Fanning maqsadi va vazifalari, geofizik tadqiqot usullari. geofizikaning rivojlanish tarixi - Физика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физика

Fanning maqsadi va vazifalari, geofizik tadqiqot usullari. geofizikaning rivojlanish tarixi

Купить

FANNING MAQSADI VA VAZIFALARI , GEOFIZIK TADQIQOT
USULLARI. GEOFIZIKANING RIVOJLANISH TARIXI
Reja:
1. Geofizika asoslari fani predmeti, maqsadi va vazifalari
2. Geofizikaning asosiy bo‘limlari .
3. Geofizikaning boshqa fanlar bilan aloqasi.
4. Geofizik tadqiqot usullari

Geofizika asoslari fani predmeti, maqsadi va vazifalari
Geofizika so‘zi yunoncha ge o -yer, phisis - tabiat, ya’ni Yer tabiati degan
ma’noni anglatadi. Shuningdek, yunoncha «fizika» atamasi «Tabiatshunoslik
asosi» degan ma’noda ham ishlatilishi mumkin.
Yerning fizik xususiyatlari va tarkibini, geosferalarning o‘zaro ta’siri
natijasida sodir bo‘ladigan hodisa va jaryonlarni o‘rganadigan majmuali fan
geofizika deb ataladi. Bu fan fizika bilan tabiiy fanlar tutashgan joyda paydo
bo‘lib, Yerni yagona, murakkab va uzluksiz o‘zgarib turadigan fizik jism sifatida
o‘rganadi . Binobarin, ushbu fanning predmeti, ya’ni o‘rganish ob’ekti Yer fizikasi
(tabiati)dir. Demak, umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, geofizika Yerning ichki va
tashqi geosferalarining xususiyatlarini o‘rganadi.
Kursning maqsadi talabalarga Yerning fizik xossalari va xususiyatlari haqida
chuqur bilim berish, predmetning nazariy, metodologik va amaliy asoslarini
o‘rgatishdan iboratdir .
Geofizika fanining vazifalari . Yer geosferalarini majmuali o‘rganish, har
bir geosferaning kelib chiqishi, shakli, kattaligi, rivojlanishi, o‘zaro aloqasi va aks
ta’siri, tarkibi, xossasi va h.k. o‘rganish; endogen va ekzogen jarayonlarni, geofizik
usullarni, geologik haritalashtirishni, predmetning gidrometeorologlar uchun
ahamiyatini o‘rgatish. Xalq xo‘jaligi va insoniyatning ijtimoiy talablaridan kelib
chiqadi. Shu nuqtai nazardan yondoshilsa geofizika ikkita vazifani yechadi: a)
tabiiy resurslardan ratsional (oqilona va tejab-tergab) foydalanish; b) kishilarning
amaliy faoliyatiga ta’sir etadigan barcha geosferalarning xususiyatlarini o‘rganish.
Geofizikaning asosiy bo‘limlari .
Geofizikada uchta yirik bo‘lim bo‘lib, ular uchta geosferalarga mos keladi:
a) Yer fizikasi;
b) gidrofizika ;
v) atmosfera fizikasi.
Yer fizikasi Yerning tuzilishi, tarkibi, fizik xususiyatlari, unda kechadigan
jarayonlarni tadqiq etadi. Bu vazifalarni bajarishda ko‘plab fanlar ishtirok etadi.

Jumladan, seysmologiya, gravimetriya, magnitologiya, radiometriya, geotermika
va h.k.
Gidrofizika Yerning suvli qobig‘ida sodir bo‘ladigan fizik jarayonlarni
o‘rganadi. Shu bilan birga suv, qor va muzning molekulyar tuzilishi, fizik-mexanik
xususiyati, elektrik, radiyatsion va boshqa xususiyatlarini ham o‘rganadi.
Gidrofizika ikkita tarmoqqa ajratiladi. Birinchisi dengiz va okeanlar fizikasi -
dengiz va okeanlardagi fizik, kimyoviy, geologik, biologik jarayonlarni; issiqlik,
tovush va yorug‘liqning tarqalishi qonuniyatlarini, okean bilan atmosferaning
o‘zaro ta’sirini tadqiq etadi. Gidrofizikaning ikkinchi tarmog‘i-quruqlik suvlari
fizikasi -daryo, qo‘llar, botqoqliklar, muzliklar va doimiy muzloq yerlarda sodir
bo‘ladigan fizik jarayonlarni o‘rganadi.
Atmosfera fizikasi (meteorologiya) Yerning havo qobig‘ida kechadigan fizik
hodisalar va jarayonlarni tadqiq etadi. Shuningdek, ularning Yer yuzasi va kosmik
makon bilan o‘zaro aloqasini ham o‘rganadi. Bu vazifalarni o‘rganishda
meteorologik va aerologik o‘lchovlar, radiometeorologik, yo‘ldosh meteorologiya
va boshqa fanlar hamqorligi qo‘l keladi.
Geofizikaning boshqa fanlar bilan aloqasi.
Geofizika Yer haqidagi fanlarning barchasi bilan uzviy aloqada ish olib
boradi. Albatta, geofizik tadqiqotlari birinchi navbatda, geologiya, tabiiy
geografiya, fizika, meteorologiya fanlarining ilmiy-nazariy va metodologik
asoslariga tayanadi. Astronomiya, geodeziya, issiqlik fizikasi, geomorfologiya,
kimyo, geokimyo, landshaftlar fizikasi, tuproqshunoslik kabi fanlarning
usullaridan ham keng foydalanadi.
Geofizik tadqiqot usullari
Fanning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, geofizikada turli tadqiqot
usullaridan foydalaniladi. Ular yordamida ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan
tabiiy jarayonlarni baholash, boshqarish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
imkoniyati yaratiladi, geosferalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va ta’sir mexanizmi
aniqlanadi.

Asosiy geofizik tushunchalar. Geofizik tadqiqot usullariga tavsif berishdan
avval uchta asosiy geofizik tushunchalar geofizik maydon, geofizik kattalik va
geofizik hodisalar haqida to‘xtalish lozim, ularning mazmuni bilan tanishib chiqish
zarur. Zero, geofizik tadqiqot usullari yordamida geofizik maydon, geofizik
kattalik va geofizik hodisalar o‘rganiladi.
Geofizik maydon deganda geografik qobiqdagi materiya mavjudligining asl
shakli yoki ko‘rinishini tushunamiz. Bunday maydonlar juda ko‘p. Ularning
asosiylari gravitatsion, elektromagnit, termik, barik kabi maydonlar kabilardir. Bu
maydonlar uchun umumiylik shundaki, ularda doimo o‘zaro ta’sir etib turadigan
elementar zarrachalar mavjuddir. Elementar zarrachalarning o‘zaro ta’sirlashuvi
har bir geosferaning ichki qismida hamda geosferalar orasida, ayniqsa ular
tutashgan chegaralarda sodir bo‘ladi. Eng asosiysi geofizik maydonning turli
nuqtalarida geofizik kattalik turlicha qiymatlarda ega bo‘ladi.
Geofizik kattalik deganda geosferalar, geofizik maydonlar, geofizik
jarayonlar va hodisalarning fizik holatini tushunmoq kerak. Jumladan
atmosferaning fizik kattaligiga havoning harorati va namligi, shamolning tezligi va
yo‘nalishi, dunyo okeani uchun suvning chuqurligi, harorati, sho‘rligi, rangi,
tiniqligi, to‘lqinlari, oqimlari va h.k., daryolar uchun esa chuqurligi, oqim tezligi,
harorati, suv sathi va sarfi, yotqiziqlar miqdori, muzning qalinligi, suv toshqinlari,
mejen davri, loyqaligi va h.k. tegishli. Ko‘rinib turibdiki geofizik kattaliklar
maxsus jihozlar yordamida o‘lchanadi va tadqiqot ishlarining eng muhim
ma’lumotlari hisoblanadi.
Geofizik hodisalar - geofizik maydon yoki uning ayrim tomonlari
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirining namoyon bo‘lish shakli. Geofizik hodisalarga qutb
shaffofligi, okean, dengiz, daryo va qo‘l, botqoqliklardagi suvlarning muzlashi,
oqimi, to‘lqinlari, dengiz suvining qalqishi, qor ko‘chkilari, surilmalar, jarlanishi,
sel, tog‘ qulashlari va h.k. misol qilib qo‘rsatish mumkin.
Yuqorida biz qisqacha to‘xtalib o‘tgan geofizik maydon, geofizik kattalik va
geofizik hodisalarning fizik xossalari hamda xususiyatlarini o‘rganishda quyidagi
tadqiqot usullaridan foydalaniladi:

- statsionar kuzatuv usuli;
- ekspeditsiya usuli;
- eksperimental - tajriba usuli;
- aerokosmik yoki distansion usul;
-paleogeografik usul.
Quyida ularning har biri ustida alohida-alohida to‘xtalib o‘tamiz.
Statsionar kuzatuv usuli . Mazkur usul mohiyatiga ko‘ra barcha jihozlar
o‘rnatilgan maxsus joyda uzluksiz tadqiqot ishlarini olib boriladi. Bunda jihozlar
yordamida geofizik kattaliklar (masalan, harorat, bosim, namlik, suv oqimi hamda
shamolning tezligi, yo‘nalishi va h.k.) hamda geofizik hodisalar (bulut, yog‘in, qor
va muz qoplami, qor ko‘chkisi, to‘zonli bo‘ronlar, tog‘ jinslarining burmalari va
h.k.) sifat jihatdan baholanadi. Odatda kuzatuv va o‘lchash ishlari geofizik
stansiyalarda geosferalarning suyuq, qattiq va havo qobig‘ida alohida olib boriladi.
Masalan, 1957-1959 yillar Xalqaro geofizik yil deb e’lon qilingan va dunyoning 67
mamlakatidan turli mutaxassislar geofizik stansiyalarda olib borilgan ilmiy
tadqiqot ishlarining natijasi haqida axborat bergan.
Geofizik stansiyalarga tegishli bo‘lgan seysmik, gravimetrik, meteorologik,
gidrologik, aerologik, agrometeorologik va ionosfera stansiya va postlari eng ko‘p
tarqalgan. Bularda barcha geosferalarning geofizik maydon, kattalik va hodisalari
to‘g‘risida aniq ilmiy dalillar to‘planadi va tahlil qilinadi.
Ekspeditsiya usuli . Bunda turli geosferalardagi geofizik maydon bilan
hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro miqdoriy aloqa va bog‘liqliklarni namoyon qilish
maqsadida tadqiqot ishlarini katta maydonlarda olib boriladi. Okeanologik, qutbiy,
gidrometeorologik kabi ekspeditsiyalar maxsus jihozlangan kemalarda,
batiskaflarda, mashina va samolyotlarda olib boriladi. U yoki bu xudud doirasida
geofizik kattaliklarning qiymat o‘zgarishini geofizik s’yomkalarda (magnit,
gravimetrik, geologik, seysmik va h.k.) aniqlanadi.
Eksperimental - tajriba usuli . Mohiyati: laboratoriya sharoitida geofizik
jarayon va hodisalarni o‘rganishga asoslangan. Tajriba uchun maxsus dala
maydoni tanlanib tadqiqot ishlarini olib borish ham mumkin. Laboratoriya va

tabiatda olib borilgan eksperiment ishlar natijasida yog‘in va tumanlarning hosil
bo‘lishi, daryo oqimining shakllanishi, yotqiziqlarning oqizilishi, o‘zanning
o‘zgarishi, suv va tog‘ jinslarida tebranmali to‘lqinlarning tarqalishi kabilar
to‘g‘risida muhim ma’lumotlar to‘plangan. Masalan, sun’iy yog‘in yog‘dirish,
tumanlarni tarqatib yuborish orqali jala va do‘l yog‘ishining oldini olish kabi ishlar
tajribada sinalib xalq xo‘jaligiga katta iqtisodiy foyda keltirilmoqda.
AQShda yirik shaharlar ustida sun’iy tuman hosil qilish (Yerdan issiqlik
kosmosga nurlanib ketmasligi maqsadida), Rossiyadagi Yer fizikasi institutida «er
po‘sti-atmosfera-ionosfera-Yer magnitosferasi» tizimi bo‘yicha eksperiment ishlari
olib borilmoqda.
Aerokosmik yoki distansion usul . Ushbu uslub barcha tadqiqot ishlarida
samara beradigan va istiqboli porloq uslublardan hisoblanadi. Kosmik tasvirlar
geosferalarning ayni paytdagi holati qanday bo‘lsa shundayligicha aniq ma’lumot
beradi. Bu uslubning o‘rnini birorta uslub bilan almashtirib bo‘lmaydi. Jumladan,
dunyo okeani tubining relefi, atmosferadagi fizik jarayonlar, geologik strukturalar,
qazilma boyliklar va h.k. kosmik kemalardan olingan tasvirlar tahlili orqali
aniqlanadi.
Paleogeografik usul . Bu geologiya fanida qo‘llaniladigan paleontologik
uslubga o‘xshash. Mohiyati: toshqotgan organizmlar (hayvonot olami va o‘simlik)
tahlil qilinib qadimgi davr tog‘ jinsi qatlamlarining yoshini, tabiiy geografik
sharoitini aniqlanadi. Masalan, G‘arbiy Tyanshan tizmalarida chig‘anoq,
polipedlarning toshqotgan qoldig‘i topilgan. Chig‘anoqlarning yoshi devon va
paleogen davrlariga, polipedlarning yoshi devon-karbon davrlariga tegishli.
Chig‘anoqlarning turiga qarab dengiz muhiti mavjudligini, suvning sho‘rligini,
chuqurligi, harorati, qaysi iqlim mintaqasida joylashganligi to‘g‘risida ma’lumot
olish mumkin. Polipedlar hozirgi paytda ekvatorial va subekvatorial va suptropik
mintaqalarda dengiz va okean suvlarida yashaydigan organizmlar bo‘lib, ular
marjon orollarini (koralriflarini) barpo etadi. Tabiiy haritalarda qizil rangda
tasvirlangan. Ularning yashashi uchun suvning sho‘rligi tahminan 35 promille,
harorati 18-25 0
S atrofida bo‘lsa yaxshi rivojlanadi. Toshkent shahridagi Geologiya

institutiga kirish oldida 4 ta toshqotgan sekvaya daraxtining qoldig‘i ustun shaklida
qo‘yilgan. Olimlarimiz bu daraxtni Toshkent-Chimkent orolig‘i (Chauli) dan
topishgan. Bu daraxt qaysi davrda o‘sganligi, qancha yog‘in yog‘sa, havo harorati
qancha bo‘lsa o‘sish mumkmnligi ayon. Shuningdek, Amudaryo va Sirdaryoning
qadimgi o‘zanlari (Uzboy, Daryoliq, Janadaryo, Quvonchdaryo)ni tahlil qilib,
qancha suv oqqanligini (o‘zanning kengligi va chuqurligiga asoslanib), sho‘rligi,
tezligini (yotqiziqning katta kichikligi, qatlamlanishi, organizm qoldig‘i asoslanib)
aniqlansa bo‘ladi.

Fanning maqsadi va vazifalari, geofizik tadqiqot usullari. geofizikaning rivojlanish tarixi

Купить