baholash uchun (Ruddiman). , 2003). Dengiz izotop bosqichi (MIS) 11 va
19 ikkalasi ham golosen (MIS1)nikiga o'xshash insolyatsiya o'zgarishi naqshlariga
ega, ammo MIS11 ning yuqori issiqxona gazlari kontsentratsiyasi MIS19
golosenning eng yaxshi analogi bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi (Yin va Berger,
2012).
12
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. – T., 1993.
27

Golosen Yer tizimi ulkan kontinental muz qatlamlari hukmron bo'lgan
dunyodan shimoliy baland kengliklarda va alp tog'larida muz qatlami qisqargan
dunyoga o'tish jarayonida okean-atmosfera dinamikasi ierarxiyasi qanday
o'zgarishini o'rganish imkoniyatini beradi. Orbital o'zgaruvchanlik atmosfera
sirkulyatsiyasi naqshlariga va shuning uchun golosen harorati va / yoki
yog'ingarchilik naqshlariga sezilarli ta'sir ko'rsatdi, garchi kattaligi va tezligining
sezilarli o'zgaruvchanligi turli mintaqalar va turli iqlim arxivlarining o'ziga xos
sezgirligiga bog'liq. Golosenning boshlanishida yozgi insolatsiya Shimoliy yarim
sharning o'rtasidan yuqori kengliklarida maksimal darajaga ko'tarilib, organizmlar
va atrof-muhitga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Erta Golosendagi yozgi harorat bugungi
kunga qaraganda issiqroq bo'lgan Grenlandiya muz qatlamining chegaralarida
yupqalashdi (Vinther va boshqalar, 2009), shuningdek, Kanada Arktikasida
muzning erishi va Norvegiyada yozgi haroratning oshishi (Bradley, 2000) .
Evroosiyoning ko'p qismlarida daraxtlar chizig'idan shimolga ko'chish
(MacDonald va boshq., 2000) va markaziy Shvetsiyaning tog'li hududlaridagi
balandroq joylarga (Bredley, 2000) ham golosenning yoz haroratining iliqroq
bo'lishini ko'rsatadi.
28

4. Sarazm madaniyati
Sarazm madaniyati Sarazm madaniyati Zarafshon daryosining yukori
okimida shu nomdagi manzilgoh nomi bilan mashhur bo‘lgan eneolit va bronza
davrlariga oid madaniyat. Yodgorlik o‘nta tepalikdan iborat bo‘lib, umumiy
maydoni 90 gektarni tashkil etadi. Yodgorlik arxeolog olim A. Isakov tomonidan
o‘rganilgan ilmiy tadkikot ishlarining natijalariga ko‘ra eneolit va bronza
davrlarida yashagan kadimgi dehkonlarlarning manzilgohi bo‘lgan. Kazishma
natijalariga ko‘ra manzilgohda hayot ketma-ket to‘rt boskida davom etgan.
Ulardan dastlabki ikki boskisi eneolit davriga tegishli bo‘lsa, keyingi ikki boskii
bronza davrlari bilan sanalanadi. Shunga ko‘ra radiokarbon tekshirish tahlili
natijalari asosida Sarazm I - mil.av. 3900-3300, Sarazm II- mil.av. 3300-3000,
Sarazm III - mil.av.3000-1300, Sarazm IV esa mil.av.1300-1800 yilliklar bilan
sanalangan. Mazkur o‘lkada eneolit davrining ilk bosilariga oid o‘trok dehonilik
manzilgohlari anilanmagan
Sarazm I bosqichigiga oid madaniy atlamlardan topilgan sapol idishlari
Janubiy Turkmanistonning Geoksur vohasidagi Anov II bosiiga oid sapollari bilan
aynan bir xil. Ko‘lda yasalgan sapol idishlarining sirtiga kizil va kora rangdagi
bo‘yoklarda geometrik nakshlar berilgan. Shuningdek, misdan yasalgan qurollar
topilgan. Bu katlamdan jamoa a’zolarining ko‘p xonali uylarning o‘rni ochib
aniklangan. Ikki, ug xonadan iborat kichik oilalarga mo‘ljallangan uylar ham
mavjud. Oshxona va xo‘jalik maqsadlarida foydalangan xonalar ularning tarkibida
bo‘lgan. YAshash xonalarida aylana shakldagi o‘choqlar joylashgan. Bu turdagi
o‘choqlar Janubiy Turkmaniston dagi Geoksur vohasi yodgorliklarning Anov II
boskiiga oid katlamlarida ham keng tarqalgan edi. Imoratlar guvala va paxsadan
barpo kilingan. Uy-joy imoratlarining atrofi yupka devor bilan o‘rab olingan.
Umuman, Sarazm yodgorligidan topib o‘rganilgan moddiy topilmalarning
guvohlik berishiga Zarafshon vohasi kadimgi dehon jamoalari rivojlangan eneolit
davrining boshlarida janubdan kelgan aholi tamonidandegan xulosaga kelish
mumkin. Chunki Turkmaniston hududida ma’dan zahiralari uramaydi. Kadimgi
jamoa hayotida ma’danlarning ahamiyati yuqori bo‘lgan. Shuning uchun Sarazm
29

yodgorligi janubdan o‘trok dehonsilikni o‘zlashtirgan aholi tomonidan asos
solingan. Bundan tashqari moddiy topilmalarida Eron, Afg‘oniston va Kaltaminor
madaniyatlariga uxshashlik mavjud. Bu eneolit davri qabilalari O‘rtasida doimiy
madaniy-iqtisodiy aloqalar bo‘lganligidan dalolat beradi.
Sarazm II bosqichida manzilgoh keng o‘zlashtiriladi. Kazishmalar natijasida
8 ta aholi aholi mahalladan tashkil topgan 36 ta uy-joy xonalarining o‘rni oib
o‘rganilgan. Yashash, xo‘jalik va diniy e’tikod masadlarida foydalanilgan
xonalardan iborat alohida oilaga tegishli xonadonlar hovli va ko‘salar orkali o‘zaro
ajralib turgan. Kurilishda paxsa, guvala, ayrim hollarda to‘g‘ri bursakli xom
g‘ishtlardan foydalanilgan. Derolarning sirti samonsuvok kilingan. Ba’zi xonalarda
diniy maksadlarda foydalanilgan aylana shakldagi o‘soklar joylashgan. Kazish
jarayonida xona devorlarining sirtiga tasvirlar berilganligi anilangan. Ko‘lda
yasalib, sirtiga kizil va kora rang bo‘yoklarda nakshlangan berilgan sapol idishlar
tayyorlash an’anasi davom etadi. Ikki tamonlama pardoz ilingan sarg‘ish rangli tag
ustida berilgan nakshli sapol idishlar bilan birgalikdi nashsizlari ham keng
tarkaladi. Shuningdek, tag kismi usli kilib, urtasida siziklar bo‘lab romb shallari
tasviri tushirilgan sapol idishlari ham ajralib turadi. Tadqiqodchi olimlarning
xulosalariga ko‘ra bu turdagi sapol idishlari Kaltaminor madaniyatining boskisiga
xos bo‘lgan. Toshdan xo‘jalik maksadlarida foydalanilgan anjomlar: to‘kimasilik
dastgohi toshi, kelitosh va boshkalar aniklangan. Bu boskisda misdan yasalgan
anjomlar soni ko‘payadi.
O‘rta Osiyoning boshqa hududlarida eneolit ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlariga ko‘ra neolit davri shaklida rivojlanish davom etgan o‘tkir uchli
yoki dumaloq taglik sopol idishlar yasash an’anasi saqlanib qoladi. Sopol idishlar
to‘lqinsimon, to‘g‘ri chiziqlar bilan keyinchalik uchburchak va romb shakllaridagi
naqshlalar bilan bezatilgan 13
.
13
Исаков А.И. Саразм. – Душанбе, 1991
30

XULOSA
Ma’lumki, eneolit davrida Markaziy Osiyo aholisi madaniyati bir bosqich
yuqori ko’tarilgan. Lekin ularning ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti bir xil darajada
bo’lmagan. Bu davrda unumdor xo’jalikka asoslangan qabilalar tezroq rivojlangan.
Qo’shimcha ho’jalik bilan mashg’ul bo’lgan kishilar madaniy jihatdan bir necha
yuz yillar orqada bo’lgan. Urug’ munosabatlari ham tobora taraqqiy topib, kengaya
boshlagan. Endi kichik-kichik oilalardan iborat bo’lgan urug’ makonlari o’rniga bir
necha urug’lar yashagan yirik manzillar paydo bo’ladi, ular jamoa birlashmalarini
tashkil etadi. O’troq hayot ko’nikmalarini egallayotgan qabilalarning xom
g’ishtdan yoki paxsalardan qurilgan katta-katta uylari paydo bo’ladi.
Yirik jamoa birlashmalari yashagan makonlardan ko’plab mehnat ov
qurollari, zeb-ziynat buyumlari topilgan. Moddiy topilmalar ichida ayollarning
ijtimoiy hayotdagi e’tibori va mavqeini ko’rsatuvchi haykalchalari ham
bo’lgan.Eneolit davrida insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis
yumshoq va mo rt edi, bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun misʻ
100 ming yillab ishlatilib kelingan tosh qurollarni iste moldan siqib chiqara
ʼ
olmadi. Shunga ko ra, bu davr mistosh davri ham deyiladi. Mehnat qurollari
ʻ
toshdan, suyakdan tayyorlangan. Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga
geometrik naqshlar solingan, odam va hayvon tasvirini solish ham odat bo lgan.
ʻ
Eneolit davri yodgorliklaridan qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan ko plab
ʻ
ayol haykalchalari (ma budalar) topilgan. Bu Eneolit davrida hali ona urug i
ʼ ʻ
(matriarxat) bo lganligidan dalolat beradi.
ʻ
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent.: O‘zbekiston. 2017.
2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Toshkent.: O‘zbekiston. 2017.
Ilmiy adabiyotlar
1) Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun
arxeologik yodgorliklari. – T., 1999.
2) Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. – T., 1993.
3) Jo’raqulov M., Isomiddinov M. O’rta Osiyo kulolchiligi tarixidan. –
Samarqand, 1999.
4) Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990.
5) Sagdullayev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi. – T., 2004.
6) Авдусин Д.А. Основы археологии. – М., 1989.
7) Исаков А.И. Саразм. – Душанбе, 1991.
8) Массон В.М. Первые цивилизации. – Л., 1961.
9) Массон В.М. Средняя Азия и Древний Восток. – М.-Л.,
Наука, 1964.
Qo’shimcha adabiyotlar
10) Массон В.М. Страна тысячи городов. – М., Наука, 1966.
11) Сарианиди В.И. Древности страны Маргуша. – Ашхабад, 1990.
12) Сарианиди В.И. Тайны исчезнувшего искусства Каракумов. –
М., Наука, 1967.
13) Сарианиди В.И., Кошеленко Г.А. За барханами – прошлое. – М.,
1966.
14) Энеолит . Энеолит Средней Азии. – М., 1982.
15) Бартолд В. В., Сочинения, 3т.; М., 1965;
32

ENEOLIT MIS -TOSH DAVRI TARIXI.docx

Купить

Информация о документе

Продавец

Eneolit mis -tosh davri tarixi

Похожие документы