Eron XX asr ikkinchi yarmida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	101.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

Eron XX asr ikkinchi yarmida

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
………………………UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
TARIX VA FILOLOGIYA KAFEDRASI
XORIJIY TILLAR VA IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
«_____________________________________» fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: Eron XX asr ikkinchi yarmida
Bajardi: _________________________________ guruhi talabasi
__________ ____________________________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “_____” ____________2025 y.
Baho “________” _____________________________
Ilmiy rahbar: __________ _________________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: _________ ______________________________
(imzo) (ismi sharifi)
_________ ______________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Buxoro – 2025 yil
2

IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
XORIJIY TIL VA IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
«_________________________________________________________» fanidan
Guruh____________________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi-sharifi_______________________________________
Kurs ishi mavzusi: __________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishining tarkibi_________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro'yxati: ____________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko'rsatgichi):
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishining ijobiy tomonlari: ________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari: __________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishiga qo'yilgan baho: “_________”________________________________
Kurs ishi rahbarining
ismi sharifi va imzosi: __________ ____________________________________

Mundarija
3

Kirish …………………………………………………………5 - 7
I. BOB. XX asrning ikkinchi yarmida Erondagi ijtimoiy o‘zgarishlar.
1.1. Muhammad Rizo Pahlaviy davrida Eron ………………….8-15
1.2. Oyatulloh Humayniy va Akbar Rafsanjoniy davrida Eron …16 - 22
II BOB. XX asrning ikkinchi yarmida Erondagi iqtisodiy o‘zgarishlar.
2.1. Neft sanoati va uning iqtisodiyotdagi o‘rni ………………………23 -
27
2.2. 1979-yilgi inqilobdan keyingi iqtisodiy holat va Muhammad
Xotamiy davrida Eron ……………………………………………..28 - 34
Xulosa ………………………………………………………………...35
Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………36 -
38
Ilovalar ……………………………………………………………….39
4

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. “Bir haqiqatni barchamiz chuqur anglab olishimiz
zarur. Milliy tarixni millliy ruh bilan yaratish kerak. Aks holda uning tarbiyaviy
ta’siri bo lmaydi. Biz yoshlarimizni tarixdan saboq olish, xulosa chiqarishgaʻ
o rgatishimiz, ularni tarix ilmi, tarixiy tafakkur bilan qurollantirishimiz zarur.
ʻ
Buning uchun avvalo, O zbekistonda tarix fanini 2030 - yilgacha rivojlantirish
ʻ
konsepsiyasini ishlab chiqishimiz vaqti –soati keldi deb, o ylayman. Tarix
ʻ
institutini bu fanni rivojlantirish bo yicha tayanch ilmiy muassasa etib belgilash
ʻ
kerak.” – Prezident Shavkat Mirziyoyev. 1
XX-asrning ikkinchi yarmi dunyo tarixida tub o‘zgarishlar, iqtisodiy
rivojlanish, siyosiy inqiloblar va ijtimoiy o‘zgarishlar davri sifatida alohida o‘rin
egallaydi. Bu jarayonlarning aksariyati Yaqin Sharq mintaqasida, xususan, Eron
davlatida ham o‘z ifodasini topdi. XX-asrning o‘rtalaridan boshlab Eron jadal
rivojlanayotgan global jarayonlar ta’sirida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
tuzilmalarini qayta shakllantirishga majbur bo‘ldi. Ushbu davrda Eronda sodir
bo‘lgan o‘zgarishlar mamlakatning ichki holati va xalqaro munosabatlaridagi
muhim burilish nuqtalarini belgiladi.
Bu davrni tahlil qilishda bir nechta omillarni ko‘rib chiqish zarur.
Birinchidan, Eron iqtisodiyotining asosi bo‘lgan neft sanoati mamlakatning
iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Neft eksportidan olinadigan
daromad davlatni iqtisodiy jihatdan mustahkamlagan bo‘lsa-da, bu boylikni
taqsimlashdagi adolatsizlik xalq orasida norozilikning kuchayishiga olib keldi.
Ikkinchidan, shoh Muhammad Rizo Pahlaviy tomonidan amalga oshirilgan keng
ko‘lamli modernizatsiya va islohotlar siyosati – "Oq inqilob" dasturi, shaharlar
rivojlanishi, qishloq xo‘jaligidagi yer islohotlari va sanoatni jadal rivojlantirish
tashabbuslari mamlakatni iqtisodiy jihatdan ilg‘or davlatlar qatoriga qo‘shish
maqsadini ko‘zlagan edi. Biroq, ushbu jarayonlar natijasida kelib chiqqan ijtimoiy
tengsizlik va an’anaviy qadriyatlarning yo‘qolishi aholining katta qismida qarshilik
kayfiyatini kuchaytirdi.
1
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida o‘tkazilgan yig‘ilishdagi so‘z nutqidan. 19.01.2021.y
5

Uchinchidan, xalqning turli ijtimoiy qatlamlari o‘rtasidagi ziddiyatlar tobora
keskinlashdi. Zamonaviylashtirish siyosatiga ko‘ra, shaharlarda sanoat rivojlanib,
urbanizatsiya jarayoni tezlashgan bo‘lsa-da, qishloq aholisi bu jarayonlardan
chetda qoldi. Shuningdek, davlatning diniy institutlarga nisbatan bosimi va
an’anaviy islomiy qadriyatlarga zid bo‘lgan siyosatlari ijtimoiy ziddiyatlarni
kuchaytirdi. Aynan mana shu qarama-qarshiliklar 1979 yilgi Eron islomiy
inqilobiga olib kelgan asosiy sabablar sifatida ko‘riladi.
XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlarni o‘rganish faqat tarixiy jarayonlarni tushunish uchun emas, balki
bugungi kunda ham dunyo siyosatida muhim o‘rin tutadigan Eronning hozirgi
siyosiy va iqtisodiy tuzilmasini anglash uchun ham katta ahamiyatga ega. Ushbu
tadqiqotda aynan shu davrdagi asosiy o‘zgarishlar, ularning sabablari, oqibatlari va
xalqaro miqyosdagi ta’siri keng tahlil qilinadi. Bu jarayonlarni chuqur o‘rganish
Eron tarixida sodir bo‘lgan murakkab va muhim burilish davrini anglash imkonini
beradi.
Kurs ishining maqsadi: XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan
ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarning sabablarini, jarayonlarini va oqibatlarini tizimli
o‘rganishdir. Mazkur davrdagi iqtisodiy islohotlar, neft sanoatining rivojlanishi,
shoh rejimining modernizatsiya siyosati hamda ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlarning
jamiyat va davlat taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini aniqlash asosiy maqsad qilib
qo‘yilgan.
Kurs ishining vazifasi:
1. XX-asrning ikkinchi yarmida Erondagi ijtimoiy o’zgarishlarni o’rganish
va tahlil qilish.
2. 1979-yilgi Eron inqilobi oqibatlarini o’rganish va kerakli xulosalarni
olish.
3. XX-asrning ikkinchi yarmida Eronning neft sanoati bo’yicha materiallarni
to’plash hamda ularni o’rganib, tahlil qilish.
4. XX-asrning ikkinchi yarmida Erondagi iqtisodiy o’zgarishlarni o’rganish
va tahlil qilish.
6

Kurs ishining obyekti: XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va ularning mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy hayotiga ta’siridir. Ushbu davrda Eronda amalga oshirilgan iqtisodiy
islohotlar, neft sanoatining rivoji, shaharsozlik jarayonlari va boshqa
modernizatsiya tashabbuslari jamiyat va davlat tuzilmasiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, bu jarayonlar mamlakatda ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi
ziddiyatlar, iqtisodiy adolatsizlik va diniy an’analar bilan bog‘liq qarama-
qarshiliklarni yuzaga keltirdi. Kurs ishida Erondagi ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlarning davlat siyosatiga, ijtimoiy tengsizlikka, shuningdek xalqaro
aloqalar va iqtisodiy tizimdagi o‘zgarishlarga qanday ta’sir ko‘rsatganligi
o‘rganiladi.
Kurs ishining predmeti: XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan
ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, ularning sabablarining tahlili va jamiyatdagi
ta’sirini tashkil etadi. Bu jarayonlar orqali mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy tuzilmasidagi o‘zgarishlar va bu o‘zgarishlarning xalqning turmush
tarziga, madaniyati va siyosiy faolligiga qanday ta’sir qilganligi o‘rganiladi.
Predmet sifatida Erondagi ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, davlatning iqtisodiy
siyosati, shuningdek, bu jarayonlarning mamlakatning ichki va tashqi siyosiy
holatiga qanday ta’sir qilganligi ko‘rib chiqiladi
Mavzuni o‘rganganlik darajasi: XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz
bergan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni chuqur tahlil qilish, ularning mamlakat
siyosati, iqtisodiyoti va jamiyatiga ta’sirini o‘z ichiga oladi. Bu davrda Eronning
iqtisodiy modernizatsiyasi, shuningdek, siyosiy va ijtimoiy sohalardagi islohotlar
bilan bog‘liq jarayonlar keng o‘rganildi. O‘rganish davomida, Eronning neft
sanoati, "Oq inqilob" dasturi va urbanizatsiya kabi omillar va ularning ijtimoiy
qatlamlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni kuchaytirishi haqida batafsil ma’lumotlar
to‘plandi. mavzu bo‘yicha o‘rganilgan materiallar, tahlillar va tarixiy manbalar
yordamida Eron tarixidagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning chuqur va keng
qamrovli tahlili amalga oshirildi.
7

Kurs ishining tuzilishi va hajmi: K urs ishi kirish, 2 bob 4 ta reja,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va ilovadan iborat bo’lib 39 betni tashkil
etadi.
8

I. BOB. XX asrning ikkinchi yarmida Erondagi ijtimoiy o‘zgarishlar
1.1. Muhammad Rizo Pahlaviy davrida Eron
1921-yilda ofitser Rizo Xon (keyinchalik Rizo Shoh Pahlaviy)
Britaniya tomonidan qo‘llab-quvvatlangan harbiy to‘ntarish orqali hokimiyat
tepasiga kelgan. U dastlab Bosh vazir bo‘lib ishlagan, 1925-yilda esa
Qojarlar sulolasini ag‘darib, Pahlaviylar sulolasiga asos solgan. 1930-yillarda
u Eronni markazlashgan, dunyoviy va modern davlatga aylantirish yo‘lida
qat’iy siyosat yuritdi. Bu davr Eron tarixida “modernizatsiya davri” sifatida
qaraladi. Davlat boshqaruvi va siyosiy islohotlar qilgan Rizo Shoh
hokimiyatni to‘liq o‘z qo‘liga oldi va avtoritar boshqaruv tizimi o‘rnatdi.
Parlament (Majlis) mavjud bo‘lsa-da, u amalda Shohga bo‘ysunar edi. U har
qanday muxolifatni, xususan diniy ulamolar va qariyb barcha siyosiy
partiyalarni taqiqladi. 1931-yilda matbuot ustidan qattiq senzura joriy qilindi.
Markazlashgan davlat apparati va zamonaviy byurokratiya tashkil etildi.
Modernizatsiya va G‘arb ta'siriga tushgan Rizo Shoh Germaniya,
Fransiya va Italiyadan texnik mutaxassislar chaqirib, Eronni modernizatsiya
qilishni boshladi. U harbiy sanoat, temiryo‘l (Trans-Eron temiryo‘li), yo‘l va
aloqa tizimlarini rivojlantirdi. 1935-yilda Eron nomi xalqaro darajada
“Persiya”dan “Eron”ga o‘zgartirildi — bu milliy o‘zlikni tiklash ramzi edi.
G‘arb kiyimlari majburiy qilindi, ayollar pardasini tashlash targ‘ib etildi (bu
islomiy doiralarda norozilik tug‘dirdi).
Iqtisodiy siyosatda Sanoatni davlat nazoratiga olish siyosati joriy etildi.
Neft sohasida hali Britaniya ta’siri kuchli edi (Anglo-Persian Oil Company).
1933-yilda Britaniya bilan yangi neft shartnomasi imzolandi, lekin bu Eron
foydasiga uncha adolatli emas edi — bu esa xalq orasida norozilik keltirdi.
Ichki ishlab chiqarish, ayniqsa to‘qimachilik va metall sanoati rivojlantirildi.
Soliq tizimi qayta tuzildi, dehqonlar ustidan nazorat kuchaydi. Madaniy
siyosat va millatchilikda Rizo Shoh o‘z siyosatini “eronzamin
millatchiligi”ga asoslagan. U qadimgi Ahamoniylar va Sosoniylar
9

imperiyalarini ideal deb bildi. Arab, turk va islomiy ta’sirlarga qarshi kurash
olib borildi, eroniy (forsiy) madaniyatni ustun qo‘yish siyosati yuritildi.
1934-yilda Tehron universiteti tashkil etildi. Diniy ta’lim tizimi qisqartirildi,
madaniy dunyoviylik kuchaydi. Xalq va ulamolar noroziligi Diniy doiralar
Shohning g‘arbparast siyosatiga qarshi chiqdi.
Pardani taqiqlash, diniy maktablarni yopish ularni g‘azablantirdi.
Ayrim viloyatlarda (Masalan, Mashhad va Isfahon atrofida) qo‘zg‘olonlar
yuz berdi, ammo ularni Shoh armiyasi shafqatsiz bostirdi. Millatning diniy va
milliy qadriyatlariga zid deb hisoblangan ko‘plab islohotlar xalq orasida
qarama-qarshi munosabat uyg‘otdi. Tashqi siyosatda Rizo Shoh dastlab
Britaniya va Rossiyadan mustaqil siyosat yuritishga harakat qildi. 1930-
yillarning oxirida u Germaniya bilan iqtisodiy hamkorlikni kuchaytirdi — bu
Britaniya va Sovet Ittifoqini xavotirga soldi.
1941-yilda Ikkinchi jahon urushi paytida Germaniya bilan yaqin
aloqasini bahona qilib, SSSR va Buyuk Britaniya Eronni bosib oldi. Natijada
Rizo Shoh taxtdan voz kechishga majbur bo‘ldi va uning o‘rniga o‘g‘li
Muhammad Rizo Pahlaviy taxtga o‘tirdi. Rizo Shohning siyosati qisqa
muddatda Eronni zamonaviy davlatga aylantirdi, lekin siyosiy erkinlikni
yo‘qqa chiqardi. U milliy davlat asoslarini yaratgan bo‘lsa-da, diniy
qadriyatlarga bosim o‘tkazganligi sababli keyinchalik Eron inqilobiga (1979)
sabab bo‘lgan jarayonlarning ildizi ham shu davrga borib taqaladi.
Taxtga o’tirgan uning o’g’li Muhammad Rizo Pahlaviyning Eron shohi
sifatidagi 1941-yildan 1979-yilgacha hukmronlik qilgan davri Eron tarixida
jadal modernizatsiya, siyosiy o'zgarishlar va ijtimoiy o'zgarishlar bilan ajralib
turadigan muhim va murakkab davrdir. Uning hukmronligini alohida
bosqichlarga bo'lish mumkin, ularning har biri turli siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy dinamika bilan tavsiflanadi.
Muhammad Rizoshoh hukmronligining dastlabki yillari Ikkinchi jahon
urushi va keyinchalik Eronning ittifoqchi kuchlar tomonidan bosib olinishi
soyasida qoldi. Bu davrda Eron muhim siyosiy tartibsizliklarga duch keldi,
10

jumladan 1941-yilda otasi Rizo Shoh taxtdan majburan voz kechdi. 2
Bu davr
noaniqlik davri bo'lib, Eron tashqi ta'sir va ichki beqarorlik bilan
kurashayotgan edi.
Urushdan keyingi davrda Muhammad Rizo Shoh G'arb modellarining
kuchli ta'siri ostida ulkan modernizatsiya dasturini boshladi. 1950—1960-
yillarda mamlakat iqtisodiyoti va jamiyatini modernizatsiya qilishga
qaratilgan qator islohotlar o tkazilgan “Oq inqilob” amalga oshirilganigaʻ
guvoh bo ldi. Bu islohotlar yerlarni qayta taqsimlash, ayollarning saylov
ʻ
huquqi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarini kengaytirishni o‘z ichiga oldi.
Biroq, bu o'zgarishlar, shuningdek, qishloq aholisining ko'chishi va Tehron
kabi shaharlarning tez urbanizatsiyasi kabi kutilmagan oqibatlarga olib keldi.
Shoh hukmronligi uning tobora avtokratik boshqaruv uslubi bilan ham
ajralib turardi. 1953-yilgi davlat to ntarishi Markaziy razvedka boshqarmasi
ʻ
va Britaniyaning MI6 xizmati ko magida amalga oshirilib, uni qisqa muddat
ʻ
ag darilganidan so ng o z lavozimiga tikladi va uning mavqeini sezilarli
ʻ ʻ ʻ
darajada mustahkamladi. Bu voqea siyosiy norozilikni bostirish va muxolifat
partiyalarining marginallashuvi bilan tavsiflangan avtoritar rejimga olib
keladigan burilish nuqtasi bo'ldi. Markaziy razvedka boshqarmasi yordami
bilan tashkil etilgan SAVAK maxfiy politsiyasi muxolifatni bostirishdagi
shafqatsiz taktikasi bilan mashhur bo'ldi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan, Eron bu davrda sezilarli o'sishni boshdan
kechirdi, asosan uning katta neft zaxiralari bilan ta'minlangan. 1970-yillarda
neft daromadlarining o'sishi kuzatildi, Shoh bu daromadlarni yirik sanoat
loyihalari va harbiy kengayishlarni moliyalash uchun ishlatgan. Biroq, bu
iqtisodiy yuksalish hamjamiyat noroziligiga hissa qo'shib, tengsizlik va
korrupsiyaning kuchayishiga olib keldi.
Madaniy jihatdan Shoh davri sezilarli o'zgarishlar davri edi. G'arb
madaniyati va qadriyatlarini targ'ib qilish, an'anaviy va diniy urf-odatlarni
bostirish bilan bir qatorda, ko'plab eronliklar orasida madaniy o'ziga xoslik
2
Abrahamian, E. A History of Modern Iran. Cambridge University Press, 2008.
11

inqiroziga olib keldi. Bu davr G'arbda ta'lim olgan, ko'pincha aholining
an'anaviy qadriyatlari va turmush tarzidan uzilgan elitaning yuksalishiga
guvoh bo'ldi.
1970-yillarning oxiri Muhammad Rizo Shoh hukmronligining tanazzulga yuz
tutishini belgilab berdi va 1979-yilgi Islom inqilobi bilan yakunlandi.
Oyatulloh Ruhulloh Xomayniy boshchiligidagi inqilob o nlab yillar davomʻ
etgan avtokratik boshqaruv, ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik va madaniy
g arblashuvga javob bo ldi. Shohning sog'lig'i bilan bog'liq muammolar
ʻ ʻ
tufayli kuchaygan tartibsizliklarga samarali javob bera olmasligi, oxir-oqibat
uning ag'darilishiga va Eron Islom Respublikasining barpo etilishiga olib
keldi.
1953 yil Eronda davlat to'ntarishi;
XX-asrning boshidan Eronning neft boyliklari asosan Britaniya
kompaniyasi – Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) (bugungi BP) nazoratida
edi. Bu kompaniya Eron hukumatiga neft daromadining juda kichik qismini
(taxminan 15–20 foiz) berar, qolganini esa Britaniya o‘z foydasiga ishlatar
edi.Bu adolatsizlik Eron xalqida kuchli norozilik uyg‘otdi. Musaddiq 1951-
yilda Eron bosh vaziri bo‘ldi va milliy mustaqillik g‘oyasini ilgari surdi.
Uning eng muhim siyosiy qadami — Eron neft sanoatini milliylashtirish edi.
1951-yil aprel oyida u parlament (Majlis) orqali “Milliylashtirish
to‘g‘risidagi qonun”ni qabul qildiradi va Anglo-Iranian Oil Company Eron
davlat mulkiga o‘tkaziladi. Bu qaror G’arb, ayniqsa Buyuk Britaniyada kuchli
g‘azab uyg‘otdi, chunki bu ularning mintaqadagi iqtisodiy manfaatlariga
zarba edi. Britaniya hukumati Eron neftini sotib olishni taqiqladi va Eron
portlariga dengiz blokadasi o‘rnatdi. Bu Eron iqtisodiyotini og‘ir ahvolga
tushirdi. Shunga qaramay, Musaddiq xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlandi,
chunki u mustaqillik va adolat ramziga aylangandi.
Dastlab AQSh Mosaddeqni millatchi islohotchi sifatida ko‘rdi, lekin
sovuq urush davrida ularning qarashlari o‘zgardi. 1953-yilga kelib, AQSh
prezidenti Duayt Eyzenxauer davrida, Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA)
12

rahbari Allen Dalles Musaddiqni “kommunizm xavfi” bilan bog‘lab, uni
hokimiyatdan chetlatish rejasini ma’qulladi. Bu operatsiya CIA va MI6
hamkorligida “Operation Ajax” (yoki “TP-Ajax”) nomi bilan ishlab chiqildi.
Dastlabki muvaffaqiyatsizlik (15-avgust) 1953-yil 15-avgust kuni Shoh
Muhammad Rizo Pahlaviy Musaddiqni lavozimdan olish haqidagi farmonni
imzoladi, lekin bu farmon Musaddiqqa yetkazilganda u rad etildi va Shoh
tarafdorlari hibsga olindi. Shoh esa vahimaga tushib, Eronni tark etdi (Iroq va
so‘ngra Italiyaga qochdi).
CIA tomonidan qayta harakat. CIA agentlari (ayniqsa Kermit Ruzvelt,
Teodor Ruzveltning nabirasi) yangi reja tuzdi: Tehronda noroziliklar va
to‘qnashuvlar uyushtirildi. Matbuotda Musaddiqqa qarshi targ‘ibot boshlandi.
19-avgust: yakuniy zarba 19-avgust kuni to‘ntarishchilar, polkovnik Zohidi
boshchiligida, Tehrondagi strategik nuqtalarni egallashdi.Mosaddeqning uyi
bombardimon qilindi, u esa keyinroq hibsga olindi. Shundan so‘ng Shoh
mamlakatga qaytdi va to‘liq hokimiyatni qo‘lga kiritdi. Harbiylar, diniy
rahbarlar va ko‘chadagi to‘dalarga pul bilan ta’sir ko‘rsatildi.
Natijada Shohning mutlaq hokimiyati, To‘ntarishdan so‘ng Muhammad
Rizo Pahlaviy o‘zini “xalq irodasining yagona kafolatchisi” sifatida ko‘rsatdi,
ammo aslida mamlakatda avtoritar monarxiya o‘rnatildi. Siyosiy partiyalar,
jumladan Tudai (kommunistik) partiya taqiqlanib, muxolifat yo‘q qilindi.
CIA yordamida SAVAK maxfiy xizmati tashkil etildi. 1953-yilgi Eron davlat
to'ntarishi muhim siyosiy voqea bo'lib, demokratik yo'l bilan saylangan Bosh
vazir Muhammad Musaddiq ag'darildi.
1953-yil 19-avgustda sodir bo lgan bu to ntarish Qo shma Shtatlar vaʻ ʻ ʻ
Buyuk Britaniya tomonidan uyushtirilgan va Eron armiyasi boshchiligida
Shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning monarxiya boshqaruvini mustahkamlash
maqsadida qilingan. Bu operatsiya Ajax nomi ostida AQShning ishtiroki va
Buyuk Britaniyaning Boot operatsiyasi bilan bog'liq. Bu voqeada shia
ruhoniylari ham katta rol o ynagan.
ʻ
13

Ushbu siyosiy g'alayonning ildizi Musaddiqning Angliya-Eron neft
kompaniyasini (AIOC, hozir BP) tekshirish va uning Eron neft zaxiralari
ustidan nazoratini cheklashga urinishlarida yotadi. Uning hukumatining
Eronning neft sanoatini milliylashtirish va xorijiy korporativ vakillarini
chiqarib yuborish haqidagi qarori Britaniya tomonidan boshlangan Eron
neftiga global boykotga olib keldi, Eron iqtisodiyotiga jiddiy ta'sir ko'rsatdi.
Bosh vazir Uinston Cherchill boshchiligidagi Buyuk Britaniya va AQSh
Eyzenxauer ma'muriyati Musaddiqning buzilmas pozitsiyasidan qo'rqib, Tude
partiyasining kommunistik ta'siridan xavotirlanib, Eron hukumatini
ag'darishga qaror qildi.
Davlat to ntarishidan so ng general Fazlolloh Zohidiy hukumatiʻ ʻ
o rnatilib, Shohga obro -e tibor kuchaygan holda hukmronlik qilish imkonini
ʻ ʻ ʼ
berdi, AQSh tomonidan qattiq qo llab-quvvatlandi. Maxfiylashtirilgan
ʻ
hujjatlarda ma lum bo lishicha, Markaziy razvedka boshqarmasi davlat
ʼ ʻ
to ntarishini rejalashtirish va amalga oshirishda, jumladan, Shohparast
ʻ
tartibsizliklarni qo zg atish uchun to dalarni yollashda chuqur ishtirok etgan.
ʻ ʻ ʻ
Mojaro 200 dan 300 gacha o'limga olib keldi va Musaddiq hibsga olindi,
xiyonatda ayblanib, umrbod uy qamog'iga hukm qilindi.
Shoh 1979-yilda Eron inqilobiga qadar yana 26 yil hukmronligini
davom ettirdi. 2013-yilda AQSh hukumati davlat to ntarishidagi rolini
ʻ
rasman tan oldi va uning ishtiroki va rejalashtirish darajasini oshkor qilib,
maxfiy hujjatlarni oshkor qildi. 2023-yilda Markaziy razvedka boshqarmasi
davlat to‘ntarishini qo‘llab-quvvatlash “demokratik emas” ekanligini tan oldi
va bu voqeaning Eron siyosiy tarixi va AQSh-Eron munosabatlariga sezilarli
ta’sirini ta’kidladi.
G‘arb bilan yaqinlashuv Eron G’arb, ayniqsa AQSh bilan yaqin ittifoq
tuzdi. Neft sektori xalqaro konsorsiumga topshirildi: 40% AQSh
kompaniyalari, 40% Britaniya kompaniyalari, 20% boshqa Yevropa davlatlari
o‘rtasida taqsimlandi. To‘ntarish Eron xalqida chuqur iz qoldirdi. Ular bu
voqeani milliy mustaqillikning yo‘qolishi deb bildilar. Bu g‘azab va norozilik
14

25 yil o‘tib, 1979-yil Islom inqilobiga sabab bo‘lgan siyosiy va ruhiy muhitni
shakllantirdi.
Eron inqilobi; 1979-yilda yakuniga yetgan Eron inqilobi Eronning siyosiy
manzarasini tubdan o‘zgartirib, Pahlaviylar sulolasining ag‘darilishiga va
Eron Islom Respublikasining barpo etilishiga olib keldi. Bu o'tish
Pahlaviyning monarxiya hukmronligini tugatdi va Oyatulloh Ruhulloh
Xomayniy boshchiligidagi teokratik hukumatni boshladi. Eronning so nggiʻ
shohi Pahlaviyning hokimiyatdan ag darilishi Eronning tarixiy
ʻ
monarxiyasining rasman tugatilishini ko rsatdi.
ʻ
1953-yildan keyingi davlat to ntarishi Pahlaviy o zining avtoritar
ʻ ʻ
boshqaruvini mustahkamlash uchun Eronni G arbiy blok, xususan, Qo shma
ʻ ʻ
Shtatlar bilan birlashtirdi. 26 yil davomida u Eronning mavqeini sovet
ta'siridan uzoqroq tutdi. Shohning Oq inqilob sifatida tanilgan modernizatsiya
harakatlari 1963-yilda boshlangan va bu Pahlaviy siyosatining ashaddiy
muxolifi bo lgan Humayniyning surgun qilinishiga olib kelgan. Biroq,
ʻ
Pahlaviy va Humayniy o'rtasidagi mafkuraviy taranglik davom etdi va bu
1977-yil oktyabr oyidan boshlab hukumatga qarshi keng ko'lamli
namoyishlarga olib keldi.
1978-yil avgust oyida yuzlab odamlar halok bo'lgan Cinema Rex
yong'ini kengroq inqilobiy harakat uchun katalizator bo'ldi. Pahlaviy 1979-
yilning yanvarida Eronni tark etdi va Humayniy fevral oyida surgundan
qaytdi va uni bir necha ming tarafdorlari kutib oldi. 1979-yil 11-fevralga
kelib monarxiya quladi va Humayniy boshqaruvni o z qo liga oldi. 1979-yil
ʻ ʻ
mart oyida bo lib o tgan Islom Respublikasi referendumidan so ng, Eron
ʻ ʻ ʻ
saylovchilarining 98 foizi mamlakatning islomiy respublikaga o tishini
ʻ
ma qullagan edi, yangi hukumat Eron Islom Respublikasining hozirgi
ʼ
Konstitutsiyasi loyihasini ishlab chiqishga kirishdi; Oyatulloh Humayniy
1979-yil dekabrida Eronning oliy rahbari sifatida maydonga chiqdi. 3
3
Fischer, M. J. Iran: From Religious Dispute to Revolution. Harvard University Press, 1980
15

1979-yildagi Eron inqilobining muvaffaqiyati o'ziga xos xususiyatlari
tufayli butun dunyoni hayratda qoldirdi. Oddiy inqiloblardan farqli o'laroq, u
urushdagi mag'lubiyat, moliyaviy inqiroz, dehqonlar qo'zg'olonlari yoki
harbiy norozilikdan kelib chiqmadi. Buning o'rniga, bu nisbatan farovonlikni
boshdan kechirayotgan mamlakatda sodir bo'ldi va tez, chuqur o'zgarishlarga
olib keldi. Inqilob juda mashhur bo'lib, bugungi Eron diasporasining katta
qismini tashkil etuvchi muhim surgunga olib keldi. U Eronning g arbparastʻ
dunyoviy va avtoritar monarxiyasi o rnini G arbga qarshi islomiy teokratiya
ʻ ʻ
bilan almashtirdi. Bu yangi rejim avtoritarizm va totalitarizmga qarshi
kurashuvchi boshqaruv shakli bo'lgan Velayat-e Faqih (Islom
huquqshunosining vasiyligi) tushunchasiga asoslangan edi.
Inqilob Isroil davlatini yo q qilishdek asosiy mafkuraviy maqsadni
ʻ
qo ydi va mintaqadagi sunniy ta sirini susaytirmoqchi bo ldi. U shialarning
ʻ ʼ ʻ
siyosiy yuksalishini qo llab-quvvatladi va Humayniychilik ta limotlarini
ʻ ʼ
xalqaro miqyosda eksport qildi. Hunaynistik guruhlar birlashgandan so ng,
ʻ
Eron sunniylik ta siriga qarshi kurashish va Eron hukmronligini o rnatish
ʼ ʻ
uchun mintaqa bo ylab shia jangarilarini qo llab-quvvatlay boshladi.
ʻ ʻ
1.2. Oyatulloh Humayniy va Akbar Rafsanjoniy davrida Eron
To‘liq ismi: Ruhulloh Musaviy Oyatulloh Humayniy (
QیQوQسQوQمQلQا QللهQاQ QحQوQر
Q
یQنQیQمQخQلQا ) Tug‘ilgan yili: 1902-yil 24-sentabr, Tug‘ilgan joyi: Xomeyn
shaharchasi (Markaziy viloyat, Eron) Nasabi: U Musaviy sayyidlar avlodiga
mansub bo‘lib, nasabini Imom Muso al-Kozimga (7-imom) bog‘lagan. Uning
otasi — Sayyid Mustafo Musaviy — taniqli diniy olim va ulamo bo‘lgan.
1903-yilda (Ruhulloh 5 oylik paytda) otasi mahalliy zodagonlar tomonidan
siyosiy sabablarga ko‘ra o‘ldiriladi. Shundan so‘ng uni onasi Hojar va xolasi
Sahiba tarbiyalaydi. Ammo ular ham ruhulloh 15 yoshligida vafot etishadi.
Shu bois u yoshligidan yetimlik va adolatsizlikni chuqur his qilib o‘sadi —
bu keyingi siyosiy qarashlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Ta’lim va diniy shakllanish davrida (1918–1930-yillar) Boshlang‘ich
diniy ta’limni, u dastlab Xomeynda diniy maktabda oladi. Keyinchalik 1918-
16

yilda o‘zining akasi Sayyid Murtazo Pasandida bilan birga Arak shahriga
ko‘chadi va u yerda mashhur ulamo Ayatulloh Abdulkarim Hairiy Yazdiy
rahbarligida o‘qiydi. Qumdagi oliy diniy tahsil 1922-yilda Hairiy Yazdiy
diniy markazni Qum shahriga ko‘chiradi, Ruhulloh ham u bilan birga boradi.
Qum shahridagi Hauza ilmiy diniy markazi tez orada Eronning eng muhim
diniy o‘quv markaziga aylanadi. Humayniy bu yerda: Falsafa, Mantiq, Fiqh
(islom huquqi), Aql ilmlari, Irfon (tasavvuf) fanlarini chuqur o‘rgandi. Uning
o‘qituvchilari orasida mashhur olimlar — Mirza Muhammad Ali Shahabadi,
Sayyid Abulhasan Isfahoniy va Hairiy Yazdiy bo‘lgan. Ilmiy va diniy
faoliyati esa (1930–1950-yillar) 1930-yillarga kelib u “Ruhulloh Humayniy”
nomi bilan tanila boshlaydi.
U Qumda dars berib, islom falsafasi, axloqshunoslik va ruhiy tarbiya
bo‘yicha mashhur ulamoga aylanadi. Shu davrda u “Kashf al-Asror”
(Sirlarning ochilishi) nomli kitobini yozadi (1944-yilda nashr etiladi). Bu
asarda u Rizo Shoh Pahlavi siyosatini ochiq tanqid qiladi, ammo bu hali
siyosiy harakat emas edi — ko‘proq axloqiy-diniy ogohlantirish tarzida edi.
Uning diniy qarashlari: Humayniy bu davrda siyosiy faol bo‘lmasa-da,
ulamolarning faqat masjid va madrasada cheklanishini tanqid qila boshlaydi.
U, ayniqsa, G‘arb madaniyati, ma’rifatparvarlik va dunyoviy islohotlarni
Eron madaniy mustaqilligiga tahdid deb bilgan. Shu bilan birga, ruhiy
tozalikka, islomiy qadriyatlarga sodiqlikka da’vat qilgan. Diniy mavqei va
nufuzi ortishi bilan (1950–1962-yillar) 1940-yillarning oxiri va 1950-yillarda
u Qumdagi eng hurmatli ulamolardan biriga aylandi. U o‘quvchilari orqali
butun Eron bo‘ylab tanildi. Shu yillarda u “Veloyat-e Faqih” (Faqih
hokimiyati) g‘oyasini shakllantira boshlagan, ammo bu hali faqat diniy-
nazariy doirada edi. Uning maqsadi: islomda haqiqiy rahbarlik — faqihlar
(diniy olimlar) qo‘lida bo‘lishi kerak, degan g‘oya edi.
Bu keyinchalik Eron Islom Respublikasi konstitutsiyasining asosiy
tamoyiliga aylangan. Humayniy Siyosat sari ilk qadamlarni (1962-yilgacha)
1960-yillarga kelib, Shoh Muhammad Rizo Pahlavi G‘arbparast islohotlarni
17

boshladi (masalan, ayollarga saylov huquqi berish, yer islohoti). Humayniy
bu islohotlarni islomiy qadriyatlarga zid deb baholadi. 1962-yilda u Shoh
siyosatini ochiq tanqid qilgan ilk ulamo bo‘ldi. Aynan shu yildan boshlab u
siyosiy sahnaga chiqadi va 1963-yilda (Khomayni qo‘zg‘oloni) uning nomi
butun dunyoga tarqaladi. Oyatulloh Ruhulloh Humayniy 1979-yil aprel oyida
Islom Respublikasi tashkil topganidan to 1989-yilda vafotigacha Erondagi
ko zga ko ringan shaxs bo lgan. Islom inqilobi Islom haqidagi globalʻ ʻ ʻ
tasavvurlarga sezilarli ta sir ko rsatdi, islom siyosati va ma naviyatiga
ʼ ʻ ʼ
qiziqish uyg otdi, shu bilan birga, ularga nisbatan qo rquv va ishonchsizlikni
ʻ ʻ
keltirib chiqardi. Islom va xususan Islom Respublikasi va uning asoschisi.
Inqilob islomiy harakatlarni va musulmon dunyosida G'arb ta'siriga
qarshilikni ilhomlantirdi. 1979-yilda Saudiya Arabistonidagi Katta
masjidning egallab olinishi, 1981-yilda Misr prezidenti Sadatning o‘ldirilishi,
Suriyaning Xama shahrida “Musulmon birodarlar” qo‘zg‘oloni va 1983-yilda
Livanda Amerika va Fransiya kuchlarini nishonga olgan portlashlar diqqatga
sazovor voqealardir.
1982-1983-yillarda Eron inqilobdan keyin iqtisodiy, harbiy va
hukumatni qayta qurishni o z ichiga olgan. Bu davrda rejim bir paytlar
ʻ
ittifoqchi bo lgan, lekin siyosiy raqibga aylangan turli guruhlarning
ʻ
qo zg olonlarini bostirdi. Bu ko'plab siyosiy raqiblarning qatl etilishiga olib
ʻ ʻ
keldi. Marksistlar va federalistlar tomonidan Xuziston, Kurdiston va Gonbad-
e Qabusdagi qo zg olonlar kuchli to qnashuvlarga olib keldi, kurdlar
ʻ ʻ ʻ
qo zg oloni ayniqsa uzoq davom etgan va halokatli bo ldi.
ʻ ʻ ʻ
1979-yil noyabr oyida AQShning Tehrondagi elchixonasini bosib olish
bilan boshlangan Erondagi garov inqirozi inqilobga sezilarli ta'sir ko'rsatdi.
Inqiroz AQSh-Eron diplomatik munosabatlarining uzilishiga, Karter
ma'muriyati tomonidan iqtisodiy sanktsiyalarga olib keldi va Eronda
Humayniyning obro'sini mustahkamlagan muvaffaqiyatsiz qutqaruv
18

urinishiga olib keldi. Garovga olinganlar oxir-oqibat 1981-yil yanvar oyida
Jazoir kelishuvlaridan keyin ozod qilindi. 4
Eronning kelajagi haqidagi ichki kelishmovchiliklar inqilobdan keyin
yuzaga keldi. Ba'zilar demokratik hukumatni kutgan bo'lsa-da, Humayniy bu
tushunchaga qarshi chiqdi va 1979-yil mart oyida "bu "demokratik" atamani
ishlatmang. Bu G'arb uslubi". Turli siyosiy guruhlar va partiyalar, jumladan,
Milliy demokratik front, muvaqqat hukumat va Eron xalq mujohidlari
taqiqlar, hujumlar va tozalashlarga duch keldi.
1979-yilda yangi konstitutsiya ishlab chiqildi, unda Humayniy katta
vakolatlarga ega bo'lgan Oliy rahbar etib belgilandi va qonunchilik va
saylovlar ustidan nazoratni amalga oshiradigan Vasiylar ruhoniy kengashi
tashkil etildi. Bu konstitutsiya 1979-yil dekabr oyida referendum orqali
ratifikatsiya qilingan.
Eron-Iroq urushi; 1980-yil sentyabrdan 1988-yil avgustigacha davom
etgan Eron-Iroq urushi Eron va Iroq o'rtasidagi muhim mojaro edi. Bu Iroq
bosqinidan boshlandi va sakkiz yil davom etdi va BMT Xavfsizlik
Kengashining 598-rezolyutsiyasini ikkala tomon tomonidan qabul qilinishi
bilan yakunlandi. Saddam Husayn boshchiligidagi Iroq Eronga birinchi
navbatda Oyatulloh Ruhulloh Humayniyning Eron inqilobiy mafkurasini
Iroqqa eksport qilishiga yo'l qo'ymaslik uchun bostirib kirdi.
Shuningdek, Iroq Eronning Iroqdagi ko'pchilik shialarni sunniylar
hukmron bo'lgan dunyoviy Baas hukumatiga qarshi qo'zg'atishi
mumkinligidan xavotirda edi. Iroq o'zini Fors ko'rfazida hukmron kuch
sifatida ko'rsatishni maqsad qilgan, Eron Islom inqilobi AQSh va Isroil bilan
ilgari mustahkam aloqalarini zaiflashtirganidan keyin bu maqsadga erishish
mumkin bo'lgan ko'rinadi.
Eron inqilobining siyosiy va ijtimoiy g'alayonlari paytida Saddam
Husayn tartibsizliklardan foydalanish imkoniyatini ko'rdi. Bir paytlar kuchli
bo'lgan Eron armiyasi inqilob tufayli sezilarli darajada zaiflashgan edi. Shoh
4
Katouzian, H. The Political Economy of Modern Iran: Despotism and Pseudo-Modernism, 1926–1979. Macmillan,
1981
19

taxtdan ag'darilgan va Eronning G'arb hukumatlari bilan munosabatlari
keskinlashgani sababli, Saddam Iroqni Yaqin Sharqda hukmron kuch sifatida
ta'minlashni maqsad qilgan.
Saddamning ambitsiyalari Iroqning Fors ko'rfaziga kirishini
kengaytirish va shoh tuzumi davrida Eron bilan ilgari bahslashgan hududlarni
qaytarib olishdan iborat edi. Asosiy nishon Xuziston edi, bu hudud ko'p arab
aholisi va boy neft konlariga ega. Bundan tashqari, Iroq strategik ahamiyatga
ega bo'lgan va Birlashgan Arab Amirliklari nomidan bir tomonlama da'vo
qilingan Abu Muso va Katta va Kichik Tunb orollarida manfaatlarga ega edi.
Urush, shuningdek, uzoq muddatli hududiy tortishuvlar, xususan, Shatt
al-Arab suv yo'li bilan bog'liq. 1979-yildan keyin Iroq Erondagi arab
separatistlarini qo llab-quvvatlashni kuchaytirdi va 1975-yildagi Jazoirʻ
kelishuvida Eronga berib qo ygan Shatt al-Arabning sharqiy qirg og i ustidan
ʻ ʻ ʻ
nazoratni tiklashni maqsad qilgan.
Saddam o'z harbiy salohiyatiga ishongan holda, Iroq kuchlari Tehronga
uch kun ichida yetib borishini da'vo qilib, Eronga keng qamrovli hujum
uyushtirishni rejalashtirgan. 1980-yil 22-sentyabrda Iroq armiyasi Xuziston
mintaqasini nishonga olib, Eronga bostirib kirgach, bu reja amalga oshirildi.
Bu bosqin Eron-Iroq urushining boshlanishini belgilab berdi va inqilobiy
Eron hukumatini g'ovlab qoldirdi. Iroqning Erondagi inqilobdan keyingi
tartibsizlikdan foydalanib, tez g'alaba qozonish haqidagi umidlaridan farqli
o'laroq, Iroq harbiy yurishi 1980-yil dekabriga kelib to'xtab qoldi. Eron 1982-
yil iyuniga kelib o'zining deyarli barcha yo'qotilgan hududini qaytarib oldi.
BMTning sulh bitimini rad etib, Eron Iroqqa bostirib kirdi va bu besh yillik
urushga olib keldi. Eron hujumlari. 1988-yil o'rtalarida Iroq katta qarshi
hujumlarni boshladi, natijada boshi berk ko'chaga kirdi.
Urush juda katta azob-uqubatlarga olib keldi, taxminan 500 000 kishi
halok bo'ldi, Iroq kurdlariga qarshi Anfal kampaniyasida tinch aholi
qurbonlari bundan mustasno. U tovon pulisiz yoki chegarani o'zgartirmasdan
yakunlandi, ikkala davlat ham 1 trillion AQSh dollaridan ortiq moliyaviy
20

yo'qotishlarga duch keldi. Har ikki tomon proksi kuchlardan foydalangan:
Iroq Eron Milliy Qarshilik Kengashi va turli arab jangarilari tomonidan
qo llab-quvvatlangan, Eron esa Iroq kurd guruhlari bilan ittifoq tuzgan.ʻ
Xalqaro qo'llab-quvvatlash turlicha bo'lgan: Iroq G'arbiy va Sovet bloki
mamlakatlari va aksariyat arab davlatlaridan yordam olgan, Eron esa ko'proq
izolyatsiya qilingan Suriya, Liviya, Xitoy, Shimoliy Koreya, Isroil, Pokiston
va Janubiy Yaman tomonidan qo'llab-quvvatlangan.
Urush taktikasi Birinchi jahon urushiga o'xshardi, jumladan, xandaq
urushi, Iroq tomonidan kimyoviy quroldan foydalanish va tinch aholiga
qasddan hujumlar. Urushning diqqatga sazovor tomoni Eronning davlat
tomonidan ruxsat etilgan shahidlikni targ'ib qilishi bo'lib, bu mojaro
dinamikasiga sezilarli ta'sir ko'rsatgan odam to'lqinlari hujumlarining keng
qo'llanilishiga olib keldi.
Akbar Rafsanjoniy davrida Eron; Akbar Hoshimi Rafsanjoniyning
1989-yil 16-avgustda boshlangan prezidentligi Eron Islom Respublikasidagi
avvalgi ma muriyatlarning ko proq davlat nazoratida bo lgan yondashuvidan
ʼ ʻ ʻ
farqli o laroq, iqtisodiyotni liberallashtirish va xususiylashtirishga intilish
ʻ
bilan ajralib turdi. “Iqtisodiy jihatdan liberal, siyosiy avtoritar va falsafiy
jihatdan an’anaviy” deya ta’riflangan Rafsanjoniy ma’muriyati Majles (Eron
parlamenti) ichidagi radikal unsurlarning qarshiliklariga duch keldi.
Rafsanjoniy o‘z faoliyati davomida Eron-Iroq urushidan so‘ng
Eronning urushdan keyingi tiklanishida muhim rol o‘ynagan. Uning
ma muriyati o ta konservatorlarning vakolatlarini cheklashga urindi, biroq bu
ʼ ʻ
urinishlar muvaffaqiyatsiz tugadi, chunki Eron inqilobiy gvardiyasi
Humayniy rahbarligida ko proq kuchga ega bo ldi. Rafsanjoniy ham
ʻ ʻ
konservativ, ham islohotchi fraksiyalarning korruptsiya ayblovlariga duch
kelgan va uning prezidentligi muxolifatga qarshi keskin tazyiqlar bilan
mashhur edi.
Urushdan keyingi davrda Rafsanjoniy hukumati milliy taraqqiyotga
e’tibor qaratdi. Eron Islom Respublikasining birinchi rivojlanish rejasi uning
21

boshqaruvi ostida Eron mudofaasi, infratuzilmasi, madaniyati va
iqtisodiyotini modernizatsiya qilishga qaratilgan edi. Reja asosiy ehtiyojlarni
qondirish, iste'mol usullarini isloh qilish, ma'muriy va sud boshqaruvini
yaxshilashga qaratilgan edi. Rafsanjoniy hukumati sanoat va transport
infratuzilmasini rivojlantirishga ustuvor ahamiyat bergani qayd etildi.
Mamlakatda Rafsanjoniy erkin bozor iqtisodiyoti tarafdori bo'lib, neft
daromadlari hisobiga qo'llab-quvvatlanadigan davlat xazinasi bilan
iqtisodiyotni liberallashtirishga intildi. U Jahon bankidan ilhomlangan
tuzilmaviy tuzatish siyosatini yoqlab, Eronni jahon iqtisodiyotiga integratsiya
qilishni maqsad qilgan. Bu yondashuv iqtisodiyotni qayta taqsimlash va G'arb
aralashuviga qarshi qat'iy pozitsiyani qo'llab-quvvatlagan o'z vorisi Mahmud
Ahmadinajod siyosatiga qarama-qarshi bo'lgan zamonaviy sanoatga
asoslangan iqtisodiyotni qidirdi. Rafsanjoniy tez o‘zgarib borayotgan global
landshaftga moslashish zarurligini ta’kidlab, universitetlar va sanoat
tarmoqlari o‘rtasidagi hamkorlikni rag‘batlantirdi.
U Islom Azad universiteti kabi loyihalarni boshlab berdi, bu esa ta'lim
va rivojlanishga sodiqligini ko'rsatdi.Rafsanjoniy davrida Eronning sud tizimi
tomonidan turli guruhlar, jumladan, siyosiy dissidentlar, kommunistlar,
kurdlar, bahaiylar va hatto ba'zi islom ulamolari qatl etilgan. U, ayniqsa, Eron
Xalq Mujohidlar Tashkilotiga qarshi qattiq munosabatda bo‘lib, islom
qonunlariga muvofiq qattiq jazolarni qo‘llashni targ‘ib qildi. Rafsanjoniy
Humayniy o limidan so ng hukumat barqarorligini ta minlash uchunʻ ʻ ʼ
Xomanaiy bilan yaqin hamkorlik qilgan.
Rafsanjoniy tashqi siyosatda arab davlatlari bilan munosabatlarni
yaxshilash, Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlari bilan aloqalarni
kengaytirish ustida ishlagan. Biroq, G'arb davlatlari, xususan, AQSh bilan
munosabatlar keskinligicha qoldi. Rafsanjoniy hukumati Fors ko‘rfazi urushi
davrida gumanitar yordam ko‘rsatgan va Yaqin Sharqdagi tinchlik
tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlashini bildirgan. Shuningdek, u Eronning
22

yadroviy dasturini qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynadi va Eron yadro
texnologiyasidan tinch maqsadda foydalanishiga ishontirdi.
II BOB. XX - asrning ikkinchi yarmida Erondagi iqtisodiy o‘zgarishlar
2.1. Neft sanoati va uning iqtisodiyotdagi o‘rni
XX-asrning ikkinchi yarmida Eronning iqtisodiy o‘zgarishlarida eng muhim
rolni neft sanoati o‘ynadi. 1950-yillardan boshlab, Eron neft sanoatini
rivojlantirishni milliy iqtisodiyotning asosiy tarmog‘i deb hisoblagan va bu sohada
ko‘plab islohotlar amalga oshirildi. 1951-yilda, Muhammad Musaddiq
boshchiligidagi hukumat, Erondagi neftni milliylashtirishga qaror qildi. Bu siyosat
Eronning iqtisodiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan bir voqea bo‘lib, Eron neftining
Xalqaro neft kompaniyalari, xususan, Britaniya neft kompaniyalaridan olib
sotilishiga to‘sqinlik qildi. Ammo, bu jarayonning oxirgi natijasi bo‘lib, 1953-yilda
AQSh va Britaniya qo‘llab-quvvatlagan davlat to‘ntarishi, Shoh Pahlaviyning
hokimiyatni tiklashi va neft sanoatini yana xalqaro investorlarga ochishi bo‘ldi. 5
Sanoatni modernizatsiya qilish jarayoni 1960-yillarning boshlaridan boshlab
boshlangan bo‘lib, neft sanoatining o‘sishi va xalqaro neft narxlarining yuqori
darajaga ko‘tarilishi bu islohotlar uchun zarur moliyaviy manbalarni yaratdi. Shoh
Pahlaviyning tashabbusi bilan amalga oshirilgan yirik infratuzilma loyihalari,
xususan, transport tizimi, energetika sektori, kommunal xizmatlar va sanoat
infratuzilmasi sohalarida katta o‘zgarishlarga olib keldi.
Shohning iqtisodiy islohotlari doirasida, 1960-yillarda Eronning transport
tizimi kengaytirildi. Yangi temir yo‘l va avtomobil yo‘llarini qurish, aeroportlar va
portlar yaratish kabi loyihalar amalga oshirildi. Bu loyihalar mamlakatning
iqtisodiy rivojlanishiga katta turtki berdi, chunki yaxshi ishlab chiqilgan transport
tizimi nafaqat mamlakat ichidagi tijoratni, balki eksportni ham sezilarli darajada
oshirdi. Eronning asosiy portlari, jumladan, Bandar-Abbas va Bandar-Mahshahr,
neft eksportining markazlari sifatida muhim rol o‘ynadi. Transport
5
Afary, J. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, and the
Origins of Feminism. Columbia University Press, 1996.
23

infratuzilmasining rivojlanishi, shuningdek, yangi sanoat tarmoqlarining tashkil
etilishiga imkon yaratdi.
Eronda amalga oshirilgan infratuzilma loyihalarining yana bir muhim qismi
energetika sektori bo‘ldi. Shohning hukmronligi davrida, energiya ishlab chiqarish
va taqsimlash tizimi yangilandi, yangi elektr stansiyalari qurildi va mamlakatda
energiya ta’minoti barqarorlashdi. Buning natijasida sanoat sektori o‘sishga va
yirik ishlab chiqarish tarmoqlarini yaratishga imkon yaratdi. 1960-yillarda Shoh,
xususan, yirik neft va gazni qayta ishlash zavodlarini qurishga e’tibor qaratdi. Bu
loyihalar nafaqat mamlakatda yangi ish o‘rinlarini yaratishga, balki Eronning
iqtisodiy rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shdi.
Eronning sanoatni modernizatsiya qilish jarayonida davlat sektorining roli
juda muhim bo‘ldi. Shoh, davlat korxonalarini yaratish va ishlab chiqarish
faoliyatini markazlashtirishni maqsad qilib qo‘ydi. Davlatning iqtisodiy sektorga
bevosita aralashuvi, xususan, yirik sanoat korxonalarining tashkil etilishi va
rivojlanishi ko‘plab sektorlarning o‘sishiga olib keldi. Masalan, Eronning
avtomobil sanoati, kimyo sanoati va elektroenergetika tarmoqlari tez rivojlandi.
Biroq, bu islohotlar bir qancha muammolarni ham keltirib chiqardi.
Sanoatning modernizatsiyasi va infratuzilma loyihalarining amalga oshirilishi,
ko‘pincha kichik va o‘rta bizneslarni ta’sir etdi. O‘rta va kichik ishlab
chiqaruvchilar chet el texnologiyalariga va davlat korxonalariga qarshi
raqobatlashishda qiyinchiliklarga duch keldi. Shuningdek, davlat tomonidan
amalga oshirilgan yirik infratuzilma loyihalarining ko‘pchiligi xalqaro
investorlarga tayanib amalga oshirilgan bo‘lib, bu Eronda mahalliy ishlab chiqarish
tarmog‘ining rivojlanishiga yetarli e’tibor berilmasligiga olib keldi.
Shoh Pahlaviyning iqtisodiy islohotlari, asosan, zamonaviy texnologiyalar
va sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga qaratilgan bo‘lsa-da, bu jarayonlarning
asosiy maqsadi mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini oshirishga emas, balki
mamlakatni iqtisodiy jihatdan kuchli qilib ko‘rsatish va Eronni xalqaro bozorga
chiqarishga yo‘naltirilgan edi. Shoh rejimining yirik infratuzilma loyihalarini
amalga oshirishdagi muvaffaqiyatlari iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega
24

bo‘lgan bo‘lsa-da, bu jarayonlar ijtimoiy tengsizlik va davlatning ichki
mustahkamlanishiga olib kelmadi. Shu sababli, sanoatni modernizatsiya qilish va
infratuzilma loyihalari faqat bir tomonlama rivojlanishning namoyon bo‘lishiga
olib keldi va ularning samaradorligi aholi turmush darajasi va ijtimoiy
farovonlikka to‘liq aks etmagan holda amalga oshirildi.
Shohning iqtisodiy islohotlarining natijalariga umumiy nuqtai nazardan
qaraganda, sanoatni modernizatsiya qilish va infratuzilma loyihalari iqtisodiy
o‘sishni ta’minladi, lekin bu o‘sish adolatli va barqaror rivojlanishning kafolati
bo‘lmagan. Shoh rejimining siyosatidagi muammo, davlatning iqtisodiy siyosatiga
e’tiborni qaratgan bo‘lsa-da, ijtimoiy adolatsizlik va iqtisodiy mustahkamlikni
ta’minlashda yetarlicha muvaffaqiyatga erishilmadi.
Shohning iqtisodiy islohotlari, asosan, neft eksportini ko‘paytirish va
davlatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga qaratildi. 1970-yillarda, Eronda yuqori
darajadagi iqtisodiy o‘sish kuzatildi. 6
1973-yilda neft narxlari jahon bozorida
keskin oshdi, bu esa Eronning iqtisodiy rivojlanishiga yanada katta turtki berdi.
Biroq, Shohning iqtisodiy siyosati faqat neftga tayanib qolganligi sababli, bu
iqtisodiy o‘sishning davomiyligi shubhali edi. Eron iqtisodiyotining yuksalishi
ko‘plab infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga imkon berdi, ammo bu
jarayonni amalga oshirishda mamlakatning ichki ishlab chiqarish sektorining
rivojlanishiga yetarlicha e’tibor berilmadi.
Shohning siyosati davlatning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashga
emas, balki ko‘proq importga va chet el kapitaliga tayanishga qaratilgan edi.
Eronda ishlab chiqarish sektori chet el texnologiyalari va investitsiyalariga katta
darajada bog‘liq bo‘lib, bu o‘z navbatida Eronning iqtisodiy mustaqilligini
zaiflashtirdi. Neftdan olingan daromadlar ko‘plab yirik infratuzilma loyihalariga
sarflandi, ammo bu jarayon aholi orasidagi ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirib
yubordi. Shaharlarda yangi qurilishlar va zamonaviy infratuzilma yaratish tez
rivojlanayotgan bo‘lsa-da, qishloq joylaridagi aholining iqtisodiy holati hech
qanday o‘zgarishsiz qoldi. Eronning qishloq xo‘jaligi sektori qiyinchiliklar bilan
6
Sarimsokov A.A, Jahon tarixi (Osiyo va Afrika mamlakatlarining o‘rta asrlar tarixi), Namangan. 2019-yil
25

duch keldi, chunki neftga qaramlikni kamaytirish uchun amalga oshirilgan
iqtisodiy islohotlar ko‘plab kichik va o‘rta ishlab chiqaruvchilarni chetlatdi.
1970-yillarning oxirlariga kelib, jahon bozoridagi neft narxlarining keskin
pasayishi va Erondagi iqtisodiy beqarorlik nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy
muammolarga ham sabab bo‘ldi. Shohning siyosatidagi asosiy xato neft sanoatini
rivojlantirishga yuqori darajada e’tibor qaratish, ammo boshqa iqtisodiy
tarmoqlarga, ayniqsa qishloq xo‘jaligi va sanoatga yetarli darajada e’tibor
bermaslik edi. Bu o‘z navbatida mamlakatda ijtimoiy adolatsizlik va
tabaqalanishning kuchayishiga olib keldi. Shohning iqtisodiy siyosatida asosiy
maqsad neftdan olingan daromadlarni davlat byudjetiga jalb qilish edi, ammo bu
jarayon aholi orasida qoniqarsiz muammolarni keltirib chiqardi.
Neft narxlarining pasayishi, jahon bozoridagi o‘zgarishlar va ichki iqtisodiy
beqarorlik Shohning siyosiy hokimiyatini zaiflashtirdi. 1978-1979-yillarda Eron
inqilobining boshlanishiga olib kelgan ijtimoiy noroziliklar aynan iqtisodiy
beqarorlik va neftga qaramlikka qarshi bo‘lgan qahramonliklarning natijasi edi.
Shohning siyosati, ko‘plab iqtisodiy islohotlar va infratuzilma loyihalarini amalga
oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, bu jarayonlarning ko‘pida aholi turmush
darajasidagi farqlar yanada chuqurlashdi. Yangi inqilobiy havo nafaqat siyosiy
muammolarni, balki iqtisodiy beqarorlikni ham yuzaga keltirdi. Inqilobdan keyin,
Eronda yangi siyosat va iqtisodiy tartibga asoslangan tuzum kiritilgan bo‘lsa-da,
neft sanoati mamlakatning iqtisodiyotida o‘zining muhim o‘rnini saqlab qoldi. 7
Shu bilan birga, neft sanoatining Erondagi o‘rni va uning jahon bozoridagi
ahamiyati, mamlakat iqtisodiyoti va siyosatiga bo‘lgan ta’siri, nafaqat iqtisodiy
jihatdan, balki siyosiy va ijtimoiy jihatdan ham yanada chuqurroq tahlil qilishni
talab qiladi. Bu davrda, Eronda neft sanoatining rivojlanishi mamlakatning jahon
iqtisodiyoti bilan bog‘lanishini va shu orqali global siyosiy qarorlar bilan bevosita
ta’sirlanishini ko‘rsatadi. Eronning iqtisodiy siyosati va uning neftga bo‘lgan
qaramligi, oxir-oqibat, 1979-yildagi isyon va inqilobga olib keldi, bu esa Shoh
rejimining qulashiga sabab bo’ldi.
7
E. Nuriddinov, Sh. Zokirov, F. Ismatullayev “Jahon tarixi (Eng yangi davr)” – Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2021-
yil
26

2.2. 1979-yilgi inqilobdan keyingi iqtisodiy holat va Muhammad Xotamiy
davrida Eron
To‘liq ismi: Sayyid Muhammad Xotamiy ( یمتاخ Qدمحم Qدِّیَس ) Tug‘ilgan sanasi:
29 sentyabr 1943-yil — Ardakan, Yazd viloyati, Eronda. Din: shi a islom (Twelver)
olimi va siyosatchi. Prezidentlik muddati: 3 avgust 1997 — 3 avgust 2005. Ta’lim:
An’anaviy diniy tahsili Qum shahrida, shuningdek fazilali universitetlarda —
Isfahon Universiteti (filosofiya) va Tehron Universiteti (ta’lim fanlari) orqali.
Ta’lim va ilk faoliyat bosqichini Khatami yoshligida Ardakan viloyatida sayyid
oilasida tug‘ilgan — uning otasi, Ruhollah Xotamiy, yuqori darajali ulamo
bo‘lgan. 1960-yillarda Qum shahrida an’anaviy diniy ta’lim olgan, keyinchalik
universitetlarda tahsilni davom ettirgan. Universitet dagi tahsildan so‘ng, Xotamiy
bir muddat harbiy xizmatni ham ado etgan — bu unga jamiyatning turli qatlamlari
bilan tanishish imkoniyatini bergan. Siyosiy faoliyatiga kirishi 1978-yilgi inqilob
yaqinlashganda Xotamiy G‘arbda — Germaniyaning Gamburg (Hamburg)
shahrida — eronlik talabalar va diasporani muvofiqlashtirish markaziga rahbar
qilib tayinlangan.
Bu esa uning siyosiy maydonga chiqishining bir bosqichi bo‘lgan. 1979-
yilda Ruhulloh Homeini rahbarligida bo‘lgan Islom inqilobi muvaffaqiyatga
erishgach, Xotamiy Eronga qaytib, siyosiy lavozimlarda faoliyat boshlagan. 1980-
yildan boshlab parlamentga saylangan (Majlis) hamda 1982-1992-yillarda
Madaniyat va Islomiy Yo‘l-Ko‘rsatish Vaziri bo‘lgan. Reformist yo‘nalishi va
tamoyillarida Xotamiy “islomiy demokratiya”, “huquq-qonun ustuvorligi”,
“fuqarolik jamiyati”, “madaniyatlararo dialog” kabi tamoyillarni ilgari surdi. 1997-
yil saylovlarida u katta qo‘llab-quvvatlandi — yoshlar, ayollar va intelektual
qatlamlar orasida mashhurlikka erishdi. Biroq uning reformist siyosati ichki
konservativ kuchlar bilan to‘qnashuvlarga olib keldi, chunki Eron siyosiy tizimida
shohi hukmron rahbarlardan boshqa muhim institutlar mavjud edi va prezidentning
vakolatlari cheklangan edi. Xalqaro faoliyati va tamoyiliy tashabbuslari Xotamiy
«Madaniyatlararo dialog» (Dialogue among Civilizations) tashabbusini ilgari
surgan — G‘arb va Islom dunyosi o‘rtasidagi ziddiyatni kamaytirish maqsadida.
27

Tinchlik, erkinlik va faollik jihatidan o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatladi — masalan,
matbuot, kino va madaniyat sohalarida biroz yumshoq siyosat yuritishga harakat
qilgan.
1979-yilgi Eron inqilobi mamlakatning siyosiy va iqtisodiy tizimida jiddiy
o‘zgarishlarga olib keldi. Shohning boshqaruvining ag‘darilishi, xalqqa inqilobiy
o‘zgarishlar va yangi tuzum yaratishga bo‘lgan intilishlar bilan yuzaga keldi.
Inqilobdan keyin Eronning iqtisodiyoti, avvalo, neft sanoatiga tayanayotgan bo‘lib,
mamlakatni yangi islomiy tuzum shakllantirgan Xomeyniy rahbarligi ostida
iqtisodiy suverenitetni ta’minlashga intildi. Shu bilan birga, Eronning xalqaro
iqtisodiy aloqalarini cheklash va xorijiy davlatlar bilan iqtisodiy aloqalarni
kamaytirish siyosati amalga oshirildi. Inqilobdan oldingi davrda, 1970-yillarda
Eronning neft eksporti kuniga 6 million barrelni tashkil qilgan bo‘lsa, inqilobdan
keyin eksport sezilarli darajada pasayib, 1979–1980-yillarda 3 million barrelgacha
tushdi.
Xalqaro aloqalar izolyatsiyasi va sanksiyalar sababli Eronning iqtisodiyoti
yanada og‘irlashtirildi. Inqilobdan keyin, ayniqsa, AQSh tomonidan qo‘llanilgan
iqtisodiy sanktsiyalar Eronni izolyatsiya qilishga olib keldi. 1980-yilda AQSh
Eronning iqtisodiy tizimi va moliya bozorlariga sanksiyalar qo‘llashni boshladi, bu
esa mamlakatning neft eksportiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Eronning neft eksporti
1979-yilga kelib 6 million barrelni tashkil etgan bo‘lsa, inqilobdan keyin bu
ko‘rsatkich 3 million barrelga tushdi, va 1980-yilda faqat 1 million barrelga yetdi.
Bu jarayon Eronning iqtisodiy holatiga yirik zarba berdi va mamlakat iqtisodiyoti
deyarli yirik bozorlar bilan izolyatsiya bo‘lib qoldi.
1980-yillardagi Eron-Iroq urushi Eronning iqtisodiyotiga yana bir katta
zarba bo‘ldi. Urushning boshlanishi bilan Eronning iqtisodiyoti butunlay
yengilmagan qiyinchiliklarga duch keldi. Eron-Iroq urushi davomida Eronning
infratuzilmasi va neft eksporti jiddiy zarar ko‘rdi. 1982-yilda Eronning neft ishlab
chiqarish darajasi 2,5 million barrelni tashkil etgan bo‘lsa, 1983-1984-yillarda bu
ko‘rsatkich 1 million barrelga tushdi. Urushning davom etishi bilan, mamlakatda
ishlab chiqarish pasayib, resurslar chegaralandi. Eronning neft sanoati, iqtisodiy
28

o‘sish uchun eng muhim bo‘lgan tarmoq bo‘lib qolgan, ammo urush va sanksiyalar
tufayli uni to‘liq rivojlantirish va eksportni qayta tiklash mumkin bo‘lmadi.
Shunga qaramay, urush 1988-yilda tugagach, Eron iqtisodiy holatini tiklash
jarayoniga kirdi. Yangi hukumat iqtisodiy rivojlanish uchun bir qator islohotlarni
amalga oshirishga kirishdi. 1990-yillarda neft ishlab chiqarishning tiklanishi
boshlandi va 1995-yilda Eronning neft eksporti 2,5 million barrelga yetdi. 1990-
yillar o‘rtalarida mamlakatning neft ishlab chiqarish quvvatlari sezilarli darajada
tiklandi, ammo hali ham iqtisodiy rivojlanishning to‘liq tiklanishi yuzaga kelmadi.
1990-yillarda sanksiyalar, texnologik rivojlanishning sustligi va xalqaro moliya
tizimiga integratsiya qilishdagi qiyinchiliklar Erondagi iqtisodiy o‘sishning oldini
oldi.
Shuningdek, yangi hukumatning iqtisodiy siyosati orqali ijtimoiy sohalarga,
xususan, ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqalar sohalarga katta e’tibor berildi.
Biroq, ijtimoiy dasturlar ham iqtisodiy qiyinchiliklar va xalqaro moliya tizimidan
izolyatsiya bo‘lish sababli to‘liq amalga oshirildi deb aytish qiyin edi. Eronning
iqtisodiy barqarorligi uchun zarur bo‘lgan texnologik innovatsiyalarni joriy qilish
va yangi ishlab chiqarish tarmoqlarini rivojlantirishda ham qiyinchiliklar mavjud
edi.
1979-yilgi Eron islomiy inqilobi mamlakat tarixidagi eng muhim burilish
davrlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiy sohada ham chuqur o‘zgarishlarni boshlab berdi.
Inqilobdan avval Eron iqtisodiyoti asosan neft eksportiga asoslangan edi va ushbu
sektor davlat daromadlarining 80 foizidan ko‘prog‘ini ta’minlardi. Ammo
inqilobdan keyingi davrda iqtisodiyotning boshqa sohalarini rivojlantirish va
neftga qaramlikni kamaytirish siyosati olib borildi. Ushbu siyosatning amalga
oshirilishi jarayonida xalqaro sanksiyalar, sakkiz yil davom etgan Eron-Iroq
urushi, ichki iqtisodiy qiyinchiliklar va tashqi bosimlar kabi ko‘plab muammolar
yuzaga keldi. Shunga qaramay, mamlakatda iqtisodiyotning turli jabhalarida
sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirildi. 8
8
E. Nuriddinov, G’. Mirzayev “Jahon tarixi (Eng yangi davr)” O’quv qo’llanma materiali. Toshkent-2020
29

Eron iqtisodiyotining qishloq xo‘jaligi sektori inqilobdan keyin yangi
rivojlanish bosqichiga kirdi. Hukumat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va
qishloq joylarda yashovchi aholining turmush darajasini yaxshilash maqsadida
qishloq xo‘jaligiga katta e’tibor qaratdi. Sug‘orish tizimlarini modernizatsiya
qilish, yangi yerlarni o‘zlashtirish va qishloq xo‘jalik texnikalarini joriy etish
dasturlari amalga oshirildi. 1980-yillarning oxiriga kelib, bug‘doy va arpa kabi
asosiy qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi ortdi.
1990-yillarda bug‘doy ishlab chiqarish yiliga 9-10 million tonnaga yetdi va
bu mamlakatning ichki ehtiyojlarini deyarli to‘liq qoplash imkonini berdi.
Shuningdek, hukumat baliqchilikni rivojlantirishni ham qo‘llab-quvvatladi.
Xususan, Kaspiy dengizi va Fors ko‘rfazida baliq ovlash sanoati kengaydi, bu esa
eksport salohiyatini oshirishga xizmat qildi.
Boshqa sanoat tarmoqlarida ham jadal rivojlanish kuzatildi. Masalan,
mashinasozlik va avtomobilsozlik sohalari o‘sib bordi. Eronning "Iran Khodro"
avtomobil kompaniyasi o‘zining "Samand" modeli bilan ichki va xalqaro bozorda
o‘z o‘rnini mustahkamladi. 1997-yilga kelib, mamlakatda avtomobil ishlab
chiqarish hajmi 250 ming donadan oshdi.
Ta’lim sohasida inqilobdan keyingi davrda sezilarli islohotlar amalga
oshirildi. Hukumat savodxonlik darajasini oshirishga alohida e’tibor qaratdi. 1979-
yilda mamlakat aholisi orasida savodxonlik darajasi atigi 50 foizni tashkil etgan
bo‘lsa, 2000-yillarga kelib bu ko‘rsatkich 85 foizdan oshdi. Oliy ta’lim tizimi ham
rivojlandi: talabalar soni sezilarli darajada oshdi va texnik yo‘nalishdagi
mutaxassislar tayyorlash ustuvor vazifaga aylandi. Oliy o‘quv yurtlarida ilmiy
tadqiqotlarga katta e’tibor berilib, nanotexnologiyalar, biotexnologiyalar va sun’iy
yo‘ldosh texnologiyalari sohasida muhim yutuqlarga erishildi. Xususan, 2000-
yillarning boshida Eron o‘zining birinchi sun’iy yo‘ldoshini orbitaga chiqarishga
muvaffaq bo‘ldi.
Moliyaviy tizim inqilobdan keyin islomiy prinsiplar asosida qayta tashkil
qilindi. Bank tizimida foizsiz kreditlash amaliyoti joriy qilindi va ushbu tizim
islomiy moliya tamoyillariga moslashtirildi. Natijada, iqtisodiyotda moliyaviy
30

islohotlar amalga oshirildi va ichki investitsiyalar hajmi oshdi. 1990-yillarda
inflyatsiya darajasi 15-20 foiz oralig‘ida barqarorlashdi, bu esa aholi uchun
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘ldi.
Madaniyat va turizm sohasida ham ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi. Xalqaro
turizm inqilobdan keyingi dastlabki yillarda pasaygan bo‘lsa-da, ichki va diniy
turizm rivojlana boshladi. Mashhad, Qum va boshqa diniy markazlarga
ziyoratchilar soni ortdi. Bu ziyorat joylari nafaqat diniy, balki iqtisodiy jihatdan
ham muhim ahamiyat kasb etdi, chunki ular mahalliy iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-
quvvatladi. Shu bilan birga, eronlik rejissyorlarning xalqaro miqyosda tan olinishi
madaniyat sohasidagi muhim yutuqlardan biri bo‘ldi. 9
Umuman olganda, 1979-yilgi inqilobdan keyingi Eron iqtisodiyoti murakkab
va ziddiyatli rivojlanish jarayonini boshdan kechirdi. Neftga qaramlikni
kamaytirish, qishloq xo‘jaligi va sanoatni rivojlantirish, ta’lim va ilm-fanni
qo‘llab-quvvatlash kabi chora-tadbirlar mamlakat iqtisodiy tizimini yanada
diversifikatsiyalashga xizmat qildi. Shu bilan birga, xalqaro sanksiyalar va urushlar
kabi tashqi omillar iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirgan bo‘lsa-da, Eron o‘zining
mustaqilligini mustahkamlash va ichki resurslarni samarali ishlatishga qaratilgan
strategiyani davom ettirdi.
Muhammad Xotamiy davrida Eron;
Muhammad Xotamiyning 1997–2005-yillarda ikki muddat prezidentlik
qilgan sakkiz yilini ba zan Eronning islohotlar davri deb atashadi. Muhammadʼ
Xotamiyning 1997-yil 23-mayda boshlangan prezidentligi Eronning siyosiy
manzarasida jiddiy o zgarishlarni ko rsatib, islohotlar va modernizatsiyaga urg u
ʻ ʻ ʻ
berdi. Saylovda 80% ga yaqin saylovchilar ishtirokida ajoyib 70% ovoz bilan
g'alaba qozongan Xotamiyning g'alabasi keng ko'lamli qo'llab-quvvatlangani,
jumladan an'anaviy so'lchilar, iqtisodiy ochiqlikni targ'ib qiluvchi biznes rahbarlari
va yosh saylovchilar bilan ajralib turdi.
Xotamiyning saylanishi Eron jamiyatida, xususan, Eron - Iroq urushi va
mojarodan keyingi tiklanish davridan keyin o'zgarish istagidan dalolat berdi. Uning
9
Sh. Ergashev “Jahon tarixi (eng yangi davr)” 1-qism. Toshkent “O’ZBEKISTON” - 2013
31

prezidentligi, ko'pincha "Xordodning 2-harakati" bilan bog'liq bo'lib, qonun
ustuvorligi, demokratiya va inklyuziv siyosiy ishtirokga qaratilgan. Dastlab, yangi
davr sezilarli liberalizatsiyani ko'rdi. Eronda chiqadigan kundalik gazetalar soni
beshdan yigirma oltitaga ko'paydi. Jurnal va kitob nashri ham o'sdi. Xotamiy
tuzumi davrida Eron kino sanoati jadal rivojlandi va Eron filmlari Kann va
Venetsiyada sovrinli o‘rinlarni qo‘lga kiritdi.
Biroq, uning islohotchi dasturi Eronning konservativ elementlari, xususan,
Qo'riqchilar kengashi kabi kuchli lavozimdagilar bilan tez-tez to'qnash keldi. Bu
to qnashuvlar ko pincha Xotamiyning siyosiy janglarda mag lub bo lishiga olibʻ ʻ ʻ ʻ
kelgan va bu uning tarafdorlari orasida umidsizlikka olib kelgan. 1999-yilda
matbuotga yangi chekkalar qo'yildi. Sudlar 60 dan ortiq gazetani taqiqladi.
Prezident Xotamiyning muhim ittifoqchilari tashqi kuzatuvchilar "soxta" yoki
mafkuraviy asoslar bilan hibsga olindi, sudlandi va qamoqqa tashlandi.
Xotamiy ma muriyati konstitutsiyaviy jihatdan Oliy Rahbarga bo ysunib,
ʼ ʻ
uning asosiy davlat institutlari ustidan hokimiyatini cheklab qo ygan edi. Uning
ʻ
e'tiborga molik qonunchilik tashabbusi "egizak qonun loyihasi" saylov qonunlarini
isloh qilish va prezident vakolatlarini aniqlashtirishga qaratilgan edi. Ushbu qonun
loyihalari parlament tomonidan qabul qilingan, biroq Xotamiy islohotlarni amalga
oshirishda duch kelgan qiyinchiliklarni anglatuvchi vasiylar kengashi tomonidan
veto qilingan.
Xotamiyning prezidentligi matbuot erkinligi, fuqarolik jamiyati, ayollar
huquqlari, diniy bag'rikenglik va siyosiy rivojlanishga e'tibor qaratilishi bilan
ajralib turardi. U Eronning xalqaro miqyosdagi obro‘sini yaxshilashga intildi,
Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlik qildi va bir qancha Yevropa davlatlariga tashrif
buyurgan birinchi Eron prezidenti bo‘ldi. Uning iqtisodiy siyosati oldingi
hukumatlarning sanoatlashtirish sa'y-harakatlarini davom ettirib, xususiylashtirish
va Eron iqtisodiyotini jahon bozoriga integratsiyalashuviga qaratdi. Ushbu sa'y-
harakatlarga qaramay, Eron muhim muammolarga duch keldi, jumladan ishsizlik
va qashshoqlik bilan doimiy kurash.
32

Tashqi siyosatda Xotamiy qarama-qarshiliklarni murosaga keltirish,
"sivilizatsiyalar o'rtasidagi muloqot"ni yoqlab, G'arb bilan munosabatlarni
tiklashga harakat qilgan. Yevropa Ittifoqining bir qancha davlatlari 1990-yillar
oxirida Eron bilan iqtisodiy aloqalarni yangilay boshladilar, savdo va sarmoya
ko paydi. 1998-yilda Britaniya Eron bilan 1979-yilgi inqilobdan beri uzilganʻ
diplomatik munosabatlarni tikladi. Qo'shma Shtatlar o'zining iqtisodiy embargosini
yumshatdi, biroq u mamlakat xalqaro terrorizmga aloqadorligi va yadroviy qurol
salohiyatini rivojlantirayotganini ta'kidlab, yanada normallashgan munosabatlarga
to'sqinlik qilishda davom etdi.
33

Xulosa
XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar mamlakat tarixida muhim bir bosqichni tashkil etdi. 1979-yilgi
islomiy inqilobdan keyin Eronning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmasida jiddiy
o‘zgarishlar ro‘y berdi. Inqilob iqtisodiyotning neftga bo‘lgan qaramligini
kamaytirish, sanoatni rivojlantirish, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va
ta’lim tizimini yaxshilash kabi keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirishga turtki
berdi. Biroq, iqtisodiy inqilobning muvaffaqiyatiga ta’sir qilgan ko‘plab omillar,
jumladan, xalqaro sanksiyalar, sakkiz yillik Eron-Iroq urushi va ichki siyosiy
ziddiyatlar iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirdi.
Shu bilan birga, Eron o‘z ichki resurslarini samarali ishlatishga harakat qilib,
neft sanoatining qayta tiklanishi va diversifikatsiyasi, qishloq xo‘jaligining
rivojlanishi, sanoat va ta’lim sohasidagi yutuqlarni ta’minlashga erishdi. Qishloq
xo‘jaligi va sanoat tarmoqlarida innovatsion yondashuvlar va yangi texnologiyalar
joriy qilindi. Shuningdek, ta’lim sohasida amalga oshirilgan islohotlar orqali
savodxonlik darajasi oshdi, ilmiy-tadqiqot faoliyatlari rivojlandi va yuqori
malakali mutaxassislar tayyorlash tizimi kuchaytirildi.
Eronning iqtisodiy siyosati mustaqillikka erishish va tashqi bosimlarga
qarshi kurashish uchun o‘z ichki resurslarini maksimal darajada foydalanishga
qaratilgan bo‘lsa-da, bu jarayon ko‘plab qiyinchiliklarga duch keldi. Yirik neft
zaxiralariga ega bo‘lishiga qaramay, mamlakatni iqtisodiy izolyatsiya qilish,
sanksiyalar va urushlarning salbiy ta’siri, shuningdek, siyosiy muammolar
iqtisodiy rivojlanishni chekladi. Biroq, Eronning ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlari,
albatta, mamlakatning kelajakdagi mustaqil rivojlanishi va xalqaro aloqalarida o‘z
o‘rnini mustahkamlashga xizmat qildi. 1979-yilgi inqilobdan keyingi ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar Eronni yangi davrga olib chiqdi, lekin bu jarayon davomida
erishilgan natijalar bir qator ichki va tashqi omillarga bog‘liq bo‘lib, har bir yutuq
va muammo o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ldi.
34

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida o‘tkazilgan yig‘ilishdagi
so‘z nutqidan. 19.01.2021.y
2. Abrahamian, E. A History of Modern Iran. Cambridge University
Press, 2008.
3. Milani, M. M. The Making of Iran's Islamic Revolution: From
Monarchy to Islamic Republic. Westview Press, 1994.
4. Fischer, M. J. Iran: From Religious Dispute to Revolution. Harvard
University Press, 1980.
5. Katouzian, H. The Political Economy of Modern Iran: Despotism and
Pseudo-Modernism, 1926–1979. Macmillan, 1981.
6. Amuzegar, J. Iran’s Economy Under the Islamic Republic. I.B.
Tauris, 1997.
7. Afary, J. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911:
Grassroots Democracy, Social Democracy, and the Origins of Feminism.
Columbia University Press, 1996.
8. Sarimsokov A.A, Jahon tarixi (Osiyo va Afrika mamlakatlarining
o‘rta asrlar tarixi), Namangan. 2019-yil.
9. E. Nuriddinov, Sh. Zokirov, F. Ismatullayev “Jahon tarixi (Eng yangi
davr)” – Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2021-yil.
10 . E. Nuriddinov, G’. Mirzayev “Jahon tarixi (Eng yangi davr )”
O’quv qo’llanma materiali. Toshkent-2020 .
11. Sh. Ergashev “Jahon tarixi (eng yangi davr)” 1-qism. Toshkent
“O’ZBEKISTON” - 2013.
12. Sh. Ergashev “Jahon tarixi (eng yangi davr)” 1-qism. Toshkent
“O’ZBEKISTON” - 2015.
13. Sh. Ergashev “Jahon tarixi (eng yangi davr)” 1-qism. Toshkent
“O’ZBEKISTON” - 2018.
35

14. Cambridge University Press, The Cambridge History of Iran, vol. 7
(2008).
15. Hamid Algar — The Roots of the Islamic Revolution in Iran,
Berkeley, 1983.
Qo’shimcha adabiyotlar
36

1. Nikazmerad, Nicholas M. A Chronological Survey of the Iranian
Revolution. 1980. – P . 254.
2. Список литературы и источников Агаев С.Л. Иран в прошлом и
настоящем (Пути и формы революционного процесса). 1981. – М.,147
3. Эти сведения взяты в основном из вводной части книги Назим
оль- Ислама Кермани «История пробуждения иранцев». Первое
неполное издание книги появилось в ходе революции 1905-
1911.Ке p мани. Тарих-е бидари-йе иранийан. – Техран. 1953. – C. 456.
4. Farughy/Jean-Loup Reverier: Persien: Aufbruch ins Chaos?,
München 1979. – P. 154.
5. Farah Shahbanou of Iran. My Thousand and one day An
Autobiography. London. 1978. – P. 283.
Internet ma ’ lumotlari
1. www.ziyonet.uz
2. www.wikipedia.uz
3. www.tarix.sinaps.uz
Ilovalar
37

Ilova-1
XX-asrning ikkinchi yarmida Eronda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar
Yo‘nalish Tavsif Vaqt Ta’siri
Siyosiy
o‘zgarishlar Shoh rejimining
kuchayishi va "Oq
inqilob" dasturi 1953–1979 Siyosiy
markazlashuv,
Shoh rejimining
hokimiyati
kuchaydi
Agrar islohotlar Yer mulklarining
qayta
taqsimlanishi va
kichik fermerlarga
yer berilishi 1960–1970 Qishloq
xo‘jaligida
ijtimoiy tenglikka
qadam qo‘yildi
Sanayilashuv Neft sanoatiga
sarmoya kiritish,
sanoatning
rivojlanishi 1960–1979 Sanoat o‘sishi,
yirik
shaharlarning
kengayishi
Xotin-qizlar
huquqlari Ayollarga saylov
huquqi berilishi va
ta’lim sohasidagi
islohotlar 1963–1979 Xotin-qizlar
uchun ijtimoiy va
siyosiy
imkoniyatlar
kengaydi
Ta’lim islohotlari Maktablar va
universitetlar
sonining oshishi 1960–1970 Ta’lim sohasidagi
islohotlar, yangi
kadrlar tayyorlash
Tengsizlik Boy va kambag‘al
o‘rtasidagi
farqning oshishi 1960–1979 Ijtimoiy va
iqtisodiy
tengsizlikning
kuchayishi
38

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить