Etnogenez va etnik tarix nazariy asoslari fanining fan sifatida shakllanishi, tarixshunosligi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Etnogenez va etnik tarix nazariy asoslari fanining fan sifatida shakllanishi, tarixshunosligi

Купить

Etnogenez va etnik tarix nazariy asoslari fanining fan sifatida shakllanishi,
tarixshunosligi
Reja:
1. O ‘ rta asrlar davridagi etnografik kuzatishlar.
2. Buyuk geografik kashfiyotlar davri va ibtidoiy xalqlar to‘g‘risidagi
etnografik bilimlarning kengayishi.

1.O ‘ rta asrlar davridagi etnografik kuzatishlar.
Bu davr tarixda k o‘ pchilik xollarda diniy ja h olat xukmronlik q ilgan davr
sifatida, inson fikrlarining tur g‘ unlik davri si fatida tal qi n q ilinadi. Bu qi sman
t o‘g‘ ri. O ‘ rta asr olimlarining yozgan asarlarini yangitdan zamonaviy fan yutuqlari
nazaridan talqin qilish va yangi ochilgan manbalar o‘rta asrlar davomida juda
k o‘ plab yangi emperiq xayotiy bilimlar t o‘ planganligini k o‘ rsatadi. Lekin b ular
ibtidoiy jamoa tarixiga oid emas. Lukresiy Kar erishgan yutu q lar t o‘g‘ risida,
Lukresiy Kar erishgan laraja t o‘g‘ risida bu vaqtda gapirmasa xam b o‘ ladi. Uning
o‘ rniga Lukresiy Karda t asvirlangan tabiat bilan, bir-birlari bilan xayot uchun
kur ashayotgan ibtidoiy odamlar tarixi o‘ rnini bu davrda injilda tas virlangan
odamning yetti kunda xudo tomonidan yaratilishi to‘g‘ risidagi xristian ta’limoti
egallaydi. Fandan ibtidoiy tar ixning rivojlanishi, qa rama-karshiliklari, kurashi
to‘g‘risi dagi fikrlari kuvib chik a rildi, uning o‘ rnini mu q addas yozuvlarning biror-
bir joydagi biror-bir s o‘ z t o‘ grisidagi q uruk munozaralar o‘ rin egalladi.
Lekin bu davrda x a m geografiya sox asi da bilimlar kengayib bordi. Arab
madaniyatining bilimdoni Ignatiy Yulianovich Krachkovskiyning asarida k o‘ rsatib
berilishiga q araganda arablar o‘ sha va q tda shimoliy muz okeani ni bilganlar,
Yevropaga Sibir, Xitoy va Shar qiy Yevropa xal q lari t o‘g‘ risida ma’lumotlar,
Janubiy Afrika q ora xalqlari t o‘g‘ risidagi uzu q , yulu q xikoyalar yetib kelgan. Bu
ma’lumotlar o‘ sha vaqtdagi diniy tasavvurlar bilan aralashib ketib ba’zi bir
vaqtlarda, misol uchun Щ arkdagi kuchuk boshli odamlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar
singari fantastik tu s olgan. Lekin bu singari ma’lumotlar bilan birgalikda bo shqa
xalqlar to‘g‘risidagi xa q i q atga to‘g‘ri keladigan, o‘sha vaqtdagi ma’lum
xalq l arning xayot tarzi, urf-odatlari, an’analari to‘g‘risidagi to‘g‘ri ma’lumot
beruvchi manbalarning soni ko‘payib borgan.
Yevropa fani tarixida, etnografiya, geografiya va xato tarixda (tarixchilar xam
ularning yozuvlarisiz biror ish q ila olmaydi) uzo q o‘ lkalarga sayoxat qi lib o‘sha
o‘lkalardan xayratga tushgan Yevropaga xali k o‘ rilmagan xalq l ar, ularning
g‘ aroyib odatlari to‘g‘risida ma’lumotlar olib kelgan. Sayoxatchilarning nomlari
oltin xarf bilan bitilgan. Plano Karpini, Vilyam Rubrukvis, Marko Polo singari o‘ n

ikkinchi asr g‘ arbiy Yevropa sayoxatchilari Yevropaga anchagina fantastik
ma’lumotlar olib kelishdi. Bunday m a’lu motlar ayni q sa Marko Poloda k o‘ p
uchraydi. Lekin shu bilan birgalikda ular G’ arbiy Yevropa fanini o‘rta, markaziy
va Sharqi y Osiyo to‘g‘ risidagi teng s iz geografiq etnografik ma’lumotlar bilan xam
boyitishdi. Ular o‘ zlari sayoxat k ilib borgan o‘lkalar, u o‘lkalar dagi xalq l ar,
ularning urf - odatlari va tarixi to‘g‘risida, Chi ng izxon va chingiziylar to‘g‘risida
juda k o‘ plab ma’lumotlarni Yevropaga yetkazib berishdi. Ularning ma’lumotlari
asosida o‘sha vaqtdagi Yevropa dunyoning naqalar kengligini, dunyoda qan chalik
ko‘p xalq , yashashini, ularning urf- odat, udumlari Yevropadan na qalar far q
qilishini xis q ilishdi. Sharqiy Yevropada u vaqtda sayoxatlar to‘g‘risida gap xam
b o‘ lishi mumkin emas edi. Feodal tarqoqliq m o‘g‘u l- tatar zulmi bunga xech
k a nday imkon k al dirmagan edi. To‘g‘ri, o‘sha vaqt yilnomalarida aks ettirilmagan
ba’zi bir sayoxatlar bo‘ lgan b o‘ lishi xam mumkin. Yilnomalarda, yozma
manbalarda fa qat b itta sayoxat to‘g‘risida, XV - a s rda Tverlik savdogar Afanasiy
N ikitinning Shar qdagi sayoxati to‘g‘risida ma’lumotlar sa q lanib q olgan. Uning
sayoxati olti yil davom yet ib, shundan uch yilini u Xi n distonda o‘ tkazdi.
X i ndistondagi xalq l arning xayot tarzi uning kundaliklarida to‘g‘ri va bataf s il bayon
q ilingan. G’arbiy Yevropalik sayoxatchilarning yozuvlari bilan birgalikda
bularning x a mmasi Osiyo mamlakatlarining davlat tuzumi, xalq l arning xayot tarzi
to‘g‘risida Yevropada ancha to‘g‘ri ta’surotlar vujudga keltirdi. Undan Osiyoning
chekka xududlarigina istisno. O‘sha vaqtdagi ma’lum dunyoning chegaralari
kengayib bordi. Ibtidoiy jamoa tarixi to‘g‘risidagi tushunchalar bu vaqtda xristian
dinining tushunchalaridan tash qa riga chi q magan. Lekin geografiya u bilan
birgalikda etnografik bilimlarning kengaytirib borishi o‘ z - o‘ zidan kelajakda
umumiy xulosalar chi qa rish uchun asos b o‘ lib xizmat k i lgan.
2.Buyuk geografik kashfiyotlar davri va ibtidoiy xalqlar to‘g‘risidagi
etnografik bilimlarning kengayishi.
O ‘ rta asrlar davridagi etnografik bilimlarning to‘planishi juda sekin- astalik
bilan borgani jamiyatga katta ta’sir o‘tkazmagan. Faqat XV-XVI asrlar chegarasida

yangi noma’lum yerlarning ochilishi, yangi geografik kashfiyotlar davridan
boshlab vaziyat o‘zgardi. XV asrning oxirida bir-biridan besh yil farq bilan ikkita
buyuk geografik kashfiyot qilindi. Xristofor Kolumb dengiz orqali sayohat kilib,
noma’lum kit’a Amerikani kashf qildi va Portgaliyalik dengiz sayyoxi Vasko da
Gama Afrikani janubiy tomondan aylanib o‘tib Xindistonni kashf qildi va
Xindistonga dengiz yuli orqali borish mumkinligini isbot qildi, navbatdagi asr XVI
asrning birinchi yarmida planetamizning shakli to‘g‘risidagi munozaralarga
barxam bergan Magellanning dunyo aylana birinchi sayoxati amalga oshirildi. Bu
sayoxatlarning xammasi boylik uchun, birinchi navbatda oltin va ziravorlar uchun
yangi ochilgan mamlakatlarga yurish tarzida tashkil qilingan edi. Shuning uchun
birinchi dengiz sayoxatlaridan so‘ng boylik ortirish maqsadida qilingan xarbiy
ekspedisiyalar uyushtirildi. Kolumb, Vasko da Gama va Magellanning
sayoxatlaridan keyin ochilgan yangi yerlar qon to‘kish maydoniga aklga
sig‘maydigan vaxshiyliklar, keyinchalik insoniyat tarixida irqchilik deb atalgan
inson shaxsi ustidan xakoratlar qilish maydoniga aylandi. Markaziy Amerikadagi
xindularning davlat to‘zilmalari yo‘q qilib tashlandi. Osiyodagi ko‘p davlatlar
Yevropalik bosqinchilarga bo‘ysundirildi. Lekin dunyo ustidan o‘z xukmronligini
o‘tkazgan Yevropa davlatlari ularning madaniyati va fani bosqinchilik yurishlari
davrida dunyodagi xalqlarning o‘lkan turli - tuman farklariga duch kelmasligi
mumkin emas edi. Bu farqlarning tarixiy sabablari, tarixiy jarayonning rivojlanishi
bilan farklarining o‘rtasidagi aloqa to‘g‘risida uylamasliklari mumkin emas edi.
Bu davrga kelib geografik kashfiyotlar natijasida dunyoning deyarli xamma
joylari Yevropaliklarga tanish edi. Oldin no‘malum bo‘lgan nlab, yuzlab yangi
xalqlar Yevropa faniga ma’lum bo‘ldi va o‘rganila boshlandi. Amerika
ochilganidan so‘ng u yoki bu darajada shimoliy va janubiy Amerikaning ichki
xududlari o‘zlashtirildi. Afrikaning uzoq ichki xududlari xam Yevropaliklarga
noma’lum bo‘lsada lekin qirg‘oq buylarida yashaydigan xalqlar Yevropaliklar
bilan doimo to‘qnashib turardilar. Yevropalik dengizchilar ular bilan doimo
alo q ada b o‘ lib turishgan va shuning uchun ularning urf-odatlari, an’analari
Yevropalik sayoxatchilar tomonidan tasvirlangan.

Osiyoda xam axvol shunday edi. Osiyoning ichki xududlari to‘g‘risida
ma’lumotlar uzuq-yuluq qirg‘oq bo‘ylari va dengizga chiqish yuli bo‘lgan xalqlar
to‘g‘risidagi ma’lumotlar to‘liq va batafsil edi. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki,
birinchi dengizchi mustamlakachilar izidan yangi mustamlakalarga kelgan kishilar
garchi boylik orqasidan quvib kelgan odamlar bo‘lsada, lekin ma’lumotli va
talantli kishilar bo‘lgan. Ular tomonidan olib borilgan kuzatishlar, yozib
qoldirilgan xaritalar juda qimmatli axamiyatga ega, ularning kundaliklari xozirgi
zamonaviy etnografiya fani uchun Yevropadan boshqa joyda yashagan xalqlarning
Yevropaliklar bilan birinchi uchrashgan vaqtidagi turmush-tarzi va madaniyatining
ko‘pgina belgilari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni saqlab kolgan.
Bu ko‘p sonli asarlar va yozuvlarning xammasini sanab o‘tishning imkoni
yuq. Shuning uchun ularda Yevropaliklarni o‘zlarining madaniyatiga
o‘xshamaydigan madaniyatda nimalar xayratga solganligini ko‘rsatib o‘tamiz.
Albatta Yevropaliklarning birinchi navbatda boshqa madaniyatdagi Yevropada
uchramaydigan narsalar: uylar, kiyimlar, yoki ularning yo‘qligi, mexnat qurollari,
xo‘jalik shakllari, uy-ro‘zg‘or buyumlari va shu singari narsalar birinchi navbatda
qiziqtirgan. Yevropaliklar uchun ko‘pgina odatlar va marosimlar ayniqsa diniy va
jodugarlik marosimlari yuksak darajada qiziq va g‘aroyib tuyulgan. Katolik
dinining xodimlari ruxoniylari mustamlakalarni egallash jarayonida jangchi
plantatorlar va savdogarlar bilan bir safda bo‘lishgan. Ko‘pgina xollarda ana shu
ruxoniylar tufayligina buysundirilgan xalqlarning katolik diniga to‘g‘ri
kelmaydigan deb hisoblangan yozuvlari va san’at asarlari yo‘q qilingan, yoqib
yuborilgan. Lekin shu ruxoniylar tufayligina bizgacha buysundirilgan xalqlarning
madaniyatlari va odatlari to‘g‘risida yozilgan yozuvlar yetib kelgan. Xristian
dinidagi singari yakka xudolikning yo‘qligi, ko‘p xudolik barcha birinchi
sayoxatchilarni shu jumladan xristian ruxoniylarini xam xayratga solgan. Ma’lum
bir joyda va vaqtda vujudga kelgan xristianlik dinning tarixiy ko‘rinishlaridan biri
deb tan olish, shunga o‘xshagan sharoit boshqa xil dinlarning vujudga kelishi va
rivojlanishini tan olishdan xristian ruxoniylari juda uzoq bo‘lishgan, lekin xristian
dini yagona din deb ta’lim bergan cherkovning ta’limotiga qaramasdan boshqa

dinlarning mavjudligini xam ruxoniylar tan olishga majbur bo‘ldilar. Birinchi
sayoxatchilar davlat va jamiyat to‘zilishiga xam e’tibor qaratganlar. Yangi
buysundirilgan yerlarda ko‘p xollarda davlat xokimiyati va boshqarish aparati
yo‘qligiga Yevropada uchramaydigan jamiyat tashkilotlari shakllariga e’tibor
berganlar. Yevropaliklar uzlarini xamma narsadan ko‘proq xayratga solgan narsani
xam qayd qilishgan ba’zi joylarda ular shunday jamiyatlarga duch kelishganki, bu
jamiyatlarda xususiy mulk umuman mavjud bo‘lmagan. U yoki bu shakldagi mulk
shakllari uchrasada ular kollektiv, jamoa shaklida bo‘lgan. Bu narsalarning xamma
Yevropa sivilizasiyasini boshqa xamma xalqlarga varvar yovvoyi deb karashdan
o‘zil - kesil xalos qilmagan bo‘lsada, shu bilan birgalikda Yevropa madaniyat
shakllari boshqa madaniyat shakllari o‘rtasida xukmron o‘rin tutmasligini,
dunyoda juda ko‘p xalqlar va juda ko‘p madaniyat shakllari borligi to‘g‘risida
guvoxlik beradi. Bu davrdagi nazariyalarga ayniksa ibtidoiy jamiyat tarixini
izoxlovchi nazariyalarga kelsak etnografik ma’lumotlarning bunchalik ulkan
ko‘payishi bir yangi asoslangan nazariyaning vujudga kelishiga olib kelmadi.
Aksincha Lukresiy Karning garchi sodda bo‘lsa xam aniq va xaqqoniy sxemasi
o‘rniga anchagina orqaga ketish bo‘lgan tushunchalar xukmron bo‘lib qoldi.
Yevropadan boshqa joyda yashayotgan xalqlarning madaniyati o‘ziga xosligi va
ma’lum darajada soddaligini tushunish ularning tabiatga yakinligi oddiy axlokiy
qonunlar bilan yashashi Yevropada o‘rta asrlar va uygonish davri odamlari uchun
xos bo‘lgan xissiyotlar va jinoyatlardan ozodligini tushunish g‘oyasi bilan
(birgalikda) xamkor bo‘lgan. Bu xalqlarni tabiatdan uzoklashmagan yovvoyilar
deb bilganlar. Bu nazariyaning muallifi yaratuvchisi fransuz mutafakkiri Mishel
Monten (XVIII asr) edi. U o‘zining "yaxshi yovvoyi" to‘g‘risidagi nazariyasining
to‘g‘riligini tabiatda shunday yovvoyilarni mavjudligini isbotlash uchun ko‘p
bilimni suzamolligini va talantini sarfladi. "Tajribalar" nomli kitob yozdi. Bu kitob
juda katta shov - shuvga sabab bo‘lib, bir necha marta nashr kilindi. Sh u kitob
bilan birga uning g‘ oyalari xamma joyga tar q alib ketdi. Montenning fikricha
tarixning boshlanishiga uy g‘ onish asrlarida t o‘ plangan faktlarga asoslangan
birinchi umumlashtirma b o‘ lganligi uchun xam Montenning konsepsiyasi inson

sivilizasiyasi, Yevropa falsafasi va tarix fanida katta o‘ rin egallaydi. Bu
umumlashtirma o‘zi juda sodda b o‘ lsa xam birinchi umumlashtirmalardan
b o‘ lganligi uchun ancha katta rol o‘ ynaydi. U o‘sha davr Yevropa madaniyati va
dunyoga Yevropacha k a rash nuktai nazaridan ibtidoiy xalqlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni k a nday d ir bir tizim shaklida insoniyatning tarixiy rivojlanishini
k o‘ rsatib beradigan ma’lumotlar t o‘ plami sifatida ko‘rsatib beradi. XVIII asr
mutafakkirlarining ibtidoiy tarix to‘g‘risidagi fikrlari Montenning konsepsiyasida
o‘zining to‘liq ifodasini topgan.
Kuzatishlar va faktlar natijasida to‘plangan juda ko‘p ma’lumotlarni tarixiy
rivojlanishning oddiy sodda bo‘lsada tartibga solingan g‘oya asosida bayon qilish
Fransuz ruxoniysi monax iyezuit Jozef Fransua Lafito asari bo‘ldi. U juda ko‘p
vaqt Amerika x i ndulari o‘rtasida diniy tar g‘ ibot ishlari olib bordi. X in du irokez
q abilalari orasida uzoq yashagan davrda yi g‘ gan ma’lumotlari va Shimoliy
Amerikada diniy tar g‘ ibot ishlari olib borgan bosh q a ruxoniylarning t o‘ plagan
ma’lumotlariga asoslangan xolda 1724 yilda "Amerika yovvoyilarining odatlarini
qa dimgi davrlarning odatlari bilan solishtirish" degan kitobini chiqardi. Aslini
olganda xronologik vaqt nuktai - nazaridan olsak 1704 yilda o‘sha vaqtdagi adabiy
usulga binoan xatlar tarzida qa dimgi misrliklarda paydo b o‘ lib xozirgi davrgacha
yashab kelgan o‘ lmaslikka ishonch to‘g‘risidagi diniy k a rashlarni ko‘plab etnograf
ma’lumotlar asosida o‘ rganib e’lon q ilgan ingliz faylasufi adibi Djon Tolandni
ko‘rsatish kerak. Bu xatlarda u i q tisodiy madaniy rivojlanmagan xalqlarni, q adimiy
xalqlarni zamonasidagi Yevropa xalqlariga o‘ xshashligini isbotlashga xarak at
q ilgan. Lekin uning xatlarida bayon qilish usuli murakk ab b o‘ lganligi , falsafaga
katta e’tibor berganligi Tolandning asar ini e’tibordan chetda qo ldirdi. U etnografik
va madaniyatshunoslik oid asarlarda kam eslanadi. Ancha mashxur b o‘ lgan
Lafitoga kelsak o‘zining asarida o‘zidan oldi n gi olimlarga nisbatap oldinga qarab
ketmagan. Bu asarda Amerika xindulari o‘sha vaqtdagi ma’lu m k a dimgi xalqlar
bilan solishtirib k o‘ riladi va ular o‘rtasidag i o‘ xshashlik ularning k a drindoshligi
bilan izoxlanadi. Qa rindoshli k to‘g‘risidagi tasavur Lafitoni Tolandga nisbatan

yanad a qadimgi yunonlardan kelib chiqqan deb izoh beradiki, o‘sha vaqt xam bu
fikr ko‘pchilikda kulgu uyg‘otadi.
Barcha xalqlarning qarindoshchiligi bilan ularning madaniyatidagi
o‘xshashliklarni izoxlashning eng boshlanish davridan boshlab noto‘g‘riligi bilinib
koldi. Chunki dastlabki dardan boshlaboq, bir biriga kardosh aloxida xalqlar va
butun-butun xalqlarning madaniyatidagi o‘ziga xosliklarini izoxlab bermas edi.
Yonma-yon yashaydigan xaqiqatdan xam bir-biriga qarindosh xalqlarning
madaniyatida xam bunday o‘ziga xosligi ancha sezilarli edi. Uni Lafitoning yosh
zamondoshlari Jeyms Kuk sayoxatlarining doimiy qatnashchisi Georg Foster,
Janubiy Amerika xalqlarini tasvirlovchi asar muallifi fransuz R.Sharlevua, diniy
ta’limotlar tarixchisi Sharl de Brosslar sezishdi. Poleneziyaliklar orasida etnografik
kuzatishlar olib borgan Foster ularni dunyoga mashxur Gomer Yunonistoni bilan
solishtirar ekan buni yaqol ifodalab berdi. Gomer dostoni kaxramonlarining
Poleneziyaliklarga, o‘zi chuqur o‘rgangan Gaitiliklar odatlari, jamiyat tutishlari
bilan o‘xshab ketishadi deydi, lekin Foster ularning qarindosh bo‘lishlari
mumkinligi to‘g‘risidagi g‘oyani rad qildi. Kuzatilgan o‘xshashliklar u izchillik
bilan madaniyat rivojlanishining bir xil darajasi bilan izoxlaydi. Xodisalarni
bunday talqin qilinishida insoniyat madaniyatidagi o‘xshashliklar va farqlarni bu
xilda talqin kilinishida insoniyat tarixida davrlar bo‘lganligi g‘oyasini va
solishtirma metodning paydo bo‘la boshlaganligini ko‘rmaslik mumkin emas.
Bu ish bilan bir vaqtning o‘zida etnografik faktlardan keng foydalana bilish
orkali insoniyatning qadimiy tarixini yoritib berishga urinish bilan birga tarixiy
jarayonni falsafiy jixatdan mushoxada qilish o‘rta asr cherkovi dogmatlaridan
diniy ta’limotlardan voz kechish jarayoni xam borar edi. Germaniya, Angliya,
Italiya va Fransiyaning uyg‘onish davri mutafakkirlari o‘zlarining asarlarida
oldingi davrni, ibtidoiy jamoa tarixini yangicha tasvirlashga xarakat qilib
mushoxada yuritib faktlarni bir tizimga solishga xarakat qilishdi. Bular Fransiyada
Jan Jak Russo, Deni Didro, Fransua Mari Volter, Sharl Lui Monteskye, Jak Antuan
Kondorse, Ann Rober Tyurgo, Jan Nikolya Demyonye, Italiyada Djambattisto
Viko, Angliyada Adam fergyusson va Djorj Millar, Germaniyada Iogann Gotfrid

Gerder va Xristof Meyners edilar. Ular garchi etnografik ma’lumotlarni yig‘ishni
barcha usullarini bilmasalarda undan qo‘ldan kelgancha foydalanib, insoniyat
tarixining rivojlanishini uning qonunlarini tushunishni va insoniyatning ibtidoiy
jamoa tuzumining davlatga, zamonaviy jamiyatning rivojlangan tashkilotlarga
aylanish yo‘llarini kuzatishga, yoritib berishga xarakat qilishgan. Uyg‘onish davri
uchun xarakterli bo‘lgan rasionalistik fikrlash usuliga binoan ular tarix
rivojlanishida monofaktor sabablarini ko‘rsatishgan, ya’ni tarix rivojlanishida faqat
bitta sababni asosiy deb ko‘rsatishgan. Masalan, Monteskye turli xalqlar
o‘rtasidagi farqning asosiy sababi sifatida iqlimni ko‘rsatgan. "Volter xalqlar
tarixiy rivojlanishning yuqori bosqichiga o‘tishi uchun madaniy yutuklarni to‘plab
borishlari va buning natijasida ularning ma’naviy o‘sishi shart deb xisoblangan.
Kondorsi uchun eng muximi inson ongining o‘sib borishi va ma’rifat asosiy shart
bo‘lgan. Gerder uchun asosiy sabab butun geografik muxit bo‘lgan. O‘z-o‘zidan
ma’lumki xalqlarning turli tumanligining sabablarini izlash va ulardan bittasini eng
muxim sabab deb ko‘rsatish xozirgi vaqtda juda sodda bo‘lib ko‘rinadi. Lekin
shuni tan olish kerakki ularni xar kaysi to‘g‘ri ko‘rsatilgan, tarixda o‘z rolini
o‘ynadi va keyingi davrdagi tarixiy jarayonni izoxlab berishning ko‘p faktorli
tizimlari XVIII asrning fan yutuqlariga asoslangan. Bu tizimlarning xammasida
ibtidoiy jamiyatga kanday karalgan. Bu tizimlarda eng qiziqarli tomoni ibtidoiy
davrga umumiy ta’rif, xarakteristika berish va ibtidoiy jamoa tarixi rivojlanishini
davrlarga bo‘lish bo‘lgan. Bilim va tarixiy nuqtai nazardan shuni aytish kerakki
XVIII asrda ibtidoiy davrning umumiy ta’rifi ma’lumotlar xolisligining ancha
ko‘payishiga qaramasdan "Yaxshi yovvoyi" g‘oyasidan oldinlab ketgani yuq.
Russo va Didrolarning donishmand faylasuf sifatidagi g‘oyat katta obro‘lari va
ularning asarlarining Yevropada juda keng tarqalganligi insoniyatning "baxtli
bolalik davri" uning inson tomonidan bezovta qilmagan jannatmakon tabiat
qo‘ynida yashashi, insoniyatni ibtidoiy davrda kelishmovchiliklarning yo‘qligi
g‘oyasining yana uzoq vaqtlar fanda saqlanib qolishiga olib keldi. Odamlarning
ongida bu xildagi qarash juda chuqur ildizlarga ega bo‘lib chiqdi, faqat XVIII
asrga emas xozirgi zamonaga xam yetib keldi. Mulkdorlik munosabatlari yo‘qligi

fakti xam bu xildagi qarashlarning uzoq vaqt saqlanib qolishiga sabab bo‘ldi.
Mulkchilik munosabatlari bo‘lmagan ibtidoiy xalqlardan farkli o‘laroq, ko‘pchilik
mualiflarning fikricha, mulkchilik paydo bo‘lishi, urushlarning vujudga kelishi,
konfliktam ziddiyatli vazifalarning paydo bo‘lishi, umuman olganda jamiyatda
zulmning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq deb xaqli ravishda xisoblaydilar. Ibtidoiy
jannatmakon zamon to‘g‘risidaga g‘oyalar qanchalik ommaviy bo‘lganligiga,
tarkalganiga qaramasdan ibtidoiy jamiyatning xayotidagi rivojlanishlarni o‘rganish
boshqacha so‘zlar bilan aytganda ibtidoiy jamiyat tarixini davrlarga bo‘lish uchun
ma’lumotlar to‘plash tarixiy jixatdan qiziqarliroqdir. Fergyusson, Kondorse va
Tyurgolar birinchi bo‘lib, ibtidoiy jamiyatni uch davrli davrlashtirishga bo‘lish
to‘g‘risidagi fikrga kelishdi. Lekin ular bu davrlarga turli ma’no berishgan.
Fergyusson va Tyurgolar ovchi va baliqchilar, chorvadorlar va dexqonlar davri
to‘g‘risida yozadi. Kondorse chorvadorlar va dexqonlarni bir-biriga karama-qarshi
qo‘yib ajratmaydi. Uchinchi eng yuqori bosqich sifatida dexqonchilik xo‘jaligining
yanada rivojlanib yangi shakllarga o‘tish to‘g‘risida yozadi. Fergyusson
rivojlanishning o‘zi aksariyat bosqichlariga mos keladigan mulk shakllari
to‘g‘risida xam yozadi va solishtiradi. Uning fikricha terimchilarning ayrim
guruxlari ovchi, balikchilar xususiy mulkka ega bo‘lishmagan. Xususiy mulkning
paydo bo‘lishi chorvadorlar jamiyatida boshlanadi va dexqonchilik jamiyati to‘liq
rivojlanib shakllanadi. Fergyusson birinchi bo‘lib yovvoyilik ( ovchilar va
baliqchilar ), varvarlik (chorvadorlar), sivilizasiya (dexqonlar) atamalarini
ishlatgan.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati .
1. Barth F. Introduction // Ethnic Groups and Boundaries: The Social
Organisation of Culture Difference / Ed de F.Barth Bergen, Oslo, London, 1969.
P.9-17.
2. Edited by M. N. Srinivas . The University Of Chicago Press 1998
3. Encyclopedia Of Social And Cultural Anthropology. Edited by Alan Barnard
Jonathan Spencer. - London & New York, 2002.
4. Greenberg J.H. Language in the Americas. Stanford, 1987.
5. Introduction to Sociocultural Anthropology. Zerihun Doda . Debub University .
2005
6. Method In Social Anthropology Selected Essays by K. R. Radcliffe-Brown
7. Ruhlen M. A guide to world' languages. Vol.1: Classification. London, 1987.
8. Small Places, Large Issues An Introduction to Social and Cultural
Anthropology . Thomas Eriksen 2001
9. Social Anthropology Core Course Calicut University page 26-27-28
10. Social Anthropology Core Course Calicut University , 2011
11. Алесеев В.П, Першиц А.И. “История первобытного обшества” Москва.
“Высшая школа” 2004
12. Асқаров А. Ўзбек халқи этногенез ва этник тарихининг баъзи бир
назарий ва илмий методологик асослари // O ’ zbekiston tarixi .– 2002.№4. –
Б.54-60.
13. Аширов А. «Авесто»дан мерос маросимлар» - Т.; 2001.
14. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983.– С. 34.
15. Бўриев О. ва бошқалар «Ўзбек оиласи тарихи». Т., 1995.

Etnogenez va etnik tarix nazariy asoslari fanining fan sifatida shakllanishi, tarixshunosligi

Купить