Etnoarxeologiyaning boshqa fanlar o’rtasidagi o’rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	41.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Etnoarxeologiyaning boshqa fanlar o’rtasidagi o’rni

Купить

MAVZU: ETNOARXEOLOGIYANING BOSHQA FANLAR
O’RTASIDAGI O’RNI
REJA:
KIRISH
I BOB. ETNOARXEOLOGIYA FANI HAQIDA UMUMIY TAVSIF
1.1. Etnoarxeologiya fani haqida umumiy tavsif
1.2. Etnoarxeologiya fanining vujudga kelishi tarixi
II BOB. ETNOARXEOLOGIYANING BOSHQA FANLAR O’RTASIDAGI
O’RNI
2.1 Etnoarxeologiyaning arxeologiya bilan o’zaro bog’liqligi
2.2 Etnoarxeologiyaning etnologiya va etnografiya va boshqa fanlari bilan
aloqasi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH
Milliy mustaqillik xalqimiz tarixida yangi uyg’onish davrini boshlab berdi.
Rus chorizmi va totalitar tuzum illatlari va tazyiqidan xolos bo’lib, o’tmish
tariximizni, ajdodlarimizning boy ilmiy-madaniy merosini yangicha ruh iftixor va
shijoat bilan xolisona o’rganishga kirishdik. Barcha jabhada bo’layotgan islohotlar
singari ma'naviy hayotimizda ham chukur hamda yangicha tafakkur asosida keng
tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Birinchi prizidentimiz tarixchilar oldiga quygan eng dolzarb va ustivor
vazifalar – milliy davlatchiligimiz tarixi va o’zbek xalqining etnogenezini tadqiq
etishda etnografiya (etnologiya)- elshunoslik (xalkshunoslik) fanining o’rni
beqiyosdir. Etnografiya va enoarxeologiya ko’p qirrali ijtimoiy fan bo’lib, uning
asosiy tadqiqot ob'yekti millatlar, xalqlar va elatlar (etnoslar) hisoblanadi. 1
XXI asr boshiga kelib jahon aholisi soni 7 mlrd.dan oshdi. O’tgan XX asr
mobaynida dunyoning etnik qiyofasi, unda yashovchi xalqlarning taqdirida tub
o’zgarishlar ro’y berdi. Birinchi va ikkinchi jahon urushlari millatlar taqdirida
ayanchli iz qoldirdi. Hozirgi davrda jahonda fanga ma'lum ikki mingdan ortiq
xalqlar va elatlar yashaydi. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda yer ko’rrasida
etnoslarning soni 3-4 mingga yetadi. Shulardan 257 tasi bir million kishidan ortiq
aholiga ega bo’lgan xalqlardan iborat bo’lib, ular jahon aholisining 96% ini tashkil
qiladi. Eng kam sonli aholiga ega 1,5 mingga yaqin xalqlar dunyo aholisining atigi
1-2% ini tashkil qiladi. Dunyo aholisi 3 mingga yaqin tilda so’zlashadi.
Sayyoramizning Avstraliya, Afrika, Amerika qit'alarida ibtidoiy jamiyat darajasida
turgan urug’-qabilalardan tortib, katta-kichik xalq va elatlargacha mavjuddir.
Albatta, ular ham sekinlik bilan qabilaviy tuzum sharoitidan bozor munosabatlari
girdobiga tortilmoqda.
Ma lumki, “xalq” tushunchasi bir necha ma noga ega. Ba zan oddiy tilda birʼ ʼ ʼ
to p kishilarni yoki avomni xalq desak, ba zan bir necha elat va millatlardan
ʼ ʼ
1
Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari.-T.: O`zbekiston,1997. b.102.

tashkil topgan davlat yoki mamlakat aholisini ham xalq deb ataymiz. Аslida “xalq”
so zi arabcha “yaratmoq” demakdir. Lekin o zbek tilida bu so z muayyan ijtimoiyʼ ʼ ʼ
tarixiy birlikni anglatadi. Etnografiyada xalq ma nosida “etnos” atamasi
ʼ
qo llaniladi. Etnoslar muayyan tarixiy davrning mahsuloti sifatida ayrim shaxs
ʼ
yoki kishilarning istagi bilan emas, balki ob ektiv tarixiy zaruriyat natijasida
ʼ
yuzaga keladi va rivojlanadi. Shuning uchun ham etnoslarning joylanishini,
ularning mazkur mintaqa tubjoy aholisi (avtoxton yoki aborigen) ekanligini yoki
boshqa yerdan ko chishi (migratsiya) natijasida kelganligini aniqlashda etnograflar
ʼ
paleoantropologik ma lumotlardan foydalanadilar. Ularning qaysi irqqa oid
ʼ
ekanligini aniqlashda antropologiya fani yordam beradi. Etnografiya “sof” irqlarni
emas, balki tarix taqozosi bilan o zaro yaqinlashgan ijtimoiy birliklarni o rganadi.
ʼ ʼ
Аntropologiya esa u yoki bu xalqning, etnik birlikning jismoniy qiyofasini
tipologik asosda tadqiq qiladi.
Qadimdan xalqlar savdo-sotiq yoki urushlar tufayli bir-biri haqida aniqroq
ma'lumotlarga ega bo’la boshlagan. Sharqda Bobil, Ossuriya, Eron xukmdorlari
o’zlarini ulug’lash maqsadida toshga bittirgan zafarnomalarda bosib olingan va
buysundirilgan mamlakatlar xalqlari haqida ko’plab ma'lumotlar qoldirgan.
Qadimgi Gretsiya va Rim mualliflari o’z asarlarida qo’shni qabilalar va elatlarning
etnik tuzilishi, turmushi va madaniyati to’g’risida boy ma'lumotlar qoldirishgan.

I BOB. ETNOARXEOLOGIYA FANI HAQIDA UMUMIY TAVSIF
1.1. Etnoarxeologiya fani haqida umumiy tavsif
Etnografiya fani, boshqa fanlar singari o ziga xos tadqiqot usullari va maxsusʼ
atamalariga ega. Uning uslubi muayyan dunyoqarash va nazariyalar
(metodologiya) bilan bog liq bo lib, o z tadqiqotlarini ayrim fan sohalari bilan
ʼ ʼ ʼ
aloqador holda amalga oshiradi. Аyniqsa u antropologiya, arxeologiya, lingvistika,
sotsiologiya, san atshunoslik kabi fanlar yutuqlaridan keng foydalanadi.
ʼ 2
Ma lumki, “xalq” tushunchasi bir necha ma noga ega. Ba zan oddiy tilda bir
ʼ ʼ ʼ
to p kishilarni yoki avomni xalq desak, ba zan bir necha elat va millatlardan
ʼ ʼ
tashkil topgan davlat yoki mamlakat aholisini ham xalq deb ataymiz. Аslida “xalq”
so zi arabcha “yaratmoq” demakdir. Lekin o zbek tilida bu so z muayyan ijtimoiy
ʼ ʼ ʼ
tarixiy birlikni anglatadi. Etnografiyada xalq ma nosida “etnos” atamasi
ʼ
qo llaniladi. Etnoslar muayyan tarixiy davrning mahsuloti sifatida ayrim shaxs
ʼ
yoki kishilarning istagi bilan emas, balki ob ektiv tarixiy zaruriyat natijasida
ʼ
yuzaga keladi va rivojlanadi. Shuning uchun ham etnoslarning joylanishini,
ularning mazkur mintaqa tubjoy aholisi (avtoxton yoki aborigen) ekanligini yoki
boshqa yerdan ko chishi (migratsiya) natijasida kelganligini aniqlashda etnograflar
ʼ
paleoantropologik ma lumotlardan foydalanadilar. Ularning qaysi irqqa oid
ʼ
ekanligini aniqlashda antropologiya fani yordam beradi. Etnografiya “sof” irqlarni
emas, balki tarix taqozosi bilan o zaro yaqinlashgan ijtimoiy birliklarni o rganadi.
ʼ ʼ
Аntropologiya esa u yoki bu xalqning, etnik birlikning jismoniy qiyofasini
tipologik asosda tadqiq qiladi.
Etnik jarayonni tadqiq qilishda turli tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari, og zaki
ʼ
ijod namunalaridan keng foydalaniladi. Etnoslarning kelib chiqishi va etnik
qiyofasini aniqlashda tilshunoslik ma lumotlari ham yordam beradi.
ʼ 3
Ularning
moddiy madaniyat xususiyatlarini arxeologiya fani bilan hamkorlikda aniqlash
2
Stiles, Daniel (1977). "Ethnoarchaeology: A Discussion of Methods and Applications". Man . 12 (1): 87–89.
3
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press . pp. 9-12 .

mumkin. Аholining joylashishi, o sishi, tevarak-atrofning ta siri, migratsiyasi kabiʼ ʼ
masalalarni o rganishda tarixiy-geografiya va demografik tadqiqot usullaridan
ʼ
foydalaniladi. Etnoslarning ma naviy madaniyati san atshunoslik,
ʼ ʼ
musiqashunoslik, dinshunoslik, fol’klor va adabiyot bilan hamkorlikda o rganiladi.
ʼ
Mazkur fanlarning o zaro bog liqligi tufayli keyingi yillarda qo shaloq ilmiy
ʼ ʼ ʼ
sohalar ham yuzaga keldi. Masalan, etnogenez va etnik tarix muammolarini tadqiq
qilishda etnik antropologiya, paleoetnografiya, etnolingvistika kabi sohalarda
samarali ish olib borilmoqda. Hozirgi davrdagi etnik jarayonlarni teran va keng
miqyosda tadqiq qilishda keyingi yillarda o tkazilayotgan sotsiologik tadqiqotlar
ʼ
yaxshi natijalar bermoqda. Natijada etnosotsiologiya, etnopsixologiya kabi yangi
ilmiy sohalar yuzaga kelishi muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari tabiiy-geog-
rafik sharoitga qarab yovvoyi o simliklarni ekib o stirish yoki yovvoyi hayvonlarni
ʼ ʼ
xonakilashtirish, urchitish kabi o ziga xos turmush xususiyatlariga ega elatlarning
ʼ
xo jalik xususiyatlarini aniqlashda etnografiya bilan hamkorlikda etnobotanika va
ʼ
etnozoologiya kabi yangi sohalar ham ish olib bormoqda. 4
Xalqlarni o rganishda etnografiya fani nihoyatda keng va xilma-xil
ʼ
manbalardan va usullardan foydalanadi. Etnoslarning ko p qirrali, rang-barang
ʼ
hayotini o rganishda ularning har kungi turmush tarzini bevosita kuzatish asosida
ʼ
joylarning o zida to plangan materiallar bosh manba hisoblanadi. Bir joyda uzoq
ʼ ʼ
davr yashab, kuzatish yo li bilan o tkazilgan tadqiqotlar eng samarali ekanligini
ʼ ʼ
mashhur etnograflar (L. Morgan, N. N. Mikluxo-Maklay, V. G. Bogoraz) alohida
qayd qilganlar. Bunday tadqiqotlar usuli statsionar tadqiqot deb nomlangan.
Bizning hozirgi sharoitimizda mazkur usuldan kam foydalanilmoqda. Qisqa
muddatda, yilning ma lum mavsumlarida o tkaziladigan tadqiqot ishlari
ʼ ʼ
ekspeditsiya usuli bo lib, hozir keng tarqalgan va u mavsumiy usul deyiladi.
ʼ 5

Dala ishlarida asosan axborotchilardan suhbat yo li bilan yozma yoki
ʼ
magnitofon va diktafon orqali ma lumotlar to plash, muayyan maishiy-madaniy
ʼ ʼ
4
Ascher, Robert (Winter 1961). "Analogy in Archaeological Interpretation". Southwestern Journal of
Anthropology . 17 (4): 217–225 .
5
http://www.en.m.wikipidia.org

turmush hodisalari, oila-nikoh munosabatlari va marosimlari, xalq sayillari va
o yinlarini kuzatish, ularda bevosita ishtirok qilish va ularni jiddiy o rganishʼ ʼ
(yozish, chizish, rasmga olish) kabi usullar qo llaniladi. Zamonaviy texnika
ʼ
vositasida (raqamli videokamera va raqamli fotoapparat, audio yozuvlar) va
an anaviy dala yozuvlarida xalq ma naviy hayotining ob ektlari va ko rinishlari
ʼ ʼ ʼ ʼ
(an analar, marosimlar, urf-odatlar, folklor qo shiqlar va shu kabilar) aks etadi.
ʼ ʼ
Ba zida dala tadqiqotlari jarayonida ayrim moddiy va ma naviy madaniyat
ʼ ʼ
namunalari muzeylar kollektsiyasi uchun yig iladi. Etnosotsiologik tadqiqotlar esa
ʼ
asosan maxsus anketalar tarqatish yo li bilan o tkaziladi va ular keyinchalik
ʼ ʼ
maxsus kompyuter prog-rammalari, masalan, SPSS asosida tahlil qilinadi. 6
Etnoarxeologiya predmetning qanday yaratilganligini va undan nima
maqsadda foydalanilayotganini tushunishga ham yordam beradi. 7
Keyinchalik
arxeologlar qadimgi jamiyatlar o'xshash ekologik sharoitlarni hisobga olgan holda
zamonaviy hamkasblari bilan bir xil usullardan foydalangan degan xulosaga
kelishlari mumkin.
Etnoarxeologiyaning yaxshi namunalaridan biri Brayan Xeyden (1987) bo'lib,
uning jamoasi Mesoamerikan quern-toshlarini ishlab chiqarishni o'rganib, tarixdan
oldingi quern-toshlarni ishlab chiqarish bo'yicha qimmatli ma'lumotlarni taqdim
etdi. Boshqa ko'plab tadqiqotlar kulolchilik, me'morchilik, oziq-ovqat, tola va
boshqa moddiy madaniyat turlarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanishga
qaratilgan. Eng yaxshi hollarda, bu tadqiqotlar uzoq muddatli etnografik dala
ishlarini o'z ichiga olgan (masalan, Herbich 1987, Kramer 1997, Deal 1998, Dietler
& Herbich 1998, Hinshaw 2000, Longacre & Skibo 2000, Kohn 2010).
1.2. Etnoarxeologiya fanining vujudga kelishi tarixi
6
Gould, Richard; Koster, Dorothy; Sontz, Ann (1971). "The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of
Australia". American Antiquity . 36 (2): 130-131.
7
Lane, Paul. Barbarous Tribes and Unrewarding Gyration? The Changing Role of Ethnographic Imagination in
African Archaeology . Blackwell.

1960-yillarga qadar arxeologiya va etnografiyaning birlashuvi, qoida
tariqasida, madaniy genezis va etnogenez jarayonlarini o rganish maqsadidaʻ
madaniy hodisalardagi o xshashlarni aniqlash maqsadida arxeologlarning
ʻ
etnografik materiallarga murojaatida ifodalangan. Ijtimoiy arxeologiya sohasida
faoliyat yuritgan arxeologlar ham jamiyat va ijtimoiy munosabatlarga oid
etnografik ma’lumotlarga asoslanib, bu yerda asosan qiyosiy tarixiy tahlil usulidan
foydalanganlar. Etnograflar, o'z navbatida, arxeologik materiallar va artefaktlar
(bu holda artefaktlar arxeologik qoldiqlardan qurilgan yoki hatto sun'iy ravishda
yaratilgan, ob’ektlar, narsalar, asboblar, hodisalarni tashkil etgan 8
yordamida
fanning muammolarini o'rganish imkoniyatlarini kengaytirdilar.
Etnoarxeologiyani arxeologiyaning haqiqiy subsiplinasi sifatida keng qabul
qilish 1950-yillarning oxiri va 1960-yillargacha paydo bo'ldi, chunki arxeologlar
uning turli xil ilmiy qo'llanilishini o'rganishni boshladilar. Bugungi kunda
etnoarxeologiya keng tan olingan tadqiqot amaliyotiga aylandi, bir necha
arxeologlar hatto oddiygina “arxeologlar” emas, balki “etnoarxeologlar” deb ta rif
ʼ
berishadi. 9

1960-1970 yillarda etnoarxeologiya Angliya-Amerika arxeologiyasida
birinchi navbatda zamonaviy arxeologiya usullari bilan bog'langan yo'nalish
sifatida rivojlana boshladi. 10

Etnoarxeologiyaga “harakat arxeologiyasi”, “tirik arxeologiya” deb ta rif
ʼ
berila boshlandi, asosiy e tibor “jonli madaniyat” arxeologiyasining
ʼ
mexanizmlarini tahlil qilishga qaratiladi. 11
G'arb tadqiqotida etnoarxeologiyaning
asosiy usulining maqsadi ijtimoiy-madaniy hodisalarni yanada kattaroq yoki hatto
deyarli to'liq qayta qurish qobiliyatiga erishish sifatida belgilangan. Va bu erda
8
Очерки социальной философии. - СПб: Изд-во Санкт-Петербугск. ун-та, 1998. - С. 71-72.
9
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001 ). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press. pp. 6 –31.
10
Шнирельман В . А . Этноархеология - 70- е годы // Советская этнография . - 1984. - № 2. - С . 112.
11
Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций (по материалам тазовских
селькупов). - Сургут, 1997. - С. 3-4.

asosiy vazifa "tirik" madaniyatning "o'lik" ga, boshqacha aytganda, etnografik
madaniyatning arxeologik madaniyatga aylanishining qonuniyatlari va
mexanizmlarini o'rganish edi. Ushbu qonuniyatlar va mexanizmlarni bilish teskari
harakat - arxeologik materiallarda qadimgi aholining "tirik" ijtimoiy-madaniy
qiyofasini qayta tiklash imkoniyatini keskin oshirdi.Hozirgi bosqichda rus
olimlarining etnoarxeologiyani bunday tushunishga munosabati qanday? Tom
ma'noda etnoarxeologiya sohasida faqat bir nechta rus olimlari ishlaydi.
Adabiyotlarda “...mahalliy arxeologiyada ham tarixshunoslik, ham arxeologik va
etnografik jihatdan etnoarxeologik tadqiqotlarning umumlashtirilgan tajribasi
mavjud emas”, 12
deb juda to g ri qayd etilgan. ʻ ʻ
I.G.Glushkovning yozishicha, 1950-yillarning oxiri - 1960-yillarning
boshlarida paydo bo'lgan. Anglo-amerika arxeologiyasida etnoarxeologiya
«... arxeologik rekonstruksiya maqsadida tirik madaniyatni maqsadli o'rganishga»
asoslanadi. 13
Bu allaqachon taniqli Sibir arxeologi ushbu ilmiy yo'nalishni bir xil
tushunishga moyil degan taassurot paydo bo'ladi. Va allaqachon aniq, faqat
uslubiy tomondan, A.V. Koenig, u "... "tirik" etnografik madaniyatda ushbu ilmiy
yo'nalishda olib borilgan eksperimental modellashtirish usulini tushunishni" taklif
qilganda. Biroq, u etnoarxeologiya masalalariga eng katta hissa qo‘shgan
amerikalik olimlarning “... qadimgi jamiyatlar rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarinigina emas, balki ularni ochib berishga mo‘ljallangan” degan fikrini
ham keltirishi qiziq xususiyatlari", shuning uchun fanning ushbu sohasi ortida
nafaqat metodologiya, balki madaniyat, jamiyat va ularning dinamikasi nazariyasi
ham mustahkamlanadi.
Mahalliy etnograflar orasida V.A. Shnirelman. 1970-yillardagi xorijiy
etnoarxeologiyaning rivojlanishini yoritib, u umuman haqli ravishda, bizning
fikrimizcha, g‘arb etnoarxeologlari o‘sha bosqichda “...nazariyaning tashkiliy roli
12
Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций (по материалам тазовских
селькупов). - Сургут, 1997. - С. 4.
13
Глушков И.Г. Керамика как археологический источник (методика технологической диагностики лепной
посуды). - Новосибирск, 1995. - С. 1.

va tuzatuvchi roli o‘rtasida zaruriy “muvozanat”ni topa olmaganiga e’tiborni
qaratadi. metodologiyaning roli". Va keyin u "... tarixiy qayta qurish tartibini
takomillashtirish yo'llarini izlayotgan, madaniy qoldiqlar va faoliyat ko'rsatayotgan
madaniyat tizimlari o'rtasidagi uzviy bog'liqlikni yaxshiroq tushunishga
intilayotgan" etnoarxeologlar ishining mohiyatini aniqroq aniqlashga intiladi. 14

14
Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография. - 1984. - № 2. - С. 114.

II BOB. ETNOARXEOLOGIYANING BOSHQA FANLAR
O’RTASIDAGI O’RNI
2.1 Etnoarxeologiyaning arxeologiya bilan o’zaro bog’liqligi
Etnoarxeologiya ilmiy fan bo’lib, shu bilan birga, ba'zilar bu haqda
arxeologiya va etnografiyaga nisbatan neytral tarzda gapirib, bu yo'nalish bu ikki
fan tutashgan joyda rivojlangan yoki rivojlanayotganini ta'kidlaydilar. Boshqalar
bevosita etnoarxeologiyani arxeologiyaga, ba'zilari esa uni arxeologiya usuli deb
atashadi. Nihoyat, etnoarxeologiyani etnografiyaning kichik fanlari sifatida
tushunish mavjud. Bunday nomuvofiqlik etnoarxeologik bilimlarning paydo
bo'lishi va keyingi rivojlanishining ma'lum bir bosqichi bilan bog'liq. Dastlab,
etnoarxeologiya ko'proq arxeologiyaning yo'nalishi va hatto uning uslubiy
xususiyatga ega bo'lgan subsiplinasi sifatida tushunilgan. Biroz vaqt o'tgach,
etnoarxeologik tadqiqotlar ko'proq etnografiya an'analarida olib boriladigan
tadqiqotlardir, degan fikr paydo bo'ldi. Yangi ilmiy fanning shakllanishi uchun
muayyan shart-sharoitlar va omillar zarur. Ular orasida asosiylari: 1) yangi ilmiy
yo`nalishni bilishga bo`lgan ijtimoiy ehtiyoj; 2) ilmiy ishlanmalar, usullar,
to'plangan bilimlar va boshqalar; 3) fanni intizomli tashkil etish darajasi,
olimlarning o‘zaro aloqalari va boshqalar; 4) ushbu profildagi mutaxassislarni
tayyorlash (mutaxassislik, malaka oshirish kurslari, darsliklar, kafedralar va
boshqalar mavjudligi).
Mahalliy etnoarxeologik intizomni shakllantirishning ijtimoiy va ilmiy
shartlariga kelsak, ijobiy javob berish mumkin - bunday sharoitlar ushbu
darslikning "Kirish" qismida va quyida, ikkinchi bobda muhokama qilinganidek,
shakllangan. Uchinchi va to'rtinchi o'rinlarga kelsak, bu erda hali ham aniq
tanqislik mavjud. 15

Etnoarxeologiyaning fan sifatida intizomiy tashkil etilishi endigina vujudga
keladi. Shunday qilib, Rossiya Fanlar akademiyasining Etnologiya va
15
Томилов Н.А. Проблема этнографо-археологических комплексов в исследованиях омских
этноархеологов // Этнографическое обозрение. - 1998. - № 1.- С. 3-14.

antropologiya institutida etnoarxeologiya sektori (Moskva), Sibir (Kemerovo,
Omsk, Surgut, Tomsk) va Rossiyaning boshqa mintaqalarida etnoarxeologiya
bo'yicha kichik guruhlar (hatto ular haqida ma'lumot) mavjud. hali
umumlashtirilmagan) va etnoarxeologiya sohasida deyarli yakka holda ishlaydigan
oz sonli mutaxassislar. Ya'ni, etnoarxeologiyani xususiy ilmiy fan deb hisoblash
mumkin bo'lgan etnoarxeologik bilimlar sohasida ilmiy tadqiqot institutlari yoki
ularning alohida bo'limlari yetarli emasligi aniq.
Bu yerda olimlar o'rtasidagi o'zaro ta'sirning chastotasi va zichligi ham etarli
emas. Etnoarxeologiya muammolari, albatta, Rossiyada o'tkaziladigan turli
xalqaro, rus va mintaqaviy ilmiy kongresslar, konferentsiyalar, seminarlar va
simpoziumlarda muhokama qilinadi. Omsk olimlari har yili mamlakatning turli
ilmiy markazlarida "Arxeologik va etnografik tadqiqotlar integratsiyasi"
umumrossiya ilmiy seminarini o'tkazib, uni xalqaro tadbir darajasiga
ko'tarishlariga umid qilmoqdalar. Bunday seminarlar ular tomonidan 1993 yildan
beri Novosibirsk, Omsk, Sankt-Peterburg, Ufada o‘tkazib kelinmoqda, ularni
Moskva, Vladivostok, Yekaterinburg, Kemerovo va yana Novosibirsk va Omskda
tashkil etish rejalashtirilgan. Lekin hozircha bu soha mutaxassislarining uyushma,
ilmiy muvofiqlashtiruvchi kengash yoki boshqa tashkilot shaklida jamoat
hamkorligi mavjud emas. 16
Shuningdek, olimlarni birlashtirgan etnoarxeologiyaga oid ilmiy jurnal ham
mavjud emas. Bu boradagi ilmiy ishlar turli to‘plamlarda, etnoarxeologik
tadqiqotlar natijalari alohida monografiyalarda ham nashr etilgan. Omsk olimlari
“Etnografik va arxeologik majmualar: madaniyat va jamiyat muammolari” nomli
ko‘p jildli ilmiy turkumda kitoblar nashr ettirmoqda va mamlakatning turli ilmiy
markazlaridan kelgan ayrim olimlar tomonidan ushbu turkumda etnoarxeologik
asarlar nashr etilishiga umid bor.
Bu sohada mutaxassislar tayyorlashga kelsak, bu yerda yo arxeologiya, yo
etnografiya doirasida dastlabki qadamlar qo‘yilmoqda. Universitetlarda
16
Этноархеологическое направление в омской исторической науке // История и культура Сибири. - Омск,
1996. - С. 110-115.

etnoarxeologiyaning alohida ixtisosligi, kafedralar, aspiranturalar mavjud emas.
Va shunga qaramay, etnoarxeologiya va uning alohida bo'limlari bo'yicha o'quv
kurslari ishlab chiqilmoqda, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlanmoqda,
etnoarxeologik mavzularda birinchi dissertatsiyalar tayyorlandi va himoya qilindi.
Shu munosabat bilan, hozirgi bosqichda etnoarxeologiyaning gumanitar fanlar
tizimidagi mumkin bo'lgan o'rnini aniqlash, tadqiqot yo'nalishlari va dasturlarini
belgilash muhimdir. Etnoarxeologiya, agar shakllangan bo'lsa, ijtimoiy fanning
ilmiy intizomi - tarix, sotsiologiya, psixologiya, iqtisod va boshqalar kabi xususiy
fanlarni o'z ichiga olgan fanlar oilasi sifatida belgilanadi. Ikkinchisi an'anaviy,
klassik fanlarga tegishlidir. Ammo tarixda xususiy an'anaviy fanlar ham mavjud
bo'lib, ular orasida arxeologiya va etnografiya mavjud. Ko'rinib turibdiki,
etnoarxeologiya bir xil ilmiy fanga aylanishi mumkin. Uning maqsadi,
shuningdek, arxeologiya va etnografiya, yangi bilimlarni olishdir.
Bugungi kunda rus fanida paydo bo'lgan etnoarxeologik intizom mavzusi
masalasi munozarali. Bu, o'z navbatida, o'rganish ob'ekti haqidagi savol bilan
bog'liq - nimani o'rganish kerak: haqiqat yoki usullar yoki ikkalasi? Va unga javob
amaliy ahamiyatga ega bo'ladi. Agar etnoarxeologiya metodlarni ishlab chiqishga
qisqartirilsa, u retseptlar (loyihalar, texnologiyalar va boshqalarni yaratish) va
tadqiqot usullarini ishlab chiqish bilan bog'liq bo'lgan an'anaviy fanlar qatoriga
kiradi. Bu to'g'ri yo'nalish, bu erda nafaqat xorijiy, balki mahalliy fanda ham
ma'lum o'zgarishlar kuzatilmoqda.
Ammo etnoarxeologiyaning o'tmishdagi ijtimoiy-madaniy voqelikni
o'rganishdagi istiqbollari ham ko'zga tashlanadi. Yangi maxsus tadqiqot dasturlari
paydo bo'lmoqda va, ehtimol, paydo bo'lishda davom etadi. Arxeologiya va
etnografiyada o'nlab yillar davomida to'plangan va ma'lum bo'lgan bilimlarni yangi
tizimlashtirish dasturlarini yaratish imkoniyatlari mavjud. Va tadqiqot va yig'ish
dasturlarining birligi 17
etnoarxeologiyada sifat jihatidan yangi bilimlarni olish
uchun ufqlarni ochishi mumkin, bu esa tarixiy bilimlarni sezilarli darajada
17
Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций (по материалам тазовских
селькупов). - Сургут, 1997. - С.19.

to'ldiradi. Bugungi kunda etnoarxeologik yo'nalishda uslubiy tadqiqot dasturlariga
ehtiyoj bor. Albatta, etnoarxeologik ob'ektni o'rganish usullarini ishlab chiqish
dasturlariga muhim o'rin berilishi kerak.

2.2 Etnoarxeologiyaning etnologiya va etnografiya va boshqa fanlari bilan
aloqasi
Etnoarxeologa arxeologiya va etnografiya chorrahasida, to g rirog i,ʻ ʻ ʻ
arxeologiya va etnografiyani birlashtirish yoki fanlarni “kesish” natijasida
shakllanadi. 18
Shu munosabat bilan arxeologiya va etnografiyaning ayrim tadqiqot
vazifalarini etnoarxeologik yo‘nalishda “qo‘lga olish” ham tabiiydir. Ilmiy
bilimlarning har qanday sohasida yangi ilmiy yo'nalishlarni ajratib ko'rsatishda bu
odatiy hodisadir. Shunday qilib, tarixda (arxeologiya, genealogiya, tarixnavislik,
manbashunoslik, etnografiya va boshqalar) ko‘plab xususiy ilmiy fanlar paydo
bo‘ldi va tabiiyki, bu fanlar tarix fani vazifalarining salmoqli qismini o‘z
zimmalariga oldilar. Shu sababli, ob'ekt-sub'ekt hududida etnoarxeologik
yo'nalishning arxeologiya va etnografiya bilan qandaydir kesishishi bor va
bo'lishida g'alati narsa yo'q. Etnoarxeologiya ob'ekti va predmetining o'ziga xos
xususiyatlarini aniqlash muhim bo'lib, bu umumiy tarixiy bilimlarni
chuqurlashtiradigan bir qator tadqiqot muammolarini belgilash imkonini
beradi.Etnoarxeologiyaning ob'ekti yuqorida taklif qilingan maqsadiga asoslanib,
arxeologik va etnografik bilimlarni integratsiyalashgan holda qurilgan yoki
rekonstruksiya qilingan murakkab tuzilishi va aloqalariga ega bo'lgan ijtimoiy-
madaniy tizimlardir. 19

Umuman olganda, etnoarxeologiyaning tarixiy voqelik va tarixiy jarayonlarni
aks ettiruvchi ijtimoiy-madaniy hodisalarning xossalari, shuningdek, bu
hodisalarni o tmishdagi ijtimoiy-madaniy tizimlarni, ularning ichki funksional
ʻ
aloqalari va munosabatlarini qurish yoki rekonstruksiya qilishga imkon beruvchi
bir tizimga birlashtirish xususiyatlaridir. boshqa tizimlar bilan. 1997 yildan beri
etnoarxeologiyaning tadqiqot ob'ekti va predmeti ta'riflari biz tomonidan shunday
18
McCall, G. S. (2012). Ethnoarchaeology and the organization of lithic technology. Journal of Archaeological
Research, 20(2), 157-203.
19
Глушков И.Г. Керамика как археологический источник (методика технологической диагностики лепной
посуды). - Новосибирск, 1995. - С.23.

hajmli va biroz uzunroq shaklda berilgan, garchi ilgari bu ta'riflarning mazmunini
ko'rsatishga urinishlar bo'lgan bo'lsa-da, ammo unchalik to'liq bo'lmagan shaklda.
Etnoarxeologiya ilmiy yo'nalishdagi nazariy va empirik darajadagi muammolar
doirasi ancha keng ekanligini ko'ramiz. Ularning yechimi, bizningcha,
insoniyatning o'z tarixi haqidagi bilimini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Ammo etnoarxeologiyani faqat o'tmish hodisalarini qayta qurish usuli bilan bog'liq
bo'lgan ilmiy yo'nalish deb hisoblasak ham, bu holda ham bu usulning uslubiy va
nazariy jihatlari paydo bo'ladi. 20

Shu bilan birga, shundan kelib chiqish kerakki, etnik va etnosotsial jarayonlar
tizimida nihoyatda muhim bo’lgan sotsial-madaniy va ularning turlaridan biri
sifatida etnomadaniy jarayonlarni o’rganishda arxeologik materiallar, shubhasiz,
dastlabki davr uchun katta ahamiyat kasb etadi. tarixiy va madaniy jamoalarning
etnik tarixining davrlari. Masalan, Sibir kabi mintaqaga kelsak, rus yozma
manbalari davrida, xususan, XVII-XVIII asrlar uchun arxeologik materiallarning
mahalliy aholi madaniyatini va umuman, tarixni o'rganishdagi roli. savodsiz
xalqlar ancha muhim bo'lib qolmoqda. 21
Albatta, yozma manbalar - arxiv
materiallari, nashr etilgan hujjatlar, sayohatchilarning eslatmalari, turli profildagi
olimlarning asarlari va boshqalar. - etnografik xususiyatga ega bo'lgan juda ko'p
ma'lumotlarni o'z ichiga oladi, lekin madaniy va ba'zan ijtimoiy hodisalarni
tavsiflashda ko'pincha yuzakilik va o'ziga xoslik juda ko'p bo'ladi va
madaniyatning ba'zi jihatlari ba'zan umuman ta'sir qilmaydi. ushbu turdagi
hujjatlar. Boshqa turdagi manbalarga, birinchi navbatda arxeologiya materiallariga
murojaat qilish zarurati shundan kelib chiqadi. Sibirga kelsak, adabiyotimizda o rtaʻ
asrlar va yangi davr arxeologik yodgorliklarini o rganishning ahamiyati doimiy
ʻ
ravishda yozib boriladi. 22
Aynan shu davrlar yodgorliklarini o'rganishda etnografik
materiallardan bevosita foydalanish uchun istiqbolli imkoniyat paydo bo'ladi.
20
Gould, R. A.; Koster, D. A.; Sontz, H. L. (1971). "The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of
Australia". American Antiquity . 36 (2): 149–169.
21
Ascher, Robert (Winter 1961). "Analogy in Archaeological Interpretation". Southwestern Journal of
Anthropology . 17 (4): pp.317–325.
22
Fewkes, Jesse (1901). Tusayan Migration Traditions . Washington: Washington Government Printing Office.
p. 579 . Retrieved 28 September 2014.

Yana bir bor ta'kidlash kerakki, hozirgi kunga qadar bunday tadqiqotlar ko'pincha
arxeologlarning etnografik materiallarga, etnograflarning arxeologik ma'lumotlarga
faqat o'xshashliklarni izlash uchun bir tomonlama murojaatlarini ko'rsatdi.
Moskva tadqiqotchisi I.S. Gurvich haqli ravishda, bizning fikrimizcha,
"...etnogenezga bag'ishlangan deyarli har bir asarda e'lon qilingan, bu muammoga
kompleks yondashuv mohiyatan ezgu tilak bo'lib qolmoqda". 23
Tegishli fanning
nazariy pozitsiyalari va usullarini etarli darajada o'zlashtirmaslik ko'pincha ushbu
ikki profil mutaxassislarini noto'g'ri xulosalarga yoki shunchaki yuzaki
bayonotlarga olib keladi. Umuman olganda, arxeologik va etnografik tadqiqotlar
nazariyasi va metodologiyasini o'zaro bog'lamasdan, arxeologik majmualarni etnik
talqin qilish muammosini yanada hal qilmasdan, antik davrdagi ijtimoiy-madaniy
jarayonlarni o'rganish etarlicha istiqbolli bo'lmagan holat aniqlandi. Natijada,
fanning zamonaviy darajasida tarixiy ma'lumotlar sohasida, birinchi navbatda,
ijtimoiy-madaniy, shu jumladan etnik shakllanishlar tarixini o'rganishda nisbatan
kam miqdordagi arxeologik va etnografik ma'lumotlar ochiladi. Bu muammoni hal
qilishda arxeologiya ham, etnografiya ham birdek manfaatdor tomonlardir. 24
Ko’rinib turibdiki, bu yo‘nalishda ishlashning dastlabki vazifalaridan biri bu
ikki fan o‘rtasidagi o’ziga xos tafovutni bartaraf etishdir. Shuni ta'kidlash kerakki,
arxeologiya va etnografiya, avvalambor, keng ma'noda madaniyat va jamiyat
ularning umumiy o'rganish ob'ekti ekanligi bilan bog'liq. Demak, bu ikki fanning
umumiy masalalarining butun majmuasi: tabiiy-ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlarni, iqtisodiy va madaniy tiplarni, moddiy, ijtimoiy-me'yoriy va ma'naviy
madaniyat hodisalarini o'rganish, tarixiy voqealarning borishini aniqlash.
ob'ektlarning funktsiyalari, oilaviy va ijtimoiy munosabatlarni qayta qurish va
boshqalar. Ushbu muammolarning ko'pchiligini hal qilishda arxeologiya va
etnografiya, qoida tariqasida, o'zlarining ilmiy usullaridan foydalanadilar va
ko'pincha bu ikki fanni bog'lamaydigan o'zlarining qat'iy belgilangan muammolar
doirasiga ega. Ammo so‘nggi yillarda mamlakatimiz ilm-fanida o‘sib borayotgan
23
Очерки социальной философии. - СПб: Изд-во Санкт-Петербугск. ун-та, 1998. - С. 81.
24
http://www. edu . e - history . kz .

arxeologik va etnografik tadqiqotlarning integratsiyalashuvi aynan etnoarxeologik
bilimlarni joriy etish orqali sotsial-madaniy hodisalar va tizimlarning genezisi va
dinamikasini o’rganishning sifat jihatidan yangi bosqichiga olib keladi. 25

XULOSA
Etnoarxeologiya – XX asrda arxeologiya va etnografiyaning
integratsiyalashuvi natijasida vujudga kelgan va rivojlangan, jamiyat va insoniyat
25
Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография. - 1984. - № 2. - С. 115.

madaniyatining genezisi va dinamikasi bo yicha qator muammolarni hal qilishgaʻ
mo ljallangan ilmiy yo nalish (yoki hatto alohida rivojlanayotgan fan),
ʻ ʻ
shuningdek, ushbu muammolarning arxeologik va etnografik ko'rinishining
konjugasiyasiga asoslangan turli xronologik davrlarning elementlari. Va bu
yo'nalishning qisqacha ta'rifi: etnoarxeologiya - madaniyat va jamiyat haqidagi
ilmiy bilimlarning bo'limi, ularning arxeologik va etnografik bilimlarini
birlashtiradi.
Etnoarxeologiya ta'rifini ishlab chiqishga bunday yondashuvning asosi
insoniyatning umumiyligi "... o'ziga xos madaniy xilma-xillik, mozaika, lekin
tuzilish va o'zini o'zi tashkil etishga intilish, ob'ektiv mavjud bo'lganlarning
uzluksizligi" degan uslubiy pozitsiyadir. va jamiyat va madaniyatning alohida
elementlari”.
Shu nuqtai nazardan, etnoarxeologik bilimlarning ma'nosi arxeologik va
etnografik voqelikdagi sotsial-madaniy hodisalarning tuzilishi va tizimli tashkil
etilishi (tuzilishi va tizimining ko'rinishi) jarayonlarini bilishdir. Oxir oqibat,
hamma narsa sotsiallik, jamiyat, jamiyatni izlash, qayta qurish, loyihalash va
o‘rganish, ularning munosabatlarini madaniy osori-atiqalarga mos ravishda tashkil
etish, boshqacha aytganda, ijtimoiy-madaniy voqelik modellari va ularning
dinamikasini aniqlash va o‘rganishga to‘g‘ri keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

1. Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.-T.: O`zbekiston,1997. b.102
2. Stiles, Daniel (1977). "Ethnoarchaeology: A Discussion of Methods and
Applications". Man . 12 (1): 87–89.
3. David, Nicholas; Kramer, Carol (2001). Ethnoarchaeology in
action (Digitally repr., with corr. ed.). New York: Cambridge University
Press . pp. 9-12 .
4. Ascher, Robert (Winter 1961). "Analogy in Archaeological
Interpretation". Southwestern Journal of Anthropology . 17 (4): 217–225.
5. Gould, Richard; Koster, Dorothy; Sontz, Ann (1971). "The Lithic
Assemblage of the Western Desert Aborigines of Australia". American
Antiquity . 36 (2): 130-131.
6. Lane, Paul. Barbarous Tribes and Unrewarding Gyration? The Changing
Role of Ethnographic Imagination in African Archaeology . Blackwell .
7. Очерки социальной философии. - СПб: Изд-во Санкт-Петербугск. ун-
та, 1998. - С. 71-72.
8. Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография.
- 1984. - № 2. - С. 112.
9. Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций
(по материалам тазовских селькупов). - Сургут, 1997. - С. 3-4.
10. Глушков И.Г. Керамика как археологический источник (методика
технологической диагностики лепной посуды). - Новосибирск, 1995. -
С. 1.
11. Томилов Н.А. Проблема этнографо-археологических комплексов в
исследованиях омских этноархеологов // Этнографическое обозрение. -
1998. - № 1.- С. 3-14.
12. Этноархеологическое направление в омской исторической науке //
История и культура Сибири. - Омск, 1996. - С. 110-115.

13. McCall, G. S. (2012). Ethnoarchaeology and the organization of lithic
technology. Journal of Archaeological Research, 20(2), 157-203.
14. Fewkes, Jesse (1901). Tusayan Migration Traditions . Washington:
Washington Government Printing Office. p. 579 . Retrieved 28
September 2014 .
15. http://www.edu.e-history.kz .
16. http://www.en.m.wikipidia.org

ETNOARXEOLOGIYANING BOSHQA FANLAR O’RTASIDAGI O’RNI

Купить