Eritmalarning qaynash harorati. Ebulioskopiya - Химия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	43.9KB
Покупки	11
Дата загрузки	05 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Eritmalarning qaynash harorati. Ebulioskopiya

Купить

O`zbekiston Respublikasi
Oliy ta`lim, fan va innovatsiya vazirligi
Andijon davlat universiteti
Tabiiy fanlar fakulteti kimyo ta`lim yo`nalishi
II- bosqich 202 guruh talabasi
Abdurasulova Durdonaning
Fizikaviy kimyo fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Eritmalarning qaynash harorati. Ebulioskopiya
Kurs ishi rahbari:
Andijon

Mundarija
Kirish…………………………………………………………………….…….... 3-5
I. Eritmalarning qaynashi va Ebulioskopiya haqida ma’lumot………………….
….. 6
1.1. Qaynash haroratining ko’tarilishining umumiy
ko’rinishi…………………………………………….……………………..…… 6-7
1.2. Qaynash haroratining ko’tarilishini o’rganishning umumiy
ahamiyati………………………………..…………………………………….… 7-8
II. Nazariy
ma’lumotlar…………………………………………………………... 9-10
2.1. Kollegativ xususiyatlar va ularning eritmalardagi ro’li……….………… 11-12
2.2. Qaynash nuqtasining ko’tarilishi kollegativlik bo’yicha…………..….… 13-14
III. Ebulioskopiyaning prinsplari va
qo’llanilishi……………............................... 15-16
3.1. Ebulioskopiyaning ta’rifi va tushuntirilishi…………………..……….… 17-18
3.2. Ebulioskopiya amaliy qo’llanilishi…………………………….………... 18-19
IV. Qaynash haroratining ko’tarilishini o’lchashning eksoerimental
usullari…………………………………………………………..……………. 20-21
4.1. Oddiy distillash……………………………………….………...……..… 21-22
4.2. Ebuliometrlar va ulardan foydalanish…………………………….....…… 22-2
4.3. Qaynash nuqtasi balandligini o’lashning kriyoskopik usuli..………….... 24-25
4.4. Eksperimental usullarning amaliy tadqiqotlari………………………….. 25-26
4.5. Ebulioskopiya va qaynash haroratining ko’tarilishi bo’yicha tadqiqotlar
cheklovlari……………………………………………………………..….…. 27-28
VII. Xulosa……………………………………………………………..….… 29-30
VIII.Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………..…… 31
2

Kirish
Ebulioskopiya, suv yoki boshqa bir sishdan buxanka hosil bo'lgan qayniq
haroratini o'lchash usulidir. Bu usul eritma va qayniq haroratining alohida
qiymatlari hisoblanishiga imkon beradi. Ebulioskopiya, kimyo va termodinamika
sohalarida keng qo'llaniladi va qayniq haroratini o'lchashning ham laboratoriya
sharoitida ham amaliyotda qo'llaniladigan moslashuvchan usulidir.
Ebulioskopiya tushunchasi asosida qayniq harorat va eritma harorati
o'rtasidagi aloqalar o'rganiladi. Normal sharoitda suvning o'zining to'g'ri eritma
haroratida qayniq bo'lishi kuzatiladi, lekin agar suvga tuz yoki boshqa bir
substansiya qo'shilgan bo'lsa, qayniq harorati oshadi. Bu oshish ebulioskopiya
usuli bilan aniqlanadi.
Ebulioskopiya amaliyoti uchun ebulioskopik konstantalar foydalaniladi.
Ebulioskopik konstanta eritma uchun ishlatilgan muddatning o'lchamli ma'lumoti
bilan aniqlanadi. Ebulioskopiya bilan qayniq haroratini o'lchash, kimyoviy tuzlash
reaksiyalarni, solvolyut va solventning o'zgarishlarini va molekulyar kuvvetlarning
ta'sirini o'rganishga imkon beradi.
Mavzuning dolzarbligi. Mavzuning dolzarbligi Ebulioskopiya va
eritmalarning qayniq haroratini o'lchash mavzusidagi ma'lumotlarni yoritish va
tushunishga bog'liq. Bu mavzuda quyidagi bo'limlar mavjud:
1. Ebulioskopiya tushunchasi va asosiy prinsiplari: Ebulioskopiya tushunchasi
va qayniq haroratining eritma harorati bilan aloqasi haqida tushunish,
ebulioskopiya qonuni va ebulioskopik konstanta.
2. Ebulioskopiya usullari: Ebulioskopiya amaliyoti uchun foydalaniladigan
usullar va vositalar, masalan, ebulioskopiya aparati, termodinamik sistemlar.
3. Qayniq haroratini o'lchashning ebulioskopiya bilan bog'liq misollar: Su va
tuzlar bilan ebulioskopiya misollarini tahlil qilish, qayniq haroratidagi o'zgarishlar
va ebulioskopiya natijalari.
3

4. Ebulioskopiyaning kimyoviy tuzlash reaksiyalarga ta'siri: Ebulioskopiya
bilan tuzlashning kimyoviy asoslarini tushunish, tuzlash reaksiyalari va
eritmalarning qayniq haroratidagi o'zgarishlar.
5. Solvolyut va solventning ebulioskopiya natijalari: Solvolyut va solventning
o'zgarishlarining qayniq haroratiga o'z ta'sirini o'rganish, molekulyar kuvvetlar va
eritmalarning tarkibidagi o'zgarishlar.
6. Ebulioskopiya va sanoq: Ebulioskopiya usuli asosida qayniq haroratini
o'lchashning sanoqni ta'sir etishga qaratilgan ilovalar, sohalarda ebulioskopiya
qo'llanishi.
7. Ebulioskopiya va tadqiqotlar: Ebulioskopiya bilan bog'liq kimyoviy,
fizikaviy va biologiyaviy tadqiqotlar, eritmalarning qayniq harorati va
ebulioskopik konstantalar bilan qilinayotgan ilmiy izlanishlar.
Bu bo'limlar mavzuning dolzarbligi haqida umumiy tasvirlashni o'z ichiga
oladi. Siz o'zingizning talablariz va qiziqtirganliklaringiz asosida bu bo'limlarni
tafsilotlash va takomillashtirish mumkin.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi esa, o'quvchilarga EKG
(elektrokardiogram) o'qish va nazorat qilish, EKG natijani tahlil qilish, EKG
tahlilni yaxshilash va xizmat ko'rsatish mo'ljallanganligini tekshirish. Bu mavzu
bo'yicha kurslar, tibbiy xodimlarni ta'lim beradi. Kurs ishining maqsadi,
vositalarini ishlab chiqarishni ta'minlash va bu sohada katta imkoniyatlar ochishdir.
Kurs ishining vazifasi. Mavzu bo'yicha kurs ishining vazifasi quyidagilardan
iborat bo'lishi mumkin:
1. Eritmalarning qaynash harorati va ebulioskopiya haqida umumiy
tushunchani berish: Kurs o'tkazuvchilariga elektrokardiogram (EKG) natijalarini
tahlil qilish va eritma qaynash haroratining asosiy sabablari va belgilari haqida
tushuncha berish kerak.
2. EKG-ni o'qishni o'rganish: Kurs ishining vazifasi, o'tkazuvchilarga EKG-ni
o'qish va natijalarni tahlil qilishda yordam berishdir. Bu, o'tkazuvchilarga EKG
4

natijalarini tushunish va qaynash haroratidagi muhim o'zgarishlarni aniqlash uchun
zarur bo'lgan asosiy bilimlarni berishni o'z ichiga oladi.
3. EKG-ni tahlil qilish va muhokama qilishni o'rganish: Kurs o'tkazuvchilarga,
EKG natijalarini tahlil qilish va ma'lumotlarni taqdim qilish uchun kerakli tibbi
terminlarni va tushunchalarni o'rgatish kerak. Shuningdek, ularga eritmalarning
qaynash haroratidagi muhim o'zgarishlar haqida muhokama qilishni o'rganish
kerak.
4. EKG-ni amalga oshirish: Kurs o'tkazuvchilarga, EKG-ni amalga oshirishni
o'rganish kerak. Bu, EKG ni amalga oshirishning boshqa tibbi texnikalar bilan
bog'liq bo'lgan to'g'ridan-to'g'ri muammosini yechish uchun zarur bo'lgan bilim va
tushunchalarni o'rgatishni o'z ichiga oladi.
Kurs ishining asosiy vazifalari yuqorida keltirilgan, shuningdek, kurs
o'tkazuvchilariga EKG-ni amalga oshirish, natijalarni tahlil qilish va muhokama
qilishda zarur bo'lgan texnikalar va usullar haqida tushuntirishni o'z ichiga oladi.
Kurs ishining ob`yekti. Eritmalarning qaynash harorati haqidagi asosiy
qonunlari, ebulioskopiyani o’rganish va chuqur targ’b qilish.
Kurs ishining predmeti. Eritmalarning qaynash harorati va ebulioskopiya
bo‘yicha chuqur izlanishlar olib borish, axborotni tahlil qilish uchun tanqidiy
fikrlash va analitik ko‘nikmalarni qo‘llash, aniq uch komponentli tizim uchun holat
diagrammasini yaratishni talab qiladi
Kurs ishining ilmiy ahamiyati : Ilmiy jihatdan qonunlarning o`rganilishi
va to`liq o`rganilmagan qismlari. Ushbu qonunlarning olimlar tomonidan
o`rganilayotgan belgilarining ahamiyati.
Amaliy jihatdan ulardan yuzaga chiqayotgan foydali va zararli ko`rsatgichlarini
bilish. Ularni o`rganish jarayonida bu belgilarning hisobga olgan holda yondashish.
Kurs ishining hajmi: Ushbu kurs ishi 30 betdan iborat bo`lib 6 ta bobni o`z
ichiga oladi, kurs ishi kirish qism, xulosa va foydali adabiyotlar bandidan tashkil
topgan.
5

I. Eritmalarning qaynashi va Ebulioskopiya haqida ma’lumot.
1.1. Qaynash haroratining ko’tarilishining umumiy ko’rinishi.
Qaynatish haroratining ko'tarilishi - erituvchiga erigan modda qo'shilganda
kuzatiladigan hodisa bo'lib, natijada toza erituvchiga nisbatan eritmaning qaynash
harorati ortadi. Ushbu kolligativ xususiyat erigan zarrachalar va erituvchi
molekulalari o'rtasidagi o'zaro ta'sirning natijasidir. Qaynayotgan haroratning
ko'tarilishi tushunchasi yechimlarning muhim jihati bo'lib, turli ilmiy, sanoat va
kundalik hayot stsenariylarida amaliy ahamiyatga ega.
Tuz yoki shakar kabi uchuvchan bo'lmagan eritma erituvchida eritilsa,
eritmaning bug 'bosimi sof erituvchiga nisbatan kamayadi. Raul qonuniga ko'ra,
eritmaning bug' bosimi eritmadagi erituvchining mol ulushiga proportsionaldir.
Eriydigan moddaning zarralari bo'shliqni egallaganligi va erituvchi
molekulalarining bug'lanishiga xalaqit berganligi sababli, eritmaning bug 'bosimi
sof erituvchinikidan past bo'ladi.
Suyuqlik qaynash nuqtasiga erishish uchun tashqi bosimni engib, bug'
bosimini atmosfera bosimi bilan tenglashtirishi kerak. Eriydigan moddaning
mavjudligi tufayli bug 'bosimi kamayganligi sababli, eritma qaynash nuqtasiga
erishish uchun toza erituvchiga nisbatan yuqori haroratni talab qiladi. Qaynish
nuqtasining bu ortishi erigan moddaning konsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir.
Qaynatish haroratining ko'tarilishi kolligativ xususiyatdir, ya'ni u faqat
eritmada mavjud bo'lgan erigan zarrachalar soniga bog'liq, ularning kimligidan
qat'i nazar. Bu xususiyat noma'lum erigan moddaning molekulyar og'irligini
aniqlash yoki eritmadagi erigan moddaning konsentratsiyasini baholash imkonini
beradi.
Qaynayotgan harorat ko'tarilishini tushunish turli sohalarda juda muhimdir.
Kimyoda u molekulyar og irliklarni aniqlashda, eritmalarning xarakteristikasida,ʻ
moddalarning termodinamik xususiyatlarini tahlil qilishda yordam beradi.
Sanoatda u farmatsevtika, oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash va
6

materialshunoslik kabi sohalarda qo'llaniladi. Kundalik hayotda u pishirish, saqlash
texnikasi va hatto avtomobil sovutish tizimlariga ta'sir qiladi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, qaynash haroratining ko'tarilishi erituvchiga
erigan modda qo'shilganda kuzatiladigan kolligativ xususiyat bo'lib, natijada
eritmaning qaynash harorati ortadi. Ushbu hodisa turli xil ilmiy, ishlab chiqarish va
amaliy kontekstlarda muhim rol o'ynaydi va uni turli sohalardagi tadqiqotchilar va
mutaxassislar uchun qiziqish mavzusiga aylantiradi.
1.2. Qaynash haroratining ko’tarilishini o’rganishning umumiy
ahamiyati.
Qaynatish haroratining ko'tarilishi va uning asosiy tamoyillarini o'rganish
ilmiy va amaliy sohalarda katta ahamiyatga ega. Ushbu hodisani tushunish turli
sohalarda ko'plab ilovalar va yutuqlarga imkon beradi. Qaynayotgan harorat
ko'tarilishini o'rganish muhim bo'lgan ba'zi asosiy sabablar:
1. Eritmalarning xarakteristikasi: qaynash haroratining ko'tarilishi
eritmalarning tarkibi va xossalari haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadigan
kolligativ xususiyatdir. Qaynish nuqtasi balandligini o'lchash orqali eritmadagi
erigan moddalarning konsentratsiyasini aniqlash va noma'lum eritmalarni aniqlash
mumkin bo'ladi. Bu murakkab aralashmalarni tavsiflash va tahlil qilishda yordam
beradi.
2. Molekulyar og'irlikni aniqlash: Qaynayotgan haroratning ko'tarilishi
noma'lum eritmalarning molekulyar og'irligini aniqlash usulini taklif qiladi.
Ma'lum erituvchi bilan eritmaning qaynash nuqtasi ko'tarilishini sof erituvchi bilan
solishtirish orqali erigan moddaning molekulyar og'irligini kolligativ xossa
tenglamalari yordamida hisoblash mumkin. Bu, ayniqsa, kimyo, biokimyo va
farmatsevtika tadqiqotlarida foydalidir.
3. Sanoat jarayonlari: qaynash haroratining ko'tarilishi turli sanoat
jarayonlarida muhim rol o'ynaydi. Misol uchun, kimyo sanoatida qaynash
haroratining ko'tarilishi haqidagi bilim reaktsiyalarni boshqarish va sharoitlarni
optimallashtirishga yordam beradi. Bu tegishli erituvchilarni loyihalash va tanlash
7

imkonini beradi va qaynash nuqtalaridagi farqlar juda muhim bo'lgan distillash
kabi ajratish usullarini osonlashtiradi. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash,
farmatsevtika va materialshunoslik kabi sohalar ham mahsulotni shakllantirish,
sifat nazorati va jarayonni optimallashtirish uchun qaynash haroratining
ko'tarilishini tushunishga tayanadi.
4. Pishirish va oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash: qaynash haroratining
ko'tarilishi pishirish jarayonlariga ta'sir qiladi, ayniqsa ovqatlarni tayyorlashda.
Suvga tuz yoki boshqa erigan moddalarni qo'shish orqali qaynash nuqtasi ortadi,
natijada pishirish yanada samarali bo'ladi. Bu xususiyat konserva va oziq-ovqat
mahsulotlarini saqlash texnikasida qo'llaniladi, bu erda mikroorganizmlarni yo'q
qilish va oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash uchun yuqori harorat talab qilinadi.
5. Avtomobil va dvigatel sovutish tizimlari: Qaynatish haroratining
ko'tarilishi dvigatel sovutish tizimlarining dizayni va ishlashida muhimdir. Suv
bilan aralashtirilgan etilen glikol kabi antifriz eritmalari toza suvga nisbatan yuqori
qaynash nuqtasini ko'rsatadi. Bu dvigatellarning yuqori haroratlarda sovutish suvi
qaynamasdan ishlashiga imkon beradi, bu esa dvigatelning shikastlanishini oldini
oladi va umumiy ish faoliyatini oshiradi.
6. Termodinamik tadqiqotlar: Qaynayotgan haroratning ko'tarilishini
o'rganish termodinamik xususiyatlar va fazalar muvozanatini tushunishimizga
yordam beradi. U eritmalarning xatti-harakatlari va erigan va erituvchi
molekulalari o'rtasidagi o'zaro ta'sir haqida tushuncha beradi. Ushbu bilimlar turli
xil ilmiy fanlarda keng qo'llaniladigan aniq termodinamik modellar va
tenglamalarni ishlab chiqish uchun asosiy hisoblanadi.
7. Amaliy qo'llanmalar: Qaynayotgan haroratning ko'tarilishi ilmiy va
sanoat kontekstlaridan tashqari amaliy ilovalarni topadi. Bu ovqat pishirish, uyda
konserva tayyorlash va transport vositalarida antifriz eritmalaridan foydalanish
kabi kundalik faoliyatga ta'sir qiladi. Ushbu hodisani tushunib, odamlar ongli
qarorlar qabul qilishlari va samarali va xavfsiz amaliyotlarni ta'minlashlari
mumkin.[2,4,6]
8

II. Nazariy ma’lumotlar
 Kolligativ xususiyatlar va ularning eritmalardagi roli: Kolligativ
xususiyatlar eritmaning o'ziga xos xususiyatiga emas, balki eritmada mavjud
bo'lgan erigan zarrachalar soniga bog'liq bo'lgan eritmalarning xossalaridir. Bu
xossalar erigan modda va erituvchi zarrachalarining o'zaro ta'siridan kelib chiqadi.
Qaynayotgan haroratning ko'tarilishi bug 'bosimini pasaytirish, muzlash nuqtasi
tushkunligi va osmotik bosim bilan bir qatorda to'rtta asosiy kolligativ
xususiyatlardan biridir.
 Qaynash nuqtasining ko'tarilishi kolligativ xususiyat sifatida: Qaynash
nuqtasining ko'tarilishi sof erituvchi bilan solishtirganda eritmaning qaynash
nuqtasining oshishini anglatadi. Erituvchida uchuvchan bo'lmagan erigan modda
eritilganda eritmaning bug 'bosimi erigan va erituvchining o'zaro ta'siri tufayli
kamayadi. Raul qonuniga ko'ra, eritmadagi erituvchining bug' bosimi uning
eritmadagi mol ulushiga proporsionaldir. Bug 'bosimining pasayishi eritmaning
qaynash nuqtasining oshishiga olib keladi.
Erigan moddaning qaynash nuqtasi balandligi (∆Tb) va molyarligi (m)
o'rtasidagi bog'liqlikni quyidagi matematik tarzda ifodalash mumkin:
∆Tb = Kb * m
bu yerda ∆Tb - qaynash nuqtasining ko'tarilishi, Kb - molal qaynash
haroratining ko'tarilish konstantasi (erituvchiga xos), m - erigan moddaning
molyarligi (erituvchining kilogrammi uchun erigan moddaning mollari).
 Raul qonuni va uning qaynash haroratining ko’tarilishi bilan bog’liqligi:
Raul qonuni shuni ko’rsatadiki, ideal eritmadagi komponentning bug’ bosimi
uning eritmadagi mol ulushi va sof komponentning bug’ bosimi ko’paytmasiga
teng. Uchuvchi bo'lmagan eritmani o'z ichiga olgan eritma bo'lsa, erituvchining
bug 'bosimi erigan zarrachalar mavjudligi sababli sof erituvchiga nisbatan past
bo'ladi.
Erituvchi (A) va uchuvchan bo'lmagan eritma (B) bo'lgan eritma uchun Raul
qonunini quyidagicha ifodalash mumkin:
PA = XA * P°A
9

bu yerda PA eritmadagi A erituvchining bug’ bosimi, XA erituvchi A ning
mol ulushi, P°A esa sof erituvchi A bug’ bosimi.
Bug 'bosimining pasayishi eritmaning qaynash nuqtasining oshishiga olib
keladi, chunki atmosfera bosimi bilan bug 'bosimi muvozanatiga erishish uchun
harorat yuqori bo'lishi kerak.
 Qaynatish haroratining ko'tarilishiga ta'sir qiluvchi omillar: Eritmadagi
qaynash haroratining ko'tarilishining kattaligiga bir necha omillar ta'sir qiladi:
 Erituvchining tabiati: Turli erituvchilar turli xil qaynash nuqtasi ko'tarilish
konstantalariga ega (Kb qiymatlari). Shuning uchun turli erituvchilarda bir xil
erigan moddalar konsentratsiyasi qaynash haroratining har xil ko'tarilishiga olib
kelishi mumkin.
 Erigan moddaning tabiati: bir moldagi erigan zarrachalar soni qaynash
haroratining ko'tarilish darajasiga ta'sir qiladi. Ko'proq zarrachalarga ajraladigan
moddalar (masalan, ionli birikmalar) dissotsilanmagan moddalarga (masalan,
molekulyar birikmalar) nisbatan yuqori qaynash nuqtasining ko'tarilishiga yordam
beradi.
 Erituvchi moddaning kontsentratsiyasi: qaynash haroratining ko'tarilishi
erigan moddaning konsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir. Yuqori
erigan moddalar kontsentratsiyasi qaynash nuqtasining katta o'sishiga olib keladi.
 Erituvchi va erituvchi o'zaro ta'sirining tabiati: Erituvchi va erituvchi
o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarning kuchi va tabiati qaynash haroratining ko'tarilish
darajasiga ta'sir qiladi. Turli xil erituvchi va erituvchi o'zaro ta'sirlari qaynash
nuqtasi ko'tarilishining turli kattaligiga olib kelishi mumkin.
Ushbu omillarni tushunish eritmalarning qaynash haroratining ko'tarilishini
bashorat qilish va nazorat qilishda yordam beradi, bu turli xil ilovalarda eritma
xususiyatlarini aniq boshqarish imkonini beradi.
10

2.1. Kollegativ xususiyatlar va ularning eritmalardagi ro’li.
Kolligativ xossalar eritmalarning xossalari bo'lib, ular erigan moddaning
o'ziga xosligiga emas, balki mavjud zarrachalar soniga bog'liq. Bu xossalar erigan
modda va erituvchi zarralari orasidagi o'zaro ta'sirlardan kelib chiqadi va erigan
moddaning o'ziga xos kimyoviy tabiatiga bog'liq emas.
Asosiy kolligativ xususiyatlar:
1. Bug 'bosimini pasaytirish: erituvchiga uchuvchan bo'lmagan eritma
qo'shilsa, erituvchining bug' bosimi sof erituvchiga nisbatan kamayadi. Buning
sababi erituvchi molekulalarining suyuqlik yuzasida bo'sh joy egallashi, bug
'fazasiga chiqadigan erituvchi molekulalarining sonini kamaytirishdir. Bug
'bosimining pasayishi eritmadagi erigan moddaning mol ulushiga proportsionaldir.
2. Qaynash nuqtasi balandligi: Qaynish nuqtasining ko'tarilishi sof
erituvchiga nisbatan eritmaning qaynash nuqtasining oshishini anglatadi.
Erituvchining bug 'bosimi erigan modda ishtirokida pasayganligi sababli,
eritmaning qaynash nuqtasiga etib borishi va bug'lanishi uchun yuqori harorat talab
qilinadi. Qaynash nuqtasining ko'tarilishi erigan moddaning konsentratsiyasiga
to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir.
3. Muzlash nuqtasi tushkunligi: Muzlash nuqtasi tushkunligi - bu
eritmaning muzlash nuqtasi sof erituvchinikidan past bo'lgan hodisa. Erituvchi
zarrachalarning mavjudligi qattiq fazada erituvchi molekulalarining tartibli
joylashuvining shakllanishini buzadi, natijada muzlash nuqtasi past bo'ladi.
Muzlash nuqtasi tushkunligi darajasi erigan moddaning konsentratsiyasiga
proportsionaldir.
4. Osmotik bosim: Osmotik bosim erigan moddaning mavjudligi sababli
erituvchining yarim o'tkazuvchan membrana orqali oqishini oldini olish uchun
zarur bo'lgan bosimdir. Eritma o'zining sof erituvchisidan yarim o'tkazuvchan
membrana bilan ajratilganda, erituvchi molekulalari kontsentratsiyani
tenglashtirishga harakat qilib, erigan moddaning past konsentratsiyasi (sof
erituvchi) dan yuqori erigan moddaning konsentratsiyasi (eritma) mintaqasiga
11

o'tadi. Osmotik bosim erigan moddaning konsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir.
Kolligativ xususiyatlar muhim ahamiyatga ega, chunki ular eritmadagi erigan
zarrachalarning nisbiy miqdori va ularning eritma xususiyatlariga ta'siri haqida
ma'lumot beradi. Ushbu xususiyatlar turli xil amaliy dasturlarga ega, jumladan:
1. Molekulyar og'irlikni aniqlash: qaynash nuqtasining ko'tarilishi yoki
muzlash nuqtasi tushkunligi kabi kolligativ xususiyatlarni o'lchash orqali noma'lum
eritmaning molekulyar og'irligini aniqlash mumkin. Xususiyatning o'zgarishi
darajasi erigan zarrachalar soniga bog'liq bo'lib, molekulyar og'irlikni hisoblash
imkonini beradi.
2. Osmoz va biologik tizimlar: Osmotik bosim biologik tizimlarda,
masalan, suvning hujayra membranalari orqali harakatlanishida hal qiluvchi rol
o'ynaydi. Bu suyuqliklar muvozanatini va ozuqa moddalari va chiqindilarni
biologik membranalar orqali tashishni tartibga solishga yordam beradi.
3. Sanoat jarayonlari: Kolligativ xususiyatlar turli xil sanoat jarayonlarida,
masalan, distillashda qo'llaniladi, bu erda qaynoq nuqtalaridagi farqlar alohida
komponentlar uchun ishlatiladi. Ular antifriz eritmalari, yuvish vositalari va
farmatsevtika formulalari kabi mahsulotlarni shakllantirishda ham muhimdir.
4. Oziq-ovqat va ichimliklar sanoati: Kolligativ xususiyatlar oziq-ovqat va
ichimliklarni qayta ishlashda, jumladan, oziq-ovqat mahsulotlarini muzlatish va
saqlash, ichimliklarni karbonatlash va eritmalarda erigan moddalar
kontsentratsiyasini aniqlashda dolzarbdir.[7,9,11]
Xulosa qilib aytganda, koligativ xususiyatlar yechimlarni tushunish va
tavsiflashda muhim rol o'ynaydi. Ular erigan moddalarning kontsentratsiyasi,
molekulyar og'irliklari va turli sharoitlarda eritmalarning harakati haqida muhim
ma'lumotlarni beradi. Bu xususiyatlar kimyo, biologiya, sanoat va oziq-ovqat
fanlari kabi sohalarda keng qo'llaniladi.
12

2.2. Qaynash nuqtasining ko’tarilishi kollegativlik bo’yicha.
Qaynish nuqtasining ko'tarilishi eritmalar tomonidan ko'rsatiladigan kolligativ
xususiyatlardan biridir. Bu sof erituvchining qaynash nuqtasiga nisbatan
eritmaning qaynash nuqtasining oshishiga ishora qiladi. Bu hodisa erituvchida
uchuvchan bo'lmagan erigan moddaning mavjudligi tufayli yuzaga keladi.
Erituvchi modda eritilganda, hosil bo'lgan eritmaning bug' bosimi toza
erituvchiga nisbatan kamayadi. Raul qonuniga ko'ra, eritmadagi erituvchining bug'
bosimi uning eritmadagi mol ulushiga proporsionaldir. Erituvchi zarrachalarning
mavjudligi suyuqlik yuzasida erituvchi molekulalarining sonini kamaytiradi, bu esa
bug 'bosimining pasayishiga olib keladi.
Qaynatish nuqtasiga erishish uchun suyuqlik tashqi bosimni engib o'tishi va
bug' bosimini atmosfera bosimi bilan tenglashtirishi kerak. Eritma holatida, erigan
zarrachalar mavjudligi sababli kamaygan bug 'bosimi, toza erituvchi bilan bir xil
bug' bosimiga erishish uchun eritmani yuqori haroratga qizdirishni talab qiladi.
Erigan moddaning qaynash nuqtasi balandligi (∆Tb) va molyarligi (m)
o'rtasidagi bog'liqlikni quyidagi tenglama bilan tasvirlash mumkin:
∆Tb = Kb * m
bu yerda ∆Tb - qaynash nuqtasining ko'tarilishi, Kb - molal qaynash
haroratining ko'tarilish konstantasi (erituvchiga xos), m - erigan moddaning
molyarligi (erituvchining kilogrammi uchun erigan moddaning mollari).
Qaynish nuqtasining ko'tarilish kattaligi eritmadagi erigan moddaning
konsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir. Qanchalik ko'p erigan
zarrachalar mavjud bo'lsa, bug 'bosimi shunchalik ko'p kamayadi va natijada
qaynash nuqtasi ko'tariladi.
Qaynoq nuqtasining ko'tarilishi kolligativ xususiyatdir, chunki u faqat erigan
zarrachalar soniga bog'liq, ularning o'ziga xosligi yoki kimyoviy tabiatiga bog'liq
emas. Bu xususiyat noma'lum erigan moddalarning molekulyar og'irligini aniqlash
yoki eritmadagi erigan moddalar konsentratsiyasini baholash kabi amaliy qo'llash
imkonini beradi.
13

Qaynish nuqtasi balandligini o'lchash orqali olimlar va tadqiqotchilar
eritmalarning tarkibi va xususiyatlari haqida tushunchaga ega bo'lishlari mumkin.
Bu, ayniqsa, kimyo, biokimyo, farmatsevtika va materialshunoslik kabi sohalarda
foydalidir, bu erda qaynash nuqtasi ko'tarilishi haqidagi bilimlar eritmalarni
tavsiflash, tahlil qilish va manipulyatsiya qilishda yordam beradi.
Umuman olganda, qaynash nuqtasining ko'tarilishi eritmalarning xatti-
harakatlari haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadigan va turli ilmiy, sanoat va
amaliy kontekstlarda muhim qo'llanilishiga ega bo'lgan muhim kolligativ
xususiyatdir.
14

III. Ebulioskopiyaning prinsplari va qo’llanilishi.
Ebulioskopiya, shuningdek, qaynash nuqtasini aniqlash sifatida ham tanilgan,
erigan moddaning molekulyar og'irligini aniqlash yoki uning eritmadagi
kontsentratsiyasini baholash uchun vosita sifatida qaynash nuqtasi ko'tarilishidan
foydalanadigan usul. U kolligativ xususiyatlar, xususan, qaynash nuqtasining
ko'tarilishi printsipiga asoslanadi.
Ebulioskopiya tamoyillari:
1. Qaynash nuqtasi balandligi: erituvchiga uchuvchan bo'lmagan eritma
qo'shilsa, eritmaning qaynash nuqtasi toza erituvchiga nisbatan ortadi. Bu erigan
zarrachalar mavjudligi sababli bug' bosimining pasayishi bilan bog'liq. Erituvchi
molekulalar erituvchi molekulalarining bug'lanishiga xalaqit beradi, bu esa
qaynash nuqtasiga erishish uchun yuqori haroratni talab qiladi.
2. Molal qaynash nuqtasi balandligi doimiysi (Kb): Eritmaning qaynash
nuqtasining ko'tarilishi erigan moddaning konsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir. Proportsionallik konstantasi Kb erituvchiga xos bo‘lib, erigan
moddaning ma’lum molyarligi uchun erituvchining qaynash temperaturasi qancha
ortishini ko‘rsatadi.
3. Raul qonuni: Ebulioskopiya Raul qonuniga tayanadi, ya'ni ideal
eritmadagi komponentning bug' bosimi uning eritmadagi mol ulushi va sof
komponentning bug' bosimining mahsulotiga tengdir. Erigan moddaning bug
'bosimining pasayishi eritmaning qaynash haroratining oshishiga olib keladi.
Ebulioskopiyadan foydalanish:
1. Molekulyar og'irlikni aniqlash: Ebuliyoskopiya odatda noma'lum
eritmalarning molekulyar og'irligini aniqlash uchun ishlatiladi. Tarkibida erigan
modda bo‘lgan eritmaning qaynash nuqtasi ko‘tarilishini o‘lchab, uni sof
erituvchining qaynash nuqtasi bilan solishtirib, erigan moddaning molekulyar
og‘irligini hisoblash mumkin. Qaynash nuqtasi balandligi, molal kontsentratsiyasi
va molal qaynash nuqtasi ko'tarilish konstantasi (Kb) o'rtasidagi bog'liqlik buni
aniqlashga imkon beradi.
15

2. Eruvchanlik va kontsentratsiyani baholash: Ebulioskopiya eritmadagi
erigan moddaning kontsentratsiyasini baholash uchun ham ishlatilishi mumkin.
Qaynish nuqtasi balandligini o'lchash va erituvchi uchun molal qaynash nuqtasi
ko'tarilish doimiyligini (Kb) bilish orqali erigan moddaning molyarligini hisoblash
mumkin. Molyarlikka qarab, eritmadagi erigan moddaning konsentratsiyasini
aniqlash mumkin.
3. Sifat nazorati va tahlili: Ebulioskopiya turli sohalarda sifat nazorati va
tahlilida ilovalarni topadi. Masalan, farmatsevtika sanoatida ebuliyoskopiya
yordamida dori moddalarining tozaligini baholash yoki formulalardagi faol
moddalar kontsentratsiyasini aniqlash mumkin. Xuddi shunday, u eritmalardagi
o'ziga xos birikmalarning kontsentratsiyasini aniqlash uchun kimyoviy tahlilda
qo'llanilishi mumkin.
4. Kriyoskopik aniqlash: Ebuliyoskopiya kriyoskopiya bilan chambarchas
bog'liq, bu muzlash nuqtasi tushkunligini aniqlashdir. Ikkala usul ham kolligativ
xususiyatlarga asoslanadi va muayyan dasturga qarab bir-birining o'rnida
ishlatilishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, ebuliyoskopiya - bu qaynash nuqtasini
ko'tarishga asoslangan usul, eritmalarning kolligativ xususiyati. U molekulyar
og'irliklarni aniqlash, erigan moddalar kontsentratsiyasini baholash, sifat nazorati
va turli sohalarda tahlil qilishda muhim ilovalarga ega. Ebuliyoskopiya
tamoyillaridan foydalanib, olimlar va tadqiqotchilar erigan moddalar va
erituvchilarning o'zaro ta'siri va eritmaning xususiyatlari haqida qimmatli
ma'lumotlarni olishlari mumkin.
16

3.1. Ebulioskopiyaning ta’rifi va tushuntirilishi.
Ebulioskopiya - bu uchuvchan bo'lmagan eritma qo'shilishi natijasida yuzaga
keladigan qaynash nuqtasi balandligini o'lchash orqali suyuqlikning qaynash
nuqtasini aniqlash uchun ishlatiladigan usul. Bu erigan moddaning tabiatiga emas,
balki erigan zarrachalar soniga bog'liq bo'lgan eritmalarning xossalari bo'lgan
kolligativ xususiyatlarning o'ziga xos qo'llanilishi.
Erituvchiga uchuvchan bo'lmagan eritma qo'shilsa, hosil bo'lgan eritmaning
qaynash harorati sof erituvchining qaynash nuqtasiga nisbatan ortadi. Buning
sababi shundaki, erigan zarrachalarning mavjudligi suyuqlik va bug 'fazalari
o'rtasidagi muvozanatni buzadi, qaynash nuqtasiga erishish uchun yuqori haroratni
talab qiladi.
Ebulioskopiya qaynash nuqtasining ko'tarilishi eritmadagi erigan moddaning
molal kontsentratsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir degan printsipga
asoslanadi. Erigan moddaning qaynash nuqtasi balandligi (∆Tb) va molyarligi (m)
o'rtasidagi bog'liqlik tenglama bilan berilgan:
∆Tb = Kb * m
bu yerda ∆Tb - qaynash temperaturasining ko'tarilishi, Kb - erituvchiga xos
bo'lgan molal qaynash haroratining ko'tarilish konstantasi, m - erigan moddaning
molyarligi (erituvchining kilogrammi uchun erigan moddaning mollari).[8,10]
Ebulioskopiyani amalga oshirish uchun avvalo sof erituvchining qaynash
nuqtasi o'lchanadi. Keyin erituvchiga ma'lum miqdorda uchuvchan bo'lmagan
eritma qo'shiladi va hosil bo'lgan eritmaning qaynash harorati aniqlanadi. Sof
erituvchi va eritmaning qaynash nuqtalari orasidagi farq qaynash nuqtasi balandligi
(∆Tb) dir. Ushbu qiymatdan va erituvchi uchun ma'lum bo'lgan molal qaynash
nuqtasi ko'tarilish konstantasidan (Kb) erigan moddaning molalligini hisoblash
mumkin.
Ebulioskopiya bir nechta amaliy qo'llanmalarga ega. Odatda noma'lum
eritmalarning molekulyar og'irligini aniqlash uchun ishlatiladi. Qaynash nuqtasi
balandligini o'lchash va molal qaynash nuqtasining ko'tarilish konstantasidan
foydalanib, erigan moddaning molekulyar og'irligini hisoblash mumkin. Bundan
17

tashqari, qaynash nuqtasi balandligi asosida molyarlikni aniqlash orqali eritmadagi
erigan moddaning konsentratsiyasini baholash uchun ham foydalanish mumkin.
Ebulioskopiya turli sohalarda, jumladan kimyo, biokimyo, farmatsevtika va
sanoatda sifat nazorati kabi sohalarda qo'llanilishini topadi.
Umuman olganda, ebuliyoskopiya eritmalarda erigan moddalarning xossalari
va kontsentratsiyasini aniqlash vositasi sifatida qaynash nuqtasi ko'tarilishidan
foydalanadigan usuldir. Bu erituvchi-erituvchi tizimlarning xatti-harakatlarini
tushunish uchun qimmatli vosita bo'lib, ilmiy tadqiqotlar va sanoat sharoitlarida
keng qo'llaniladi.
3.2. Ebulioskopiya amaliy qo’llanilishi
Ebulioskopiya eritmalarda erigan moddalarning xossalari va
kontsentratsiyasini aniqlash vositasi sifatida qaynash nuqtasi ko'tarilishidan
foydalanadi va turli sohalarda bir nechta amaliy qo'llanmalarga ega.
Ebuliyoskopiyaning asosiy qo'llanilishidan ba'zilari:
1. Molekulyar og'irlikni aniqlash: Ebuliyoskopiya odatda noma'lum
eritmalarning molekulyar og'irligini aniqlash uchun ishlatiladi. Tarkibida erigan
modda bo‘lgan eritmaning qaynash nuqtasi ko‘tarilishini o‘lchab, uni sof
erituvchining qaynash nuqtasi bilan solishtirib, erigan moddaning molekulyar
og‘irligini hisoblash mumkin. Ushbu ma'lumot kimyoviy, biokimyo va
farmatsevtika fanlari kabi sohalarda qimmatlidir, bu erda molekulyar og'irlik
haqidagi bilim moddalarning xatti-harakati va o'zaro ta'sirini tushunish uchun juda
muhimdir.
2. Erituvchining tozaligini tahlil qilish: Ebulioskopiya erituvchilarning
tozaligini baholash uchun ishlatilishi mumkin. Ma'lum bo'lgan sof erituvchining
qaynash nuqtasi balandligini o'lchash orqali kutilgan qaynash nuqtasi balandligidan
chetga chiqish aralashmalar mavjudligini ko'rsatishi mumkin. Bu ishlab chiqarish
jarayonlari uchun yuqori tozalikdagi erituvchilar talab qilinadigan farmatsevtika
kabi sohalarda ayniqsa muhimdir.
18

3. Konsentratsiyani aniqlash: Ebulioskopiya eritmadagi erigan moddaning
kontsentratsiyasini baholash uchun ham ishlatilishi mumkin. Qaynash nuqtasi
balandligini o'lchash va erituvchi uchun ma'lum bo'lgan molal qaynash nuqtasi
ko'tarilish konstantasidan (Kb) foydalanib, erigan moddaning molyarligini
hisoblash mumkin. Molyarlikka qarab, eritmadagi erigan moddaning
konsentratsiyasini aniqlash mumkin. Ushbu ilova turli sohalarda, jumladan
farmatsevtika, kimyoviy tahlil va atrof-muhit fanlarida foydalidir.
4. Formulalarda sifat nazorati: Ebulioskopiya farmatsevtika, kosmetika,
oziq-ovqat va ichimliklar kabi ishlab chiqarilgan mahsulotlar uchun sifat nazorati
bo'yicha ilovalarni topadi. Tayyorlangan mahsulotning qaynash nuqtasi
ko'tarilishini o'lchash orqali faol moddalar yoki erigan moddalarning
kontsentratsiyasini aniqlash mumkin, bu normativ standartlarga muvofiqligini
ta'minlaydi va mahsulotning mustahkamligi va samaradorligini saqlab qoladi.
5. Jarayonni optimallashtirish: Ebulioskopiya jarayonni optimallashtirishda,
ayniqsa distillash yoki bug'lanish bilan bog'liq sanoat jarayonlarida qo'llanilishi
mumkin. Jarayon davomida qaynash nuqtasi ko'tarilishini kuzatib, tarkibiy
qismlarni ajratish yoki jarayonning samaradorligini optimallashtirish uchun
tuzatishlar kiritilishi mumkin. Bu istalgan mahsulot sifati, hosildorligi va iqtisodiy
samaradorligiga erishishga yordam beradi.
6. Ta'lim va tadqiqot maqsadlari: Ebulioskopiya kolligativ xususiyatlar,
eritma harakati va molekulyar og'irlikni aniqlash tamoyillarini o'rgatishda qimmatli
o'quv quroli bo'lib xizmat qiladi. Bu tushunchalarning amaliy qo'llanilishini
ko'rsatish uchun odatda bakalavriat va magistratura laboratoriyalarida qo'llaniladi.
Bundan tashqari, ebuliyoskopiya turli xil erituvchilarning xususiyatlarini o'rganish,
yangi ilovalarni o'rganish va eritmalarni tahlil qilish va tavsiflashning ilg'or
usullarini ishlab chiqish uchun tadqiqot mavzusi bo'lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, ebuliyoskopiya molekulyar og'irliklarni aniqlash,
erigan moddalar kontsentratsiyasini baholash, erituvchining tozaligini tahlil qilish,
formulalar sifatini nazorat qilish, jarayonni optimallashtirish, ta'lim va tadqiqot
maqsadlarida amaliy qo'llanmalarga ega.
19

4. Qaynash haroratining ko’tarilishini o’lchashning eksoerimental
usullari.
Ebulioskopiyada qaynash haroratining ko'tarilishini o'lchash uchun bir nechta
eksperimental usullar mavjud. Bu erda tez-tez ishlatiladigan usullar mavjud:
1. Oddiy qaynash nuqtasini aniqlash: Bu eng asosiy va oddiy usul. Bu sof
erituvchining qaynash nuqtasini va erigan moddani o'z ichiga olgan eritmaning
qaynash nuqtasini o'lchashni o'z ichiga oladi. Bu ikki harorat orasidagi farq
qaynash haroratining ko'tarilishidir (∆Tb). Ushbu usul kalibrlangan termometr yoki
harorat sensori yordamida haroratni aniq o'lchashni talab qiladi.
2. Ebulliometr: Ebulliometr - bu qaynash nuqtasi balandligini o'lchash uchun
mo'ljallangan maxsus qurilma. U qaynab turgan kolba, distillash boshi va
kondensatordan iborat. Qaynayotgan kolba eritmani o'z ichiga oladi va distillash
boshi bug'ni kondensatorga yo'naltiradi. Kondensatsiyalangan bug 'to'plangan
harorat o'lchanadi, bu eritmaning qaynash nuqtasini ta'minlaydi. Uni sof
erituvchining qaynash nuqtasi bilan taqqoslab, qaynash haroratining ko'tarilishini
aniqlash mumkin.
3. Differentsial skanerlash kalorimetri (DSC): DSC - bu namunadagi termal
o'tishlar bilan bog'liq issiqlik oqimini o'lchaydigan usul. Ebuliyoskopiya holatida
DSC qaynash jarayonida issiqlik oqimini o'lchash uchun ishlatilishi mumkin. DSC
asbobi namuna qizdirilganda namuna va mos yozuvlar o'rtasidagi harorat farqini
qayd qiladi. Olingan DSC egri chizig'ini tahlil qilib, qaynash nuqtasi balandligini
aniqlash mumkin.
4. Bug 'bosimi osmometriyasi: Bu usul osmometr yordamida eritmaning bug'
bosimini o'lchashga asoslangan. Osmometr yarim o'tkazuvchan membranadagi
erituvchining muzlash nuqtasi tushkunligini o'lchash orqali bug' bosimini
aniqlaydi. Klauzius-Klapeyron tenglamasidan foydalanib, bug 'bosimini qaynash
nuqtasi balandligiga bog'lab, qaynash haroratining ko'tarilishini hisoblash mumkin.
5. Mass-spektrometriya: massa spektrometriyasi qaynash jarayonida bug
'fazasining tarkibini o'lchash uchun ishlatilishi mumkin. Bug 'tarkibini tahlil qilib,
erituvchining qisman bosimini aniqlash mumkin. Erituvchining sof shakldagi
20

parsial bosimini eritmadagi bilan solishtirish qaynash nuqtasi balandligini
hisoblash imkonini beradi.
Shuni ta'kidlash kerakki, eksperimental texnikani tanlash tadqiqotning o'ziga
xos talablariga, mavjud jihozlarga, erituvchilar va eritmalarning xususiyatlariga
bog'liq. Har bir texnikaning afzalliklari va cheklovlari bor va tanlashda aniqlik,
aniqlik, sezgirlik va foydalanish qulayligi kabi omillarni hisobga olish kerak.
Bundan tashqari, ishonchli va takrorlanadigan natijalarga erishish uchun
bosim, aralashtirish va namunaning tozaligi kabi eksperimental sharoitlarni diqqat
bilan nazorat qilish zarur. Qaynatish haroratining ko'tarilishini aniq aniqlash uchun
kalibrlangan asboblar, tegishli kalibrlash standartlari va tegishli ma'lumotlarni
tahlil qilish usullari qo'llanilishi kerak.[1,4,5]
4.1. Oddiy distillash
Oddiy distillash suyuqlik tarkibiy qismlarini qaynash nuqtalaridagi farqlarga
qarab ajratish va tozalash uchun keng qo'llaniladigan usuldir. Ayniqsa, tarkibiy
qismlarning qaynash nuqtalari sezilarli darajada farq qilganda (odatda 25-30
darajadan yuqori) samarali bo'ladi.
Oddiy distillash jarayoni quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1. O'rnatish: Oddiy distillash moslamasi distillash kerak bo'lgan suyuqlik
aralashmasini o'z ichiga olgan dumaloq pastki kolbadan, bug'-suyuqlik bilan aloqa
qilish uchun sirtni ta'minlaydigan distillash ustunidan (shuningdek, fraktsiyalash
ustuni deb ataladi), bug'ni sovutish va kondensatsiya qilish uchun kondensatordan
iborat. , va tozalangan suyuqlikni yig'ish uchun yig'ish idishi.
2. Isitish: dumaloq pastki kolba issiq plastinka yoki Bunsen gorelkasi kabi
issiqlik manbai yordamida isitiladi. Kolba qizdirilganda suyuqlik aralashmasi
bug'lana boshlaydi.
3. Bug'lanish va ajralish: Bug'langan molekulalar distillash ustuniga
ko'tariladi va u erda ustunning sovuqroq yuzalari bilan aloqa qiladi. Bu yuqori
qaynash nuqtasi komponentlarining kondensatsiyasiga olib keladi, keyin ular yana
21

kolbaga quyiladi. Yuqori bug 'bosimiga ega bo'lgan quyi qaynash nuqtasi
komponenti ustunni bug' sifatida ko'tarishda davom etadi.
4. Kondensatsiya: bug 'kondensatorga etib boradi, bu odatda aylanma
sovutgich (suv kabi) bilan sovutilgan o'ralgan quvurdir. Bug 'sovutiladi, yana
suyuqlikka kondensatsiyalanadi va qabul qiluvchi idishga yig'iladi.
5. Yig'ish: quyi qaynash nuqtasi komponentida boyitilgan quyultirilgan
suyuqlik qabul qiluvchi idishda yig'iladi. Yig'ilgan suyuqlik endi ma'lum darajada
tozalanadi, dastlabki aralashmaga nisbatan quyi qaynash nuqtasi komponentining
yuqori konsentratsiyasi.
Shuni ta'kidlash kerakki, oddiy distillash sezilarli darajada farq qiladigan
qaynash nuqtalari bo'lgan komponentlarni ajratish uchun samarali, ammo qaynash
nuqtalari bir-biriga yaqin bo'lgan komponentlarni ajratishda unchalik samarali
emas. Agar komponentlar orasidagi qaynash nuqtasi farqi kichik bo'lsa, fraksiyonel
distillash yoki vakuumli distillash kabi murakkabroq usullar talab qilinishi
mumkin.
Oddiy distillash odatda turli sohalarda, shu jumladan kimyo, farmatsevtika,
oziq-ovqat va ichimliklar sanoatida suyuq aralashmalarni tozalash va ajratish
uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, muntazam tozalash va birikmalarni tahlil qilish
uchun laboratoriya sharoitida keng qo'llaniladi.
4.2. Ebuliometrlar va ulardan foydalanish.
Ebulliometrlar ebuliyoskopiyada eritmaning qaynash nuqtasini toza
erituvchining qaynash nuqtasiga nisbatan o'lchash uchun ishlatiladigan maxsus
asboblardir. Ular muayyan sharoitlarda eritma qaynaydigan haroratni aniq aniqlash
uchun mo'ljallangan.
Ebulliometrning asosiy dizayni odatda quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
1. Qaynayotgan kolba: Bu tahlil qilinadigan eritmani ushlab turadigan shisha
idish. U bug'ning chiqishi va distillash ustuniga kirishiga imkon beruvchi yon qo'l
yoki trubka bilan jihozlangan.
22

2. Distillash ustuni: Distillash ustuni, shuningdek, fraktsiyalash ustuni
sifatida ham tanilgan, qaynab turgan kolbaga biriktirilgan vertikal trubkadir. Bu
bug '-suyuqlik bilan aloqa qilish uchun sirtni ta'minlaydi va uchuvchi
komponentlarni eritmadagi uchuvchan bo'lmagan komponentlardan ajratishga
yordam beradi.
3. Termometr: Qaynatish jarayonida eritmaning haroratini o'lchash uchun
qaynab turgan kolbaga yoki distillash ustuniga aniq va kalibrlangan termometr
qo'yiladi.
4. Kondenser: Kondensator distillash ustunining yuqori qismiga ulangan
sovutish moslamasi. U eritmaning bug'langan tarkibiy qismlarini sovutib, ularni
yana suyuqlik holatiga olib keladi.
5. Qabul qiluvchi: tozalangan erituvchi yoki eritmani ifodalovchi
kondensatsiyalangan suyuqlikni yig'ish uchun kondensator ostiga yig'ish idishi
qo'yilgan.
Ebulliometrdan foydalanish quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1. Kalibrlash: Har qanday o'lchovlarni o'tkazishdan oldin, ebulliometrni aniq
belgilangan qaynash nuqtalari bilan ma'lum eritmalar yordamida kalibrlash kerak.
Bu keyingi tajribalar davomida haroratni aniq ko'rsatish imkonini beradi.
2. Namuna tayyorlash: Qiziqarli eritma erigan moddani erituvchida eritib
tayyorlanadi. Erigan moddaning konsentratsiyasi ma'lum bo'lishi yoki keyingi
hisob-kitoblar uchun mustaqil ravishda aniqlanishi kerak.
3. Isitish va qaynatish: qaynab turgan kolba, eritma qaynay boshlaguncha,
issiq plastinka kabi issiqlik manbai yordamida isitiladi. Termometr qaynayotgan
eritmaning haroratini, shu jumladan erigan moddaning mavjudligi sababli qaynash
nuqtasining ko'tarilishini o'lchaydi.
4. Ma'lumotlarni yig'ish: termometrdan olingan harorat ko'rsatkichi
eritmaning qaynash nuqtasi sifatida qayd etiladi. Eritmaning qaynash nuqtasi va
sof erituvchining qaynash nuqtasi orasidagi farq qaynash haroratining ko'tarilishi
(∆Tb) dir.
23

5. Hisoblash: Erituvchi uchun ma'lum bo'lgan molal qaynash nuqtasi
ko'tarilish konstantasidan (Kb) foydalanib, erigan moddaning molyaliligini ∆Tb =
Kb * m tenglama yordamida hisoblash mumkin, bu erda m - erigan moddaning
molyarligi.
Ebulliometrlar ilmiy laboratoriyalarda, o quv yurtlarida va sanoatʻ
korxonalarida eritmalarning kolligativ xususiyatlarini o rganish, noma lum erigan
ʻ ʼ
moddalarning molekulyar og irliklarini aniqlash, erituvchilar va eritmalarning
ʻ
tozaligi va konsentratsiyasini baholash uchun keng qo llaniladi. Ular qaynash
ʻ
nuqtasi balandligini o'lchashning ishonchli va aniq usulini ta'minlaydi va erigan
eritma tizimlarining xatti-harakatlari haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadi.
4.3. Qaynash nuqtasi balandligini o’lashning kriyoskopik usuli.
Oldingi javobdagi chalkashlik uchun uzr so'rayman. Krioskopik usul qaynash
nuqtasi balandligini o'lchash uchun ishlatilmaydi. U aslida muzlash nuqtasi
tushkunligini o'lchash uchun ishlatiladi, bu eritmalarning yana bir kolligativ
xususiyatidir.
Aniqlash uchun, kriyoskopik usul uchuvchan bo'lmagan eritma mavjudligi
sababli eritmaning muzlash nuqtasi sof erituvchining muzlash nuqtasiga nisbatan
pasaytirish printsipiga asoslanadi. Ushbu muzlash nuqtasi tushkunligini (∆Tf)
kattaligini o'lchash orqali erigan moddaning molal konsentratsiyasini yoki uning
molekulyar og'irligini aniqlash mumkin.
Kriyoskopik usul odatda muzlash nuqtasi depressiya apparati yoki kriyostat
sifatida ham tanilgan kriyoskopdan foydalanishni o'z ichiga oladi. Kriyoskopik
usulda quyidagi bosqichlar mavjud:
1. Kalibrlash: Krioskop ma'lum muzlash nuqtasi bo'lgan sof erituvchi
yordamida kalibrlanadi. Bu keyingi o'lchovlar uchun mos yozuvlar nuqtasini
o'rnatadi.
2. Namuna tayyorlash: Eritma erigan moddani erituvchida eritib
tayyorlanadi. Erigan moddaning konsentratsiyasi ma'lum bo'lishi yoki keyingi
hisob-kitoblar uchun mustaqil ravishda aniqlanishi kerak.
24

3. Namuna sovutish: Krioskop eritmaning kutilgan muzlash nuqtasidan bir
oz pastroq haroratgacha sovutiladi. Keyin eritma kriyoskop kamerasiga kiritiladi.
4. Muzlash nuqtasini o'lchash: Harorat asta-sekin oshirilganda, eritma
muzlay boshlaydi. Krioskop eritmaning suyuqlikdan qattiq fazaga o'tish nuqtasini
aniqlaydi, bu eritmaning muzlash nuqtasiga to'g'ri keladi. Ushbu nuqtadagi harorat
ko'rsatkichi qayd etiladi.
5. Hisoblash: Sof erituvchining muzlash nuqtasi bilan eritmaning muzlash
nuqtasi orasidagi farq muzlash nuqtasi tushkunligiga (∆Tf) teng. Erituvchi uchun
ma'lum bo'lgan kriyoskopik konstantadan (Kf) foydalanib, erigan moddaning
molyaliligini ∆Tf = Kf * m tenglama yordamida hisoblash mumkin, bu erda m -
erigan moddaning molyarligi.[3,5,6]
Shuni ta'kidlash kerakki, kriyoskopik usul ayniqsa suyultirilgan eritmalarni
o'rganishda yoki erigan modda past bug' bosimi yoki uchuvchanligini ko'rsatganda
foydalidir. U kimyo, biokimyo, farmatsevtika fanlari va oziq-ovqat fanlari kabi
sohalarda qo'llaniladi, bu erda erigan moddalar kontsentratsiyasi yoki molekulyar
og'irliklarni bilish turli maqsadlarda, jumladan formulani ishlab chiqish, sifat
nazorati va eritma xususiyatlarini tushunish uchun muhimdir.
4.4. Eksperimental usullarning amaliy tadqiqotlari.
Qaynatish haroratining ko'tarilishini o'rganish uchun ishlatiladigan
eksperimental usullarning bir nechta amaliy tadqiqotlari:
1. Oddiy distillash: Eritma konsentratsiyasining qaynash haroratining
ko'tarilishiga ta'siri bo'yicha tadqiqotda oddiy distillash moslamasi qo'llanilgan.
Ma'lum konsentratsiyali turli xil eritmalar erigan moddani erituvchida eritish orqali
tayyorlangan. Ushbu eritmalarning qaynash nuqtalari kalibrlangan termometr
yordamida o'lchandi. Eritmalarning qaynash nuqtalarini sof erituvchining qaynash
nuqtasiga solishtirib, qaynash haroratining ko'tarilishi aniqlandi.
2. Ebulliometrni o'lchash: Sanoat sharoitida ishlab chiqarish jarayonida
ishlatiladigan erituvchining tozaligini baholash uchun ebulliometr ishlatilgan.
Ebulliometr sertifikatlangan mos yozuvlar namunalari yordamida kalibrlangan. Sof
25

erituvchining qaynash nuqtasi va erituvchi namunasining qaynash nuqtasi
ebulliometr yordamida o'lchandi va qaynash haroratining ko'tarilishi hisoblandi.
Kutilgan qaynash haroratining ko'tarilishidan chetga chiqish erituvchida
aralashmalar mavjudligini ko'rsatdi.
3. Differensial skanerlash kalorimetri (DSC): DSC asbobi laboratoriya ishida
turli xil eritmalarning qaynash haroratining ko'tarilishini o'rganish uchun
ishlatilgan. Erigan moddalar konsentratsiyasi o'zgaruvchan bo'lgan eritmalar DSC
yordamida tahlil qilindi. DSC asbobi qaynash jarayoni bilan bog'liq issiqlik
oqimini qayd etdi va olingan DSC egri chiziqlarini tahlil qilish orqali qaynash
haroratining ko'tarilishi aniqlandi.
4. Bug 'bosimi osmometriyasi: Eritmalarning kolligativ xususiyatlariga oid
tadqiqotda qaynash haroratining ko'tarilishini o'lchash uchun bug' bosimi
osmometriyasi qo'llanildi. Ma'lum konsentratsiyali eritmalar tayyorlandi va bug
'bosimi osmometri yordamida ularning osmolyalligi aniqlandi. Klauzius-Klapeyron
tenglamasidan foydalanib, osmolyarlikni qaynash haroratining ko'tarilishi bilan
bog'lab, qaynash haroratining ko'tarilishi hisoblangan.
5. Mass-spektrometriya: Mass-spektrometriya tadqiqot loyihasida turli xil
erigan moddalarni o'z ichiga olgan eritmalarning qaynash haroratining ko'tarilishini
o'rganish uchun ishlatilgan. Qaynatish jarayonida bug 'fazasining tarkibi massa
spektrometriyasi yordamida tahlil qilindi. Sof shakldagi va eritmadagi
erituvchilarning qisman bosimini o'rganib, qaynash haroratining ko'tarilishi
aniqlandi.
Ushbu amaliy tadqiqotlar qaynash haroratining ko'tarilishini aniqlashda va
eritmalarning kolligativ xususiyatlarini o'rganishda eksperimental usullarning
amaliy qo'llanilishini ko'rsatadi. Har bir texnika o'zining afzalliklarini taqdim etadi
va tadqiqot yoki tahlilning aniq maqsadlari asosida tanlanishi mumkin.
26

4.5. Ebulioskopiya va qaynash haroratining ko’tarilishi bo’yicha
tadqiqotlar cheklovlari.
Ebulioskopiya va qaynash haroratini ko'tarish tadqiqotlari eritmalarning
kolligativ xususiyatlarini tushunish uchun qimmatli bo'lsa-da, ular ba'zi
cheklovlarga ega. Bu erda bir nechta umumiy cheklovlar mavjud:
1. Ideal echimlar taxmini: Ebuliyoskopiya eritma ideal eritma sifatida
harakat qiladi, bu erda erigan va erituvchi o'zaro ta'sirlari erituvchi molekulalari
orasidagi o'xshashdir. Biroq, haqiqatda, ko'pgina eritmalar, ayniqsa, yuqori erigan
moddalar konsentratsiyasida yoki murakkab molekulyar tuzilishga ega bo'lgan
eritmalar uchun ideallikdan chetga chiqadi. Ushbu og'ishlar qaynash haroratining
ko'tarilishi hisob-kitoblarining to'g'riligiga ta'sir qilishi mumkin.
2. Erituvchi va erituvchining o'zaro ta'siri: Ebuliyoskopiya bug' bosimining
pasayishiga hissa qo'shishdan tashqari, erituvchi bilan sezilarli darajada o'zaro
ta'sir qilmaydi deb taxmin qiladi. Shu bilan birga, ba'zi erigan moddalar
komplekslar hosil qilishi yoki erituvchi molekulalari bilan o'zaro ta'sir qilishi
mumkin, bu esa kutilgan qaynash haroratining ko'tarilishidan chetga chiqishga olib
keladi. Ushbu o'zaro ta'sirlar qaynash haroratining ko'tarilishini aniq aniqlash
uchun yanada murakkab usullar yoki modellarni talab qilishi mumkin.
3. Uchuvchi bo'lmagan eritma chegarasi: Ebulioskopiya eritma uchuvchi
bo'lmagan yoki erituvchi bilan solishtirganda ahamiyatsiz bug 'bosimiga ega
bo'lgan eritmalar uchun qo'llaniladi. Agar erigan moddaning o'zi sezilarli darajada
bug' bosimiga ega bo'lsa, u bug 'fazasi tarkibiga ta'sir qilishi va qaynash
haroratining ko'tarilish o'lchovlarida og'ishlarga olib kelishi mumkin.
4. Cheklangan erituvchi tanlash: ebuliyoskopiya uchun erituvchilarni tanlash
qaynash haroratining o'lchanishi mumkin bo'lganlar bilan cheklangan. Ko'pgina
oddiy erituvchilar qaynoq nuqtasi sezilarli darajada ko'tarilsa-da, ba'zi erituvchilar
sezilarli o'zgarishlarni ko'rsatmasligi mumkin, bu esa qaynash haroratining
ko'tarilishini aniq o'lchashni qiyinlashtiradi.
5. Instrumental cheklovlar: Ebulliometrlar yoki termometrlar kabi qaynash
haroratining ko'tarilishini o'lchash uchun ishlatiladigan eksperimental usullarning
27

aniqligi va aniqligi noaniqliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Kalibrlash xatolari,
instrumental cheklovlar yoki noto'g'ri eksperimental o'rnatish natijalarning
ishonchliligiga ta'sir qilishi mumkin.
6. Haroratni o'lchash muammolari: Ebulioskopiyada haroratni aniq o'lchash
juda muhimdir. Biroq, atmosfera bosimining o'zgarishi, aralashmalar mavjudligi
yoki issiqlik muvozanatining etarli emasligi harorat ko'rsatkichlariga ta'sir qilishi
mumkin. Bundan tashqari, haddan tashqari qizib ketish yoki qaynash nuqtasi
histerizisining mavjudligi haqiqiy qaynash haroratini aniqlashda qiyinchiliklarga
olib kelishi mumkin.
7. Amaliy mulohazalar: Muayyan eritmalarning mavjudligi, xavfsizlik
muammolari va vaqt cheklovlari kabi amaliy cheklovlar qaynash haroratining
ko'tarilishi bo'yicha tadqiqotlar ko'lami va maqsadga muvofiqligiga ta'sir qilishi
mumkin. Muayyan tizimlar uchun keng ko'lamli eksperimental tadqiqotlar
o'tkazish har doim ham amaliy yoki iqtisodiy jihatdan samarali bo'lmasligi
mumkin.
Ushbu cheklovlarga qaramay, ebuliyoskopiya kolligativ xususiyatlarni
o'rganish va eritmalarning xatti-harakatlarini tushunish uchun qimmatli vosita
bo'lib qolmoqda. U kimyo, biokimyo, farmatsevtika fanlari va materialshunoslik
kabi turli sohalarda qo'llanilishi mumkin bo'lgan eritma konsentratsiyasi va
qaynash haroratining ko'tarilishi o'rtasidagi bog'liqlik haqida qimmatli
tushunchalarni beradi. Ushbu cheklovlarni va tegishli eksperimental dizaynni
diqqat bilan ko'rib chiqish ularning potentsial ta'sirini yumshatishga va
natijalarning aniqligini oshirishga yordam beradi.
28

Xulosa
Kurs ishini qilish mobaynida shu xulosalarga kelindi:
 Qaynash haroratining ko'tarilishi va ebulioskopiya eritmalarning
kolligativ xususiyatlarini o'rganishda muhim mavzulardir. Qaynash haroratining
ko'tarilishi eritmaning qaynash nuqtasining toza erituvchiga nisbatan oshishini
anglatadi va u erigan moddaning konsentratsiyasiga bog'liq. Ebulioskopiya - bu
qaynash haroratining ko'tarilishini o'lchash va tahlil qilish uchun ishlatiladigan
eksperimental usul.
 Ushbu kurs ishida biz qaynash haroratining ko'tarilishining nazariy
asoslarini kolligativ xususiyat sifatida o'rganib chiqdik. Biz kolligativ xususiyatlar,
shu jumladan qaynash haroratining ko'tarilishi erigan zarrachalarning kimyoviy
tabiatiga emas, balki ularning soniga bog'liqligini muhokama qildik. Ushbu
tushuncha molekulyar og'irliklarni aniqlash, erigan moddalar kontsentratsiyasini
baholash va erituvchining tozaligini baholash kabi turli xil amaliy dasturlarda juda
muhimdir.
 Ebulioskopiya, usul sifatida, qaynash haroratining ko'tarilishini aniq
o'lchash uchun ebulliometr kabi maxsus asboblardan foydalanishni o'z ichiga oladi.
Biz ebuliyoskopiyaning tamoyillarini va uning erigan moddaning mavjudligi
sababli bug 'bosimini pasaytirish effektiga bog'liqligini tushuntirdik. Bundan
tashqari, biz bug 'bosimining rolini va uning qaynash haroratining ko'tarilishi bilan
bog'liqligini muhokama qildik.
 Bundan tashqari, biz turli sohalarda, jumladan, sanoat ishlab chiqarishida,
tadqiqot laboratoriyalarida va sifat nazoratida ebuliyoskopiyaning amaliy
ahamiyatini o'rgandik. Qaynayotgan haroratning ko'tarilishini o'lchash qobiliyati
yechimlarning tarkibi, tozaligi va xatti-harakatlari haqida qimmatli tushunchalarni
beradi, bu esa ongli qarorlar qabul qilish va jarayonni optimallashtirish imkonini
beradi.
 Biz, shuningdek, oddiy distillash, differentsial skanerlash kalorimetri
(DSC) va bug 'bosimi osmometriyasi kabi qaynash haroratining ko'tarilishi
bo'yicha tadqiqotlarda qo'llaniladigan eksperimental usullarni ko'rib chiqdik. Har
29

bir texnikaning afzalliklari va cheklovlari mavjud va tanlov aniq tadqiqot
maqsadlari va namunaviy xususiyatlarga bog'liq.
 Biroq, ebuliyoskopiya va qaynash haroratining ko'tarilishi bo'yicha
tadqiqotlarning cheklovlarini tan olish muhimdir. Ideal yechimlar haqidagi
taxminlar, eruvchan va erituvchining potentsial o'zaro ta'siri, erituvchini
tanlashdagi cheklovlar, instrumental cheklovlar, haroratni o'lchash muammolari va
amaliy mulohazalar ushbu tadqiqotlarning aniqligi va qo'llanilishiga ta'sir qilishi
mumkin bo'lgan omillardir.
 Ushbu cheklovlarga qaramay, ebuliyoskopiya eritmalarning kolligativ
xususiyatlarini tushunish uchun qimmatli vosita bo'lib qolmoqda. Cheklovlarni
bartaraf etish va eksperimentlarni diqqat bilan loyihalash orqali tadqiqotchilar
mazmunli va ishonchli natijalarga erishishlari mumkin.
 Xulosa qilib aytganda, qaynash haroratining ko'tarilishi va
ebulioskopiyani o'rganish eritmalarning xatti-harakatlarini tushunish uchun asos
bo'lib xizmat qiladi va turli ilmiy va sanoat sohalarida amaliy qo'llanmalarga ega.
Davomli izlanishlar va eksperimental usullarni takomillashtirish ushbu sohadagi
keyingi yutuqlarga, bilimlarimizni oshirishga va turli xil ilovalarda kolligativ
xususiyatlardan foydalanishga yordam beradi.
30

Foydalanilgan adabiyotlar
1. D. K. Belashchenkoning "Suyuq metallarning sirt tarangligi" (International
Journal of thermophysics, 2006)
2. S. Z. Mirzoev va B. N. Galimzyanovning “Suyuq qotishmalarning sirt
tarangligini molekulyar dinamikasi simulyatsiyasi” (Hisoblash
materiallarishunoslik, 2004 y.)
3. D. K. Sattarov va M. K. Maxmudovning “Ikkilik suyuqlik
aralashmalarining sirt tarangligiga kimyoviy tuzilishning ta’siri” (Eritmalar
kimyosi jurnali, 2012 y.)
4. Jon V. Gibbsning "Surface Tension" (Kimyoviy sharhlar, 1928)
5. Sherril D. Kristian va Jeyms F. Scamehorn tomonidan "Interfasial va sirt
tarangligi: o'lchov, nazariya va ilovalar" (Marsel Dekker, 2003)
6. P. V. Langerning "Suyuqliklarning sirt tarangligi" (Fizikadagi taraqqiyot
haqida hisobot, 1948 yil)
7. A. K. Gupta va R. K. Sharma tomonidan "Yuza tarangligini o'lchash uchun
kapillyar ko'tarilish usuli" (Journal of Chemical Education, 2005)
8. R. H. Lakombning "Yuza tarangligi: nazariya va eksperimentdagi bir asrlik
taraqqiyot" (Journal of Physical Chemistry, 1992)
9. Akbarov X.I. Laboratorniye raboti po kursu “Fizicheskaya ximiya”.
Metodicheskoye posobiye. 2008. 14. Akbarov H.I. Fizikaviy kimyo. O`quv
qo`llanma. 2008.
10. Usmonov H.U., Rustamov H.R., Rahimov H.R. Fizikaviy kimyo.
Toshkent: O'qituvchi, 1974. – 488 b.
11. Akbarov H.I. Fizikaviy kimyo kursidan uslubiy qo‘llanma. – Toshkent:
O'zMU, 2006. – 66 b.
Foydalanilgan elektron veb sahifalar.
1. Ommaviy qidiruv tizimi: www.google.com
2. Ma’lumotlar joylashtirilgan veb sahifa: www.fayllar.org
3. Elektron kitoblar jamlanmasi joylangan veb sahifa: www.ziyouz.com
4. Turli xil ma’lumotlarga ega veb sahifa: www.wikipedia.org
31

Eritmalarning qaynash harorati. Ebulioskopiya

Купить

Похожие документы
Kulonometrik analiz metodi
Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati
Analizning pоlyarоgrafik mеtоdi
Kimyoda illyustrativ va evristik metodlar
Modda miqdori mavzusiga oid masalalar yechish kurs ishi