Farg’ona o’rta asr yodgorliklari
![etnomadaniy va siyosiy jarayonlar bilan bog’lik xolda kechgan. Xitoy manbalari
VII asrda vodiyda «6 ta katta va 100 ga yaqin shaharlar bo’lgan» deb xabar
beradi ]. Istaxriy va al-Muqaddasiy vodiyda 40 ta shahar (ba’zida jome’ masjidi
mavjud yirik qishloqlar) bo’lganini qayd etadilar. Bu kiyosiy solishtirmalardan
kelib chiqadigan xulosa sho’qi, Farg’onada shaharlar soni biz o’rganayotgan
davrda nisbatan kam bo’lsada, ammo Istaxriylar zamonasiga (IX-X asrlar) kelib
ko’paygan. Bu tabiiy xoldir. Yirik shaharlarni ilk o’rta asrlar davrida kamayib,
mayda shaharlarni ko’payishi kuzatiladi. Shu holatga yaqin manzara ko’shni
Choch va Iloqda ham kuzatilgan. O’nga asosan, VI-VIII asrlarda mayda shaharlar
ko’paygan. Qolaversa, O’rta Osiyoning boshka joylarida ham antik davrda
o’zlashtirilgan maydonlarni ilk o’rta asrlarda kamayishi kuzatiladi.
3. Qishloq makonlari. Farg’ona vodiysining ilk o’rta asrlar qishloq
makonlari Sug’d va Xorazmdagi kabi keng ko’lamda o’rganilmagan. Sug’d
qishloqlari atrofida mudofaa devorlari, o’ziga xos arki va ancha zich joylashgan
uy-joylari borligi aniqlangan. Ayni paytda xuddi shunday qishloqlarning
kuxandizi yo’qlari ham bo’lgan. O’rta Osiyo qishloqlarining me’moriy jixatdan
klassifikasiyasi V. A. Nilsen tomonidan ishlab chiqilgan. Ularni muallif uchta
gurux ga bo’ladi: 1) Katta yer egasi-feodalning qal’a-qo’rg’oni va uni atrofida
oddiy dehkonlar (qadivorlar) uy-joylari; 2) Katta yer egasi qal’a-qo’rg’onining
aloxida joylashuvi; 3) Oddiy dehkonlarning aloxida joylashgan uy-joylari.
Ta’kidlash joizki, aloxida olingan bir hududda qishloqlar xil (tip)lari ishlab
chikilmagan. Sho’nga karamay, Farg’ona vodiysi qishloqlari tiplarini urganib,
ularda quyidagi belgilar borligi aniqlandi. 1
Farg’onaning ilk o’rta asrlar davri sishl oqdari maydoni 4 gektargacha boradi.
Ularning atrofi mudofaa devorlari bilan urab olingan, shuningdek mudofaa
devorisiz qishloqlar ham uchraydi. Ularning ba’zi birlari katta maydonni egallab,
axolisi zich joylashgan va ba’zi bir tovarlarni ishlab chisarishga ixtisoslashgan. Bu
1
Архитектурные памятники Туркменистана. М. 1972. Ахраров И. Ремпель Л. Резной штук Афрасияба Т.
1971.
29](https://docx.uz/documents/36a9c49a-78f8-496a-885e-c50fe7263e63/page_29.png?v=1)
Farg’ona o’rta asr yodgorliklari