Fayzulla Xo‘jayev hayoti

MUNDARIJA
KIRISH
I   BOB.   FAYZULLA   XO ‘ JAYEV   HAYOTI   VA   FAOLIYATINING
O ‘ RGANILISHI 
I. 1. Fayzulla Xo ‘ jayev hayoti va faoliyati
I.2. Fayzulla Xo ‘ jayev faoliyatining yangi sahifalarini o ‘ rganilishi
II   BOB.   FAYZULLA   XO ‘ JAYEVNING   JADIDLAR   BILAN   ALOQALARI
HAMDA SIYOSIY HARAKATLARDAGI ISHTIROKI
II.1. Fayzulla Xo ‘ jayev va jadidlar o ‘ rtasidagi munosabat
II.2. Milliy ozodlik uchun kurash voqealari Fayzulla Xo ‘ jayev nigohida
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH
Mavzuning dolzarbligi:  Vatanimiz о‘tmishi haqida hamda yurtimiz ravnaqi
uchun hayotini baxsh etgan ajdodlarimiz tо‘g‘risida xolisona tarixi о‘rgatish fursati
yetdi. О‘zbekiston Respublіkasіі mustaqillikka erishib, о‘zbek xalqi yangilanish va
taraqqiyot   yо‘lida   о‘z   taqdirini   hal   etayotgan   bugungi   kunda   biz   tarixchi   olimlar
tariximizdagi qahramon siymolar haqidagi haqiqatni aytish imkoіlіga ega bо‘ldik.
О‘z   davring   shafqatsizliklariga   qaramay,   yurtimiz   ravnaqi   yо‘lida   xizmat   qilgan
ana   shunday   siymolardan   biri   Fayzulla   Xо‘jayev   edi.   Xalq   orasida   katta   obrо‘-
e’tibor qozongan bu shaxsning quyidagi sо‘zlari alohida e’tiborga molik: “Barcha
fikr   va   barcha   bilimlar   yagona   oliy   maqsad   –   bizning   buyuk   Vatanimizni   barcha
choralar bilan mustahkamlashga yо‘naltirilishin lozim”. Fayzulla Xо‘jayev taqdiri
о‘sha   davr   ziyolilari   uchun ramzіy  tus  olgan bо‘lib, nihoyatda  mushkul   va fojiali
bо‘ldi.   Respublika   hayotda   totalitar   rejim   va   markaznіng   Іmperiyachilik
siyosatining   salbiy   ta’siri   tobora   kuchayib   borayotgan   murakkab   bir   sharoitda   F.
Xо‘jayev   iqtisodiy   va   xо‘jalik   muammolarini   hal   etishda   О‘zbekiston
manfaatlarini   imkon   qadar   himoya   etish   uchun   butun   kuch-quvvatini   sarfladi.
Uning   bu   say-harakatlari   ba’zan   muvaffaqiyatli   tugadi,   ba’zan   esa   zoye   ketdi.   F.
Xо‘jayevning   mustaqil   ish   olib   borish   uchun   oshkora   harakat   qilishga   urinishlari
keskin   qarshilikka   uchradi.   BXSR   Xalq   nozirlari   Soveti   rahbari   lavozimida
ishlagan   davrda   u   RSFSR   bilan   to‘g’ridan-tо‘g‘rіі,   partiyaviy   ustqurma   RKP   (b)
O‘rta Osiyo byurosi bilan kelishmagan holda iqtisodiy shartnoma tuzishga urinadi.
U О‘zbekiston XKS Raisi lavozimida ishlagan kezlari esa markazning diktatorlik,
ya’ni   hukmini   о‘tkazish   siyosatiga   (ayniqsa   paxtachilik   masalasida)   qarshilik
kо‘rsatishga   harakat   qiladi.   Ba’zan   F.   Xо‘jayev   ustatik   va   diplomatika   bilan   ish
tutib, sodiqlik, itoatgо‘ylik niqobini  kiyishga majbur  bо‘ladi,  chunki  u respublika
manfaatlarini   himoya   qilish   uchun   о‘z   faoliyatini   davom   ettirishi   lozim   edi.   F.
Xо‘jayev   shaxsini   о‘z   davrdan   ayri   holda   kо‘rish   va   baholash   mumkin   emas.
Tashqaridan   qaraganda   “partiyaning   sodiq   farzandi”   sifatida   kо‘ringani
uchun uni  betayinlikda, tuturiqsizlikda ayblash F. Xо‘jayev yashagan va ishlagan
fojiali   muxitni   tushunmay  asossiz  va  shoshilinch  xulosa  qilish  natijasi  bо‘lur   edi. Stalincha   rejimning   barcha   murakkabligiga   qaramay   xalq   yashashi,   respublika
rivojlanishi   lozim   edi   va   bunda   F.   Xо‘jayev   kabi   shaxslarning   xizmati   cheksiz
bо‘ladi.   Bu   xizmatlari   evaziga   u   xalq   orasida   katta   e’tibor   va   mehr   qozondi.   F.
Xо‘jayev   xalq   iborasi   bilan   aytganda   «me’dasi   tо‘q»   kishilardan   edi.   U
jadidchilikka, taraqqiyotga, о‘z mamlakati kelajagiga katta ixlos qо‘yib, bu yо‘lda
о‘zining   ota   meros   boyligini   ham   ayamadi.   Yuqori   lavozimlarni   egatlaganligiga
qaramay,   u   ba’zi   rahbarlar   kabi   о‘z   xamyonini   о‘ylamadi.   Bunin   juda   kо‘pchilik
yaxshi   bilardi   va   uning   bu   xislati   boshqa   fazilatlari   bilan   birgalikda   о‘z
tarafdorlarini kо‘payishida katta rol о‘ynagan. O‘sha yillarda iqtisod va madaniyat
masalalarida   partiya   muxoliflari   bо‘lgan   mas’ul   shaxslardan   bir   qanchasi   F.
Xо‘jayev   bilan   maslakdosh   edilar.   Usha   davrda   markazning   zо‘ravonligi,   eski
ziyolilarga   salbiy   munosabati,   kadrlarni   sinfiy   asosda   tanlash,   paxtachilikda   о‘z
hukmini   о‘tkazish,   xususiy   mulkni   zо‘rlik  bilan   musodara  etish   siyosatiga,   1925-
1929   yillarda   olib   borilgan   yer-suv   islohoti   uslublariga   qarshi   chiqib,   norozilik
bildirgan   respublikadagi   18   kishidan   iborat   mas’ul   xodimlarning   chiqishlarida   F.
Xо‘jayev   ham   ishtirok   etib,   qо‘llab-quvvatlagani   bugungi   kunda   ma’lum   bо‘ldi.
Fayzulla   Xo`jayevning   hayoti,   faoliyati   va   siyosiy   harakatlardagi   ishtiroki
borasidagi   jarayonlarni   chuqur   o ‘ rganish   mazkur   kurs   ishini   dolzarbligini
belgilaydi.
Mavzuning   o`rganilish   darajasi:   Mazkur   ish   bo`yicha   bir   qancha   olimlar
o`zlarining ilmiy ishlari va kitoblarida ma’lumotlar berib o`tishgan. Jumladan, D.
Alimovaning “Fayzulla Xo`jayev hayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar”ida
ha,   uning   siyosiy   faoliyati   borasida   ma’lumotlar   keltiriladi.   Bundan   tashqari
Q.Rajabov 1
, M. Xasanov 2
, O. Eshonov 3
, M. Hasanov 4
, M. Baqoyev 5
 ning asarlarida
Buxoro   jadidchiligining   faol   ishtirokchisi   partiyasining   rahbarlardan   biri   Fayzulla
Xo'jayevning   hayot   faoliyati   haqida   shuningdek,   1896   yili   Buxoro   shahrida   yirik
savdogar   oilasida   tug'ilganligi,   yoshligida   eski   maktabni   bitirib   Buxoro
1
  Q.Rajabov.   Fayzulla   Xo`jayev.   –   Toshkent.,   2001,   Fayzulla   Xo‘jayev   hayoti   va   faoliyati   haqida   yangi
mulohazalar,T.,1997 ,  Rajabov K.Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash.T.,2002
2
 M. Xasanov “Fayzulla Xo`jayev” – Toshkent, 1990,
3
 Eshonov O.E. Fayzulla Xo‘jayev.T.,1973
4
 Hasanov M. Fayzulla Xo‘jayev.T.,1970
5
 Baqoyeb M.Fayzulla Xo‘jayev jurnalist va publitsist.T.,1992 madrasasida   o'qiganligi   haqida   ma’lumotlar   brib   o`tishgan.   Bundan   tashqari,
Qaxramon   Rajabov   o`zining   “ Buxoroga   qizil   armiya   bosqini   va   unga   qarshi
kurash ”   ilmiy   ishida   ham   Buxoro   jadidlari   so'l   qanotining   inqilobiy   ruhdagi
a'zolaridan   bo'lib   1920   yilda   Buxora   amirini   taxtdan   axdarishga   harakat
qilganligini,     1920   yilda   Turkiston   muhjirlikda   bo'lib,     Fayzulla   Xo'jayev
tomonidan   tuzilgan   partiyaning   dasturi   shariat   asosida   bo'lib   xalqning   milliy
an'analarini   va   o'ziga   xos   xususiyatlarini   e'tiborga   olganligi   uchun   Buxoro   amiri
taxtdan axdarilgach , hokimiyat yosh buxoroliklar qo'liga o'tdi va Fayzulla Xo'jayev
hukumat   rahbari   yetib   saylanganligi   haqida   ma’lumotlar   berib   o`tiladi.   Adabiyot
sohasida   ham   bir   qancha   adiblarimiz   Fayzulla   Xo`jayevning   hayotiga   oid   asarlar
yozishgan.   Masalan,   Asqad   Muxtorning   “Buxoroning   jin   ko‘chalari”   qissasi,
Komil Yashin “Inqilob tongi  dramasi” va Nusratillo Naimovning “Men yashashni‖
istayman” roman-xronikalari Fayzulla Xo‘jayev faoliyatiga bag‘ishlangan.
Mavzuning   maqsad   va   vazifasi:   Ushu   kurs   ishining   maqsadi   BXSR   ning
Nozirlar kengashi raisi bo‘lgan yetuk arbob Fayzulla Xo‘jayevning ozodlik uchun
olib   borgan   harakatlarini   o‘rganish   va   tahlil   etishtashkil   etadi.Yuqoridagi
maqsaddan   kelib   chiqqan   holda   Fayzulla   Xo‘jayevning   olib   borgan   ishlari,
Buxoroda   amirlik   siyosatini   tugatib   Respublika   tashkil   qilish   siyosati,
marifatparvar   jadidlarning   imtiyozlarini   oshirish   kabi   qilgan   ishlarini   hozirda
saqlanib   kelayotgan   arxiv   hujjatlaridan,   shu   davrga   oid   asarlardan   to‘g’ri
yondoshilgan holda ilmiy ma’lumotlar orqali manba va adabiyotlar vositasida tahli
qilib o‘rganish tashkil etadi.
Mavzuning   obyekti:   Fayzulla   Xo ‘ jayevga   aloqador   bo‘lgan   hujjatlarni
o‘rganish,   siyosiy   faoliyati   va   boshqa   holatlariga   oid   jarayonlar   obyektini   tashkil
etadi.
Mavzuning   predmeti:   Fayzulla   Xo`jayevning   davlat   hayotiga   aralashuvi,
siyosiy   faoliyati   borasida   ma’lumot   beruvchi   ilmiy   nashrlar,   manbalar   va
adabiyotlar,   internet   saytlaridagi   ma’lumotlar   mazkur   kurs   ishining   predmetini
tashkil   etadi.   Zero,   birinchi   Prezidentimiz   I.   A.   Karimovning   “Tarixga   murojaat
qilar   ekanmiz,   u   xalq   xotirasi   ekanligini   nazarda   tutishimiz   kerak.   Xotirasiz barkamol   kishi   bo`lmaganidek,   o`z   tarixini   bilmagan   xalqning   kelajagi   ham
bo`lmaydi” 1
  degan   fikrlari   davlatchilik   masalalari   bilan   bevosita   shug`ullanuvchi
olimlar   oldiga   katta   vazifalarni   yuklaydi.   1996   yil   22   fevralda   O‘zbekiston
Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   yirik   davlat   va   jamoat   arbobi   F.   X о ‘jayevning
100   yilligini   nishonlash   haqida   qaror   qabul   qild і .   Qarorda   F.   X о ‘jayev   asarlarni
chop etish zaruriyati ham qayd etildi. O‘zR FA Tarix instituti xodimlari darhol F.
X о ‘jayev asarlarini tayyorlash va chop etishga kirishdilar. Shu yilning may oyida
respublikada F. X о ‘jayevning 100 yillik tavallud yoshi keng nishonlandi. 
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi:  Mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, to`rtta
paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
1
 Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йуқ. – Тoshkent: Шарқ, 1998. 24-б I BOB. FAYZULLA XO‘JAYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING
O‘RGANILISHI
I.1. Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyati
Milliy   istiqlol   mafkurasi   xalqimiz   о‘tmishinnigina   emas,   uning   kо‘zga
kо‘ringan   arboblarini   ham   bilishni,   о‘rganishni   hamda   ular   tо‘g‘risida   tarixiy
haqqoniylik zamirida turib, sо‘z yuritishni muhim vazifa kilib qо‘ymoqda. Shо‘ro
hokimiyati davrida Markaziy Osiyoda, jumladan О‘zbekistonda ijtimoiy-siyosiy va
boshqa   jabhalarda   faoliyat   kо‘rsatgan   xalqimiz   vakillari,   ularning   shaxsi,   rо‘y
bergan   voqealarga   munosabatlarini   tadqiq   etish   murakkab,   lekin   zarur,   dolzarb
ilmiy   muammodnіr.   Rahbar   lavozimlarda   xizmat   qilgan   F.   Xо‘jayev   va   uning
zamondoshlari  faoliyatlariga   ular  oqlangandan   keyin  ham   haqqoniylik  bilan  baho
berimasdan kelindi 1
. 
Buxoro   Respublikasi   va   О‘zbekiston   hukumatlari   boshlig‘i   bо‘lgan
F.Xо‘jayevning   faoliyati   bir   qator   risolalar   va   maqolalarda   yoritilgan.   Uning
saylanma   asarlarining   uch   jildligi   о ‘zbek   za   rus   tillarida   nashr   qilingan.   Lekin
uning   «faoliyati   bir   tomon.   tama,   qisqa   va   ayrim   jarayon   teskari   buzib   talqin
qilingan.   F.X о ‘jayevning   Respublika   iqtisodiy   va   siyosiy   rivojlaninida   mustaqil
tutishiga qilgan harakattan adashdilar va xatolar sifatida baholangan. Ayni paytda
uning   boy   ijodiy   merosini   о ‘rganini   F.   X о ‘jayev   O‘zbekistonning   aholi   va
xalqning kelajagi t о ‘g‘risida teran, istiqlol g‘oyalari bilan hamohang fikrlarni ilgari
surganini,   ularni   hayotga   tadbiq   etishga   jon-dili   bilan   intilganini   k о ‘rsatmoqda.
Respublikamizning   mustaqilligi   sharoitida   bu   merosni,   uning   istiqlol   mafkurasi
uchun   qimmatli   b о ‘lgan   tomonlarini   о ‘rganish   jiddiy   ilmiy   nazariy   va   amaliy
ahamiyat kasb etadi. F. X о ‘jayevning ijtimoiy-siyosiy qarashlari uning k о ‘p qirrali
va   sermazmun   faoliyati   ikkita   ijtimoiy   tuzum,   ulardagi   munosabatlar,   voqealar
kechgan jarayonlar bilan uzviy bog‘liq b о ‘lgan, ularni aks ettirgan. Birinchisi 1920
yilgacha b о ‘lgan davr, ikkinchisi 1920 yildan keyingi davrlar 2
.
1
 Ражабов Қ .Файзулла Хўжаев. Тошкент..:Абу – Матбуот консалт, 2011. 11-б
2
  Алимова   Д   масул   мухарирлиги   остида   Файзулла   Хўжаев   ҳаёти   ва   фаолияти   ҳақида   янги   мулоҳазалар
Бухоро инқилобининг тарихига материаллар. Тошкент.:Фан, 1997. 45-б О ‘z   navbatida   1920   -   1938   yillar   F.   X о ‘jayevning   Buxoro   va   О ‘zbekiston
Respublikalarida   faoliyat   k о ‘rsatgan   bosqichlarn і dan   iborat.   XX   asr   boshida
Buxoro   davlatni   ijtimoiy   munosabatlar   klassik   sharqona   y о ‘sinda   shakllangan,
о ‘ziga   xos   moddiy-iqtisodn і y   poydevor і n,   oltin   zahirasiga   ega,   ta’lim   tizimi   va
ma’naviyati   turli-tumani,   chet   ellarda   obr о ‘   qozongan   mamlakat   edi.   Shu   bilan
birga   bunda   G‘arb   sivilizatsiyasiga   oid   pul-tovar   munosabatlari,   transport,
korxonalar,   nashr-matbuot   ishlari,   chet   ellar   bilan   iqtisodiy,   madaniy   aloqalar
paydo   b о ‘lib,   kengaymoqda   edi.   Hukmron   doiralar,   tadbirkor-u   tijorat   ahli,
xunarmandlar ommasi, ruhoniylaru ziyolilar Buxoro davlati fuqarolari asriy Milliy
qadriyatlar, ijtimoiy tuzum, islom dini ta’timotlari zaminida turib yangi davr, uning
k о ‘rinishlari va alomatlariga y о ‘l ochganlar, ularni q о ‘llab-quvvatlaganlar 1
. 
Xalq   hayotining,   ijtimoiy   munosabatlarni
yangilash  harakatida   fuqarolarning  ishgan,  tadbirkor,   о ‘tkir   zehni  na  moyagdalari
qatnashganlar,   bu   harakat   ijtimoiy   harakat   edi.   Mana   shunday   bir   sharoitda,
asrning   boshida   yosh   Fayzullaning   dunyoqarashi,   ijtimoiy   ong   tarkib   topa
boshlaydi.   U   1913   yildan   yosh   buxoroliklar   harakatiga   q о ‘shgan   kurtganini
k о ‘rsatgan.   Ijtimoiy   harakatning  g‘oyaviy-ma’naviy   mazmunini   Buxoro   davlatida
siljishlar   va   jarayonlarning   b о ‘sh   kechganligi   va   ularni   joylashtirish
zaruratnomalari   tashkil   qilgan.   Bu   g‘oyaga   tadbirkor-tijoratchilar,   hunarmandlar,
dehqonlar   jamiyatni   boshqarish   tizimini   yangi   onglarga   moslashtirish   kerakligi
nuqtai   nazaridan   yondoshgan   b о ‘lsalar,   harakatning   asosiy   qismini   takitlagan
ziyolilar, ayniqsa jadid ziyolilari ma’rifatchilik, maorif ishlarini tub Yangi y о ‘ldan
rivojlantirish kerakligini targ‘ib qildilar, say-harakatlar olib bordilar 2
.
Mamlakatdagi   ijtimoiy   harakatning   qismlarga   b о ‘linishi   va   qatnashchilari
doirasini belgilash ma’lum darajada nisbiydir. Chunki jamiyat, uning ongli, ilg‘or
vakillari islohotlarni amalga oshirish zarurati yetilganini tushunida yakdil edilar.
F.   X о ‘jayev   z о ‘rlik,   qon   t о ‘kishlar,   fitnalar   y о ‘lini   inkor   qilgani,   milliy   va
umuminsoniy   qadriyatlarga   sodiq   b о ‘lgan,   xalq   ommasining   xohsh і -irodasi,
manfaatlari   va   intilishlarini   diqqat   markazida   saqlagan,   shuning   uchun   ham   u
1
  www    .   aroblar    .   uz    //      Fayzulla   Xo ‘ jayening   hayoti   va   faoliyati
2
 Ражабов Қ. Файзулла Хўжаев. Тошкент.: Абу – Матбуот консалт, 2011. 21-б. islohotlar   y о ‘lini   tanlagan   shaxs   sifatida   faoliyat   k о ‘rsatdi.   Shuni   alohida
ta’kidlamoq   lozimki,   bu   olijanob   va   insonparvarlik   tamoyillariga   u   butun   hayoti
davomida   amal   qilishga   intildi,   ularni   о ‘zining   insoniy   burchi   deb   bildi.   Lekin
zamonaning ayanchli va mudhish  о ‘zgarishlarn і , F. X о ‘jayev tushib qolgan siyosat
va   voqealar   girdobi   uning   intilish   va   umidlarni   sarobga   chiqardi,   e’tiqodlaridan
ba’zilarini   о ‘zgartirishga,   og‘ir   va   о ‘ta   madanyatli   sharoitlarda   faoliyatini   davom
ettirishga,  о ‘z insoniy burchini  о ‘tashga majbur qild і 1
.
Sharqona   qadriyatlar   va   tamoyillar   ideallari   hamda   islohotlar   y о ‘lini   tanlab
kelgan   yosh і   buxoroliklar,   p і u   qatorda   F.   X о ‘jayevning   siyosiy   mavqei   1917   yil
Rossiyadagi   bolshevikcha   t о ‘ntarish,   xususan   1918   yn.   mart   oyidagi   Kolesoving
Buxoroga   kilgan   xurujidan   keyin   о ‘zgarishga   y о ‘l   tutdi.   Ularga   nisbatan   k о ‘rsat
4.1tan   tazyiq   natijasida   Buxoro   davlatiga   nisbatan   kuch,   z о ‘rlik   ishlatib   undagi
tuzumni ag‘dariy ї   siyosati  nari suridi. Buxoro xalqining tub manfaatlarini, undagi
ijtimoiy-siyosiy   sharoit   ham   oqilona   idrok   etish   tutmoqchi   b о ‘lgan   yok і
buxoroliklar fikr і  inobatga olinmadi.
F.   X о ‘jayev   Buxoro   Respublikasining   bosh   noziri   vazifasida   faoliyat
k о ‘rsatgan   davrda   uning   ijtimoiy-siyosiy   qarashlari   jamiyatdagi   kuchlar
muvozanati,   u   yoki   bu   siyosiy   oqimlar   ta’sirining   kuchi,   xalq   ommasi   va   uning
namoyandalarining   kayfiyatlari   bilan   bog‘liq   ravishda   r о ‘yobga   chiqqan.   Amir
hokimiyati ag‘darilgandan keyin qizil armiya qismlari mamlakatda qoldi, bu yerga
k о ‘plab   yuborilgan   Rossiya   bolsheviklari   va   qizil   armiya   yangi   hokimiyatni   va
inqilobiy tuzumni mustahkamlanish uchun t о ‘xtovsiz kurash olib bordilar. TASSR
dagi siyosiy va x о ‘jalik organlari Buxoro Respublikasi  ustidan qattiq nazorat  olib
bordilar. Revolyusion y о ‘nalishdagi   о ‘zgarishlar k о ‘plab shu asosda kelib chiqqan
va amalga oshirilgan 2
. 
Respublika   boshqaruvidagi   boshqa   guruh   arboblar   qat’iy   va   z о ‘ravonlik
siyosatiga   monelik   y о ‘lini   tutdilar.   Bular   yerni   xalq   vakillari   edi.   Buxoro
Respublikasida, s о ‘ngra O‘zbekiston tuzilgandan keyin ham ahvol asosan shunday
davom etdi. F. X о ‘jayev respublikalar boshqaruvlaridagi bu guruhlar   о ‘rtasida ish
1
 Хасанов М. Файзулла Хўжаев, Тошкент.: Ўзбекистон, 1990. 78-б
2
 Ражабов Қ . Файзулла Хўжаев. Тошкент..:Абу – Матбуот консалт, 2011. 17-б olib bordi, ular muvozanatini saqlashga, xalq boshiga olib kelayotgan  о ‘zgarishlar,
yangiliklarning   ijobiy   tomonlarini   saqlab   qolishga,   mustahkamlashga,   salbiy
tomonlarini   esa   mumkin   qadar   yumshatishga,   achchiq   sinovlar   zahrini   tezroq
bartaraf qilishga harakat qildi. Murakkab sharoitlarda ona-Vatan, xalq manfaatlari
y о ‘lida   ish   olib   borishda   u   yolg‘iz   emas   edi.   Biroq   qat’iylik   bilan   olib   borilgan
bolshevikcha   siyosat   sobitqadam   milliy   stakchilar,   sof   vijdonli   ziyolilar,
mutaxassislar, boshqa qarvarlar qatoriga rahna solib bord і 1
. 
F.   X о ‘jayev   xizmat   faoliyati   davomida,   ayniqsa   20-yillarning   ikkinchi
yarmidan   umrining   oxirigacha   rasmiy   aqidastar,   jumladan і ,   sinfiylik,   iqtisodiyot,
taqsimot,   madaniyat   va   boshqalarni   sotsialistik   asosda   tashkil   qilish   о ‘zanida   ish
olib bordi. Shu bilan bir qatorda uning dunyo qarashining izchil xalqchillik, milliy
qadriyatlarga sodiqlik, O‘zbekistonning ozod va rivojlangan respublika b о ‘lishiga
komn, ishonch tamoyillari tashkil etgan. Bolshevistik markaz Mintaqaing qaram va
xom   ashyo   manbai   darajasida   saqlash   uchun   butun   choralarni   amalga   oshirib
borgal і gi Diniy stakchilarining k о ‘pchiligi, shu qatorda Fayzulla X о ‘jayev ham  о ‘z
faoliyatini el-yurt mustaqilligiga, qaratganlar 2
.
Frunze   boshchiligida   kelgan   harbiy   qismlar   amir   hokimiyati
ag‘darishgandan  keyin Buxoro davlati xududida qoldilar, ularning ta’minoti  aholi
zimmasiga   yuklatildi,   Respublikada   Rossiyaga   xom   ashyo   moli,   oziq-ovqat   va
boshqa   boyliklar   oib   ketildi.   Nozirlar   kengashining   raisi   F.   X о ‘jayev   1921   yil
baxonda respublika hududidagi Rossiya harbiylari soni 15 ming kishidan oshmasin
degan   talabni   q о ‘ydi.   Yana   u   Turkkomissiyadagi   kengashda   Buxorodan   olib
ketilayotgan oziq-ovqat va xom ashyo mollari narxiga teng keladigan motar berish
masalasini   і lgari   surdi.   Bu   narsa   Turkkomissiya   rahbarlariga   yoqmadi.   Davlat
qurilishi   masalasida   F.   X о ‘jayev   tribunallar,   Cheka   (favqulodda   komissiya   —   R.
K.),   xavfsizlik   organlari   b о ‘limlarining   Buxoro   respublikasida   tashkil   etiliishini
tanqid qilib chiqdiz. Shuningdek   О ‘rta   Osiyo   Respublikalarining
iqtisodiy   birlashtirilishiga   e’tiroz   bildirdi.   Milliy   chegaralash   masalasiga   ijobiy
1
  www    .   fayllar    .   org    .   uz    //      fayzulla   Xo ` jayevning   hayoti   va   faoliyati
2
  Алимова   Д   масул   мухарирлиги   остида   Файзулла   Хўжаев   ҳаёти   ва   фаолияти   ҳақида   янги   мулоҳазалар
Бухоро инқилобининг тарихига материаллар. Тошкент.:Фан, 1997. 65-б yondoshgan   b о ‘lsada,   1924   yil   fevralda   e’lon   qilgan   tezislarida   mintaqa   turkiy
xalqlarining   tarixiy   і ldizlari   mushtarakligi   g‘oyasini   bayon   qildi.   Shuning   bilan
birga,   F.   X о ‘jayev   guvohlik   berishicha,   Buxoro   Respublikasida   chegaralashga
kuchli   qarshilik   k о ‘rsatilgan,   uning   iborasi   b о ‘yicha   «d о ‘stlar   doirasidan   xam»
qarsh і   chiqqanlar b о ‘lgan. 20-yillar   о ‘rtasida F. X о ‘jayev bundan oydinroq gapira
olmas edi. Respublikaning ijtimoiy-siyosiy hayotida F. X о ‘jayev, uning safdoshlari
islohotlar   va   Ijobiy   о ‘zgarishlarga   intildilar.   F.   X о ‘jayev,   hukumat   a’zolari   A.
Fitrat, M. Sadjonov, M. Mansurov, uning  о ‘g‘li A. Mansurov va boshqalar chuqur
bilimga   ega   madaniyatli   arboblar   edilar.   A.   CH о ‘lpon,   Munavvar   qori,   Q.
Otaboyevlar   Buxoroda   faoliyat   k о ‘rsatganlar.   F.   X о ‘jayev   hamda   Respublika
rahbariyatining k о ‘pchiligi barqarorlik  о ‘rnatishga, kelib chiqqan mojaro va qurolli
to‘qnashuvlarga   barham   berishga   intilganlar,   x о ‘jalik   hayotnin,   savdo-tijorat,
madaniy-ma’rifiy   ishlarni   rivojlantirish   choralarini   k о ‘rganlar,   fuqarolarning   haq-
huquqlarin,   osoyishtaligi   uchun   qayg‘urganlar.   Axolidall,   tadbirkorlardan
musodara qilib tortib olingan Mol-mulklari egalariga qaytarib berilmagan. Machit,
madrasastar, maktablar, vaqflar faoliyati davom etgai, shuningdek yangi madaniyat
о ‘chog‘lar і   —   о ‘quv   yurtlari,   kutubxonlar,   matbuot   y о ‘lga   q о ‘yib   borilgan.
Yoshlar 20-yi.t.nar boshida chet ellarga  о ‘qishga yuborilgan. F. X о ‘jayev 1922 yil
oxiri 1923 yil boshida Germaniyada tabobatda b о ‘lganida ularning yashash joy va
moddiy   ta’minoti   masalalarini   hat   qilgan,   uning   ishtirokida   Moskvada   Buxoro
respublikasining  о ‘quv yurti tashkil qilingan 1
.
F.   X о ‘jayev,   respublika   hukumati   qizil   armiya
tomonidan axolining oziq-ovqatlari, yem-xashaklari  tortib olininga, istiqlol  uchun
harakatda   qatnashgan   yoki   shunda   gumon   qil і n і ra і nlarning   qarindoshlari,
hamqishloqlari   garovga   olinishiga,   mol-mulklan   musodara   qilinishiga   qattiq
qarshilik k о ‘rsatganlar. Chunki 1922 yilda qarshilik harakati ishtirokchilarining 60
oila a’zolari garovga olingan edi. 1922 yil dekabr і da Buxoro respublikasi hukumati
F.   X о ‘jayev   ma’ruzasi   asosida   harbiy   qism.tar   alohida   b о ‘limlarining   aholiga
1
  Алимова   Д.     масул   мухарирлиги   остида   Файзулла   Хўжаев   ҳаёти   ва   фаолияти   ҳақида   янги   мулоҳазалар
Бухоро инқилобининг тарихига материаллар. –Тошкент.:Фан, 1997.  67- б
  nisbatan jazo harakatlarini  t о ‘xtatishi  t о ‘g‘risida  qaror  qabul  qildi. Jazo  uchtiklari
faoliyatini, aholi mulkini musodara qilishni t о ‘xtatishni  talab qilib RKP MK ning
O‘rta   Osiyo   byurosiga   murojaat   qilindi.   Bu   talablar   shunchalik   qat’iy   b о ‘ldiki,
О ‘rta  Osiyo   byurosi   jazo  uchliklarini  darhol   t о ‘xtatish,   harbiy  qismlar і ng  Buxoro
respublika   aholisiga   qarzlarini   tez   orada   uzish   t о ‘g‘risida   qaror   qabul   qildi.
O‘zbekiston   Respublikasi   tashkil   b о ‘lib   F.X о ‘jayev   Xalq   komissarlari   sovetining
raisi   qilib   tayinlandi.   U   yana   bir   qator   lavozimlarga   saylandi.   О ‘zbekiston
respublikasining   paydo   b о ‘lishini   F.   X о ‘jayev,   shuningdek,   qator   milliy
yetakchilar   о ‘zbek   xalqi   milliy   davlatchiligining   yangi   davri   deb   tushundi,tar,   bu
voqea O‘zbekiston istiqloliga xizmat qiladi deb umid bog‘ladilar. Respublikaning
suverehnteti   haqiqat  va  voqelikka  aylanishi   uchun harakat   qildilar,  bu ezgu  ishga
о ‘z xissalarini q о ‘shish uchun faoliyat k о ‘rsatdilar 1
. Respublika
xukumatining   raisi   sifatida   F.   X о ‘jayev   amalga   oshirilgan   о ‘zgarishlar,   ularning
qays і n maqsadlarga y о ‘naltirilganini anchagina chuqur mushohada qildi,  о ‘z vatan
va xalqi ravnaqi, manfaatlarini muhofaza qilish, ularni yoqlab ish tutish qanchal і k
murakkab,   og‘ir   va   xavfli   ekanini   tushunib   yetdi,   lekin   bu   y о ‘lni   u   yagona   va
sharafli   deb   tushunib   unga   umrining   oxirigacha   sodiq   qoldi.   Shuni   ta’kidlash
muhimki,   F.   X о ‘jayev   va   boshqa   arboblarning   о ‘z   xalqi   farzandlari   sifatidagi
faoliyati   boshqa   xatqlar,   mamlakatlarga   qarshi   qaratilgan   emas   edi,   ustar
g‘ayrinsoniy,   totalitar   tuzumning   mudhish   kirdikorlarini   rad   etib   ustardan
norozilikatarini bin.tdirib borgallar, og‘ir, ayanchli sharoitlarda ham   о ‘z xalqining
vakili   ekanligini   sir   tutmaganlar.   Mamlakat   shovinistik   doiralarining   yeri   xalq
vakillariga   ishonmaganligi   mana   shundan   kelib   chiqqan.   Bu   narsa   SSSR
rahbariyati,   markazning   О ‘zbekistonga,   uning   vakillariga   munosabatini,   ularni
parchalash,   yakkalab   tahqirlash   va   ruhsizlantirish   xatti-harakatini   belgiladi.
Respublikadagi   markaz   vakillari   bu   y о ‘lga   qat’iy   amal   qiladilar.   20-30   yillarda
О ‘zbekistonda   iqtisodiyot   va   madaniy   hayot   sohalarida   ijobiy   ishlar   qilingan,   bu
nishlarni albatta keng xalq ommasi, milliy yetakchilar, ziyolilarning yaratuvchilik
mehnati   va   faoliyatisiz   tasavvur   qilib   b о ‘lmaydi.   Shu   davrning   о ‘zida   total і tar
1
  www.ma’lumot.ru//  Fayzulla Xo`jayevning hayotiga doir ba’zi mulohazalar tuzum   odamlar   boshiga,   jumladan   dexqonlar,   milliy   ziyolilar,   hunarmandlar
boshiga   kulfatlar   yog‘dirgan   chora-tadbirlarni   amalga   oshirdi.   Paxta   yakka
hokimligini   amalga   oshirish,   O‘zbekistonn   xom   ashyo   manba і ga  aylantirish   jadal
olib borildi, qatagonlar begunoh odamlar yostig‘i quritdi, ularning k о ‘plarni qamoq
jazosiga mahkum etildi. Shunday murakkab va og‘ir sharoitlarda ham xalq, uning
asil farzandlari O‘zbekistonning yorug‘ kelajagiga, asriy qadriyatlarimizga umid va
sodiqlik kayfiyatlarini y о ‘qotmadilar 1
. 
F.   X о ‘jayev   ijtimoiy   munosabatlar,   davlat   siyosatining   asosiy
mezoni ma’lum bir sinf emas, balki xalq ommasi, uning manfaatlari, umid-orzu va
intilishlari   deb   tushungan,   hukumat,   ijtimoiy   tashkilotlar   faolyatni,   r о ‘y   berib
turgan voqealarga shu asosda munosabat  bildirgan,   о ‘z faoliyatini ezgulikka, iloji
boricha   noxush  holar   oldini   olishga  qaratgan.  O‘zbekiston  hukumati  raisi  sifatida
faoliyatining   boshidan   respublika,   uning   xalq   manfaatlari,   uning   mustaqilligi
y о ‘lini k о ‘rgan. 1925 yilning noyabr oyida b о ‘lib  о ‘tgan O‘zkompart і ya I syezdida
qilgan «X о ‘jalik qurilishi t о ‘g‘risida»gi ma’ruzasida paxtachilikning jadal sur’atlar
bilan kengaytirilishi  dehqonlarni  ittifoqdan g‘alla va sanoat  motlarni keltirilishiga
qaram qilib q о ‘yadi, lekin agar ittifoqda qurg‘oqchilik b о ‘lsa yoki temir y о ‘l ishida
biron bir kamchilik r о ‘y bersa, unda jiddiy xalokat kelib chiqadi. 
I.2. Fayzulla Xo`jayev faoliyatining yangi sahifalarini o‘rganilishi
O‘zbekistonda   mavjud   bо‘lgan   murakkab   ijtimoiy-siyosiy   muammolar   va
jiddiіі qiynіnchiliklar, markaz kо‘rsatmalari asosida zо‘rlik va tazyiq yо‘llari bilan
amalga   oshirilgan   о‘zgarishlar   о‘ta   sinfiylik   siyosatini   amalga   oshirilishi   va
mahalliy sharoitlarni inkor qilish natijalari bо‘ldi. F. Xо‘jayev о‘n minglab dehqon
oilalarining   quloqlar   deb   uzoq   о‘lkalarga   badarg‘a   qilshiga,   aholining   katta
qismiga   dushmantar   deb   munosabatda   bо‘lishga   qat’iy   e’tiroz   bildirdi.   Uning
fikricha   respublika   qishloq   x о ‘jaligini   yangicha   tashkil   qilish,   ijtimoiy
munosabatlarni   tekislashtirishning   maqbut   tarzi   —   bu   aholi   asosiy   qatlamlari
manfaatlarini   nazarda   tutib   puxta   tayyorgarlik   k о ‘rish   y о ‘li   bilan   islohotlarni
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б amalga oshirish edi.  Afsuski bu qarash va mulohazalar inobatga olinmadi 1
. 
1929   yildan   boshlab   paxta   maydonini   uch   marta
k о ‘paytirishga   kirishgani   dehqonchilik   qiyin   axvolga   solib   q о ‘ydi,   natijada   uning
maxsu, jiddiy kamayib bordi. F. X о ‘jayev  xalq x о ‘jaligida moddiy manfaatdorlik
tamoyiliga   amal   qish   va   mehnat   unumdorliginnil   oshirish   lozim.   Paxta
yakkahokimligini   ta’minlash,   ijtimoiy   xayotga   sinfiylik   singdirish   maqsadida
О ‘zbekistonda   chorvachilik   paxta   uchun   zararli,   guruch   bu   kuloqlar   yem і nshin
kabi asossiz g‘oyalar tarqatdi. F. X о ‘jayev bunday safsatalar g‘azamislik oqibati va
zararli   deb,   ularni   qat’iy   fosh   qildi.   Yana   chorvachilik   masalasiga   qaytib   eng
muhimi   chо‘poning   ijtimoiy   ehtiyojlarini   qondirish,   dedi.   О‘zbekiston
dehqonchiligining   eng   jiddiy   kamchikni   dexkonlar   tajarіbasi   inkor   qilishdir,   biz
dehqon tajribasini va fanini uyg‘unlashtirishimiz kerak, deb alohida uqtirib о‘tdi 2
. 
Jamoalashtirish   kompaniyasi
boshlab   yuborilgan   paytda   F.   Xо‘jayev   hali   ma’lum   muddat   davomida   yakka
xo‘jaliklar   mahsulot   yetkazish   bо‘yicha   ahamiyatlarini   yо‘qotmaydilar   va   davlat
zaruriyat   yuzasidan   yakka   xo‘jaliklar   bilan   munosabatda   bо‘ladi.   Shuning   uchun
bu   xо‘jaliklarning   unumdorligini   oshirish   choralarini   kо‘rish   va   ular   о‘rtasida
tushuntirish ishlari  olib borish  lozim, deb chiqdi. U dehqonga nisbatan  ma’muriy
tazyiq kо‘rsatish emas, tushuntirish ishi olib borish tarafdori edi. U qishloq ishlab
chiqarishi   asosan   о‘rta   xo1   dehqon   xо‘jaliklariga   tayanib   turganini   kо‘p   marta
takror aytgan, lekin uning 1928 yilning yozida e’trof etishicha qator joylarda о‘rta
hol   dehqonga   nisbatan   ma’muriyatchilik   ta’siri   kо‘rsatilgan.   Ma’muriyatchilikka
nisbatan   salbiy   munosabat   davom   ettirgaіі,   yig‘inlarda   gapirgan,   unga   barham
berishga   intilgan.   1931   yilning   fevralida   bo‘lіb   о‘tgan   О‘zbekiston   sovetlarining
IV syezdida u о‘zining bu masalaga qarashni jiddiy bayon qiladi: «Jamoa (kolxoz)
ga   yо‘l   tutgan   ekanmiz,   kambag‘al   о‘rta   hol   yakka   xо‘jaliklarni   unutmasligimiz
kerak, ma’muriyatchilik qilish darkor emas, bizning rejalarimiz yuqoridan amalga
1
  Ўзбекистоннинг  янги   тарихи.,   II   –  китоб.  Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.  –Тошкент.:   Шарқ,
2000. 173-б
2
  www    .   arboblar    .   uz    //      Fayzulla   Xo ` jayevning   hayoti   va   faoliyati   oshirilmasdan, balki omma orasida muhokama qilinin zarur» 1
. 
О‘zbek dehqoning boshiga og‘ir
ishlar   tushrailda   F.   Xо‘jayev   zо‘rlik   bilan   jamoalashtirishni,   minglab   zaxmatkash
dexqolarni   quloqlashtirib,   ularning   insoniy   haq-huquqlari   oyoqostі   qilinganіі
qoraladi,   qishloqda   rivojlanishning   ma’rifiy-sivіlizatsion   yо‘lnalish   qо‘llab
quvvatladi. U mehnatni yangi texnologiya hamda  usullarga asoslanib tashkil qilish
tarafdori   edi.   Ishchining   yuqori   kо‘rsatkichlarga   erishishi   faqatgina   son
kо‘rsatkichi   bо‘lmasdan,   bastki   mehnat   unumdorligining   oshib   borishi   natijasi
bо‘lishi   lozim   edi.   Ishchilar   о‘rtasida   avj   oldirib   borilgan   kompaniyalarga,
masalan,   zarbdorlar   harakatії,   staxanovchilar   xarakatiga   shu   mezon   bilan   baho
berganі,   «О‘zbekistong   sanoatning   vazifalarni»   maqolasida   (1933   yil,   fevra.1)
«Sotsalistik musobaqa va zarbdorlar harakatini xо‘ja ko‘rsinga emas, balki haqiqiy
kengaytirish kerak», deb yozgan. Qalbaki zarbdorlar bо‘lgan singari ba’zi joylarda
qalbaki   staxanovchilar   paydo   bо‘lganni   jiddiy   tanqid   ostiga   olgan   (1936   yi.1,
mart).   20—30   yillarda   О‘zbekistonda   xunarmandlar   sonjihatidan   anchagina
salmoq edi 2
.  Shuning
uchun F. Xо‘jasv bu ijtimoiy tabaqaga alohida ahamiyat berdi, ular faoliyati uchun
sharoit   yaratish   muhimligini   ta’kidladi.   Usha   davrda   iste’mol   mollari   taqchinligi
tufayli  xunarmandlar  tо‘g‘risida bir qator  qarorlar kabul  qilingani, chora-tadbirlar
belgilangan   edi.   Biroq   F.   Xо‘jayevning   1928   yil   yozida   e’tirof   etishicha,   bu
qarorlar   bajarilmagan.   Buning   ustiga   ustak   hunarmandlarga   nisbatan   tazyiq
kо‘rsatilgan   va   F.   Xо‘jayev   «Marg‘ilonda,   Buxoroda   va   qator   boshka   rayonlarda
hunarmandlarning  shikoyatlari  nihoyatda,  kо‘payib ketgannin»  ochiq aytgan,  ular
haq   ekanligini   qayd   qilgan.   F.   Xо‘jayev   O‘zbekiston   respublikasida   barqarorlik
о‘rnatilishi,   unda   yashagan   xalqlar   teng   huquqlіі,   qardosh   va   totuv   bо‘lishlarini
istagan   hamda   о‘z   faomіyati   davomida   shu   u.zug‘   maqsadga   intilgan.   Shu   Sіtlan
birga   u   о‘z   vatanі   —   O‘zbekistonning   shon-shuxratni,   obrо‘sini   tushirish   yо‘lida
bо‘lgan   ishlarga   qat’iy   zarba   bergan,   bunday   g‘alamisliklarni   fosh   qilgan,
1
 Зиёева Д. Туркистон миллий озодлик ҳаракати. –Тошкент., 2000. 137-б
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 198-б respublika salohiyatini kо‘tarishga о‘z hissasini qо‘shgan 1
. 
Gap   shundaki,   20-yillar,   hatto   30-yillar   boshlarida   ba’zi   doirastar
O‘zbekiston zamni qashshoq, unda mineral qazilmalar, yо‘q, О‘rta Osiyoning ob-
havo   sharoitida   yirik   sanoat   rivojlanishi   mumkin   emas,   Toshkentning   eski
shaharida sanoat korxonalari qurishi mumkin emas, sara aholi sanoat korxonalarida
mehnat   qilishga   moslashmagan   singari   bо‘hton   gaplarni,   mish-mishlarni
tarqatganlar.   F.   Xо‘jayev   bu   gaplar   bо‘hton   ekanligini   aytgan   va   ularga   qarshi
chiqqan.   Achinarli   joyi   shundaki,   ma’lum   davrda   markaz   nomi   bunday   g‘arazli
aqidalarga amal qilialadi. 1931 yil boshida qilgan ma’ruzasida F. Xо‘jasi shunday
jiddiyi   narsalarga   e’tiborni   qaratadi:   1929   yil   о‘rtalaridan   Toshkentning   eski
shaxarіda   bironta   ham   sanoat   korxonasi   qurilmagan.   Garcha,   bu   davrda
Toshkentda   kо‘pgina   korxonalar   qurilgan   bо‘lsada   kolonizator-otimlardan   iborat
komissiya   eskі   shaharda   havo   buzilgan   va   shuning   uchun   u   yerda   sallesti
vіktantrish mumkin emas, deb da’vo qilgan.  Bu   boyliklar   izlash,   shu
asosda   respublikada   ishlab   chiqarish   kuchlari   rivojlantirish,   yangi-yangi   sanoat
tarmoqlarni   vujudga   keltіrish,   birinchi   navbatda,   O‘zbekiston   axolising   turmush
darajasini kо‘tarishga, uning salohiyatini kuchaytirishga yordam beradi, deb umid
qilgan.   Bu   sohastardagi   rejastarі   amalga   oshirishga   о‘z   hissasini   qо‘shib   borgan.
Uning tashabbusi bilan respublika hukumati 1936 yil kuzida quyidagilarni amalga
oshirish   bо‘yilcha   markaziy   hukumatga   yozma   ma’ruzalar   bilan   murojaat   qilgan:
Quvasoy   GREStini   qurish;   Toshkent   shahrіna   elektr   quvvati   bilan   ta’minlash
uchun   Oqtepa   GESini   qurish;   Respublikada   tuz   sanoatini   rivojlantirish;
Toshkentda   akademik   teatrni   qurish   uchun   3   mln   sо‘m   ajratish;   «О‘zbekfilm»
uchun   ovoz   yozadigan   «Kinal»   apparatnnі   yuborish   va   hokazo.   Bular
O‘zbekniston,   uning   xalqi,   madaniyati   extiyojlaridan   kelib   chiqqan   talablar   edi,
albatta.   F.   Xо‘jayev   ilgari   surgan,   leki   ma’lum   sabablarga   kо‘ra   uning   saylanma
asarlari   matildan   tushirib   qoldirilgan   ravshan   va   dadrnі   aytilgan   yana   bir   fikrga
murojaat   qilamiz.   U   jiddiy   mas’uliyat   va   kuyunchaklik   bilan   shunday   degan   edi:
«Bizga umuman kadrlar emas, balki birinchi navbatda milliy о‘zbek kadrlari kerak,
1
  To ’ rayev    X .  Buxoro   tarixi . ( O ‘ quv   qo ’ llanma ).  Buxoro , 2020. 127- b chunki   busiz   biz   sovetlar   apparatinі   millіlashtira   olmaymiz,   milliy   proletar
qadrlarni   vujudga   keltira   olmaymiz,   kolxoz   xо‘jaligini   qayta   tashkil   qilish
muammosiga   yaqinlasha   olmaymiz.   Qotonizatorlik   unsurlari   kuchliroq   bо‘lgan
sovet   organlarida   yeri   millat   vakillarining   о‘sishni   qiyinroq,   texnіkumlarda,
rabfaktarda,   іshchi   unversitetlarida,   pedvuzlarda   о‘zbeklar   salmog‘i   katta   emas.
Bular juda qoniqarsiz, eng past, sharmandali  raqamtar». Bunday otashin sо‘zlarni
faqat   xavfu  xatarni  pisand   qilmasdan  el-yurtiga   butun  vujudi  bilan  berilib  xizmat
qilgan   о‘z   xalqining   asiz   farzandigina   aytishi   mumkin   edi.   Shu   о ‘rinda   ba’zi
mulohazalar kelib chiqadi. 20— 30 yillarda   О ‘zbekistonda qator   о ‘zgarishlar r о ‘y
bergan,   katta   qurilishlar,   maorif-madaniyat   sohalaridagi   ishlar   rejalashtirilgan   va
boshlab yuborilgan. Bas, nechun F. X о ‘jayev ijtimoiy-siyosiy qarashlarida, bayon
qilgan   fikrlari   va   tevarak-atrof   voqealariga   munosabatlarida   qanoatsizlik   va
tanqidiy qarash ancha ustu і n va belg і lovchi  о ‘rin tutgan. Nazarimizda, F. X о ‘jayev
ijtmoiy-siyosiy   qarashlarning   mohiyati   uning   о ‘z   xalqi   bilan   birdamligidan   kelib
chiqqan,   shu   asosiy   omil   bilan   belgilangan.   O‘zbekistonda   amalga   oshirilgan
siyosat,   amalga   oshirib   borilgan   asosiy,   fundamental   о ‘zgarishlar,   tadbirlar   xalq
ommasi va uning namoyandalari munosabatlarini hisobga olmasdan ma’muriy y о ‘l
bilan   о ‘tkazilgan,   aholining   ma’lum   qismiga   nisbatan   tazyiq,   qatag‘onlar   amalga
oshirilgan,   ahon і ng   faol   qismi   k о ‘rsatmalarni   bajaruvchilar   darajasiga   tushirib
q о ‘yishgan 1
.  Bularning barchasi odamlarning bir qismida xafsalasizlik,
ikkinchi   bir   qismida   esa   tanqidiy   qarashtar,   hatto   oppozitsiya   k о ‘rinishlarin і n
keltirib   chiqarish і   tabiiy   ho1   edi.   F.   X о ‘jayevning   siyosiy   va   ijtimoiy   qarashlari
ma’lum darajada obyektiv omillar og‘ushida b о ‘lrali, shulardan kelib chiqib, u  о ‘z
xatti-harakatlarini belgilagan. Bunga q о ‘shimcha F. X о ‘jayev garch   о ‘z qobi і yati,
butun   aq1-idrokini   murakkab   sharoitlarda   ham   О ‘zbekistonga,   yillig   xaqinga
astoydil  xizmat qilishga qaratgan b о ‘lsa-da, respublikada mavjud b о ‘lgan cheksiz
va   boy   imkoniyatlar   r о ‘yobga   chaqmaganidan   va   t о ‘laligncha   xalq   manfaatlari
uchun   xizmat   qilmaganidan   aziyat   chekkan.   Mamlakatda   sinfiylik   siyosatining
amalga   oshirilnin,   siyosiy   boshqarma,   Davlat   xavfsizligi   organlar і n і ng   kengayib
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б borgan   harakatlari,   totalitar   tuzumning   о ‘rnatilsh і ni,   mash’um   shaxsga
sig‘inishning tarkib topib borgani t о ‘grisida gapirish qat’iy man qilgan — buning
imkoniyati   y о ‘q   edn і ,   F.   X о ‘jayev   bunday   о ‘ta   salbiy   xolarning   jamiyatda   sodir
b о ‘lib turgan k о ‘rinishlarini, ularning xavfi oqibatlarga olib borgashini, keng xalq
ommasi,   davlat   jiddiy   va   k о ‘pincha   halokatli   zarar   k о ‘rganini   gapirgan,   ularni
qat’iy   qopalagaii,   quyuqlashgan   qora   bulutlarni   tarkatib   yuborish   ustida
mushohada qilgan, q о ‘lidan ketguncha shu y о ‘nalishda xarakat qilgan. U snifiylik
siyosatini asosida maktablar va boshqa   о ‘quv yurtlaridan yoshlari «sinfiy unsurga
aloqador»   deb   haydalishni   davlat   va   jamiyat   manfaatlariga   zid,   zararli,   deb
chiqqan 1
.  О ‘zbekiston sovetlarning II syezdinda shu t о ‘g‘rida
gapirib   maktab   о ‘quvchisi   yok і   talabani   7-8   yil   о ‘qitish   uchun   davlat   k о ‘pgina
mablag‘ sarf qilgani. Agar bola tuzumga qarshi chiqmagan b о ‘lsa, bitirish oldidan
uni haydashaga idroklan і sh emas, deb ta’kidlagan. «Shuni nazarda tutish kerakki,
— degan edi  F. X о ‘jayev,-  bizda madaniy kuchlarga talab katta, fan-texnika;  ega
chiqarailgan odamlar bizga kerak. Chistka qilish kerak, ammo k і mni chistka qishni
b і lish   kerak.   Kompartiya   yakka   xukmronligi   sovetlar,   kasabasoyuzlar,   boshqa
ijtimoiy tashkilotlar faoliyatini cheklab, ularni buyruq va topshiriqlarni bajaruvchi
vositaga aylantirgan.  F.   X о ‘jayev   hokimiyat   organi   sifatida
sovetlar,   ayniqsa   mahalliy   sovetlar,   ularning   ijroiya   qismlari   о ‘z   salohiyatlarini
amalda tadbiq eta olmaganlarini va buning asosiy sabablarini qayta-qayta gapirgan.
Uning   fikricha   (1932   yil,   iyun)   qishloq   sovetlar і   «faoliyatida   ishlab   chiqarish
masalalar і ,   sug‘oriladigan   suvini   taqsimlash   va   shu   kabilar   markaziy   о ‘rinda
b о ‘lgandagina»,   ular   qishloqda   t о ‘laqon   x о ‘jayin   b о ‘lishlari   mumkin   edi.   F.
X о ‘jayev   sovetlar   faoliyatini   k о ‘tarish   y о ‘lllaridan   muhimi   respublika
rahbariyatining   ularga   yaqin   b о ‘lishi,   deb   bilgan,   sovetlar   ishlari   bilan   borib
tanishgan,   ularga   amaliy   yordam   bergan і ,   tegishli   xulosalar   chiqargan.   Masalan,
1933   yilda   uning   ishtirokida   ikkita   rayonlararo   qishloq   sovetlari   raislarining
kengashlari   о ‘tkazilgan:   Qarshi,   G‘uzor   rayonlar і   b о ‘yicha   Qarshi   shahrida:
Shahrisabz, Yakkabog‘, Chiroqchi rayonlari b о ‘yicha Shaxrisabzda. Bu kengashlar
1
 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi. Toshkent.:Tamaddun, 2022. 71-72-b mazmunini   batafsil   tahlil   qilingan  aholi,  uning  vakillari  bilan  joylarda  muloqotda
b о ‘lish і , ular fikr-mulohazalari bilan  о ‘rtoqlashish rahbar xodimlar faoliyati uchun
juda   zarur   va   muhim,   degan   xulosan   yana   bir   bor   takrorlagan.   Va   о ‘z   navbatida
mahalliy   hokimiyatning   samarali   faoliyatini   -   jamiyat   ma’muriyati,   aholi
obodonchiligining   bosh   mezoni,   deb   bilgan.   F.   X ӱ jayev   mahalliy   hokimiyat
masalasi   bilan   qonunchitik,   huquqbuzarlik   masalasi   о ‘rtasidagi   bog‘liqlikni,
revolyusion   qonunchilik   yaxshi   amalga   oshirilmoqda,   degan   da’volar   xato,
not о ‘g‘ri   ekanligini   k о ‘rsatadi.   Chunonchi,   1934   —   1935   yillarda   «Karmana   va
boshqa rayonlarda soliq solish ish b о ‘yicha sovetlar xodimlari sud qilingan». Bular
huquqbuzarlikning   о ‘z і ,   deb   ta’kidlaydi.   Mash’um   1937   yil   qatag‘onlari   ancha
oldigan boshlanib ketgan. F. X о ‘jayev tobora kengayib borgan і  qonunbuzarliklarga
befarq qarab turgan emas, ularning oldini olish kerakligini qayta-qayta takrorlagan,
shunga   da’vat   qilgan.   1936   yil   yanvar   oyida   О ‘zkompartiya   Plenumida   «bizda
qonunlarga yetarli ahamiyat berilmayapti», deb   о ‘zi qatnashgan voqeani gapirgan:
Rometan   rayon   paxta   punktiga   kelib,   unda   14   kishing   qamalganini   va   ularni
boshqalarga   ibrat   b о ‘lsin   uchun   sud   qilmoqchi   b о ‘lganlarini   k о ‘rgan 1
.   O‘zi,
raykompartiya sekretarin va opersektor boshlig‘i uyushtirgan 5 daqiqalik s о ‘roq bu
odamlarning batamom gunohsiz ekanini k о ‘rsatgan va ular ozod qilib yuborilgan.
Lekin qatag‘onlarning shiddati  oshib borgan va tez orada F. X о ‘jayevni  ham  ajal
girdobiga   tortgan.   F.   X о ‘jayevning   ijtimoiy-siyosiy   qarashlarini   sermazmun   va
k о ‘p qirraligi bilan ajratib turadi. U O‘zbekistonda r о ‘y bergan va kechgan asosiy,
uzviy   voqealar,   jarayonlar,   muammolar   t о ‘g‘risida   о ‘ylagan,   munosabatin
bildirgan.   Uning   fikr-mulohazalari,   faoliyati   va   і lgari   surgan   g‘oyalari   el-yurt
manfaatlari,   osoyishtaligin,   O‘zbekiston   istiqlol,   orzu   va   umidlari   bilan
y о ‘g‘rilgan. Uning dunyoqarashining dastlabki bosqichi Liberal islohotchilikka xos
b о ‘lib,   keyingi   rivojlanib   borish   jarayonida   bolshevizm   pardasi   bilan   o‘ralgan,
lekin   mazmun-mohiyati   bilan   millatparvarlikdan   iborat   edi.   F.   X о ‘jayev
hayratomuz   izchillik   bilan   о ‘z   xalqining,   vatani   –   O‘zbekistonning   farzandi
ekanligini   unutmadi,   u   milliy   davlatchiligimizning   tarixiy   ildizlarini,   sharqona
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 175-б gumanizm   an’analarini,   islom   din і ,   uning   axloqiy,   tarbiyaviy   rostini   va   boshqa
milliy qadriyatlarimizninig.  І stlarcha inkorqilish pozitsiyasida bir lahza b о ‘lsa ham
turgan emas.  Butun  faoliyati  davomida O‘zbekistonning  istiqboli  va istiqbolni  bu
—   milliylik   bilan   zamonaning   ilg‘or   sivilizatsiyasini   mujassamlashtirib   borish
y о ‘li,   deb   tasavvur   qildi.   F.   X о ‘jayevning   respublika   voqealigini   tahlil   qilishi,
kuzatishi,   xulosalari   va   umumtantirishlari   ilmiy-nazariy   jixatdan   chuqur,   siyosiy-
ijtimon і   tomondan   puxta   asoslangan.   Shuning   uchun   ham   katta   ma’naviy-
tarbiyaviy   ahamiyatga   ega   b о ‘ldi   va   shunday   b о ‘lib   kelmoqda.   Atoqli,   ardoqli
milliy yetakchi tarim і z, shu qatorda F. X о ‘jayevning xalq baxt-saodatni tarannum
qilishlari avlodlar bag‘rida istiqlol q о ‘rining saqlanib qolishiga k о ‘maklashgan 1
. 
Mustaqil   О ‘zbekistonning
istiqlol, buyuk kelajak tomon komil ishonch bilan harakat qilishida ular doimo biz
bilan birga, Xalqimiz ota-bobolarining xizmatlarini aslo unutmaydi.
II BOB. FAYZULLA XO`JAYEVNING JADIDLAR BILAN ALOQALARI
HAMDA SIYOSIY HARAKATLARDAGI ISHTIROKI
1
  www    .   ma    ’   lumot    .   ru    //      Fayzulla   Xo ` jayevning   hayoti   va   faoliyati II.1. Fayzulla Xo‘jayev va jadidlar o‘rtasidagi munosabat
O‘zbekiston   tarixining   shunlay   ajoyib   sahifalari   borki,   ular   uzoq   vaqtlar
mobaynida   unutib,   yohud   kommunistіk   mafkura   akidalariga   moslashі   menіsh
uchun   notо‘g‘ri   talqin   etib   kelindi.   Jaddizm   tarixi   ana   shular   jumlasidan   bо‘lib,
faqatgina yangi davr — mustaqillik davriga kelib xolisona tahlil qilishga muvaffaq
bо‘ldi.   Ma’lumki,   jadidchilik   Markaziy   Osiyo   qit’asida   Osiyo   va   Yevropadagi
ilg‘or   islohotlar   oqimi   ta’siri   ostida   XIX   asr   oxirі   —   XX   asr   boshlarida   vujudga
keldi   va   taraqqiyotda   burilish   bosqichini   belgilab   berdi 1
.   Mustamlakachilikka
qarshi kurashning asosiy g‘oyasi ana shu murakkab yо‘lda shakllanib yetildiki, uni
biz   bugungi   kunda   amalga   oshirilayotgan   ishlarning   g‘oyaviy   nishonasi,   keng
miqyosdagi islohotlarning asosi sifatida baholashimiz mumkin. Markaziy Osiyoda
jadidchilik serqirra bо‘ldi. Uning  asosiy  oqimlaridan biri  Buxoro  jadidchiligi  edi.
Buxoro jadidchiligi о‘z rivojlanish xususiyatiga ega bо‘lib, u amirlikdagi iqtisodiy,
siyosiy hamda jamіnyatning axloqiy ahvoli bilan bog‘liq edi. Buxoro jadidchiligida
F.   Xо‘jayev   va   uning   maslakdoshlari   markaziy   о‘rinni   egallard.   F.   Xо‘jayev
jadidchilikdek   noyob   tarixiy   hodisaga   aloqadorligi   tufayli   u   bir   necha   о‘nlar
davomida,   xatto   turg‘unlik   yo‘larida   ham   e’tibordan   chetda   qolmadi.   F.
Xо‘jayevning Buxoro jadidchiligi  tarixiga doir asari  nafaqat О‘zbekistonda, balki
jahon tarixshunosligida ham bebaho xazina xisoblanadi.  F.   Xо‘jayev   sо‘zlari   bilan
aytganda   «muxolif   ziyolilar   tо‘dasi»   say   harakati   bilan   boshlangan   jarayon   qay
tariqa   «Milliy  taraqqiyot  harakati»ga  aylandi.   Bu  tarixiy  savolga  F.  X о ‘jayev   о ‘z
maqolalari   va   «Buxoro   Inqilobining   tarixiga   materiallar»   (1926)   asarida   javob
beradi.   Eng   avvalo   bu   asarning   yozilish   va   qayta   chop   etilish   tarixiga   murojaat
etatlik.   Chunki   bu   ham   20—30   yillardagi   ijtimoiy-siyosiy   muhit   va   hukmron
tizimining   ilmiy   tafakkurga   ta’siri   haqida   ma’lumot   beruvchi   bir   tarxdir.
Jadidchilikka,   u   g   mamlakat   ijtoy-siyosiy   taraqqiyoti   ta’siriga   baho   bor.   F.
X о ‘jayevning   «Jadidlar»   nomi   bilan   chop   etilgan   maqolasida   berilgan   edi.   Bu
maqolada Sharq musulmon davlatlardag: jadidchilikning umumiy tavsifi va uning
Buxoro jadidchiligining yuzaga kelishiga ta’sir k о ‘rsatib berilgan edi. Bu  о ‘rinda u
1
 Ражабов  Қ, Хайдаров. М .Туркистон тарихи. Тошкент.: Университет, 2002. 36-б Turkiya,   Eron,   Afgonistonda   b о ‘lib   о ‘tgan   inqiloblarga,   Mill і y-ozodlik
xarakatlar і ga,   Rossiyadagi   1905   yilgi   q о ‘zg‘oloning   ta’siriga,   Buxorodagi
jadidlarning islohot g‘oyalarini uyg‘otgan ichki turg‘un ijtimoiy-iqtisodiy ahvolga
t о ‘xtalib   о ‘tadi.   Maqola   mualliflari   xar   qanday   g‘oyaviy   ta’sir   xoli   b о ‘lib,
jadidlarga   ijtimoiy   ta’rif   berishga,   ularning   dasturi   va   ijtimoiy   tarkibini   tahlil
etishga   hoyatda   xolisona   yondoshadi.   U  jadidchilikning   davriy   chegaralarini   aniq
k о ‘rsatib   beradi.   F.   X о ‘jayev   fikricha   jadidchilik   yosh   buxorotiklar   partiyasi
tashkil   topishi   bilan   tugaydi.   Yosh   buxoroliklar   partiyasi   dasturi   jadidlarning
radikal maqsadlaridan farq qilib,   о ‘z oldiga amirni ag‘darish va Buxoroda inqilob
qilish vazifasini  q о ‘ygan edi, degan fikrn ії   bitdiradi. Lekin, F. X о ‘jayev «Buxoro
inqilobining   tarixiga   materiallar»   asarida   bu   masalaga   boshqacha   yondashib
jadidchilikni   yosh   buxoroliklar   tarixining   ajralmas   qismi,   asosi   sifatida   yoritadi.
Undagi taqrizlarni biri «O‘rta Osiyoda inqilobn і y harakat ocherklari» nomli
t о ‘plamda   chop   etilgan.   F.   X о ‘jayev   maqolasiga   va   jadidchilik   haqida   YE.
Fyodorov,   T.   Risqulov   va   S.   Giburglar   tomonidan   bildirilgan   qarashlarga,
ikkinchisi   esa   F.   X о ‘jayevning   ikkinchi   kitobiga   bag‘ishlangan   edi.   F.
X о ‘jayevning millatchitik xarakteridagi g‘oyaviy xatolarining tanqidiga q о ‘sh і lgan
s о ‘nggi hissa VKP (b) MK O‘rta Osiyo byurosi kotibi Y. K. Baumanning Toshkent
shahar   partiya   anjumanida   (1932)   s о ‘zlagan   nutqi   b о ‘ldi.   F.   X о ‘jayevni   tanqid
qilish   olti   yil   davom   etdi.   U   asarni   qayta   ishlashga   majbur   b о ‘ldi   va   asar
о ‘zgartirishlar   bilan   1932   yilda   chop   etildi.   F.   X о ‘jayev   asarg   kirish   qismini   va
xulosasi  qayta ishladi va unga Buxoro Xalq Sovet Respublikasidagi  axvol hamda
О ‘rta   Osiyoda   milliy-ozodlik   chegaralari   masalalarini   kiritdi.   Natijada   jadidchilik
quyidagicha   bolshevikcha   baho   old і :   jadidtarning   xizmatlari   bor,   biroq   ular   aksi
inqilobch і   boylar   va   quloqlarning   pozitsiyasini   egallab   «kapitalning   sodiq
malaylari b о ‘lib qoldilar» 1
.  F.   X о ‘jayev   bu   harakatning   eng
yosh   a’zolaridan   b о ‘lib   Moskvada   о ‘qishni   tugatib,   1912   yilda   Vataniga   qaytib
kelgach   ish   boshlaydi.   U   jadidchilikka   bu   harakat   ma’rifat   maktablari   va
t о ‘garaklaridan   kuch   ilg‘or   tashkilotga   aylanganda   k і rib   ketdi.   F.   X о ‘jayev   aholi
1
  Алимова   Д.   масул   мухарирлиги   остида   Файзулла   Хўжаев   ҳаёти   ва   фаолияти   ҳақида   янги   мулоҳазалар.
Бухоро инқилобининг тарихига материаллар.  –Тошкент.: Фан, 1997. 49-б о ‘rtasida   maorif   b о ‘yicha   keng   tashviqot   yuritish   bilan   ish   boshlab   tez   orada
jadidchilik   sardorlaridan   biri   b о ‘lib   qoldi.   U   jadid   tashkilotining   muntazam
ravishda  qayta saylanib  turadigan Markaziy Komitetning har bir  tarkibiga kirgan.
Safdoshlari   unga   ishonch   bilan   qarab,   hurmat   qilganlar   va   qadrlaganlar.   F.
X о ‘jayev   ikkinchi   marotaba   amir   saroyiga   yuborilgan   delegatsiya   tarkibiga
kiritilgani   ham   shundan   dalolat   beradi.   Bu   delegatsiyalar   rus   rezidenti   va   amir
bilan   muzokara   qilish   uchun   yuborilgan   edi.   Lekin   F.   X о ‘jayev   о ‘z   faoliyatini
kamtarona   baholab,   jadidchilikning   tashkil   topishi   va   rivojlanishida   A.   Fitrat,
Abdul   Voh І d   Burhonov,   Muhiddin   Rafaat,   Musa   Sandjonov,   Usmon   X о ‘jayev
kabi  shaxslarning  rolini  yuqori  baholaydi.  U Buxorodagi  jadidchilik tarixi  xaqida
yozish, uzoq vaqt rejalashtirib yurgan 1
G.   Turkestanskiy   s о ‘z:   bilan   aytganda   о ‘zining   bu   qarashtari
bilan   u   bolshevizm   va   jadidchilik   о ‘rtasiga   aniq   t о ‘siq   q о ‘ydi.   Haqiqatdan   ham
bolshevizm   jadidchilikdan   maqsadi,   moxiyati   bilan   tubdan   farqlanar   edi.   Bu
asarning mazmunidan sezilib turadi 2
. F. X о ‘jayev Buxoroda jadidchilikning yuzaga
kelishiga   xonlikning   iqtisodiy   negizi,   jamiyat   taraqqiyotiga   t о ‘siq   b о ‘lib   turgan
«g‘ayritabiiy   va   dahshatli   tartibsizliklar»   sabab   b о ‘lgan   —   degan   fikrni   b і ldirad і .
Ayni   paytda   muallif   Buxoro   O‘rta   Osiyoning   eng   markazida,   qadimiy   savdo
y о ‘llarining tutashgan yerida joylashganin і , aholining k о ‘p qismi savodsiz b о ‘lsada
yuksak   arab-fors   madaniyatining   izlari   har   qadamda   uchrab   turganini   yaxshi
tushunib   yetgan.   Ana   shuilday   salbiy   va   ijobiy   vaziyatlar   uyg‘unlashib   ketgan
sharoitda   Buxoro   amirligi   jadidchilik   vatani   b о ‘ldi.   Har   qancha   ajablanarli
b о ‘lmasin   F.   X о ‘jayev   fikricha   aynan   shu   sabablar   bilan   О ‘rta   Osiyoni   banktar,
dehqonlardan   xom   ashyo   sotib   oluvchi   savdo   kontoralari   qoplab   olgan   va   О ‘rta
Osiyoga   о ‘z   manufakturasi   va   boshqa   fabrikatlarini   keltirayotgan   rus   kapitalizmi
tobora   kuchayib   jamiyatning   ilg‘or   qismini   о ‘ylantirib   q о ‘ygan   va   jadidchilikka
sabab   b о ‘lgan.   Buxorodagi   mavjud   boshqaruv   tizimi   va   iqtisodiyot   sohasida
о ‘zgarishlar   yuz   berishi   Jamiyatning   tadbirkor   savdogar   qismini   og‘ir   ahvolga
1
 Зиёева Д. Туркистон миллий озодлик ҳаракати. –Тошкент., 2000. 138-б
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б sotib   q о ‘ygan.   Shu   tufayli   «jadidchilik   savdogarlar   sinfining   ilg’or   qism
manfatining   davom   etgan.   Qishloq   quloqlari,   bir   tabaqa   nast   turgan   kichik   yer
egalari islohot ta’siriga bern. madilar, chunki ular eng serhosil b о ‘tgan yerlarga ega
b о ‘lib,   iqtisodiy   jihatdan   mustaqil   va   erkin   edilar.   Ularning   ta’sirida   b о ‘lgan
dehqonlar   betaraf   va   sust   munosabatda   edilar.   «Jadidlarning   k о ‘pchiligi   moddiy
jihatdan   о ‘rta   va   kam   ta’minlangan   ziyolilar   va   mayda   burjua,   diniy   maktab
talabalari, mayda amaldorlar b о ‘lib, ularda d о ‘kondorlar bor edi, ular orasida yirik
savdogar.tar ham bor edi. Biroq ular kamchilikni tashkil etsa-da, tashkilotta  о ‘zlari
faoliyat k о ‘rsatmagan b о ‘lsalarda, moddiy jihatdan ular ta’minlanganlar. Masalan,
Mulla   Ikrom   (Mulla   Ikrom   о ‘sha   davrdagi   Buxoro   ahvolini   tanqid   ostiga   olgan
risolasi   bilan   yaxshi   tanish).   Biroq   partiya   asosan   shahar   о ‘rta   hollari   partiyasi
edi»,   deb   yozgan   edin   F.X о ‘jayev.   Fikrimizcha   F.   X о ‘jayevning   jadidchilikda
savdogarlar   xulosalari   nihoyatda   t о ‘g‘ri.   Savdogarlar   savdo   kap і talnni
rivojlantirish   uchun   Buxoro   taraqqiyotini   yevropalashtirsh   va   u   yerda   oddiy
huquqiy   normalarni   qaror   toptirish   zarurligini   tushunar   edilar.   О ‘sha   davrdagi
Buxoro amirligidagi  ahvol  bunday sharoit  yaratib bera olmas  edi. Shuning uchun
savdogarlar muhofazasiga moyil b о ‘lib, jadidlar harakatn і ga q о ‘shilib uni moddiy
jihatdan   q о ’llab-quvvatlar   edilar 1
.   Ular   Kolesov   voqealaridan   s о ‘ng   yuz   bergan
qatag‘onlardan  q о ‘rqib, amirga  qarshi  oshkora  kurashishga  qarshi  edilar 2
. Chunki
ular,   F.   X о ‘jayev   iborasi   bilan   aytganda,   bu   kurashda   biror   narsaga   erishishdan
k о ‘ra k о ‘proq y о ‘qotishlari mumkin edi. «Ular ommaviy xarakatdan ch о ‘chirdilar,
biroq   busiz   inqilob   muvaffaqiyat   qozona   olmas   edi.   Tarixning   k о ‘rsatishicha,
jadidch і lik   harakatida   orqaga   qaytish   y о ‘q   edi:   ma’rifatchink   va   tor   doiradagi
madaniylashtirishdan   ish   boshlab   siyosiy   harakatga   aylandi,   о ‘z   oldiga   jamiyatni
va   uni   boshqarishni   kayta   qurishdek   vazifalarni   q о ‘ydi.   Masalan,   jadidch і lik
Tataristonda   «Musulmon   ittifoqi»,   Turkiston і da   «Sh о ‘roi   Islomiya»   va   boshqa
partiyalarni, Buxoroda yosh buxoroliklar partiyasini yuzaga keltirdi. Biroq siyosiy
talablar shu partiyalar paydo b о ‘lgandan keyingina q о ‘y і la boshlandi deb hisoblash
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 176-б
2
  www    .   azkurs    .   uz    //      Fayzulla   Xo ` jayevning   hayoti   va   faoliyati xato   b о ‘lur   edi.   1910   yil   dan   keyin   jadidchilik   harakati   tashkiliy і   tus   olgach,
«jadidlarning   eng   ilg‘or   qismi   orzusida   uning   programma   maksimumida   asosiy
о ‘rin і   tutgan   goya,   Buxoroda   g‘arb   namunasida   kapitalizm   va   demokratiyani
rivojlantirish   ed і ».   F.   X о ‘jayev і sh і g   о ‘zi   ham   bu   g‘oyalarga   xayrixoh   edi.   1926
yilda   chop   etilgan   asarida   bayon   etilishicha,   demokratiya   va   kapitalizm   birga
tasavvur   etishga   о ‘sha   yillar   vaz іі yati   va   ildiz   olgan   bolshevikcha   tushunchalar
xatal   bera   olmagan 1
.   Jadid   tashkilotlarining   maqsadlari   kengayib   siyosiy   tus
olganligining   sababi   ikkita   edi:   birinchidan   1914—1915   yillarda   jadidchilik
boshdan   kechirgan   nik і roz,   gazetalar   va   yangi   usul   maktablarining   berkitilishi;
hokimiyat   jadidlarining   b і lmsizlik   va   g‘aflatga   qarshi   kurash   faoliyatini
kengaytirishga y о ‘l bermasligin jamiyatda hech qanday   о ‘zgarishlar b о ‘lmasligini
k о ‘rsatdi;   ikkinchidan   jadidchilik   harakatiga   xorijda   о ‘qib,   chet   eldagi   milliy
taraqqiyparvar   haraqattar   tajribasini   о ‘rganib   qaytgan   buxoroliklar,   yosh   kuch
oqimi   ketib   q о ‘shitdi.   Ular   madaniy.tashtirish   doirasida   cheklanib   qolish   bilan
qoniqmay   aniq   siyosiy   vazifalar   q о ‘yishni   talab   qildilar.   Soliqlarni   kamaytirish,
amaldorlar   zulmini   cheklash,   dehqonlar   hayotini   yengillashtirish   shu   talablar
jumlasidan edi. Jadidlar bir-biriga zid b о ‘lgan ikki oqimga ajraldilar; eski jadidlar
va Fitrat boshchiligidagi yoshlar 2
. 
Natijada   о ‘zaro   kelishmovchiliklar   mavjud   b о ‘gan
birlik   yuzaga   keladi.   Bu   esa   kelishib   olinmagan   xarakatlarga   sabab   b о ‘ldi,   amir
manifestni  q о ‘llash uchun   о ‘tkazilgan tinch namoyish quvg‘in et і ldi va jadidlarga
qarshi   qatag‘onlar   boshlandi.   F.   X о ‘jayev   ana   shu   s о ‘l   yoshlar   guruhiga   mansub
b о ‘lib,   keyinchalik   xam   shu   pozitsiyada   qotdi.   U   jadidlarning   keksa   avlodlaridan
farq qilgan holda chiqishlar taktikasini xato hisoblmas edi. S. Aynin і n і ng fikricha
«Fitrat   va   F.   X о ‘jayev   boshchiligidagi   s о ‘z   gurux   uzoqni   k о ‘ra   olmagan.angi   va
vaziyatni   not о ‘g‘ri   tushungan.   Omma   konservativ   ruhoniylar   ta’siri   ostida   b о ‘lib,
istatgan   vaqtda   uning   da’vati   bilan   jadidlarga   qarshi   k о ‘tarilishi   mumkin   edi.
Shunday b о ‘ldi ham. Buni anglab yetgan «Katta avlod» jadidlar inqilobsiz, ayniqsa
1
 Ражабов Қ. Файзулла Хўжаев. Тошкент.:Абу – Матбуот консалт, 2011. 31-б
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 145-б qonli   t о ‘qnashuvlarsiz,   asta-sekin,   bosqichma-bosqich   о ‘tkazila   digan   islohotlar
tarafdori   edilar.   Aslida   avvaliga   manifestatsiya,   keyin   esa   Kolesov   voqealarining
tashabbuskorlari  ham  qurolli  q о ‘zg‘olondan q о ‘rqlaydigan, inqilobiy kayfiyatdagi
s о ‘l jadidlar edilar. Biroq s о ‘l buxorochilar qiziqqon b о ‘lsalarda, tashkilotni ajralib
ketishiga y о ‘l q о ‘ymaslikka harakat qildilar 1
. 
Abdul   Voxid   Burhonovni   tashkilot   raisi   sifatida   qoldirdilar.   Ular   1917   yil
martdagi   amir   qatag‘onidan   s о ‘ng   ahvo1   keskin   о ‘zgarganni   yaxshi   anglab
borardilar.   «Jad і dchilikning   ijtimoiy   bazasi   toraydi,   chunk і n   savdogar   vakillari
ketib   qoldilar   va   ularning   moddiy   yordami   ham   t о ‘xtadi.   Mulkdorlar   kurashdan
chetlashdilar. S о ‘l  qanot  markaziy   о ‘rinni  egalladi. Tashkilotning bundan keyingi
kengayishi aholining mulksiz tabaqalari hisobiga bordi. Tashkilot zaiflashdi, uning
jamiyatga   ma’naviy   ta’siri   ham   ziflashdi»,   —   deb   yozgan   edi   F.   X о ‘jayev.
«Mulkdor sif». G. Turkestanskiyning yuqorida qayd etilgan taqrizidagi tanqidning
asosiy   mavzusi   b о ‘ldi 2
.   1910-1917   yil.larda   olib   borilgan   og‘ir   mexnat,   saboq-
matonat va qat’iylik natijasida jadidlar,F. X о ‘jayev iborasi bilan aytganda, «milliy
inqilobiy   boshqarishga»   qodir   b о ‘lgan   yosh   buxoroliklarning   siyosiy   partiyasiga
aylandilar. Bu paytda F. X о ‘jayev amirni ag‘darish va inqilobni amalga oshirishda
yosh   buxoroliklar   partiyasi   «Sovet   Toshkentn»   yordamidan   foydalanganiga
samimiy   ishonar   edi.   Oradan   sakkiz   yil   о ‘tgach,   F.   X о ‘jayev   О ‘rta   Osiyoni   t о ‘la
bolsheviklashtirishga ikki markaz xalza berganini tushunib yetdi.
II.2. Milliy ozodlik uchun kurash voqealari Fayzulla Xo‘jayev nigohida
Taniqli   davlat   va   jamoat   arbobi   Fayzulla   X о ‘jayev   hayotida   1920—1924
yillarni  о ‘z ichiga olgan “Buxoro davri” alohida ajralib turadi. Bu paytda u Buxoro
Xalq   jumhuriyati   Nozirlar   Sh о ‘rosining   raisi   lavozimida   faoliyat   k о ‘rsatgan   edi.
F.X о ‘jayevning   istiqlolchilik   harakat і   —   “bosmachilik”ka   nisbatan   b о ‘lgan
munosabati   k о ‘pchilikni   qiziqtirishi   tabiiy.   Biz   yangi   top І .rail   arxiv   hujjatlari   va
k о ‘pchilikka   hati   tanish   b о ‘lmagan   boshqa   manbalar   orqali   mazkur   maqolada
ushbu   savolga   bir   qadar   javob   bermoqchimiz.   F.   X о ‘jayev   Buxoro   xukumatiga
1
 Ражабов Қ . Файзулла Хўжаев. Тошкент.Абу – Матбуот консалт, 2011. 19-20-б
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б boshchilik   qilar   ekan,   sharoit   taqozosi   bilan   kient   armiyaning   bosqinchiligi   va
tajovuzkorligi qarsh і   bosh k о ‘taradi kuchlarga qarshi kurash olib borishga majbur
b о ‘lgan edi 1
. Lekin   shunday   b о ‘lishiga   qaramasdan і ,   u   mill і y   ozodlik
harakatiga   о ‘zgacha     b і lan   qaragani,   bu   harakatdan   t о ‘g‘ri   y о ‘natishda   va   aniq
siyosiy   maqsadni   ko‘zlab   foydalanish   m о ‘ljallagan.   Arxivlarda   saqlanib   qolgan
о ‘sha   davrdagi   ayrim   hujjattarda   k о ‘rsatilishicha,   Sovet   Rossiyasi   xukumati   va
uning   Buxorodagi   vakillariga   b і zn і shig   xalqimiz   sovetlashtirishni   qabul
qilolmayad і , xalq buni xohlamayapti, shuning uchun q о ‘stiga qurol olib, uyusht і rib
kurashish   uchun   k о ‘tarilayapt і ,   degan   qarashni   singdirishga   harakat   qilingan.   F.
X о ‘jayevning   fikricha,   bir   vaqting   о ‘zida   tarqoq   «bosmachn»   guruxtarini
y і r і nklashtiirish   va   siyosiylashtirish   y о ‘lida   ish   borish   kerak.   Chunki   yaxshi
qurollangan   va   kurats і .tarda   tajriba   orttirgan   bu   kuchlar   о ‘rtasida   jangovar
sardorlar   va   botir   jangchilar   pishib   yetilgan   b о ‘lib,   ulardan   kelajakda   milliy
arm і yani   juda   tez   shakllantirish   mumkin 2
.   Sovet   Rossiyasidan   ajratish   masalasi
vaqti   kelib   k о ‘tarilsa,   unda   muayyan   kuchga   ega   b о ‘ladi.   Masalan,   1921   yilning
yozida   Fayzulla   X о ‘jayevning   topshirig‘i   bilan   Dushanbega   ketgan   Buxoro
hukumatning   Favqulodda   Muxtor   vakili   Fayzulla   X о ‘jayev   boshchiligidagi
komissiya   Sharqiy   Buxorodagii   milli і y   ozodlik   harakati   vakillari   bilan   aloqa
о ‘rnatishi   va   q о ‘rboshistar   rozilik   bildirsa   ikki   о ‘rtada   shartnoma   tuznsh і   ham
kerak edi. Otaulla X о ‘jayev F. X о ‘jayevning amakisi b о ‘lib,  о ‘sha davrdagi Butun
Buxoro   Markaziy   Ijroiya   q о ‘mitasi   raisi   Usmon   X о ‘jayevning   ukasi   ham   edi.
X о ‘jayev   Sharqiy   Buxoroning   ma’muriy   markazi   Dushanbega   kelib,   bu   srda
k о ‘plab qo‘rboshilar va xalqning nufuzli vakillari bilan uchrashadi 3
. 
Natijada   shu   narsa   oydinlashadi,   «bosmachilar»   umuman   olganda   yangi
tuzilgan   Buxoro   hukumatiga   qarshi   emaslar,   balki   ular   Qizil   armiyaning
z о ‘ravonkigi va bosqip і chiligiga qarshi kurashga otlanganlar. Buni qarangki, milliy
ozodlik harakati y о ‘lboshchilari va Buxoro hukumati rahbarlarining asl maqsadlari
bir   nuqtaga   kelib   tutashadi.   Har   ikki   tomon   Qizil   armiyaning   Buxoro   tuprog‘ida
1
 Ражабов Қ. Файзулла Хўжаев. Тошкент.:Абу – Матбуот консалт, 2011. 27-б
2
 www. Arboblar uz.//Fayzulla Xo`jayevning jadidlar bila aloqasi
3
  Хасанов .  М  .  Файзулла   Хўжаев ,  Тошкент .:  Ўзбекистон , 1990.  79-б ortiq   qolishining,   о ‘zining   asriy   an’ana   va   urf(datlaridan   iborat   b о ‘lgan   sharqona
axloq xamda islomiy ruhdagi turmush tarziga «kommunistcha t о ‘n» kiyd і ri. Ishini
xohlamas   edi.   F.   X о ‘jayev   bilan   telegraf   orqali   b о ‘lgan   muloqotlardan   s о ‘ng
Otamulla   X о ‘jayev   q о ‘rboshilar   bilan   muzokaralar   о ‘tkazdi.   Muzokaralar
natijasida   Sharqiy   Buxorodagi   yirik   k о ‘rboshilar   hisoblangan   Davlatmandbek   va
Suotton   Eshonxtar   Batjuvon   va   G‘arm   inqilobiy   q о ‘mitasi   (revkomn і )   ning   raisi
qilib   tayinlandilar.   1921   yil   12   avgustda   Baljuvonda   b о ‘lgan   uchrashuvda.
X о ‘jayev   bilan   davlatmandbek   Kamoliddinbek   о ‘g‘li   о ‘rtasida   shartnoma
(kelishuv   biti   m і n)   imzolandi.   Mazkur   shartnoma   mati   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezn і denti   Apparati   arxivida   saqlanib   qolgan   b о ‘lib,   u   8   moddadan   iboratdir.
Quyida   undan   parcha   keltirmoqchimiz:   «Biz   Sharqiy   Buxoro   xalqi   roziligi   bilan
Mustaqilik   Buxoro   respublikasini   tan   olamiz   va   uning   qon о ‘nlariga   og‘ishmay
amal   qilamiz   –   muqaddas   Buxoroni   bosib   olgan   Rossiya   q о ‘sh і lari   darhol   olib
chiqib ketilishi va davlatda tartib  о ‘rnatish. 
Mustaqil   Buxoro   hukumati   q о ‘lida,   о ‘z   armnyas і n   kuchidan
foydalanish   orqali   b о ‘lishi   kerak;   birorta   ham   xorijiy   mamlakat   muqaddas
Buxoroling   ichki   ishlariga   aralashmasligi   kerak;   hamma   b о ‘g‘inlarda   raxbar
xodimlar   faqat   ahli   Buxoro   orasidan   tanlanishi   kerak.   Ular   bizning   urfodat   va
an’analarimizni   bilishi   xamda   xurmat   qilshi   shart;   talab   ketilgan   mulk   va
boyliklarimiz   Rossiya   hukumati   tomonidan   Buxoroga   qaytarishi   shart;   mazkur
shartlarga   rioya   etilsa,   biz   о ‘z   psom   otryadlarimizni   tarqatib   yuboramiz   yoki
hukumat   Ixtiyoriga   о ‘tamiz.   Lozim   b о ‘lsa   muqaddas   Buxoro   davtati   vakillariga
kurollarimizni   topishiramiz.   Buxoro   dushmanlari   -   bizning   dushman!   Mnz,
d о ‘stlar і    bizning d о ‘stimiz b о ‘lib qolajak; agar Rossiya davlat bizga   о ‘z xukmini
о ‘tkazish siyosatini  t о ‘xtatsa, uni xurmat  qilamiz; xalq і mizga tazyiq   о ‘tkazganlar,
millat   oldida   jinoyat   qilganlar   jazoga   tortilish   kerak   (12   k і nsh і ning   r о ‘yxati
beriladi) 1
.  Boshqa bir arxiv hujjalar keltirishicha,
F.   X ү jayev   1921   yil   24   iyunda   Buxoro   shahridagi   masjida   k о ‘pchilik   oldida
s о ‘zlagan   nutqida   «Buxoroga   bolshevizmni   kiritmaslikka   va’da   bergan і ».
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 145-б Fikrimizni   tasdiqlash   maqsadida   yana   bir   nechta   dalillarni   keltirib   о ‘tmoqchimiz.
Shaxrisabz   viloyatIIda   harakat   qutlayotgan   q о ‘rbosh   Xudoyberdi   Boyvachcha
о ‘zining   5   yigiti   bilan   muzokaralar   о ‘tkazish   natijasida   1923   yil   14   yanvarda
Shahrisabz revkomiga taslim b о ‘ldi. Shu kunlarda   І Shahrisabzga yuborilgan Xalq
Nozirlari   Sh о ‘rosi   raisining   о ‘rinbosari   Otaulla   X о ‘jasv   F.   X о ‘jayevning
buyrug‘iga   binoan   hibsda   yotgan   Xudoyberdi   q о ‘rboshini   qamoqdan   ozod   qildi.
О ‘zbekiston   Markaziy   Davlat   arxivining   Buxoro   respublikasi   fondlarida
q о ‘rboshilar nomiga yozilgan bir nechta maktublar saqlanib qolgan. Ana shunday
maktublardan   ikkitasi   Buxoro   hukumati   idoralarida   -   ishlagan   Ahmadjon   Qamol
о ‘g‘li   (Kamolov)  qalamiga  mansub   b о ‘lib,  ular   1923  yilning  fevral-mart  oylarida
yozilgan 1
.   Birinchi   maktub   Buxoro   qurboshilarining   umumiy   yetakchisi   Mulla
Abdulqahhorning ukasi Naim Polvon — millat qahramoni nomiga bitilgan b о ‘lib,
unda   muallif   Buxoro   hukumati   hozir   chorasiz   ahvolda   qolganligi   va
«bosmachilar»ga qarshi kurash butunlay « о ‘ruslar» q о ‘liga  о ‘tib ketganligi ta’kidla
nad ії .  G‘ijduvon  tumanida   harakat   qilayotgan   q о ‘rboshi   dastalari   nomiga  bitilgan
ikkinchi   maktubda   ham   (uni   G‘ijduvonning   Muxton   qishlog‘ida   yashovchi   kishi
qurboshilarga   yetkazishi   kerak   edi)   yuqoridagi   fikrlar   bayon   qilinadi.   Maktubda
k о ‘rsatilishicha,   F.   X о ‘jayev   bosh і chiligidagi   Buxoro   hukumati   juda   ham   qiyi
ahvolda   qolgan.   Ularning   barcha   haq-huquqlari   « о ‘ruslar»   tomonidan   tortib
olingan. Turkistonda   о ‘sha davrdagi siyosiy kurash markazida turgan siymolardan
biri   Ahmad   Zaki і y   Validiy   edi.   Validiy   1920   yil   dekabridan   to   1921   yil
noyabrigacha Buxoro shahrida yashab, Turkiston, Buxoro va Xorazmdagog milliy
ozodlik   harakatini   yagona   markazga   uyushtirish   maqsadida   katta   ishlar   qil і gan.
Uning mashxur «Xotiralar» kitobida eslab  о ‘tdi. Aytishicha,   1921   yil   oktabr-
noyabr   oylarida   Anvar   Poshsho   bilan   F.   X о ‘jayev   о ‘rtasida   Buxoro   shahrida
qizg‘in   suhbat   va   mupozaralar   b о ‘lib   о ‘tgan.   Bu   suhbatlardan   keyin   F.   X о ‘jayev
Anvar Poshshshoning Sharqiy Buxoroga borib, istiqilolchilar safiga ochiq ravishda
q о ‘shishini   va   Zakiy   Vadiyning   Buxoro   respublikasini   tark   etishini   tushunib
yetgan. F. X о ‘jayev Zakiy Validiy bilan s о ‘nggi uchrashuvida qattiq bir dard bilan
1
 Ражабов Қ. Файзулла Хўжаев. Тошкент.:Абу – Матбуот консалт, 2011. 27-б aytishicha,   u   end і   «bosmachilikka»   qarshi   ochiq   ravishda   kurash   olib   borishga
majbur   b о ‘ladi.   Holbuki,   ruslar   undan   bu   ishni   k о ‘p   vaqtdan   buyon   talab
qilishgan”. Fayzulla X о ‘jayev «Tanlangan asarlar»ning 1-jildi  sinchiklab k о ‘zdan
kechirilsa,   uning   k о ‘plab   maqola   va   ma’ruzalarida   istiqlolchilik   harakatiga
nisbatan b о ‘lgan munosabati yaqqol k о ‘rinadi 1
. Sovet davridagi qatag‘onlar avjiga
chiqqan bir paytda yozilgan va uning vafotidan keyin kayta nashr qilingan mazkur
kitobda albatta ochiq ravishda bu harakatga ijobiy munosabat bildirilmaydi. Lekin
kitobda   keltirilgan   k о ‘plab   dalillar   kishini   о ‘ylantirmasdan   qolmaydi.   Sinichkov
tadqiqotchi kitob sahifalaridan bosh k о ‘targach, F. X о ‘jayev bu harakatga nisbatan
dushman.barcha   munosabatda   b о ‘lmay,   balki   unga   ozmi-k о ‘pmi   xayrixoh   ekan
degan   fikrga   ketishi   mumkin.   Totalitar   tuzum   davrida   rahbarlik   qilgan   boshqa
birorta davlat arbobining kitoblarida biz «bosmachilarga» nisbatan bu qadar e’tirof
va   oshkora   munosabatni   k о ‘rmaymiz.   F.   X о ‘jayev   shaxsida   namoyon   b о ‘lgan   bu
holat   balki   uning   jadidchilik   о ‘tmishi   bilan   izohlalar.   Balki   F.   X о ‘jayev   bu
vatanparvarlar   timsolida   о ‘zining   xazon   b о ‘lgan   milliy   davlatchilik   orzularini
amalga   oshiruvchilarini   k о ‘rgandir.   Yaxnen,   F.   X о ‘jayevning   о ‘z   s о ‘zlariga   yana
murojaat qilaylik. F. X о ‘jayevning yozishicha, u G‘uzor va ahrisabz viloyatlarida
harakat   qilgan   Jabbor   q о ‘rboshi   bilan   muzokara   о ‘tkazib,   1922   yil   bahorida   uni
Buxoro   xukudatiga   taslim   b о ‘lishga   k о ‘ndirgan.   Jabbor   qo‘rboshi   va   uning
safdoshlariga Buxoroda erkin yashashlari uchun ruxsat berilgan. Lekin oradan k о ‘p
о ‘tmay, F. X о ‘jayev Buxoro shaxrida b о ‘lmagan bir paytda, «Jabbor q о ‘rboshi va
uning safdoshlari aldab qamoqqa olingan va ikkinchi kuniyoq otib tashlangan». F.
X о ‘jayevning Buxorodagi milliy ozodlik harakatiga nisbatan b о ‘lgan munosabatini
k о ‘rsatishda   bir   guruh   q о ‘rbonlarning   1922   yil   boshilarida   Buxoro   xalqi
jumxuriyati hukumati rahbarlariga y о ‘llagan maktubi xarakterdir. F. X о ‘jayevning
asarida   maktublarning   t о ‘la   matni   keltirilgan 2
.   Bu   maktublarga.   mujohidlarning
bosh   q о ‘mondoni   G‘ozi,   Buxoro   inqilobchisi   Qor і   Abdulla,   Norqul   Botir   va
Doniyorbek   ellikboshilar   imzo   chekishgan.   Maktubda   Buxorodagi   istiqlolchilik
1
  To ’ rayev   X .  Buxoro   tarixi . ( O ’ quv   qo ’ llanma ).  Buxoro ., 2020. 130- b
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 134-б harakatining   asosiy   mohiyati   l о ‘nda   qilib   k о ‘rsatilgan 1
.   Q о ‘rboshilar   Buxoroning
mustaqilligi   uchun,   erkin   va   hur   Vatan   qurish   uchun   kurashayotganliklarini,
bunday   Vatanda   kommunistlar   b о ‘lmasligi   Tozimligini,   Favqulodda   komissiya
orkali   kambag‘at   axolining   mol-mulki   tortib   olinayotganligini,   rus   bolsheviklari
jabr   va   zulmni   avj   oldirib   yuborganliklarini   va   nihoyat,   Buxoroning   mustaqilligi
quruq   s о ‘z   b о ‘lib   qolayotganligini   alohida   ta’kidlab   о ‘tishgan.   Maktubda
keltirilgan quyidagi satrlar kishini bugun ham befarq qoldira olmaydi: «Bir yarim
million   kishidan   iborat   b о ‘lgan   Buxoro   aholisi   ch о ‘l   va   tog‘larda   о ‘zining   issiq
qonini   t о ‘kib,   q ӱ .shga   qilich   olib   millat   xonin,tari   bilan   jang   qilayotganliging
hozirgi   kunda   k о ‘rib   turibmiz.   Shunisi   xarakterliki,   mazkur   maktubda
qо‘rboshistar F. Xо‘jayevni о‘z saflariga chorlab, uni Qizil armiyaga qarshi ochiq
kurash   olib   borishga   da’vat   qilganlar   va   о‘zaro   hamkorlikda   ishlashga   umid
bildirganlar:   «Maslahatimiz   uchun   avf   etgaysiz,   fursatni   qо‘stdan   bermay   biz
tomonga   о‘tingiz   va   millatga   xizmat   qilib   uning   tashakkurini   olingiz.   Tarixda
yaxshi nom qoldirmoq uchun islom yо‘lida kurashayotganlarning safida ishlangiz.
Agar   islom   uchun   kurashayotganlar   bilan   ittifoq   bо‘g   in   istasangiz,   ruslarni
sharofati   vatandan   chiqarib   yuboringiz.   Shunday   qilsangiz   vatan   ravnaqi   yо‘lida
birga   ishlayveramiz   —   bizning   birdan-bir   tilagimiz   mana   shu.   Buxorodagi   milliy
ozodlik   harakatining   о‘ziga   xos   tomonlarini   kо‘rsatishda   1922   yil   5   aprelda   F.
Xо‘jayev   tomonidan   RSFSR   Tashqi   ishlar   vazirining   о‘rinbosari   L.   M.   Karaxan
nomiga yozilgan xat  ham  diqqatga sazovordir. F. Xо‘jayev ushbu xatnda  Buxoro
jumxuriyatidagi bu xarakat qisqa muddat ichida ommaviy tus olganligini, xususan,
turkiyalik  harbiy  sarkarda  Anvar   Poshsho  Sharqiy Buxoroga  borgach,  mujohidlar
harakati   eng   avj   nuqtaga   kо‘tarilganligi,   hatto   bu   harakat   Sharqiy   Buxoroda
Farg‘ona vodiysidagi istiqlolchilik harakatiga nisbatan ham kuchayib ketganangini
e’tirof   etadi.F.   Xо‘jayevning   haqqoniy   ravishda   ta’kidlashicha,   «Sharqiy
Buxorodagi   bosmachilik   о‘zining   strategik   mavqei   jihatidan   alohida   ahamiyatga
ega   va   siyosiy   jihatdan   qaraganda,   Farg‘ona   bosmachilariga   nisbatan
kuchliroqdir».   Fayzulla   Xо‘jayevning   niyatlari   pok,   maqsadlari   ulug‘   edi.   U
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б Buxoro xalqini amir zumdan ozod qilgan 1920 yildagi inqilobga yetakchilik qilar
ekan,   Buxoro   inqilobi   xalqiga   rо‘shnolik,   ozodlik,   qolaversa,   bir   butun   yurt   —
Turonzaminga   mustaqillik   olib   ksladi   deb   о‘ylagan   edi.   U   Buxoro   davlatiga
boshchilik   qilar   ekan,   juda   murakkab   sharoitda   ish   olib   borilshiga   karamasdan,
turli   xato   va   kamchiliklarga   yо‘l   qо‘ysa-da,   mustaqil   siyosat   yuritishga   xarakat
qildi.   Davr   og‘ir   va   beshafqat   edi.   Buxoro   hukumati   ichida   unga   «sо‘l»dan   ham,
«о‘ng»dan   ham   xurujlar   kuchaydi.   Bir   tomondan   Butun   Rossiya   MIK   va   XKS
huzuridagi   Turkkomissiya   mustaqil   davlat   —   Buxoro   jumhuriyatining   ichki
ishlariga   qо‘pol   sur’atda   aralasha   boshladi.   1922   yil   boshlariga   kelib   Buxoro
masalasi juda keskinlashdi 1
. Juda og‘ir xolatda ish olib borayotgan F. Xо‘jayev shu
kunlarda   RSFSRining   Turkiston   ishlari   bо‘yicha   komissiya   raisiga   maktub
yо‘lladi.   Maktubda   achchiq   kiіya   va   g‘azab   bilan   Markazi   Buxoro   ishlarga
aralashayotganini qattiq qorallaydi, qо‘g‘irchoq raxbar bо‘lishini va behudaga qon
tо‘kilishini istamay hokimiyatni ular xohlagan kishh qо‘liga topshirishlar» mumkin
ekanini bildiradi. F. Xo‘jayev mazkur xatida bunday yozadi: Bu yerda, Buxoroda
hech bir hokimiyat, hech bir partiya biz qilgan va qilayotgan ishdan kо‘proq ishni
hech qachon qila olmaydi. Sizga jur’at qilib shuni aytamanki, Buxoroda hokimiyati
astmashtirishdan   iborat   biror   eksperiment   о‘tkazishni   zarur   deb   topsangiz,   bun
bizga   oldindan   xabar   qilib   qо‘yishingizni   iltimos   qilamiz,   bu   ishda   Sizga
xizmatimizni ayamaymiz va Sizga kim ma’qul bо‘lsa, (unga) hokimiyatni topshirib
qо‘ya qolamiz. Bizning har qanday о‘jarlik qilishimiz va Sizinng zо‘rlik choralari
kо‘rishingiz   halokati   bо‘lishini,   Sizlar   uchun   ham,   bizlar   uchun   ham   nomaqbul
oqibatlar   keltirishini   juda   yaxshi   bilamiz.   Biz   zо‘rlik   bilan   qilinadigan
tо‘ntarishlarni   istamaymiz,   chunki   shunday   eksperiment.tardan   sо‘ng   Buxoro
muqarrar   xaroba   ch lga   aylaninshіnіn   juda   yaxshi   binlamiz,   amirning   boshӱ
kо‘tarib   chiqishi   tо‘g‘risida   hamda   qabilaviy   va   milliy   dushmanlik   negizida   bir
qancha  qо‘zg‘olonlar  kо‘tarilishi  haqida  gapirib  о‘tirmasak  xam   bо‘ladi».  Baxtga
qarshi   F.   Xо‘jayevning   milliy   murosa   va   kelishuvga,   tinchlik   va   birdamlikka
chorlovchi   bu   kabi   chaqiriqlari   «Inqilobiy   kurashlar»ning   dahshatli   o‘rtanalari
1
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 188-б ostida   g‘arq   bо‘ldi.   Mustaqil   О‘zbekiston   respublikasini   tuzish   orzulari   ham
amalga   oshmadi.   Keyinchalik   uning   о‘zi   totalitar   rejimning   qurbonlarndan   biriga
aylandi.   Ushanda   SSSR   Bosh   prokurori   A.   Y.   Vіnshinskiy   davlat   qoralovchisi
sifatida   F.   Xo‘jayevni   «Mustaqil   О‘zbekiston   Respublikasi»ni   tuziida   ayblagan
edi 1
.   A.   Y.   Vishinskiyning   suddagi   ayblov   xulosasiga   kо‘ra,   F.   Xо‘jayev   «Milliy
istiqlol»   va   «Milliy   ittihod»   firqalarini   tashkil   qilib,   ular   yordamida
qо‘zg‘olonchilar   otryadlarni   tuzib,   qо‘rboshilar   orqali   о‘z   maqsadlarini   amalga
oshirmoqchi bо‘lgan. A. Y. Vishinskiyning о‘sha paytda F. Xо‘jayevni qoralab
turib   aytgan   quyidagi   e’tirofi   xarakterlіdir:   «Sizlar   Xо‘jayevni   kо‘ringlar,   u   о‘ta
madaniyati   inson,   о‘zi   qatnashgan   kurashning   butun   nozik   tomonlarini   ipidan
ignasigacha mayda-chuyda tafsilottari bilan juda yaxshi tahlil qila olad». Fayzulla
Xo‘jayevdek   insonlar   tarixning   burilishi   pallasida   har   bir   xalq   hayotida,   har   yuz-
ikki   yuz   yilda   bir   paydo   bо‘ladigan   kamyob   iste’dod   egalari,   bebaho   shaxslardir.
Zeroki,   shoir   aytganidek:   Asr-asrda   porlab   chiqar   buyuk   daholar,   Daxostarning
qadrini   davr   о‘zi   baholar.   Afsuski,   Fayzulla   Xо‘jayev   boshchiligidagi   Buxoro
hukumati tarkibidagi milliy vatanparvar kuchlar (sobiq «yosh buxorolik» jadidlar)
bilan   muxolifatdagi   kurotli   mujohid   guruhlari   yо‘lboshchilari   о‘rtasidagi   ochiq
kelishuv amalga oshmadi. Agar bu kelishuv amalga Ouіr anda edi, bu nodir hodisa
Turkiston   xalqlari   milliy   ozodlik   harakati   tarixidagi   eng   shon   sahifani   tashkil
qilgan bо‘lardi 2
. Holbukіn, har  ikki  tomon ham  milliy birlik, tіchlik va murosaga
qarab   tilgan   edi.   Har   ikki   tomoning   ham   irovard   maqsadi   Turkistonni   yagona   va
bir   butun   holda   haqiqiy   mustaqil   davlat   holida   kо‘rish   edi.   Lekin   ularning   bu
orzularini   totalitar   rejim   hukm   surgan   davrda   amalga   oshirish   imkoniyati   yо‘q
edi 3
.Biroq Fayzulla Xо‘jayevning tinimsiz harakati va urinishlari behuda ketmadi.
Oradan   yarim   asr   о‘tib,   О‘zbekiston   Respublikasi   mustaqillikka   erishgach,   uning
orzularin uraldіn va bedor ruhi shod bо`ldi.
XULOSA
1
  www .  Fayllar . org . uz //  Fayzula   Xo ` jayev   milliy   ozodlik   harakatlari
2
  Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   II   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет   мустамлакчилик   даврида.   Тошкент.:   Шарқ,
2000. 169-б
3
 Ражабов Қ, Хайдаров. М. Туркистон тарихи. Тошкент.: Университетъ, 2002. 35-б Xulosa   o`rnida   shuni   aytish   joizki,   Fayzulla   Xo‘jayev   tashqi   ishlar   noziri
lavozimida   ishlay   boshladi.   Buxoro   Respublikasi   davlat   arbobi   bo‘lgan   Fayzulla
Xo‘jayev   birinchi   kundanoq   mustaqil   siyosat   yurgazishga,   Rossiya   va   xorijiy
davlatlar bilan teng huquqli aloqalar o‘rnatishga harakat qildi. U o‘zbek xalqining
farzandlari   ilm   olishi   yo‘lida   ancha   ishlarni   amalga   oshiradi.   Talabalarni   xorij
mamlakatlariga   jo‘natib   o‘qitish   tashabbusi   bilan   chiqqan.   Fayzulla   Xo‘jayev
ma’ruzalaridan   birida   xalqiga   qarata   shunday   degan   edi:   «Barcha   fikr   va   barcha
bilimlar   yagona   oliy   maqsad   -   bizning   buyuk   Vatanimizni   barcha   choralar   bilan
mustahkamlashga yo‘naltirilishi lozim».   Fayzulla Xo‘jayev o‘zining xalq oldidagi
burchini bajarishda kuch va sog‘lig‘ini ayamasdi. U hatto bemorligiga qaramasdan
Moskvada   yosh   respublikaning   iqtisodiy   va   madaniy   qurilishiga   doir   juda   ko‘p
masalalarni hal qildi. Fayzulla Xo‘jayev BXSR hukumatining boshlig‘i lavozimida
to‘rt   yil   ishladi,   bu   davr   davlat   arbobi   bo‘lgan   Fayzulla   Xo‘jayev   uchun   katta
maktab,   xo‘jalik-tashkilotchilik   ishlari   maktabi   bo‘ldi.   Fayzulla   Xo‘jayevning
O‘zbekistonni namunali respublikaga aylantirish to‘g‘risidagi ezgu niyati ro‘yobga
chiqdi.   U   faqat   o‘zbek   millatining   ravnaqi   uchun   emas,   balki   o‘nlab   turli   millat
farzandlari   mehnat   qilayotgan   O‘zbekiston   Respublikasining   ravnaqi   uchun,   shu
respub-   likada   yashayotgan   barcha   millatlarning   baxtli   hayoti   uchun   kurashdi.
Fayzulla   Xo‘jayev   rahbarligida   1923   yildayoq   aholiga   meditsina   hizmati
ko‘rsatish,   umumiy   ta’lim   maktablari,   bilim   yurtlari   va   kurslar   tarmog‘ini
kengaytirish   sohasida   anchagina   amaliy   choralar   ko‘rildi.   Aholiga   -   ishchilar,
xizmatchilar,   hunarmandlar,   yersiz   va   kam   yerli   dehqonlarga   davlat   hisobidan
meditsina   xizmati   ko‘rsatish,   mehnat,   ijtimoiy   ta’minot   hamda   sog‘liqni   saqlash
nozirligi   tomonidan   yo‘lga   qo‘yildi.   Eski   Buxoroda   200   o‘rinlik   dastlabki   shahar
kasalxonasi, 12 ta davolash-ambulatoriya punkti ochildi.
Xalq maorifi ham ancha rivojlandi. 1923 yilda Buxoro respublikasida 32 ta
boshlang‘ich va o‘rta maktab, to‘rtta musiqa maktabi, ikkita pedagoglar tayyorlash
instituti,   11   ta   bolalar   uyi,   hunar   maktabi   tashkil   etildi.   Xalq   maorifi,   sog‘liqni
saqlash   sohasida   erishilgan   dastlabki   natijalarda   Fayzulla   Xo‘jayevning   salmoqli
hissasi bor.   Ana shunday yuksak, olijanob maqsadlarga intilgan Fayzulla Xo‘jayev o‘zining xalq oldidagi burchini jo‘shqin g‘ayrat bilan ado etdi.   Ammo 1937 yil 9
iyulda   Fayzulla   Xo‘jayev   Moskvada   qamoqqa   olindi.   Unga   «O‘ng   trotskiychi
blok»   faoliyatiga   qo‘shilganligi,   «Milliy   ittihod»   tashkiloti   faoliyatiga   rahbarlik
qilganlik,   «bosmachilik»   harakati   qo‘rboshilarini   qo‘llab-quvvatlaganlik,   Fitrat,
Cho‘lpon,   Abdulla   Qodiriy,   Behbudiy   va   boshqa   o‘zbek   ziyolilariga   g‘amxo‘rlik
ko‘rsat-   ganlik   kabi   ayblar   qo‘yilgan   holda   otishga   hukm   qilingan.   Shu   tariqa
o‘zbek   xalqining   otash   qalb   farzandi   Fayzulla   Xo‘jayev   qatag‘onlar   qurboniga
aylangan.   1965   yil   6   martda   Oliy   sud   harbiy   kollegiyasi   Fayzulla   Xo‘jayevni
aybsiz deb topdi va oqladi. 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev   Sh.M.   Tanqidiy   tahlil,   qat’iy   tartib   intizom   va   shaxsiy   javobgarlik   –
har   bir   rahbar   faoliyatining   kundalik   qoidasi   bo‘lishi   kerak.   -   Toshkent:
O‘zbekiston, 2017.
2. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак Йуқ. Тoshkent.,”Шарқ”, 1998, 
II.ADABIYOTLAR
1. Алимова .  Д   масул   мухарирлиги   остида  “ Файзулла   Хўжаев   ҳаёти   ва   фаолияти
ҳақида   янги   мулоҳазалар ”.,   Бухоро   инқилобининг   тарихига   материаллар .
Тошкент., “Фан”., 1997
2. Baqoyeb M.Fayzulla Xo‘jayev jurnalist va publitsist.T.,1992
3. Eshonov O.E. Fayzulla Xo‘jayev.T.,1973
4. Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyati haqida yangi mulohazalar,T.,1997,
5. Hasanov M. Fayzulla Xo‘jayev.T.,1970
6. Одилов.   А   –   Бухоро   амирлигида   миллий   озодлик   ҳаракатлари   тарихи.,
Тошкент., 2003.
7. Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi. Toshkent., “Tamaddun”.,
2022.
8. Зиёева. Д – Туркистон миллий озодлик ҳаракати.  Тошкент., 2000.
9.   Ражабов. Қ –  Файзулла Хўжаев. Тошкент., “Абу – Матбуот консалт”., 2011.
10.   Ражабов.   Қ,   Хайдаров.   М   –   Туркистон   тарихи.,   Тошкент.   “Университетъ.
2002
11.  Rajabov Q Fayzulla Xo`jayev. – Toshkent., 2001, 
12.  Rajabov Q.Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash.T.,2002
13. To‘rayev. X – Buxoro tarixi. (O‘quv qo‘llanma)., Buxoro. 2020.
14.   Ўзбекистоннинг   янги   тарихи.,   ИИ   –   китоб.,   Ўзбекистон   Совет
мустамлакчилик даврида. Тошкент ., “ Шарқ ”., 2000
15.  Xasanov M “Fayzulla Xo`jayev” – Toshkent, 1990,
16. Хасанов .  М  –  Файзулла   Хўжаев ,  Тошкент ., “ Ўзбекистон ”. 1990 III. Internet saytlari
1.www.arboblar.uz
2.www.azkurs.uz
3.www.fayllar.org
4.www. ma;lumot.ru

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. FAYZULLA XO‘JAYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING O‘RGANILISHI

I.1. Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyati

I.2. Fayzulla Xo‘jayev faoliyatining yangi sahifalarini o‘rganilishi

II BOB. FAYZULLA XO‘JAYEVNING JADIDLAR BILAN ALOQALARI HAMDA SIYOSIY HARAKATLARDAGI ISHTIROKI

II.1. Fayzulla Xo‘jayev va jadidlar o‘rtasidagi munosabat

II.2. Milliy ozodlik uchun kurash voqealari Fayzulla Xo‘jayev nigohida

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR