Fayzulla xo’jayev va mahmudxo’ja behbudiyning siyosiy va ma’naviy g’oyalari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

Fayzulla xo’jayev va mahmudxo’ja behbudiyning siyosiy va ma’naviy g’oyalari

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
IJTIMOIY VA TEXNIKA FAKULTETI
_______________________________________________
KAFEDRASI
«___________________________________________________»
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: FAYZULLA XO’JAYEV VA MAHMUDXO’JA
BEHBUDIYNING SIYOSIY VA MA’NAVIY G’OYALARI

Bajardi: _______ __________guruhi talabasi
________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __________2025 y.
Baho “_____” ___________
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
1

2025 yil
IJTIMOIY VA TEXNIKA FAKULTETI
______________________________________________KAFEDRASI
«_______________________________________________» fanidan
Guruh______________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi-sharifi_______________________________________
Kurs ishi
mavzusi___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining tarkibi_______________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro’yxati:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
__________________________________________________________________
________________________________________________________
Jadval va grafik materialning miqdori (muhim chizmalarning ko’rsatgichi):
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining ijobiy tomonlari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari:
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Kurs ishiga qo’yilgan baho
“_______”_______________________________________Kurs ishi rahbarining
ismi sharifi va imzosi
2

MUNDARIJA
KIRISH................................................................................................................4-7
I BOB. FAYZULLA XO‘JAYEV VA MUAMMOLI TA’LIM
1.1 Fayzulla Xo‘jayevning pedagogik qarashlari................................................ 8-15
1.2 Uning ta’lim sohasidagi islohotlari va metodikasi...................................... 16 - 25
II BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY VA MUAMMOLI TA’LIM
1. Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid ta’limiga qo‘shgan hissasi..................... 26 - 30
2. Muammoli ta’lim usullari va Behbudiy metodikasi...................................... 31 - 37
XULOSA...........................................................................................................38-40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................41
ILOVALAR......................................................................................................42-43
3

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . Fayzulla Xo jayev va Behbudiy, o'zbek adabiyotiʻ
va madaniyatining tarixida muhim o'rin tutgan shaxslar bo'lib, XX-asrning
boshlarida yashab ijod qilganlar. Ularning asarlari, O'rta Osiyo, xususan,
O'zbekistonning ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlari, imperiyaviy hukumatdan
zamonaviy millatga aylanish jarayonidagi o'zgarishlarni aks ettiradi. Xo jayev va
ʻ
Behbudiy o'z davrlarida o'qitish, ijtimoiy islohotlar va o'zbek tilini rivojlantirish
masalalarida faoliyat yuritib, o'zlarining adabiy va madaniy tashabbuslari bilan
tanilgan. Ularning ijodiy faoliyatlari, milliy ongni shakllantirish va adabiyotga
bo'lgan qiziqishni oshirishda muhim rol o'ynadi.
XX-asrning boshlarida O'rta Osiyoda katta ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlar sodir
bo'ldi, Rossiya imperiyasining qulashidan so'ng, milliy harakatlar kuchayib, o'zbek
xalqining madaniy uyg'onishiga zamin yaratdi. Fayzulla Xo jayev (1886-1938) va
ʻ
Behbudiy (asl ismi: Abdulqodir Qodiriy, 1875-1941) ushbu davrda yetakchi adabiy
shaxslar sifatida paydo bo'lishdi. Ularning asarlari, o'zbek jamiyatining
muammolarini, madaniy qadriyatlarini va adabiy an'analarini jiddiy ravishda
o'rganish orqali, yangi avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega bo'ldi.
Xo jayev va Behbudiyning ijodida turli adabiy yo'nalishlardan, jumladan, realizm
ʻ
va modernizmdan ta'sir ko'rilgan. Ular o'z asarlarida ijtimoiy masalalarni va inson
tajribalarini haqiqiy va samimiy tarzda aks ettirishga intilishgan. Ularning
yozuvlari, jamiyatda mavjud bo'lgan qiyinchiliklarni, identitet, madaniy iftixor va
adolat izlash kabi mavzularni o'z ichiga olgan holda, ijtimoiy tanqid vositasi
sifatida xizmat qildi. Xo jayev va Behbudiy o'z vaqtlarida jadidizm harakatining
ʻ
muhim vakillari bo'lib, bu harakat musulmon dunyosida modernizatsiya va ta'lim
islohotlarini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan edi. Xo jayev va Behbudiyning
ʻ
asarlari o'zbek adabiyotining rivojlanishida benazir o'rin tutadi. Ularning ijodi
nafaqat adabiy manzarani boyitibgina qolmay, balki ijtimoiy masalalarga e'tibor
qaratadigan yangi avlod yozuvchilarini ilhomlantirishda ham muhim ahamiyatga
ega bo'ldi. Ularning ta'limga va madaniy iftixorga bo'lgan urg'u, O'zbekiston milliy
4

identitetining shakllanishiga uzoq muddatli ta'sir ko'rsatdi. Bugungi kunda ularning
asarlari tarixiy ahamiyati bilan o'rganilmoqda va o'zbek madaniy merosidagi
muhim mavzularda davom etmoqda. Hozirgi tadqiqotlar, Xo jayev va Behbudiyʻ
asarlariga qiziqishning qayta tiklanishiga qaratilgan bo'lib, ularning zamonaviy
O'zbekiston jamiyatidagi ahamiyatini o'rganish bilan bog'liq. Tadqiqotchilar,
ularning adabiy uslublarini, mavzularini va yozuvlarining ijtimoiy-siyosiy
kontekstini tahlil qilmoqdalar. O'zbekiston Milliy Universiteti va turli madaniy
tashkilotlar, ularning hissalarini tadqiq etish va muhokama qilishda muhim rol
o'ynaydi. Biroq, ularning ijodini to'liq tushunish uchun hali ham muammolar
mavjud. Masalan, ularning asarlarini keng jamoatchilikka taqdim etuvchi to'liq
tarjimalar yetishmayapti va siyosiy kontekstda yozuvlarining ma'nosi yuzasidan
bahslar davom etmoqda. Xo jayev va Behbudiyning o'rni o'zbek adabiyoti va
ʻ
madaniy identitetining rivojlanishida muhimdir. Ularning asarlari, zamonaviy
O'zbekistonning tarixi va madaniy merosini tushunishda markaziy nuqtani
egallaydi. Tadqiqot davom etar ekan, ularning ijodi, shubhasiz, o'zbek adabiyoti va
madaniy muhitida markaziy ahamiyatga ega bo'ladi.
Mavzuning maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi, Fayzulla
Xo‘jayev va Mahmudxoja Behbudiy kabi buyuk siyosiy va ma naviy arboblarning
ʼ
o‘z davrida o‘zining mustaqil fikr va qarashlarini qanday shakllantirganini, ular
tomonidan ilgari surilgan siyosiy va ma naviy g‘oyalarining tarixiy ahamiyatini
ʼ
o‘rganishdir. Shuningdek, ularning g‘oyalari o‘zbek jamiyatida qanday aks
etganini tahlil qilish va ularning bugungi kungacha bo‘lgan ta sirini ko‘rsatishdir.
ʼ
Fayzulla Xo‘jayev va Mahmudxoja Behbudiyning siyosiy faoliyatini va ularning
g‘oyalarining shakllanishini o‘rganish. Ularning siyosiy va ma naviy g‘oyalarining
ʼ
o‘z davrida qanday ta sir ko‘rsatganini tahlil qilish. Behbudiy va Xo‘jayevning
ʼ
o‘zbek milliy g‘oyasi, madaniy rivojlanish va ta lim sohasidagi yutuqlarini
ʼ
ko‘rsatish. Ularning g‘oyalari O‘zbekiston tarixida qanday ahamiyatga ega
ekanligini o‘rganish va bugungi kun uchun ham dolzarb ekanligini ko‘rsatish.
Ularning g‘oyalarining ijtimoiy va siyosiy jarayonlar bilan aloqasini tahlil qilish.
5

Mavzuning о’rganilganlik darajasi. Fayzulla Xo‘jayev va Mahmudxoja
Behbudiy kabi tarixiy shaxslarning siyosiy va ma naviy g‘oyalari mustaqillikdanʼ
keyingi davrda ko‘plab tarixchilar, siyosatshunoslar va madaniyatshunoslar
tomonidan chuqur o‘rganila boshladi. Xususan, ularning milliy uyg‘onish
davridagi faoliyati, jadidchilik harakatidagi o‘rni va o‘zbek jamiyatining
taraqqiyoti yo‘lidagi fidokorona xizmatlari haqida ilmiy maqolalar, monografiyalar
va ilmiy ishlanmalar mavjud. Mahmudxoja Behbudiy ijodi va g‘oyalari, ayniqsa,
jadid maktablari, matbuotdagi ishtiroki va ma naviy-ma rifiy qarashlari doirasida
ʼ ʼ
keng yoritilgan. Uning "Padarkush", "Oyna" kabi asarlari orqali ilgari surgan
g‘oyalari hozirgi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Behbudiy ijodiga
O‘zbekiston Fanlar akademiyasiga qarashli Tarix instituti va boshqa ilmiy
muassasalar tomonidan alohida e tibor qaratilgan.
ʼ
Fayzulla Xo‘jayev esa siyosiy arbob sifatida, ayniqsa, Sovet davrida bahslarga
sabab bo‘lgan shaxsdir. Mustaqillikdan so‘ng uning faoliyatiga yangicha
yondashuvlar paydo bo‘ldi. U haqida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi, tarixiy-sharqshunoslik yo‘nalishidagi
tadqiqotchilar tomonidan asarlar yozilgan. Xo‘jayevning siyosiy qarashlari,
islohotlari va repressiya qurboni sifatidagi taqdiri ilmiy doiralarda jiddiy tadqiq
etilgan. Shunga qaramay, har ikki arbobning siyosiy va ma naviy qarashlarini
ʼ
taqqoslab o‘rganish, ularning bir-biriga yaqin yoki farqli jihatlarini aniqlash
borasida hali to‘liq mukammal tadqiqotlar ko‘p uchramaydi. Shuning uchun ushbu
mavzu hali ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, yanada chuqur ilmiy tadqiqotlar
talab qiladigan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Mavzuning obyekti va predmeti. Obyekti: Mazkur kurs ishining obyekti – XX
asr boshlarida O‘rta Osiyoda yuzaga kelgan siyosiy va ma naviy harakatlar,
ʼ
xususan, jadidchilik harakati va uning yirik namoyandalari bo‘lgan Fayzulla
Xo‘jayev hamda Mahmudxoja Behbudiy faoliyati hisoblanadi.
Predmeti: Kurs ishining predmeti – Fayzulla Xo‘jayev va Mahmudxoja Behbudiy
tomonidan ilgari surilgan siyosiy va ma naviy g‘oyalar, ularning mazmuni, jamiyat
ʼ
6

taraqqiyotiga ta’siri hamda bu g‘oyalarning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlarini
ilmiy tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi quyidagi asosiy bo‘limlardan iborat:
1. Kirish Mavzuning dolzarbligi, Maqsad va vazifalar, Mavzuning
o‘rganilganlik darajasi, Tadqiqot uslublari, Obyekt va predmet, Ishning
tuzilishi.
2. I-bob. Fayulla xo’jayev va muammoli ta’lim
3. II-bob. Mahmudxo’ja behbudiy va muammoli ta’lim
4. Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
6. Ilovalar.
7

I BOB. FAYZULLA XO‘JAYEV VA MUAMMOLI TA’LIM
1. Fayzulla Xo‘jayevning pedagogik qarashlari.
Fayzulla Xo jayev va muammoli ta’lim XX-asrning boshlarida O‘zbekistonningʻ
ta'lim tizimida o'zgarishlar va yangiliklarni amalga oshirishga intilgan muhim
shaxslar sifatida tanilgan. Ular o'z zamonalarida ta'limdagi muammolarni aniqlash
va ularni hal qilish uchun muhim qadamlarni tashlagan. Ushbu bo‘limda
Xo‘jayevning ta’lim sohasidagi yondashuvlari, muammoli ta’lim konsepsiyalari va
ularning O‘zbekiston ta’lim tizimiga qo‘shgan hissalari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Fayzulla Xo‘jayev ta’limni faqat bilim berish jarayoni sifatida emas, balki
jamiyatni rivojlantirish va milliy ongni oshirishning muhim vositasi sifatida
ko‘rgan. U ta’limni milliy identitetni mustahkamlash va madaniy qadriyatlarni
saqlab qolish vositasi sifatida ifodalaydi. Xo‘jayevning ta'limga oid qarashlari
asosida, ta'lim institutlari va o‘quv jarayonlari milliy madaniyat va urf-odatlarga
mos ravishda tashkil etilishi zarurligini ta'kidlaydi. Muammoli ta'lim, Xo‘jayev
tomonidan ilgari surilgan va ta'lim jarayonida talabalarning muammolarni hal
qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan yondashuvdir. U, o‘quvchilarning
o‘z fikrlarini ifoda etishlari, ijodiy tafakkur va tanqidiy mulohaza qilish
qobiliyatlarini oshirish zarurligini ta’kidlagan. Bu yondashuv ta’lim jarayonini
faollashtirish va o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam beradi. Xo‘jayev ta’limda muammoli vaziyatlarni kiritish orqali,
o‘quvchilarning o‘rganish jarayonidagi faolligini oshirishni maqsad qilgan. 1
Xo‘jayevning ta’lim sohasidagi islohotlari, o‘z vaqtida, o‘quv dasturlarini
modernizatsiya qilish, pedagogik metodlarni yangilash va o‘qituvchilarni
tayyorlash sohasida ko‘plab yangiliklarni o‘z ichiga oladi. U, o‘zining pedagogik
ishlari orqali, ta'lim jarayonida zamonaviy metodlarni qo‘llash va o‘quvchilarning
shaxsiy qiziqishlarini hisobga olish zarurligini ta'kidlaydi. Ta'lim jarayonining
1
Мелкумов, А. (2018). "Файзулла Хўжаев ва унинг ислоҳотлари". O‘zbekiston tarixi журнали, №1, 45-53-
бетлар.
8

samaradorligini oshirish uchun o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini
baholashning yangi usullarini ishlab chiqishda ham Xo‘jayev muhim rol o‘ynagan.
Xo‘jayevning ta'lim sohasidagi qarashlari, o‘z zamonida, o‘zbek ta'lim tizimining
asosiy muammolarini hal qilishga qaratilgan bo‘lib, uning ta'siri bugungi kunda
ham sezilmoqda. U, o‘zining ijodiy yondashuvlari bilan, o‘zbek milliy ta'limining
rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Uning ishlari, nafaqat o‘quv jarayonini
takomillashtirishda, balki o‘zbek madaniyatini va tilini saqlab qolish va
rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Behbudiy ham o‘zining san’ati va
adabiyoti bilan ta'lim jarayonini boyitishda muhim rol o'ynagan. U, o'z asarlarida
ta'lim va madaniyatni birlashtirishga intilib, o‘zbekistonlik yoshlarni ijodiy
fikrlashga va o‘z urf-odatlarini qadrlashga undadi. Behbudiy va Xo‘jayevning
ta'limga bo‘lgan yondashuvlari o'zaro bog'liq bo'lib, ikkalasi ham o‘zbek xalqining
kelajagi uchun ta'lim va madaniyatning ahamiyatini tushunishgan. Umuman
olganda, Fayzulla Xo‘jayev va Behbudiy o‘zlarining ta'lim sohasidagi
yondashuvlari bilan O‘zbekiston ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim qadamlar
tashlagan. Ularning ishlari, o‘zbek ta'limining zamonaviy talablarga javob
beradigan shakllarini yaratishda va milliy identitetni mustahkamlashda muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan. Shuningdek, ularning yondashuvlari xalqning kelajagi
uchun ta'limning muhimligini har qanday zamonaviy muammolarni hal qilishda
asosiy vosita sifatida ko‘rsatadi. Fayzulla Xo jayev, o‘z zamonasining nufuzliʻ
pedagogik fikr egalari, ta’lim va madaniyat sohasida kiritgan yangiliklari bilan
tanilgan. Uning pedagogik qarashlari, mustaqil O‘zbekiston uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, yangi avlodni tarbiyalashda zamonaviy yondashuvlarning
asoslarini belgilab bergan. Xo jayevning ta’limga bo‘lgan yondashuvi, avvalo,
ʻ
insonni bir butun sifatida rivojlantirishga qaratilgan. U, ta’lim jarayonini faqat
bilim berish bilan cheklamasdan, shaxsning ma’naviy, axloqiy va fizialagik
jihatlarini ham rivojlantirish zarurligini ta’kidlagan. Bu yondashuv, uning
pedagogik tizimida talabalar o‘rtasida ijodiy fikrlash va mantiqiy mulohaza qilish
qobiliyatlarini kuchaytirishga qaratilgan o‘qitish usullarini ishlab chiqishiga olib
9

keldi. Xo jayev, o‘qitish jarayonida amaliyotga katta ahamiyat bergan. U, ta'limniʻ
nazariy bilimlar bilan birga amaliy ko‘nikmalarni ham o‘z ichiga olishi kerak deb
hisoblagan. Bu fikr, uning ta’lim rejalari va dasturlarida ko‘rinish topdi. U,
talabalarni faqat nazariy bilimlar bilan ta’minlamay, balki ularning amaliyotga
tayyorgarligini ham ta’minlash maqsadida ko‘plab yangi metodlarni ishlab chiqdi.
Shuningdek, Xo jayev o‘zining pedagogik qarashlarida o‘qituvchilarning roli va
ʻ
ahamiyatini ham alohida ta'kidlagan. U, o‘qituvchining nafaqat bilim beruvchi,
balki shaxsiy namuna ko‘rsatuvchi, motivator sifatida ham faoliyat yuritishini
zarur deb bilgan. Bu yondashuv, o‘qituvchilarni ta’lim jarayonida o‘z
qobiliyatlarini yanada rivojlantirishga undadi. U, o‘qituvchilarning malakasini
oshirish va ularni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan tanishtirishga
qaratilgan dasturlarni ishlab chiqishga qiziqish bildirdi. Xo jayevning pedagogik
ʻ
qarashlari faqat O‘zbekiston ichida emas, balki Markaziy Osiyo mintaqasida ham
ahamiyatga ega edi. U, o‘zining ta’lim tizimida milliy qadriyatlarni saqlash va
rivojlantirishga katta e'tibor qaratgan. Bu, uning pedagogik faoliyatining bir qismi
sifatida, talabalarga o‘z madaniyatini, tarixini va an'analarini o‘rganish imkonini
berdi. O‘z ta’lim tizimida Xo jayevning g‘oyalari amaliyotga tatbiq etilganda,
ʻ
o‘qitish jarayonida yangi metodlar va texnologiyalarni qo‘llash, o‘quvchilarning
faol ishtirokini ta’minlash kabi muhim omillarni o‘z ichiga oldi. Bular, o‘z
navbatida, o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qildi.
Xo jayevning pedagogik qarashlari, shuningdek, yoshlarni jamiyatga faol fuqarolar
ʻ
qilib tayyorlashga qaratilgan. U, ta’limni jamiyat rivojlanishining asosiy unsuriga
aylantirishga intilib, o‘quvchilarning ijtimoiy mas'uliyatini oshirishga qaratilgan
ko‘plab dasturlarni ishlab chiqdi. Bu dasturlar orqali, yoshlar o‘z ijtimoiy
vazifalarini anglab yetishlari va jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari uchun zarur
ko‘nikmalarni egallash imkoniga ega bo‘ldilar. Xulosa qilib aytganda, Fayzulla
Xo jayevning pedagogik qarashlari, ta’lim tizimida innovatsion yondashuvlar va
ʻ
milliy qadriyatlarni saqlash orqali, o‘z davrida O‘zbekiston ta’limida yangi
sahifalar ochdi. Uning g‘oyalari zamonaviy ta’lim jarayonlarida ham dolzarbligini
10

yo‘qotmaydi, chunki u, nafaqat bilim, balki tarbiya va ma’naviyatni ham
o‘rganishni ta'kidlaydi. Ilmli, o‘z zamonasining bilimdoni, siyosatdon va
madaniyatli, o‘z tarixini yaxshi bilgan inson bo‘lgan Fayzulla Xo‘jayev savdogar
oilasida tug‘ilganligi uchun har tomonlama yaxshi ta’minlangan edi. U otasidan
qolgan boylikni jadid maktablari ochishga, yosh buxoroliklar faoliyatini moddiy
jihatdan qo‘llab-quvvatlashga sarfladi. 1917 yildan boshlab Fayzulla Xo‘jayev va
Abdurauf Fitrat yosh buxoroliklardan ajralib chiqqan «So‘l qanot»ga boshchilik
qilishadi. Fayzulla Xo‘jayev jadidchilar bilan birgalikda Buxoroda konstitutsion
monarxiya, so‘ngra demokratik respublika tuzish uchun kurashdilar. Fayzulla
Xo‘jayev boy ilmiy meros qoldirgan. Uning «Buxoro inqilobining tarixiga
materiallar» (1926), «Buxorodagi revolyutsiya va O‘rta Osiyoning milliy
chegaralanish tarixiga doir» (1932) kitoblari, «BXSRdagi iqtisodiy ahvol» (1924),
«Yosh buxoroliklar to‘g‘risida» (1926), «Jadidlar» (1926) kabi maqolalarida XX-
asrning 1-choragidagi jiddiy muammolar haqidagi fikrlari bayon etilgan. Fayzulla
Xo‘jayev hayoti va faoliyati mustaqillik tufayli chuqurroq o‘rganila boshlandi.
1996-yilda o‘zbek xalqi o‘zining fidoiy farzandi Fayzulla Xo‘jayevning 100 yillik
yubileyini nishonladi. Yubiley munosabati bilan Fayzulla Xo‘jayev asarlari va u
haqidagi tadqiqotlar nashr etildi. Buxoroning asl farzandi o‘zbek millatining asl
farzandi Fayzulla Xo‘jayev 1896-yilda Buxoro xonligi davrida Buxoroda yirik
savdogar oilasida dunyoga keladi. Uning otasi Ubaydullaxo‘ja Qosimxo‘jayev
Moskvada xususiy savdo mahkamasiga ega bo‘lib, Rossiyaning o‘zida hamda
xorijiy bozorlarda qorako‘l teri bilan keng miqyosda savdo-sotiq yurgizar edi. U
kelajakda o‘g‘lini o‘ziga o‘xshagan e’tiqodli, ilmli, musulmon bo‘lib yetishishini
istar edi. 1907 yilda o‘n bir yoshli Fayzullani otasi Moskvaga olib ketadi.
Moskvada u besh yil davomida uyda yollangan rus o‘qituvchilaridan saboq oladi.
Biroq Fayzulla o‘n olti yoshga ham to‘lmasdanoq otasi olamdan o‘tdi. Shundan
so‘ng Fayzulla Xo‘jayev tarbiyasi kambag‘al dehqon oilasidan chiqqan onasiga
qoladi. Unga onasi hayotdagi barcha yaxshi-yu yomon tomonlarni uqtirib,
qiziquvchan, ziyrak yigitchaning hayot haqidagi tushunchalari shakllanishida katta
11

rol o‘ynagan birinchi omil onaning ta’siridir. Fayzulla Xo‘jayev 1913-yilda
jadidlar harakatiga qo‘shiladi. Bu harakat Buxoro sharoitida ma’lum taraqqiyot
ahamiyatiga ega edi. Yosh Fayzullada taraqqiyparvar g‘oyalarning shakllanishida
Buxoroning dastlabki ma’rifatparvarlaridan biri Abdulvohid Burxonovning
sezilarli ta’siri bo‘lgan. Buxoroda demokratik harakat aholi o‘rtasida ma’rifat va
madaniyat tarqatish uchun kurashdan boshlanadi. Bu yangi usul maktablari
(maktabi usuli jadidi) ochishdan boshlandi. Mazkur maktablarda diniy ta’lim
asoslari bilan bir qatorda matematika, geografiya, tabiatshunoslik kabi dunyoviy va
ijtimoiy fanlar ham o‘qitiladi. Yangi usul maktablar Buxoroda avvaldan mavjud
bo‘lgan maktablarga (maktabi usuli qadimi)ga qarama-qarshi yo‘sinda tashkil
etiladi. Milliy ziyolilar va mahalliy hukumatning maorifni isloh qilish harakatiga
yetakchilik qilgan ayrim vakillari mavjud tuzumga va Buxorodagi mustabid
boshqaruv usuliga tanqidiy nazar bilan qaraganlarning barchasini yangi usul
maktablari atrofiga birlashtira boshladi. Buxoro o‘sha yillari musulmon dinining
beshigi, islom dinining tayanchi hisoblanar edi. Shahardagi 364 ensiz va tor
ko‘chalarda 360 machit va hammasi bo‘lib 20 mingga yaqin talabaga ega bo‘lgan
138 maktab va madrasa bo‘lib, talabalarning aksari ko‘pchiligi ruhoniy, savdogar,
amir amaldorlari va boy tabaqa vakillarining bolalari edi. 2
Fayzulla Xo‘jayev o‘z mamlakatining iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy
sohalardagi qoloqligiga barham berish, xalq ommasining turmushini yaxshilash
yo‘llarini qidirdi. Bu borada Fayzulla Xo‘jayev va yosh buxoroliklar ham bir
masalada, Buxoroni taraqqiyot yo‘liga olib chiqish masalasida bir xil fikrda edilar.
Jadidlar dastlab o’zlarining madaniy ishlari bilan shug‘ullandilar, keyinroq esa
demokratik ozodlik haqidagi talablar bilan chiqa boshladilar. Jadidlar harakatida
faol qatnashgan Fayzulla Xo‘jayev Buxoroni taraqqiy ettirish uchun ham ayrim
o‘zgartishlar kiritish lozimligiga tobora ko‘proq ishonch hosil qila boshladi. U,
2
Рўзиев, И. (2020). "Файзулла Хўжаев ва унинг жадидчилик ҳаракатидаги ўрни". Илм-фан ва инновация
журнали, №3, 112-119-бетлар.
12

jadidlar orasidan o‘z g‘oyalariga tarafdorlarni ham topdi va ulardan boshqa
safdoshlari bilan birgalikda, 1917-yilda Yosh buxoroliklar partiyasini tuzdi.
1917-yil aprelda Yosh buxorliklar Fayzulla Xo‘jayev boshchiligida xalqqa ba’zi
bir demokratik erkinliklarni berish kerakligi to‘g‘risidagi talablar bilan amirga
murojaat qildilar. Ammo amir yosh buxoroliklarga yon bosmadi, ulardan qattiq
o‘ch oldi. 1918 yilda vujudga kelgan Buxoro Kommunistik partiyasi xalq
ommasining tub manfatlarini ifodalar edi. Fayzulla Xo‘jayev xalq ishiga shijoat
bilan kirishib hormay-tolmay ish olib borib, BXSR (Buxoro Xalq Sovet
Respublikasi) Xalq Nozirlari Sovetining raisi lavozimida harakat qildi. Fayzulla
Xo‘jayev 1920 yil yanvarda Toshkentda tashkil topgan inqilobchi yosh
buxoroliklar partiyasi Markaziy byurosi raisi bo‘lib ishlay boshladi. 1920-yil 14
sentyabrda Buxoro xalq Nozirlar kengashi tuzildi. Fayzulla Xo‘jayev tashqi ishlar
noziri lavozimida ishlay boshladi. Buxoro Respublikasi davlat arbobi bo‘lgan
Fayzulla Xo‘jayev birinchi kundanoq mustaqil siyosat yurgazishga, Rossiya va
xorijiy davlatlar bilan teng huquqli aloqalar o‘rnatishga harakat qildi. U o‘zbek
xalqining farzandlari ilm olishi yo‘lida ancha ishlarni amalga oshiradi. Talabalarni
xorij mamlakatlariga jo‘natib o‘qitish tashabbusi bilan chiqqan. Fayzulla Xo‘jayev
ma’ruzalaridan birida xalqiga qarata shunday degan edi: «Barcha fikr va barcha
bilimlar yagona oliy maqsad - bizning buyuk Vatanimizni barcha choralar bilan
mustahkamlashga yo‘naltirilishi lozim».
Fayzulla Xo‘jayev o‘zining xalq oldidagi burchini bajarishda kuch va sog‘lig‘ini
ayamasdi. U hatto bemorligiga qaramasdan Moskvada yosh respublikaning
iqtisodiy va madaniy qurilishiga doir juda ko‘p masalalarni hal qildi. Fayzulla
Xo‘jayev BXSR hukumatining boshlig‘i lavozimida to‘rt yil ishladi, bu davr davlat
arbobi bo‘lgan Fayzulla Xo‘jayev uchun katta maktab, xo‘jalik-tashkilotchilik
ishlari maktabi bo‘ldi. Fayzulla Xo‘jayevning O‘zbekistonni namunali
respublikaga aylantirish to‘g‘risidagi ezgu niyati ro‘yobga chiqdi. U faqat o‘zbek
millatining ravnaqi uchun emas, balki o‘nlab turli millat farzandlari mehnat
13

qilayotgan O‘zbekiston Respublikasining ravnaqi uchun, shu respublikada
yashayotgan barcha millatlarning baxtli hayoti uchun kurashdi. 3
Fayzulla Xo‘jayev rahbarligida 1923-yildayoq aholiga meditsina hizmati
ko‘rsatish, umumiy ta’lim maktablari, bilim yurtlari va kurslar tarmog‘ini
kengaytirish sohasida anchagina amaliy choralar ko‘rildi. Aholiga ishchilar,
xizmatchilar, hunarmandlar, yersiz va kam yerli dehqonlarga davlat hisobidan
meditsina xizmati ko‘rsatish, mehnat, ijtimoiy ta’minot hamda sog‘liqni saqlash
nozirligi tomonidan yo‘lga qo‘yildi. Eski Buxoroda 200 o‘rinlik dastlabki shahar
kasalxonasi, 12 ta davolash-ambulatoriya punkti ochildi. Xalq maorifi ham ancha
rivojlandi. 1923-yilda Buxoro respublikasida 32 ta boshlang‘ich va o‘rta maktab,
to‘rtta musiqa maktabi, ikkita pedagoglar tayyorlash instituti, 11 ta bolalar uyi,
hunar maktabi tashkil etildi.
Xalq maorifi, sog‘liqni saqlash sohasida erishilgan dastlabki natijalarda Fayzulla
Xo‘jayevning salmoqli hissasi bor. Ana shunday yuksak, olijanob maqsadlarga
intilgan Fayzulla Xo‘jayev o‘zining xalq oldidagi burchini jo‘shqin g‘ayrat bilan
ado etdi. Ammo 1937 yil 9 iyulda Fayzulla Xo‘jayev Moskvada qamoqqa olindi.
Unga «O‘ng trotskiychi blok» faoliyatiga qo‘shilganligi, «Milliy ittihod» tashkiloti
faoliyatiga rahbarlik qilganlik, «bosmachilik» harakati qo‘rboshilarini qo‘llab-
quvvatlaganlik, Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Behbudiy va boshqa o‘zbek
ziyolilariga g‘amxo‘rlik ko‘rsatganlik kabi ayblar qo‘yilgan holda otishga hukm
qilingan. Shu tariqa o‘zbek xalqining otash qalb farzandi Fayzulla Xo‘jayev
qatag‘onlar qurboniga aylangan. 1965-yil 6 martda Oliy sud harbiy kollegiyasi
Fayzulla Xo‘jayevni aybsiz deb topdi va oqladi.
Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyatiga oid muhim sanalar
Fayzulla Xo‘jayev – 1896-yil 1 iyulda Buxoroda tug‘ilgan
1905-1907-yillar Buxoro madrasasida o‘qigan.
1907-1912-yillarda Moskvada xususiy maktabda o‘qigan.
1912-yil Buxoroga qaytgan.
3
Абдурахмонов, Б. (1992). Файзулла Хўжаев – Ўзбекистоннинг илк раҳбари. Тошкент: Фан.10-18-бетлар.
14

1913-yil Yosh buxoroliklar partiyasining a’zosi.
1913-1916-yillar Buxoroda jadidlar harakatiga qatnashadi.
1917-yil Toshkentda tuzilgan inqilobchi yosh buxoroliklar partiyasi Turkiston
Markaziy byurosi raisi, «Uchqun» gazetasi muharriri.
1920-yil 14 sentyabda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumati - Xalq Nozirlar
Sho‘rosi tuzilib, hukumat boshlig‘i qilib saylandi.
1922-yilda ichki ishlar noziri bo‘lib ishlagan.
1920-1922-yillarda BXSR tashqi ishlar noziri.
1921-1924-yillarda harbiy ishlar noziri.
1922-1924-yillarda Mehnat va mudofaa kengashi raisi.
1925-yilda SSSR Harbiy Dengiz ishlari xalq komissarligining O‘zbekiston SSR
bo‘yicha rasmiy vakili.
1924-yil noyabrda Muvaqqat ishchi dehqon hukumati raisi.
1925-fevraldan 1937-yilgacha O‘bekiston SSR XKS raisi.
1932-yilda O‘zSSRning ba’zi oblastlarida yirik sug‘orish inshootlari qurilishi
ahvolini o‘rganish va Toshkentda paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti tashkil etish
bo‘yicha taklif tayyorlash komissiyasining raisi. 1933-yilda ilg‘or kolxozchilar I
s'yezdida, VKP Markaziy Komiteti O‘rta Osiyo byurosining paxta yetishtirishni
ko‘paytirish uchun kurash, don muammosini hal qilish yuzasidan chaqirilgan
plenumida ma’ruza qildi. 1934-yilda VKP XVII s'yezida, respublika chorvador va
g‘allakor rayonlari ilg‘or kolxozchilar I s'yezdi ishida qatnashdi. 1935-yilda
O‘zSSR Sovetlarining V s'yezdi, SSSR Sovetlarining VII s'yezdi delegati, eski
shaharlarni rekonstruktsiya qilishga bag‘ishlangan kengashda qatnashadi.
SSSRning yangi konstitutsiya loyihasini tayyorlash komissiyasi a’zosi. 1936-yilda
O‘zSSRning yangi konstitutsiyasi loyihasini tayyorlash komissiyasiga a’zo.
O‘zSSR Sovet- larining VI s'yezdi va SSSR Sovetlarining favqulodda VIII s'yezdi
delegati. 1937yilda O‘zSSR Sovetlarining VI s'yezdi va O‘zbekiston ziyolilarining
I s'yezdida nutq so‘zladi. O‘zbekiston KP VII s'yezdi ishida qatnashdi. 1937-yil 9
iyulda Fayzulla Xo‘jayev Moskvada qamoqqa olindi va otishga hukm qilindi. 1965
15

yil 6 martda Oliy sud harbiy kollegiyasi Fayzulla Xo‘jayevni aybsiz deb topdi va
oqladi. 4

1.2. Uning ta’lim sohasidagi islohotlari va metodikasi
Fayzulla Xo jayevning ta’lim sohasidagi islohotlari va metodikasi O‘zbekistonningʻ
XX-asr boshidagi madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlarida muhim ahamiyatga ega. U,
o‘z faoliyatida, ta’limni zamonaviylashtirish va xalqni madaniyati va bilimlari
bilan quvvatlantirish g‘oyalarini ilgari surdi. Xo jayevning ta’lim sohasidagi
ʻ
islohotlari umumiy ravishda uchta asosiy yo'nalishda namoyon bo'ladi: ta’lim
tizimini isloh qilish, yangi o'quv dasturlarini joriy etish va o'qituvchilarni
tayyorlash jarayoni.
Birinchidan, Fayzulla Xo jayev ta’lim tizimini isloh qilishga katta e’tibor qaratdi.
ʻ
U, eski rus ta’lim tizimining yaramas tomonlarini tanqid qilib, O‘zbekistonning
o'ziga xos madaniyatini hisobga olgan holda yangi ta’lim modelini taklif etdi. Bu
yangi model, o‘zbek tilida ta’lim olish imkoniyatini yaratish va milliy qadriyatlarni
o‘qitishdan iborat edi. Xo jayevning fikricha, ta’lim o'zbek xalqining madaniyati
ʻ
va tarixini o'z ichiga olishi kerak va bu orqali milliy identitetni mustahkamlash
zarur.
Ikkinchidan, Xo jayev yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqishga katta e’tibor
ʻ
qaratdi. U, o‘quv dasturlarida zamonaviy fanlar va texnologiyalarni o‘zlashtirish
zarurligini ta’kidlab, o‘quvchilarni zamonaviy bilimlar bilan ta’minlashni maqsad
qildi. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va
ularni zamonaviy jamiyatga tayyorlashga qaratilgan. Xo jayev, shuningdek, o‘quv
ʻ
dasturlarida o‘zbek adabiyoti va tarixi kabi milliy fanlarga ham ahamiyat berishni
taklif etdi, bu esa o‘quvchilarning o‘z madaniyati bilan bog‘lanishiga yordam
berdi.
4
Жабборов, А. (2001). Ўзбекистон совет мустамлакаси даврида (1917-1937). Тошкент: Шарқ нашриёт-
матбаа концерни. 56-77-бетлар.
16

Uchinchidan, Fayzulla Xo jayev o'qituvchilarni tayyorlash jarayonini ham islohʻ
qilish zarurligini ko‘rsatdi. U, o'qituvchilarni zamonaviy pedagogik metodlar bilan
tanishtirish va ularni yangi o‘quv dasturlarini amalga oshirishga tayyorlashga
e’tibor berdi. O'qituvchilarni tayyorlash jarayonida, Xo jayev, amaliy tajribaga
ʻ
asoslangan ta’lim usullarini qo'llashni tavsiya qildi. Shuningdek, u, o‘qituvchilarni
ruhlantirish va ularning kasbiy malakalarini oshirish maqsadida seminarlar va
treninglar tashkil etishga ham katta ahamiyat berdi. Bu islohotlar nafaqat
O‘zbekistonning ta’lim tizimining rivojlanishiga, balki umuman, o‘zbek xalqining
madaniyati va identitetini saqlab qolishga xizmat qildi. Fayzulla Xo jayevning
ʻ
tajribasi va ta’lim sohasidagi yondashuvlari, ko‘plab o‘quvchilar va o‘qituvchilar
uchun ilhom manbai bo‘lib qoldi. Uning islohotlari, bugungi kunda ham
O‘zbekiston ta’lim tizimida o‘z aksini topmoqda va yosh avlodni zamonaviy
bilimlar bilan ta’minlashda davom etmoqda.
Fayzulla Xo‘jayev – boylik va zodagonlikni el-yurt g‘amiga almashgan arbob
Millatlar tarixida muhim siyosiy shaxslar bo‘ladi. Va ular tanlovi millionlab
odamlar kelajagini belgilab beradi. Bunday tanlov amir Olimxon hokimiyatiga
qarshi chiqqan, uch marta o‘limga hukm etilgan, 13 yil O‘zbekiston SSR
hukumatini boshqarib so‘ng qatag‘onga uchragan Fayzulla Xo‘jayev chekiga ham
tushgandi.
1896 yil 1 iyun, Buxoroda boylikda Buxoro amiri bilan tenglasha oladigan
savdogar Ubaydulla Xo‘ja oilasida o‘g‘il farzand dunyoga keldi. Bu chaqaloq
keyinchalik Buxoroda demokratik davlat qurishga uringan, O‘zbekistonning rivoji
uchun borini bergan, millatning ko‘zi to‘q, halol farzandi Fayzulla Xo‘jayev edi.
Tarixning ma’lum davrida Xo‘jayev faoliyatini qoralaganlar ham bo‘ldi. Ushbu
maqolada hozir hayot bo‘lgan qarindoshlari, tarixchilar va tarixiy manbalar asosida
siyosatchining hayot yo‘liga nazar tashlashga qaror qildik. Tillolarni emas,
vijdonini tanlagan o‘g‘il Fayzullaning otasi XIX-asrda qorako‘lchilik bo‘yicha
ko‘plab yurtlarda nom chiqargan savdogarlardan bo‘lgan. U Fayzullani o‘z
merosxo‘ri sifatida tanlab, 12 yoshida Moskvaga olib boradi. Fayzulla Xo‘jayev
17

Moskvada 1907–1912 yillarda xususiy o‘qituvchilar qo‘lida ta’lim oladi. Va shu
yerda savdo va zamonaviy ilmlarni o‘rganib, Buxoroga qaytib keladi. Rossiyada
ta’lim olib, dunyoqarashi kengaygan Fayzulla, ota yo‘lini tanlamadi. Fayzulla
Xo‘jayevning jiyani, Buxoro davlat universiteti tarix fanlari doktori Sulaymon
Inoyatovning hikoya qilishicha, Fayzulla Xo‘jayev o‘sha paytdagi Buxoroning
ahvolini, Vatanining taraqqiyotda orqada qolayotganini sezadi va Buxoroning
ahvolini tuzumni o‘zgartirish bilan yaxshilash mumkin degan fikrga keladi. Va
chet-elda o‘qib kelgan amakilari Usmonxo‘ja, Atoullaxo‘jalarga qo‘shilib, jadidlar
izidan ketdi. Jadidlar farzandlarimizni o‘qitib, ma’rifatga erishamiz va ma’rifat
bilan jamiyatni o‘zgartiramiz degan g‘oya bilan “Yosh buxoroliklar” partiyasini
ochib, Buxoro amiriga qarshi kurash boshlagan edilar. Ozchilikni tashkil qilgan
“Yosh buxoroliklar” amirga qarshi kurasha olmas edilar. Shuning uchun ular 1918
yilda Turkiston Xalq Komissarlar Soveti raisi Kolesovdan yordam so‘raydi. Jadid
tarafdorlarining kamligi, qizil armiyaning yaxshi qurollanmay urushga kirgani
sabab amir kuchlari ustunlik qiladi. Shundan keyin Xo‘jayev oila a’zolari bilan
Toshkentga jo‘naydi. Biroq bu – urush tugaganini anglatmasdi. Xo‘jayev 1918–
1920 yillarda bolsheviklarning “Iskra” gazetasi tahririyatiga kiradi va 1920 yilda
Toshkentga qaytib, “Uchqun” gazetasini chiqaradi. Uni 5000 nusxada yashirin
chiqarib, Buxoro aholisiga tarqatadi. Bu yo‘lda unga Abdurauf Fitrat, Munzim,
Said Ahroriylar yordam beradilar. Fayzulla Xo‘jayev boshi evaziga oltinlar va’da
qilingan matbuot orqali o‘z tarafdorlarini ko‘paytirgan Fayzulla Xo‘jayev
qadimiychilar va Said Olimxonga yoqmasligi turgan gap edi. Buxoro amiri qanday
bo‘lmasin, uni yo‘q qilish yo‘llarini izlaydi, boshi uchun yirik miqdorda oltin ham
va’da qiladi. Shunday og‘ir vaziyatda Xo‘jayev yagona madad bolsheviklar deb
tushunadi va ulardan ikkinchi bor yordam so‘radi. 1920 yilda Turkiston fronti
qo‘mondoni Mixail Frunze boshchiligidagi qizil armiya amir hokimiyatini
ag‘darish uchun Buxoroga kiradi. Avvaliga tinch aholiga tegmaslikka va’da bergan
bolsheviklar 1920 yil 1 sentabrda Buxoroga 11ta aeroplan bilan hujum qilib,
amirlikni xonavayron qildi. Natijada 34ta guzar, 6 mingga yaqin do‘kon va hovli,
18

20ga yaqin saroy, 29ta masjid yonib kul bo‘ldi. Minglab begunoh odamlar qirildi.
Bunday qirg‘inbarotni ko‘rgan Fayzulla Xo‘jayev bolsheviklarga ishonib xato
qilganini anglaydi. Xo‘jayev xalq hayotini yaxshilash, odamlarni ilmli qilish uchun
o‘zi to‘g‘ri deya ishongan yo‘lda kurashini davom ettiradi. Amir taxti qulagach,
uning o‘rniga Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuziladi va unga Fayzulla Xo‘jayev
rahbarlik qiladi. Mustaqillik va taraqqiyot yo‘li – ilmda G‘arbda ilm-fan, sanoat
rivojlanayotganini ko‘rgan Fayzulla Xo‘jayev o‘z xalqining orqada qolayotganidan
tashvishlanardi. Shu sabab respublika aholisi ilmli bo‘lishi uchun qo‘lidan
kelganini qildi. Uning rahbarlik yillarida respublika umumta’lim maktablarida 18
tilda dars berilgan. Oliy o‘quv yurtlari soni 31taga yetib, 86ta texnikum tashkil
qilingan. O‘zbekistondagi ilk gidrostansiya Bo‘zsuv GES, Chirchiq elektrkimyo
kombinati, Toshkent to‘qimachilik kombinati ham Xo‘jayev sa’y-harakatlari bilan
ochilgan. Uning rahbarligida Boysunda ko‘mir, Olmaliqda mis, Samarqand va
Farg‘onada marmar, rangli metallarni qidirish ishlari boshlanadi. “Milliy
chegaralanish o‘tkazilib, O‘zbekiston Respublikasi tuzilgach, Fayzulla Xo‘jayev
respublika boshida turib, Vazirlar Mahkamasining raisi sifatida faoliyat yuritadi.
Hozirgi hisob-kitoblarga qaraganda, Xo‘jayev O‘zbekiston tepasida turganida
400dan ortiq xalq xo‘jaligi uchun xizmat qiladigan katta obektlarni, zavod-
fabrikalarni qurgani haqida ma’lumotlar bor”, – deydi tarixchi Inoyatov. Xo‘jayev
1924-1937 yillarda O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisi lavozimida
faoliyat yuritgan. Bu yillar davomida Moskvaning kuchli tazyiqi ostida ishlashga
majbur bo‘ldi, shunga qaramay yoshlarni chet-elda o‘qishga jo‘natishga, millat
ziyolilarini tuzumdan himoyalashga va mamlakatda xalq xo‘jaligi sohalarini
rivojlantirishga intildi. XX-asrning boshida tug‘ilgan buxoroliklarning ko‘pi
Fayzulla Xo‘jayevni ko‘rgan yoki uning rahbarlik yillarida yashagan. Fayzulla
Xo‘jayevni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan kishilar bilan suhbatlashgan tarix fanlari
doktori Shodmon Hayitov ular xotirasini shunday hikoya qiladi: “Men otamga
ergashib Fayzulla Xo‘jayevni kutib olish uchun vokzalga bordim. Vokzalda
tumonat odam yig‘ilgandi. 1-vagondan oq kitel, oq shim va poxol shlyapada o‘rta
19

bo‘yli Fayzulla Xo‘jayev tushdi. Odamlar orasida: “Ana, eshonjon keldi,
eshonjon” degan g’ala-g‘ovur. Shunda bir chol odamlar orasini yorib kirib,
Fayzulla Xo‘jayev oyog‘i ostiga o‘zini tashladi. “Eshonjon, Buxoro xalqi och, agar
o‘zingiz yordam bermasangiz, xalqimiz ochlikdan qirilib ketadi”, – deydi. Fayzulla
Xo‘jayev ro‘molchasi bilan cholning ko‘z-yoshini artib: “Buxoro xalqining qirilib
ketishiga yo‘l qo‘ymaymiz, asrab qolamiz”, deya Toshkentga jo‘nab ketadi.
Shundan keyin Buxoroga 12-13 vagonda bug‘doy keldi. Bu bug‘doy 3 kun
vokzaldan aholining sharoitiga qarab ro‘yxat bilan tarqatildi”, – deya gapirib
bergan Xo‘jayevni ko‘rgan keksalardan biri. Bosqin evaziga – amir xazinasining
yarmi bo’shab qoladi. Bolsheviklarning Xo‘jayevga yordami beg‘araz emasdi,
albatta. Ular amir xazinasidagi oltinning teng yarmini olib ketishni istashgan.
Shodmon Hayitovning aytishicha, Fayzulla Xo‘jayev bolsheviklar ketgandan keyin
amirlikda 2ta xazinaxonani yashirib qolgan. Unda jami 9 ming kilogramm oltin va
152 ming kilogramm kumush saqlangan. Xo‘jayev Buxoro Xalq Respublikasining
Nozirlar sho‘rosi va Inqilobiy qo‘mitani shu oltinlardan tashkil qilish bo‘yicha
farmon bergan. Va 5-6 kishidan iborat komissiya tuzgan. Unga moliya noziri Nosir
Hakimov, Markaziy ijro qo‘mitasi raisi Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jayev, tashqi ishlar
noziri Hoshim Yoqubov, savdo noziri Muhiddin Mansurovlar kirgan. 5
Tarixiy
manbalarga ko‘ra, nozirlarni tekshirish uchun ular orqasidan xavfsizlik tuzilmalari
o‘zining odamlarini qo‘ygan. Va ular hukumat a’zolarining oltindan o‘marganini
aniqlaydilar, o‘shanda faqat Fayzulla Xo‘jayev oltindan olmagan edi. “Amir
tillalari butun ittifoqni ochlikdan saqlab qolgan bo‘lishi mumkin” Fayzullaga
otasidan juda katta boylik meros qolgandi. U bu boyliklarni xalq uchun xizmat
qilsin deb, hukumatga topshirib yuborgan. “U otasidan qolgan 410 kg oltinni, 82,2
kg kumush yombini va bir qancha olmos buyumlarni hukumatga topshirgan.
Yashirib qolingan amir xazinasi hisobidan esa yoshlardan 125 nafarini Germaniya,
Turkiya, Yaponiyaga o‘qishga yuborgan. O‘sha paytda Xorazm Xalq
5
Фрай, Р. (1991). Бухоро ва унинг тарихий шахслари. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт. 12-22-
бетлар.
20

Respublikasidan 2 kishi, Turkiston avtonom respublikasidan bor-yo‘g‘i 16 kishi
xorijga o‘qishga borgan. Buxoro Xalq Respublikasidan Olmoniyaning o‘ziga 56,
Turkiyaga 25 yosh yuborilgan. Fayzulla Xo‘jayev Berlinning Barbarossa
maydonidan Buxoro savdo vakolatxonasini sotib olib, har bir talabaning hisobiga
125 ming dollar miqdorida oltin o‘tqazgan. Maqsad – shu yerda 7-8 yil xorijda
o‘qiydigan yoshlar qiynalib qolmasligi va O‘zbekistonga yaxshi kadr bo‘lib
qaytishi edi”, – deydi Shodmon Hayitov. Asrlar davomida Buxoro g‘aznasida
to‘plangan boyliklar miqdori haqida turli taxminlar yuradi. Amir xazinasi haqida
Turkiston jadidlarining yetakchilaridan bo‘lgan Mahmudxo‘ja Behbudiy shunday
yozadi: "...Hozir Buxoro amiri tasarrufi ostida bo‘lgan xazina shu darajada mo‘lki,
hech bir mamlakat xazinasida bul darajada ehtiyot saqlangan oltin va kumush pul,
tillo yombilar bo‘lmasa kerak. Buxoro amiri sanochlarida saqlanayotgan oltin va
kumush pullar bo‘yi 50 olchin, eni 20 olchin va balandligi 8 olchin bo‘lgan bir
tog‘dan iboratdur”. Bu raqamlarni hozirgi o‘lchovga aylantirsak, amir xazinasining
bo‘yi 35 metr, eni 14 metr va balandligi qariyb 6 metrga to‘g‘ri keladi. Bu
boyliklarning asosiy qismi 1920 yildagi bosqindan keyin 18 vagonda Rossiyaga
tashib ketilgani haqida ma’lumotlar bor.
Rossiyaga tashib ketilgan oltinlar taqdiri ko‘pchilikni qiziqtiradi. Ular yuz
yillar davomida xalq peshona teri evaziga to‘planib kelayotgan boyliklar edi.
“1921–1922 yillarda ittifoq dahshatli ocharchilikni boshdan o‘tkazdi. SSR
Markaziy ijro qo‘mitasi raisi Kalelin oldin Yevropa, keyin Sharq mamlakatlarini
kezib chiqib, ulardan yordam so‘ragan. Kalelin faqatgina AQShni yordam uchun
ko‘ndira oldi. AQSh esa oltin evaziga yordam berishini aytadi. Natijada katta
miqdordagi oltin AQShga yuborildi. Amir tillalari butun ittifoqni ochlikdan saqlab
qolgan bo‘lishi mumkin”, – deydi Shodmon Hayitov. Xo‘jayev xorij davlatlari
bilan aloqa qilmay, Buxoroni rivojlantirishni tasavvur qilolmasdi. Shu sabab u
Germaniya, Ozarboyjon, Turkiya bilan aloqalar o‘rnatishga intildi. Bu –
bolsheviklarga yoqmadi. Bir tomondan bolsheviklar, ikkinchi tomondan mamlakat
ichkarisida bo‘lganlar Fayzulla Xo‘jayev faoliyatini doimiy kuzatib, uning
21

kamchiliklarini topishga harakat qilishdi. “Bolsheviklar esa uning mustaqil
O‘zbekistonni tashkil qilishidan qo‘rqib, hatto bu ketishda u SSRning muhim
rahbarlaridan biriga aylanishi mumkin deb, unga nisbatan soxta uydirmalarni
to‘qishgan. Va nihoyat 1937 yilda Fayzulla Xo‘jayevga qator tuhmatlarni qilib, uni
qamatishgacha boradilar. U Moskvada qamoqxonada yotganida juda qattiq
qiynoqlarga uchraydi. 6
Guruhbozlik, Stalin qatag‘oni Xo‘jayevning ham yoqasidan
tutdi. U 1938 yil 13 mart kuni otuvga hukm qilinadi. 1938 yil 15 martda
Moskvadagi Butova tumani, Sosenskiy qishlog‘idagi o‘rmonda otib o‘ldiriladi. Bu
joy yaqinda aniq bo‘ldi. Borib ko‘rib keldim. O‘zbekiston hukumati ham shu
tuproqda yotgan farzandlariga hurmat ko‘rsatadi, degan umiddaman”, – deydi
uning jiyani ko‘zida yosh bilan.
Xo‘jayev O‘zbekistonda sovet rejimini ag‘darish uchun fitna uyushtirganlikda
hamda Germaniya, AQSh, Yaponiya va Polsha foydasiga josuslikda aybdor deb
topilgan. 1965 yilda to‘la oqlanib, Stalin qatag‘onining begunoh qurbonlaridan biri
sifatida e’tirof etilgan.
Fayzulla Xo‘jayevning avlodlari hozir qayerda?
Sulaymon Inoyatov Xo‘jayevning avlodlari hozir qayerda yashayotganiga aniqlik
kiritdi. Uning aytishicha, Fayzulla Xo‘jayevning 4 nafar farzandi bo‘lgan, bir qizi
va bir o‘g‘li yoshligida vafot etgan. Uning 1921 yilda tug‘ilgan Viloyatxon ismli
qizi haqida ma’lumot bor, xolos. Fayzulla Xo‘jayev otuvga hukm qilingandan
keyin, rafiqasi Malikaxon va qizi Viloyatxon Sibirga surgun qilinadi. Va shu yerda
Viloyatxon nemis immigrantlaridan biri Viktor Barxetga turmushga chiqadi.
Ularning Rudolf Barxet ismli o‘g‘li bo‘lib, u hozir O‘zbekistonda yashaydi.
Biz Rudolf Barxet bilan bog‘lanishga ko‘p harakat qildik, ammo imkoni bo‘lmadi.
Ehtimol, Xo‘jayev faoliyatining to‘liq yoritilmagan tomonlari uning avlodlari bilan
suhbat qilishimizga hamon to‘sqinlik qilayotgandir. Fayzulla xo’jayev , o‘z
6
Жабборов, А. (2001). Ўзбекистон совет мустамлакаси даврида (1917-1937). Тошкент: Шарқ нашриёт-
матбаа концерни. 43-55-бетлар.
22

zamonasining nufuzli pedagogik fikr egalari, ta’lim va madaniyat sohasida kiritgan
yangiliklari bilan tanilgan. Uning pedagogik qarashlari, mustaqil O‘zbekiston
uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yangi avlodni tarbiyalashda zamonaviy
yondashuvlarning asoslarini belgilab bergan.
Xo’jayev ning ta’limga bo‘lgan yondoshuvi, avvalo, insonni bir butun sifatida
rivojlantirishga qaratilgan. U, ta’lim jarayonini faqat bilim berish bilan
cheklamasdan, shaxsning ma’naviy, axloqiy va fiziologik jihatlarini ham
rivojlantirish zarurligini ta’kidlagan. Bu yondashuv, uning pedagogik tizimida
talabalar o‘rtasida ijodiy fikrlash va mantiqiy mulohaza qilish qobiliyatlarini
kuchaytirishga qaratilgan o‘qitish usullarini ishlab chiqishiga olib keldi. Xo’jayev,
o‘qitish jarayonida amaliyotga katta ahamiyat bergan. U, ta'limni nazariy bilimlar
bilan birga amaliy ko‘nikmalarni ham o‘z ichiga olishi kerak deb hisoblagan. Bu
fikr, uning ta’lim rejalari va dasturlarida ko‘rinish topdi. U, talabalarni faqat
nazariy bilimlar bilan ta’minlamay, balki ularning amaliyotga tayyorgarligini ham
ta’minlash maqsadida ko‘plab yangi metodlarni ishlab chiqdi. Shuningdek,
Xo’jayev o‘zining pedagogik qarashlarida o‘qituvchilarning roli va ahamiyatini
ham alohida ta'kidlagan. U, o‘qituvchining nafaqat bilim beruvchi, balki shaxsiy
namuna ko‘rsatuvchi, motivator sifatida ham faoliyat yuritishini zarur deb bilgan.
Bu yondashuv, o‘qituvchilarni ta’lim jarayonida o‘z qobiliyatlarini yanada
rivojlantirishga undadi. U, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va ularni
zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan tanishtirishga qaratilgan dasturlarni
ishlab chiqishga qiziqish bildirdi. Xo jayevning pedagogik qarashlari faqatʻ
O‘zbekiston ichida emas, balki Markaziy Osiyo mintaqasida ham ahamiyatga ega
edi. U, o‘zining ta’lim tizimida milliy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirishga katta
e'tibor qaratgan. Bu, uning pedagogik faoliyatining bir qismi sifatida, talabalarga
o‘z madaniyatini, tarixini va an'analarini o‘rganish imkonini berdi. O‘z ta’lim
tizimida Xo jayevning g‘oyalari amaliyotga tatbiq etilganda, o‘qitish jarayonida
ʻ
yangi metodlar va texnologiyalarni qo‘llash, o‘quvchilarning faol ishtirokini
ta’minlash kabi muhim omillarni o‘z ichiga oldi. Bular, o‘z navbatida, o‘quv
23

jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qildi. Xo jayevning pedagogikʻ
qarashlari, shuningdek, yoshlarni jamiyatga faol fuqarolar qilib tayyorlashga
qaratilgan. U, ta’limni jamiyat rivojlanishining asosiy unsuriga aylantirishga
intilib, o‘quvchilarning ijtimoiy mas'uliyatini oshirishga qaratilgan ko‘plab
dasturlarni ishlab chiqdi. Bu dasturlar orqali, yoshlar o‘z ijtimoiy vazifalarini
anglab yetishlari va jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari uchun zarur ko‘nikmalarni
egallash imkoniga ega bo‘ldilar. Xulosa qilib aytganda, Fayzulla Xo jayevning
ʻ
pedagogik qarashlari, ta’lim tizimida innovatsion yondashuvlar va milliy
qadriyatlarni saqlash orqali, o‘z davrida O‘zbekiston ta’limida yangi sahifalar
ochdi. Uning g‘oyalari zamonaviy ta’lim jarayonlarida ham dolzarbligini
yo‘qotmaydi, chunki u, nafaqat bilim, balki tarbiya va ma’naviyatni ham
o‘rganishni ta'kidlaydi. Fayzulla Xo jayev va Behbudiy o'zlarining ta'lim va
ʻ
madaniyat sohasidagi muhim hissalari bilan O zbekiston tarixida ajralmas o'rin
ʻ
egallaydilar. Ushbu tadqiqotda ko‘rib chiqilganidek, Xo jayevning pedagogik
ʻ
qarashlari va ta'lim sohasidagi islohotlari, o‘z davrida jamiyatni yangilash va
rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, ular O‘zbek xalqining o‘zligini anglashida
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Xo jayev, yangi zamonaviy ta'lim tizimini joriy
ʻ
etish orqali, o'zbek xalqining ma'rifati va bilim darajasini oshirishga intilgan. Bu,
o'z navbatida, milliy identitetning shakllanishiga yordam berdi va xalqning o'ziga
bo'lgan ishonchini mustahkamladi. Behbudiy esa o'zining adabiyot va teatr orqali
o'zbek tilini rivojlantirishda muhim rol o'ynadi. Uning asarlari, milliy madaniyatni
va tarixiy merosni saqlashga qaratilgan bo'lib, o'zbek xalqi orasida madaniy
uyg'onish jarayonini qo'zg'atdi. Behbudiy, o'z vaqtida san'atni ijtimoiy
muammolarni yoritish vositasi sifatida ko'rdi va bu orqali xalqning hayoti va orzu-
umidlarini ifodalaydi. Ularning ishlari, hozirgi kunda ham, o'zbek adabiyoti va
san'ati uchun asosiy manba hisoblanadi.
Ushbu tadqiqot, shuningdek, Xo jayev va Behbudiyning o'z vaqtida amalga
ʻ
oshirgan islohotlari va ularga ta'sir ko'rsatgan tarixiy kontekstni ham yoritadi.
O zbekistonning XX-asr boshlaridagi siyosiy muhit, ular faoliyatini va g‘oyalarini
ʻ
24

shakllantirgan omil sifatida muhimdir. Xo jayev va Behbudiy o'z asarlariniʻ
yaratishda nafaqat milliy identitetni, balki o'zbek xalqining ijtimoiy va madaniy
kelajagini ham ko'zlab ish ko‘rgan edilar. Ularning yutuqlari va g‘oyalari, o'zbek
tilining va madaniyatining rivojlanishida bugungi kunda ham ahamiyatga ega. Shu
bilan birga, tadqiqot davomida Xo jayev va Behbudiyning merosini to'liq tan
ʻ
olishdagi qiyinchiliklar ham e'tiborga olinishi zarur. Sovet davrida ularning ishlari
ko'pincha e'tibordan chetda qoldi va bu esa tarixiy tushuncha va baholarni
kamaytirdi. Hozirgi kunda esa, ularning faoliyatini yanada chuqurroq o‘rganish,
zamondosh ijtimoiy harakatlar va adabiy ifodalarga ta'sirini aniqlash uchun yangi
tadqiqotlar zarur. Kelajakda, Xo jayev va Behbudiyning ishlari va g‘oyalarini
ʻ
yanada chuqurroq tahlil qilish, o'zbek milliy madaniyatining rivojlanishi va global
madaniyatdagi o'rnini aniqlash uchun yangi tadqiqotlar o'tkazishni tavsiya etamiz.
Ularning asarlari, o'zbek xalqining hayotiga va o'zligini anglashida qanday
ahamiyatga ega bo'lganligini ochish orqali, xalqimizning madaniy merosini yanada
boyitish imkoniyatini yaratadi. Bu jarayon, shuningdek, jamiyatimizda ta'lim va
madaniyatga bo'lgan e'tiborni kuchaytiradi, bu esa kelajak avlodlarga o'z tarixini
yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
Xo‘jayev va Behbudiyning ilmiy-ma’rifiy merosi, ularning milliy uyg‘onish
davrida tutgan o‘rni va jamiyatni isloh qilish borasidagi sa’y-harakatlari hozirgi
kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ularning g‘oyalari nafaqat tarixiy
ahamiyatga ega, balki bugungi kun o‘zbek jamiyatining taraqqiyot strategiyasida
ham muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu bois, bu ikki ma’rifatparvar
siymoning qarashlarini zamonaviy ijtimoiy-madaniy kontekstda o‘rganish,
ularning ilmiy va adabiy merosini qayta tahlil qilish, ayniqsa yosh tadqiqotchilar
uchun muhim vazifa sanaladi. Bunday ilmiy tadqiqotlar orqali biz o‘zbek milliy
madaniyatining ildizlariga yanada chuqurroq nazar tashlaymiz, ularni global
madaniy jarayonlarga bog‘lab tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Bu esa
nafaqat xalqimizning tarixiy o‘zligini mustahkamlashga, balki o‘zbek milliy
identitetining butun dunyodagi tan olinishiga xizmat qiladi. Kelajak avlodlar
25

Xo‘jayev va Behbudiyning jasorati, ziyolilik burchiga sadoqatini o‘rganish orqali,
o‘z hayotiga ma’naviy mezon va g‘urur manbai topadilar.
Bunday ilmiy tadqiqotlar orqali biz o‘zbek milliy madaniyatining ildizlariga
yanada chuqurroq nazar tashlaymiz, ularni global madaniy jarayonlarga bog‘lab
tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Bu esa nafaqat xalqimizning tarixiy
o‘zligini mustahkamlashga, balki o‘zbek milliy identitetining butun dunyodagi tan
olinishiga xizmat qiladi. Kelajak avlodlar Xo‘jayev va Behbudiyning jasorati,
ziyolilik burchiga sadoqatini o‘rganish orqali, o‘z hayotiga ma’naviy mezon va
g‘urur manbai topadilar. Fayzulla Xo‘jayevning siyosiy va ilmiy merosi o‘zbek
xalqining tarixida katta iz qoldirgan. Uning g‘oyalari, millatning ma’naviy
uyg‘onishiga katta hissa qo‘shdi va bugungi kun o‘zbek siyosatida ham
ahamiyatga ega.
26

II BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY VA MUAMMOLI TA’LIM
2.1 Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid ta’limiga qo‘shgan hissasi
Fayzulla Xo jayev va Mahmudxo’ja Behbudiy muammoli ta’lim XX-asrningʻ
boshlarida O‘zbekistonning ta'lim tizimida o'zgarishlar va yangiliklarni amalga
oshirishga intilgan muhim shaxslar sifatida tanilgan. Ular o'z zamonalarida
ta'limdagi muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun muhim qadamlarni
tashlagan. Ushbu bo‘limda Xo‘jayevning ta’lim sohasidagi yondashuvlari,
muammoli ta’lim konsepsiyalari va ularning O‘zbekiston ta’lim tizimiga qo‘shgan
hissalari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Mahmudxo’ja Behbudiy ta’limni faqat bilim berish jarayoni sifatida emas, balki
jamiyatni rivojlantirish va milliy ongni oshirishning muhim vositasi sifatida
ko‘rgan. U ta’limni milliy identitetni mustahkamlash va madaniy qadriyatlarni
saqlab qolish vositasi sifatida ifodalaydi. Behbudiyning ta'limga oid qarashlari
asosida, ta'lim institutlari va o‘quv jarayonlari milliy madaniyat va urf-odatlarga
mos ravishda tashkil etilishi zarurligini ta'kidlaydi. Muammoli ta'lim, Behbudiy
tomonidan ilgari surilgan va ta'lim jarayonida talabalarning muammolarni hal
qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan yondashuvdir. U, o‘quvchilarning
o‘z fikrlarini ifoda etishlari, ijodiy tafakkur va tanqidiy mulohaza qilish
qobiliyatlarini oshirish zarurligini ta’kidlagan. Bu yondashuv ta’lim jarayonini
faollashtirish va o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam beradi. Behbudiy ta’limda muammoli vaziyatlarni kiritish orqali,
o‘quvchilarning o‘rganish jarayonidagi faolligini oshirishni maqsad qilgan.
Behbudiy ta’lim sohasidagi islohotlari, o‘z vaqtida, o‘quv dasturlarini
modernizatsiya qilish, pedagogik metodlarni yangilash va o‘qituvchilarni
tayyorlash sohasida ko‘plab yangiliklarni o‘z ichiga oladi. U, o‘zining pedagogik
ishlari orqali, ta'lim jarayonida zamonaviy metodlarni qo‘llash va o‘quvchilarning
shaxsiy qiziqishlarini hisobga olish zarurligini ta'kidlaydi. Ta'lim jarayonining
samaradorligini oshirish uchun o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini
baholashning yangi usullarini ishlab chiqishda ham Behbudiy muhim rol o‘ynagan.
27

Behbudiyning ta'lim sohasidagi qarashlari, o‘z zamonida, o‘zbek ta'lim tizimining
asosiy muammolarini hal qilishga qaratilgan bo‘lib, uning ta'siri bugungi kunda
ham sezilmoqda. U, o‘zining ijodiy yondashuvlari bilan, o‘zbek milliy ta'limining
rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Uning ishlari, nafaqat o‘quv jarayonini
takomillashtirishda, balki o‘zbek madaniyatini va tilini saqlab qolish va
rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega.
Behbudiy o‘zining san’ati va adabiyoti bilan ta'lim jarayonini boyitishda
muhim rol o'ynagan. U, o'z asarlarida ta'lim va madaniyatni birlashtirishga intilib,
o‘zbekistonlik yoshlarni ijodiy fikrlashga va o‘z urf-odatlarini qadrlashga undadi.
Behbudiy va Xo‘jayevning ta'limga bo‘lgan yondashuvlari o'zaro bog'liq bo'lib,
ikkalasi ham o‘zbek xalqining kelajagi uchun ta'lim va madaniyatning ahamiyatini
tushunishgan. Umuman olganda, Fayzulla Xo‘jayev va Behbudiy o‘zlarining ta'lim
sohasidagi yondashuvlari bilan O‘zbekiston ta’lim tizimini rivojlantirishda muhim
qadamlar tashlagan. Ularning ishlari, o‘zbek ta'limining zamonaviy talablarga
javob beradigan shakllarini yaratishda va milliy identitetni mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shuningdek, ularning yondashuvlari xalqning
kelajagi uchun ta'limning muhimligini har qanday zamonaviy muammolarni hal
qilishda asosiy vosita sifatida ko‘rsatadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, o‘z vaqtida
O‘zbekistonda ta’lim tizimining muhim bir qismi sifatida tanilgan, Jadid
harakatining yetakchilaridan biridir. Behbudiyning ta’limga qo‘shgan hissasi,
uning jamiyatda ta’limning roli va ahamiyatini tushunishi bilan bog‘liq. U o‘z
asarlarida ta’limni zamonaviylash va muammoli ta’lim usullarini qo‘llashni taklif
etdi. Bu jarayon, o‘z navbatida, ularning badiiy asarlarida va pedagogik
faoliyatlarida aks etgan. 7
Behbudiyning ta’limga yondashuvi, o‘z zamonasining
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarini inobatga olib, muammoli ta’lim usullarining
zarurligini ko‘rsatdi. U, ta’lim jarayonida faqatgina bilim berish emas, balki
o‘quvchilarni mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv va muammolarni hal etish
7
Каримов, И. (2017). Жадидчилик – Ўзбекистон истиқлолининг тарихий асоси. Тошкент: Sharq. 93-100-
бетлар.
28

qobiliyatlarini rivojlantirish zarurligini ta’kidladi. Bu esa, o‘z navbatida,
o‘quvchilarning ijtimoiy masalalarga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishga yordam
berdi.
Muammoli ta’lim usullari, Behbudiy tomonidan ishlab chiqilgan metodikalar
orqali, o‘quvchilarning faolligini oshirish va ularning ta’lim jarayonida faol
ishtirok etishlarini ta’minlashga qaratilgan edi. Masalan, o‘z asarlarida Behbudiy,
o‘quvchilarga beriladigan muammolarni hayotiy tajribalardan kelib chiqib, real
hayotdagi muammolarni hal etishga qaratgan. Bu yondashuv orqali, o‘quvchilar
nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Behbudiyning
ta’limga ta’siri, shuningdek, uning asarlarida yoritilgan ijtimoiy masalalar orqali
ham ko‘rinadi. U, o‘z asarlarida, o‘zbek jamiyatining ijtimoiy muammolarini
ko‘tarib chiqdi va ta’lim orqali bu muammolarni hal etish zarurligini ta’kidladi.
Bu, o‘z navbatida, o‘quvchilarga nafaqat bilim olish, balki jamiyatdagi
o‘zgarishlarga hissa qo‘shish imkoniyatini berdi. 8
Mahmudxo‘ja Behbudiy,
shuningdek, muammoli ta’lim usullarini qo‘llashda o‘ziga xos yondashuvlarni
ishlab chiqdi. U, ta’lim jarayonida o‘quvchilarni muammolarni hal qilishga va
ijodiy fikrlashga undagan. Behbudiy, o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish
imkonini berib, ularni o‘z fikrlariga hurmat bilan yondashishlariga o‘rgatdi. Bu,
o‘quvchilarning o‘zlariga bo‘lgan ishonchini oshirishga va ularning ijtimoiy
hayotda faol ishtirok etishiga yordam berdi. Shu bilan birga, Behbudiy muammoli
ta’limni o‘z asarlarida ham aks ettirgan. Uning asarlari, o‘quvchilarga muammoli
vaziyatlar orqali o‘z fikrlarini rivojlantirishga yordam beradigan misollar bilan
to‘ldirilgan. U, o‘z asarlarida, o‘quvchilarni muammolarni hal etish uchun o‘z
fikrlarini ishlab chiqishga undagan. Bu, Behbudiyning ta’limdagi innovatsion
yondashuvini ko‘rsatadi va uning ta’lim usullarining samaradorligini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, Mahmudxo‘ja Behbudiy, muammoli ta’lim usullarini
rivojlantirishda va ta’lim tizimini zamonaviylashtirishda katta hissa qo‘shgan.
8
Раҳмонов, Ш. (2006). Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг ижтимоий-сиёсий қарашлари. Тошкент: Fan. 120-
128-бетлар.
29

Uning yondashuvi, o‘quvchilarga mustaqil fikrlash va ijtimoiy masalalarga bo‘lgan
munosabatini o‘zgartirishda muhim rol o‘ynagan. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan
yondashuvi, bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi va zamonaviy ta’lim
tizimida ko‘plab pedagoglar tomonidan qo‘llanilmoqda. Mahmudxo‘ja Behbudiy,
jadid ta’limining muhim namoyandalaridan biri sifatida o‘zining ta’lim sohasidagi
hissasi bilan ajralib turadi. U XX-asrning boshlarida, O‘zbekistonda ijtimoiy va
madaniy o‘zgarishlar davrida faoliyat yuritgan. Behbudiy, asosan, o‘zining ta’lim
tamoyillari va metodologiyalari orqali jadid ta’lim harakatining asoschilari
qatorida hisoblanadi. Behbudiy ta’limga yangicha yondashuvni taklif qildi. U
an’anaviy ta’lim tizimiga qarshi chiqib, o‘quv jarayonida talabalarni faol ishtirok
etishga undadi. Uning ta’lim metodologiyasi, asosan, o‘quvchilarga mustaqil
fikrlash va ijodkorlikni rivojlantirishga qaratilgan edi. Behbudiy ta’lim jarayonida
o‘rganish va o‘zlashtirishni qiziqarli va interaktiv shaklda amalga oshirishni
maqsad qilgan. Bu esa o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga bo‘lgan qiziqishini
oshirdi. Jadid ta’limi doirasida Behbudiy, o‘z asarlarida va darsliklarida yangi
pedagogik uslublarni qo‘lladi. Uning darsliklari, masalan, o‘zbek tilida yozilgan va
an’anaviy darsliklardan farqli o‘laroq, zamonaviy va tushunarli tilni qo‘llagan.
Behbudiy, shuningdek, o‘z asarlarida o‘quvchilarning hayotiy tajribalarini va
ijtimoiy muammolarni hisobga olishni ta’kidlagan. Bu esa uning ta’lim tizimini
yanada samarali va amaliy qilib qo‘ydi. Behbudiyning jadid ta’limiga qo‘shgan
hissasi faqat o‘quv dasturlari bilan cheklanib qolmay, balki u o‘z zamonasi uchun
muhim bo‘lgan ijtimoiy masalalarni o‘rganishga ham qaratilgan. U, o‘z asarlarida,
o‘zbek jamiyatining muammolarini, ayniqsa, qizlarning ta’limi va iqtisodiy
mustaqilligi masalalarini ko‘tarib chiqqan. 9
Bu jihat, Behbudiyni nafaqat ta’lim
mutaxassisi, balki ijtimoiy reformator sifatida ham tanitadi.
Shuningdek, Behbudiy, jadid ta’limi orqali faqat o‘quvchilarning bilimini
oshirish bilan cheklanmay, balki jamiyatning umumiy madaniy rivojlanishiga ham
9
Девонақулов, Ш. (2021). "Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг матбуотдаги фаолияти". O‘zbekiston tarixi журнали,
№2, 58-67-бетлар.
30

hissa qo‘shdi. U, ta’limni faqat bilim berish emas, balki milliy ruhni, madaniyatni
va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish vositasi sifatida ko‘rdi. Uning g‘oyalari va
faoliyati, azaldan, o‘zbek xalqining o‘zligini anglash va rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi. Behbudiy tomonidan ishlab chiqilgan metodologiyalar
zamonaviy ta’lim tizimiga ham ta’sir ko‘rsatdi va uning g‘oyalari, hozirgi kunda
ham, o‘zbek ta’limida muhim o‘rin tutadi. U o‘zining ta’lim faoliyati orqali,
nafaqat o‘z zamonasi, balki kelajak avlodlar uchun ham ta’lim tizimini yangilashga
undadi. Behbudiy, jadid ta’limining rivojlanishiga qo‘shgan hissasi bilan birga,
o‘zbek adabiyoti va madaniyatida ham chuqur iz qoldirdi.
Behbudiy tomonidan ilgari surilgan darsliklar yaratish, maktablarni milliy
qadriyatlar asosida tashkil etish, diniy va dunyoviy fanlarni uyg‘un holda o‘qitish
kabi metodologik yondashuvlar hozirgi o‘zbek ta’lim tizimida ham o‘z aksini
topmoqda. U o‘quvchi shaxsini tarbiyalashda nafaqat bilim berishni, balki fikrlash,
tahlil qilish, tanqidiy yondashuvni shakllantirish zarurligini ta’kidlagan. Ayniqsa,
"Oyna" gazetasi orqali ilgari surilgan g‘oyalar – zamonaviylik, islohot, xalqni
uyg‘otish, ayollarni o‘qitish kabi tashabbuslar bugungi islohotlar bilan
hamohangdir. Behbudiyning ushbu qarashlari zamonaviy pedagogika va ta’lim
siyosatida muhim tamoyillarga aylangan. Shu bois, u nafaqat jadid ta’limining
asoschisi, balki o‘zbek ta’lim falsafasining buyuk targ‘ibotchisi sifatida e’tirof
etiladi. Behbudiy ta’lim sohasida yagona maqsad — xalqni jaholatdan chiqarish,
millatni uyg‘otish va zamonaviy taraqqiyot yo‘liga yetaklash deb bilgan. U o‘z
maktablarida yangi usulda – ya’ni interfaol, tushunarli va hayot bilan bog‘liq dars
berish tarafdori bo‘lgan. Behbudiy dars berishda faqatgina diniy ilmlar emas, balki
geografiya, tarix, tabiatshunoslik, matematika kabi fanlarga ham alohida e’tibor
qaratgan. U zamonaviy o‘quv dasturlari, darsliklar va o‘qituvchilarni tayyorlash
tizimini taklif qilgan. Shu jihatdan, uning ilgari surgan yondashuvlari bugungi
kundagi kompetensiyaviy yondashuv, integratsiyalashgan ta’lim va shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim tizimi bilan bevosita uyg‘unlik kasb etadi. Bundan tashqari,
Behbudiy ilm-ma’rifatni milliy tiklanish va ozodlikning asosiy yo‘li deb bilgan. U
31

ta’lim orqali xalq ongini o‘zgartirish, mustamlakachilikka qarshi kurashning eng
samarali vositasi sifatida ko‘rgan. Uning bu boradagi qarashlari hozirgi kunda ham
o‘zbek ta’lim siyosati va strategiyasida muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
32

2.2 Muammoli ta’lim usullari va Behbudiy metodikasi
Mahmudxo’ja Behbudiyning ta’lim sohasidagi islohotlari va metodikasi
O‘zbekistonning XX-asr boshidagi madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlarida muhim
ahamiyatga ega. U, o‘z faoliyatida, ta’limni zamonaviylashtirish va xalqni
madaniyati va bilimlari bilan quvvatlantirish g‘oyalarini ilgari surdi. Behbudiyning
ta’lim sohasidagi islohotlari umumiy ravishda uchta asosiy yo'nalishda namoyon
bo'ladi: ta’lim tizimini isloh qilish, yangi o'quv dasturlarini joriy etish va
o'qituvchilarni tayyorlash jarayoni.
Birinchidan, Behbudiy ta’lim tizimini isloh qilishga katta e’tibor qaratdi. U, eski
rus ta’lim tizimining yaramas tomonlarini tanqid qilib, O‘zbekistonning o'ziga xos
madaniyatini hisobga olgan holda yangi ta’lim modelini taklif etdi. Bu yangi
model, o‘zbek tilida ta’lim olish imkoniyatini yaratish va milliy qadriyatlarni
o‘qitishdan iborat edi. Behbudiyning fikricha, ta’lim o'zbek xalqining madaniyati
va tarixini o'z ichiga olishi kerak va bu orqali milliylikni mustahkamlash.
Ikkinchidan, Behbudiy yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqishga katta e’tibor
qaratdi. U, o‘quv dasturlarida zamonaviy fanlar va texnologiyalarni o‘zlashtirish
zarurligini ta’kidlab, o‘quvchilarni zamonaviy bilimlar bilan ta’minlashni maqsad
qildi. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va
ularni zamonaviy jamiyatga tayyorlashga qaratilgan. Behudiy shuningdek, o‘quv
dasturlarida o‘zbek adabiyoti va tarixi kabi milliy fanlarga ham ahamiyat berishni
taklif etdi, bu esa o‘quvchilarning o‘z madaniyati bilan bog‘lanishiga yordam
berdi. 10
Uchinchidan, Behbudiy o'qituvchilarni tayyorlash jarayonini ham isloh
qilish zarurligini ko‘rsatdi. U, o'qituvchilarni zamonaviy pedagogik metodlar bilan
tanishtirish va ularni yangi o‘quv dasturlarini amalga oshirishga tayyorlashga
e’tibor berdi. O'qituvchilarni tayyorlash jarayonida, Behbudiy amaliy tajribaga
asoslangan ta’lim usullarini qo'llashni tavsiya qildi. Shuningdek, u, o‘qituvchilarni
10
Қосимов, Б. (2013). Туркистон жадидлари ва уларнинг маданий мероси. Тошкент: Маънавият, 70-75-
бетлар
33

ruhlantirish va ularning kasbiy malakalarini oshirish maqsadida seminarlar va
treninglar tashkil etishga ham katta ahamiyat berdi. Bu islohotlar nafaqat
O‘zbekistonning ta’lim tizimining rivojlanishiga, balki umuman, o‘zbek xalqining
madaniyati va milliyligini saqlab qolishga xizmat qildi. Behbudiyning tajribasi va
ta’lim sohasidagi yondashuvlari, ko‘plab o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun ilhom
manbai bo‘lib qoldi. Uning islohotlari, bugungi kunda ham O‘zbekiston ta’lim
tizimida o‘z aksini topmoqda va yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan
ta’minlashda davom etmoqda. Muammoli ta’lim usullari, o'z navbatida, ta'lim
jarayonida yuzaga keladigan muammolarni hal etish va o'quvchilarga real hayotiy
vaziyatlarda ta'lim berish maqsadida yaratilgan metodlarni anglatadi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy, o'zining pedagogik faoliyati davomida, muammoli ta’lim
usullarini qo'llashda muhim rol o'ynagan. Uning metodikasi, o'quvchilarga
faqatgina bilim berib qolmasdan, balki ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga ham qaratilgan. Behbudiy ta’lim metodologiyasida muammoli
ta’lim usullarining o'ziga xos jihatlari mavjud. U, o'quvchining faol ishtirok
etishini ta'minlash maqsadida, dars jarayonida muammolarni qo'yish va
o'quvchilarni ularni hal etishga undashni o'z ichiga oladi. Bu usul, o'quvchilarning
o'z fikrlarini ifoda etishlari va o'zaro munosabatda bo'lishlari uchun sharoit
yaratadi. Behbudiy, o'z asarlarida, ta'lim jarayonida o'quvchilarning o'z fikrlarini
ifoda etishiga, muammolarni mustaqil ravishda hal qilishiga, va o'zaro fikr
almashishiga katta ahamiyat berardi. Behbudiy metodikasining asosiy maqsadi,
o'quvchilarga nafaqat nazariy bilimlarni berish, balki ularni amaliyotda qo'llay
olish qobiliyatlarini ham rivojlantirishdir. Uning darslarida ko'pincha hayotiy
muammolarni misol sifatida keltirib, o'quvchilardan bu muammolarni hal etish
uchun o'z yechimlarini taklif etishni so'rardi. Bu metod, o'quvchilarning muammoli
vaziyatlarga yondashuvini kengaytiradi va ularni ijodiy fikrlashga undaydi. 11
11
Абдураҳмонов, А. (1999). "Маҳмудхўжа Беҳбудий ва жадидчилик ҳаракати". Тарихшунослик ва
манбашунослик масалалари, №2, 78-85-бетлар.
34

Muammoli ta’lim usullari, shuningdek, o'quvchilarning jamoa bo'lib ishlash
qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Behbudiy o'quvchilarga jamoaviy muammolarni
hal qilishni taklif etar edi, bu esa ularning o'zaro hamkorligini va fikr almashishini
kuchaytiradi. U, ta'lim jarayonida o'quvchilarni o'zaro fikr almashish va
muammolarni birgalikda hal qilishga undagan. Behbudiy metodikasida o'rganish
jarayoni, o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash uchun qiziqarli va interaktiv
usullarni o'z ichiga oladi. Masalan, o'quvchilardan dars davomida o'z tajribalarini
baham ko'rishlari va o'z fikrlarini ifoda etishlari so'raladi. Bu usullar, o'quvchilarni
yanada faollashtiradi va ularning o'rganishga bo'lgan qiziqishini oshiradi.
Shuningdek, Behbudiy metodikasi, o'quvchilarning o'z-o'zini baholash va
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga ham qaratilgan. O'quvchilar,
muammoli vaziyatlarga yechim topish jarayonida, o'z fikrlarini baholash va o'z
yechimlarini tahlil qilish imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu, nafaqat ularning bilim
darajasini oshiradi, balki ularni mustaqil fikrlashga ham o'rgatadi. Behbudiy va
muammoli ta’lim usullari, o'zaro bog'liq bo'lib, ta'lim jarayonida o'quvchilarning
faol ishtirokini va ijodiy fikrlarini rivojlantirishga yordam beradi. Uning
metodikasi, nafaqat o'quvchilarga nazariy bilimlar berish, balki ularni hayotiy
muammolarni hal qilishga o'rgatish uchun mo'ljallangan. Bu usul, ta'lim jarayonida
o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlaydi va ularning o'zaro munosabatlarini
kuchaytiradi, bu esa o'z navbatida, zamonaviy ta'lim tizimida muhim ahamiyatga
ega. Behbudiy metodikasining shakllanishi haqida so’z yuritadigan bo’lsak,
Mahmudxo‘ja Behbudiy XIX-asr oxiri va XX-asr boshlarida Turkiston (hozirgi
O‘zbekiston)da maktab va ta’lim tizimining inqiroz holatida bo‘lganini ko‘radi.
An’anaviy eski maktablar (maktablar va madrasalar) diniy ta’limga asoslangan
bo‘lib, u yerdagi ta’lim mazmuni hayotiy muammolardan yiroq, zamonaviy
fanlardan bexabar edi. Behbudiy yangi zamonaviy metodikani ishlab chiqish
zaruriyatini ilgari surdi. Uning metodikasi XIX-asr oxirida Rossiya, Usmonli
imperiyasi, Eron va G‘arbdagi ilg‘or pedagogik yondashuvlardan ta’sirlangan.
Behbudiy metodikasining asosiy tamoyillari bular birinchi ilm va amaliyot
35

uyg‘unligi. Behbudiy ta’limni hayotga moslashtirish tarafdori edi. Uning fikricha,
maktabda berilayotgan bilim bolalarni real hayotga tayyorlashi kerak. Shuning
uchun u: Matematika, geografiya, tarix, biologiya kabi fanlarning o‘qitilishini
yoqladi; Ta’limning faqat diniy emas, balki dunyoviy bo‘lishini targ‘ib qildi,
ikkinchi Ona tilida ta’lim berish. Behbudiy metodikasining asosiy ustunligidan biri
bu ta’limni o‘zbek tilida olib borish edi. U arabcha, forscha va turkiy aralash
tilning tushunarsizligidan farqli o‘laroq, oddiy va ravon tilda o‘qitishni yoqlagan.
Uchinchi Yangi usul maktablari (usuli jadid) Behbudiy eski maktablarni tanqid
qilib, "usuli jadid" – ya’ni yangi usul maktablarini tashkil etdi. Bu maktablarda:
O‘quvchilar sinf asosida o‘tirgan (dars xonasi tizimi);
Darsliklar orqali ta’lim berilgan;
Reja asosida dasturli ta’lim yo‘lga qo‘yilgan;
O‘qituvchi darsni tushuntirib, bolalar savollar berib, faol qatnashgan.
To’rtinchi Bosma darsliklar va matnlar. Behbudiy birinchi bosma darsliklardan
birini yaratgan. Uning “Muallim-ul avval” (1901) nomli darsligi o‘quvchilarga
oson va tushunarli tilda yozilgan bo‘lib, sodda savol-javoblar orqali ta’lim
berilishini ko‘zlagan. Beshinchi ayollar ta’limi, Behbudiy metodikasi ayollarni
o‘qitish zaruratini alohida e’tirof etadi. U Turkistonda ayollar ham zamonaviy
bilim olishga haqli deb bilgan.
Behbudiy metodikasining o‘ziga xosligi shunda ediki, Modernlik va
milliylik uyg‘unligi: Behbudiy g‘arb pedagogikasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ko‘chirmagan, balki uni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan. Tarbiyaviy jihat:
Ta’lim faqat bilim emas, balki tarbiya berishi kerak. Yaxshi inson, vatanparvar,
halol va mehnatkash shaxsni voyaga yetkazish maqsad qilib olingan. Jamoaviylik:
O‘quvchilar o‘zaro muloqotda bo‘lib, muhokama qilganlar. Bu o‘quvchilarda
ijtimoiy ongni shakllantirgan. Behbudiy metodikasining zamonaviy ahamiyati esa.
Bugungi kunda ham Behbudiy ilgari surgan tamoyillar dolzarbligicha qolmoqda:
O‘quv dasturlarining hayotga mosligi;
Ona tilida ta’limning ustuvorligi;
36

O‘qitishning interaktiv va muhokamaga asoslangan shakllari;
Ayollar va erkaklar uchun teng ta’lim imkoniyati.
Metodikaning tarixi va ta’sirini aytadigan bo’lsak, Behbudiy yaratgan
metodika Turkistondagi barcha jadid maktablari uchun asos bo‘ldi. U faqat o‘zbek
jamiyatida emas, balki butun Markaziy Osiyoda pedagogik yondashuvlarning
o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. Uning metodikasi shogirdlari tomonidan davom ettirildi
– Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy kabilar bu
yo‘nalishni rivojlantirdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy metodikasi – bu o‘zbek
pedagogikasining modernlashuvi yo‘lida tashlangan dastlabki, ammo eng muhim
qadamdir. U tomonidan ilgari surilgan yondashuvlar – bugungi kunda ham
zamonaviy ta’lim tizimi uchun dolzarb va foydali tajriba manbai bo‘lib qolmoqda.
Uning o’limiga alohida to’xtladigan bo’lsak-Mahmudxо‘ja Behbudiy 1919-
yili Favqulodda komissiya ayg‘oqchilari yordamida Shahrisabz bekligida qо‘lga
olingan. Oradan taxminan ikki oy о‘tgach, Qarshiga keltirib zindonga tashlangan.
Bir necha kundan sо‘ng Qarshi begi Tog‘aybekning buyrug‘i bilan yordamchisi
Nuriddinxо‘ja Og‘aliq Ahmadxо‘ja о‘g‘li tomonidan zindon yaqinidagi “podsholik
chorbog‘i”da о‘ldirilgan. Mahmudxо‘ja Behbudiyning qatl qilingani Samarqandda
bir yildan keyin ma’lum bо‘lgn. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Chо‘lpon, Sadriddin
Ayniy va boshqa shoirlar allomaga atab marsiyalar yozganlar. Keyinchalik
Mahmudxо‘ja Behbudiyning Samarqandda faoliyat yuritayotgan shogirdlari,
safdosh va maslakdoshlari uning qabrini izlab topish, qotillarni aniqlash harakatiga
tushadilar. Ular “Samarqand komissiyasi”sini tuzib, Qarshiga kelganlarida bu
paytda ushr-soliq nazorati idorasining boshlig‘i bо‘lib olgan Nuriddin Og‘aliq
ularning faoliyatiga yо‘l qо‘ymaydi. Qarshi shahridagi hukumat a’zolari esa uning
xohish-irodasiga qarshi chiqolmaganlar. Amirlik davrida yuqori mansabda
ishlagan Nuriddin Og‘aliqning sovet hukumatida ham о‘z mavqeyini saqlab
qolishining sababi bolsheviklar bilan hamkorlikda Mahmudxо‘ja Behbudiyni yо‘q
qilib yuborgani bilan bog‘liqligini hech kim inkor etolmaydi, albatta. Ammo 1923-
yilning kuzida BXSR hukumati taftish komissiyasi Qarshi viloyati soliq idorasi
37

faoliyatini tekshiruvdan о‘tkazadi. Komissiya Nuriddin Og‘aliq hamda uning
safdoshlari katta qonunbuzarlik va jinoyatga qо‘l urganlarini aniqlaydi. Chunonchi,
Nuriddin Og‘aliq hukumatning 42 ming pud bug‘doyi va 20 ming oltin quymasini
talon-taroj qilganlikda, mehnatkashlarning 1000-2000 tasini yarim och, yarim tо‘q
holatda о‘z yerlarida ishlatganlikda ayblanadi. Bundan tashqari, buyuk mutafakkir
Mahmudxо‘ja Behbudiy hayotiga zomin bо‘lgani bilan bog‘liq jinoyati ham
qо‘shilib, sud Nuriddin Og‘aliqni otishga qaror qiladi. Hukm 1923-yil 19-
sentabrda Registon maydonida 5000 aholi ishtirokida amalga oshiriladi. “Buxoro
axbori” gazetasida “Behbudiy va rafiqalarining о‘ldirilishiga sabab bо‘lg‘on fuqaro
hukumatining molig‘a xiyonat qilgan mazkur Og‘aliq 19-sentabrda (1923-yil)
otildi, demak, Behbudiy va rafiqalarining о‘chlari olindi”, deb xabar beradi. 12
Buxoro hukumati Qarshi viloyati ijroqо‘mitasi raisi Jо‘ra Zokiriy hamda
Qarshi viloyat firqо‘mi Nazarov zimmasiga Mahmudxо‘ja Behbudiy qabrini
qidirib topib, uning haykalini о‘rnatish vazifasini yuklaydi. Lekin bu mutasaddi
shaxslar о‘zlariga yuklangan vazifani uddalay olmaganlar. “Ozod Buxoro”
gazetasining 1923-yil 19-oktabrdagi sonida “Turkistonning mashhur jamoat
xodimlaridan Behbudiyning ismini umrbod (abadiy) qoldirmoq uchun Buxoro
Respublikasi qurultoyi Qarshi viloyatini Behbudiy viloyati deb ismlamakka qaror
berdi”, deb xabar beradi. Qarshi viloyati 1937-yilga qadar Behbudiy viloyati deb
atalgan bо‘lib, 1937-yili boshlangan qatag‘onlar oqibatida viloyatdan alloma nomi
olib tashlanadi. О‘zbekning barcha ziyolilari singari Mahmudxо‘ja Behbudiy ham
millat ozodligi va taraqqiyoti uchun kurashgani uchun sovetlarning qora
rо‘yxatidan о‘rin oladi. О‘zbekiston mustaqillikka erishganidan sо‘ng, barcha jadid
bobolarimiz singari Mahmudxо‘ja Behbudiyning ham muborak nomi qayta
tiklandi. Tarixchi va tilshunos olimlar tomonidan uning ijtimoiy-siyosiy faoliyati
hamda ilmiy merosini о‘rganish boshlandi.
12
Behbudiy M. Tanlangan asarlar. Tuzuvchi: M. Jo‘rayev. – Toshkent: Fan, 1997.330 – 350 betlar.
38

Fayzulla Xo‘jayev va Mahmudxo‘ja
Behbudiy metodikasini taqqoslovchi jadval
Yo‘nalish Mahmudxo‘ja Behbudiy Fayzulla Xo‘jayev
Davr 1875–1919, jadidchilik
harakati yetakchisi 1896–1938, Sovet davridagi
siyosiy arbob
Siyosiy pozitsiyasi Islohotchi, ma’rifatparvar,
milliy uyg‘onish tarafdori Sovet hokimiyati tarafdori,
muvaqqat ittifoqchi
(bolsheviklar bilan)
Asosiy siyosiy maqsadi Millatni uyg‘otish, diniy va
dunyoviy islohotlar orqali
taraqqiyotga yetishish Sovet tizimi orqali o‘zbek
jamiyatini modernizatsiya
qilish
Metodik yondashuvi Jadid uslubidagi ta’lim: yangi
usul maktablari, ona tilida
o‘qitish, amaliy ta’lim Davlat tizimi orqali
islohotlar: sovet maktablari,
marksizmga asoslangan
ta’lim
Ilmiy faoliyati Darsliklar yaratdi: “Muallim-
ul awwal”, maqolalar yozdi Siyosiy-iqtisodiy risolalar
yozdi: agrar va iqtisodiy
siyosat
Ayollar ta’limi Ayollarni o‘qitish tarafdori:
qizlar maktabi g‘oyasi Gender tenglik masalalarini
Sovet ideologiyasi orqali
ko‘rgan
Jamiyatga yondashuv Ma’rifat orqali uyg‘otish,
milliy qadriyatlarni saqlab
yangilash Jamiyatni sinfiy asosda
o‘zgartirish, sinf kurashiga
urg‘u
Diniy yondashuv Dinni zamonga
moslashtirishga harakat
qilgan Sovet davlati talabi bilan
diniy qadriyatlardan voz
kechgan
Chet el ta’siri Usmonli, Eron va G‘arb
ma’rifatparvarlaridan ilhom
olgan Marksizm-Leninizm
mafkurasi asosida siyosiy
qarash shakllangan
Merosi Jadid maktablari, diniy-
axloqiy islohotlar, milliy
uyg‘onish tafakkuri O‘zbekiston SSRni
shakllantirishda ishtirok
etgan, repressiyaga uchragan
Xulosa
39

Fayzulla Xo jayev va Behbudiy, O zbekiston adabiyoti va madaniyatiʻ ʻ
tarixida muhim shaxslar sifatida, XX-asrning dastlabki yillarida o'zlarining asarlari
orqali ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlarni aks ettirdilar. Ularning ijodi, O zbekistonning
ʻ
imperiyadan mustaqil davlat sifatida shakllanish jarayonida, milliy ong va madaniy
tiklanishga qaratilgan harakatlarning ajralmas qismi hisoblanadi. Xo jayev va
ʻ
Behbudiy, jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri sifatida, ta'lim va ijtimoiy
islohotlarni rivojlantirishga, shuningdek, o'zbek tilini rivojlantirishga qaratilgan
kuchli chaqiriqlarni ilgari surdilar. 13
Ushbu tadqiqotda, Xo jayev va Behbudiy asarlarida ko'rsatilgan muhim
ʻ
mavzular, jumladan, identitet, madaniy faxr va adolat izlash, batafsil ko'rib
chiqildi. Har bir bo'limda, ularning asarlarini realistik va zamonaviy uslublar orqali
ijtimoiy masalalarni hal qilishdagi roli yoritildi. Natijada, ushbu shaxslar o'z
zamonlariga mos ravishda ijtimoiy tanqidni amalga oshirishda, adabiyot vositasi
sifatida kuchli ta'sir ko'rsatdilar va zamonaviy o'zbek adabiyotining shakllanishida
muhim rol o'ynadilar. Xo jayev va Behbudiy asarlarining ahamiyati, nafaqat o'zbek
ʻ
adabiyotini boyitishda, balki kelajak avlodlar uchun ta'lim va madaniy
qadriyatlarni rivojlantirishda ham muhimdir. Ularning ijodi, o'zbek milliy kimligini
shakllantirish va ijtimoiy muammolarni yoritishda davom etmoqda. Shuningdek,
tadqiqot natijalari, O zbekistonning adabiy va madaniy merosiga bo'lgan qiziqishni
ʻ
qayta tiklashda muhim rol o'ynaydi. Hozirgi kunda, Xo jayev va Behbudiy
ʻ
asarlarini o'rganishga qaratilgan tadqiqotlar, ularning ijodi va o'z zamonidagi
ijtimoiy-siyosiy kontekstdagi ahamiyatini chuqurroq tushunish imkonini berishiga
ishonch hosil qilinmoqda. Biroq, shuni ta'kidlash kerakki, ularning asarlarini to'liq
tushunishda hali ham qiyinchiliklar mavjud. Bu qiyinchiliklar, asarlarning
mukammal tarjimalarining yetishmasligi va ularning siyosiy mazmuni munosabati
haqida davom etayotgan munozaralar bilan bog'liq. Shuning uchun, kelajakdagi
tadqiqotlar, o'zbek adabiyotining boy merosini o'rganish va xalqaro miqyosda
tanitishga qaratilgan bo'lishi lozim. Umuman olganda, Fayzulla Xo jayev va
ʻ
13
Sharafiddinov O. Jadidchilik: Ma'rifat va islohot harakati tarixidan. – Toshkent: Sharq, 2000. – 250 betlar.
40

Behbudiy O zbekiston adabiyotida va madaniyatida muhim shaxslar bo'libʻ
qoladilar. Ularning asarlari, milliy kimlik va madaniyatni shakllantirishda davom
etadi va o'zbek adabiyotining rivojlanishiga hissa qo'shishda muhim ahamiyatga
ega. Kelajakda, ularning ijodiga bo'lgan qiziqish yanada oshadi va bu o'zbek
madaniyatining boyligini saqlashda muhim rol o'ynaydi. Shu bilan birga, Fayzulla
Xo jayev va Mahmudxo ja Behbudiy O zbekiston tarixiy-madaniy taraqqiyotida,
ʻ ʻ ʻ
ayniqsa XX-asr boshlaridagi milliy uyg onish davrida, o‘zbek adabiyoti, siyosiy
ʻ
tafakkuri va ijtimoiy ongining shakllanishiga ulkan hissa qo‘shgan siymolardandir.
Ularning hayoti va ijodi nafaqat bir avlodni, balki butun millatni uyg‘otishga,
o‘zligiga qaytarishga va yangi, taraqqiyparvar jamiyat barpo etishga qaratilgan
fidokorona faoliyat bilan boyib borgan. XX-asr boshida yuzaga kelgan jadidchilik
harakati doirasida Behbudiy va Xo jayevning tutgan o‘rni nafaqat o‘zbek, balki
ʻ
butun Markaziy Osiyo xalqlari taraqqiyotining poydevorlaridan biri sifatida
qaralishi mumkin. Behbudiy o‘zining ma’rifatparvarlik g‘oyalari, pedagogik
faoliyati, jurnalistik merosi va sahnadagi ishtiroki bilan yangi fikr, yangi tafakkur
va zamonaviy qarashlar targ‘ibotchisi bo‘ldi. U qalam orqali xalqni ogohlikka
chaqirdi, sahna orqali esa xalqni qalban uyg‘otdi. Uning millat taqdiri, erkinlik,
ayol ta’limi, adolat va diniy ma’rifat borasidagi fikrlari o‘z davrida inqilobiy
ohangda yangradi. Fayzulla Xo‘jayev esa siyosiy maydonda chuqur iqtisodiy va
ijtimoiy tahlillar asosida yangi jamiyat qurish istagini amaliy siyosiy dasturlarda
mujassam etgan. U bolsheviklar davridagi ziddiyatli vaziyatda xalq manfaatini
yo‘qotmaslik uchun murakkab siyosiy qarorlarni qabul qilgan, biroq shunga
qaramay, o‘z xalqiga sodiq qolgan holda shafqatsiz repressiyalar qurboni bo‘lgan.
Kurs ishimda ushbu ikki siymoning asarlaridagi asosiy g‘oyalar, ijtimoiy
tanqid, milliy identitet, madaniy o‘zlik, adolat va taraqqiyot yo‘lidagi fidoyilik
holatlari keng tahlil qilindi. Ularning adabiy merosi, zamonaviy voqealarga
bo‘lgan munosabati, siyosiy matnlari va ommaga yo‘llagan chaqiriqlari bugungi
kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, milliy o‘zlikni anglash, xalqni
ma’rifat yo‘liga yetaklash va erkin tafakkurni shakllantirish borasidagi xizmatlari,
41

hozirgi mustaqillik davrida ham ibrat maktabi bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu
tadqiqot ularning asarlariga zamonaviy ilmiy nuqtai nazardan yondashgan holda,
ularning adabiyot va siyosatdagi o‘rni, tarixiy sharoit bilan bog‘liq murakkab
jihatlari, xalq ongiga ta’siri va hozirgi avlod uchun tarbiyaviy ahamiyatini
o‘rganishga qaratildi. Shu bilan birga, ularning asarlarini to‘liq anglashdagi
dolzarb muammolar, xususan, mukammal tarjimalarning yetishmasligi,
matnlarning siyosiy senzura bilan buzilishi, tarixiy manbalardagi tafovutlar kabi
holatlar ham tahlil qilindi. Bu esa, kelajakdagi ilmiy izlanishlarga keng yo‘l
ochadi.
Xulosa qilib aytganda, Fayzulla Xo‘jayev va Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zbek
xalqining milliy uyg‘onish, madaniy tiklanish va ijtimoiy taraqqiyot yo‘lidagi
beqiyos xizmatlar egasidir. Ularning merosi har bir tadqiqotchi, har bir o‘quvchi va
har bir vatanparvar yurtdosh uchun saboq manbaidir. Ular o‘z hayotlari bilan
nafaqat o‘z zamonasiga, balki kelajak avlodlarga ham xizmat qildilar. Ularning
ruhiy jasorati, ma’rifiy fidoyiligi va siyosiy kurashlardagi matonati o‘zbek
xalqining tarixiy xotirasida abadiy saqlanadi. Bugun biz ularning orzularini davom
ettirishimiz, ijodiy va ilmiy meroslarini chuqur o‘rganishimiz, ularni xalqaro
miqyosda tanitish uchun harakat qilishimiz kerak.

Foydalanilgan Adabiyotlar
42

1. Xo jayev, F. Fayzulla Xo jayev: Hayoti va ijodi. O zbekiston, 2020ʻ ʻ ʻ
2. Behbudiy, A. Behbudiy va jadid ta’lim. O zbekiston Respublikasi Fanlar
ʻ
Akademiyasi, 2018
3. Murodov, A. Mahmudxo ja Behbudiy va muammoli ta’lim: Nazariya va
ʻ
amaliyot. O zbekiston, 2021
ʻ
4. Toshpo latov, J. O zbek adabiyoti va milliy uyg onish: Fayzulla Xo jayev va
ʻ ʻ ʻ ʻ
Mahmudxo ja Behbudiy. O zbekiston, 2022
ʻ ʻ
5. Qodirov, I. Jadidlar va ta’lim: Xo jayev va Behbud
ʻ
6. "Fayzulla Xo‘jayev – boylik va zodagonlikni el-yurt g‘amiga almashgan arbob"
– Kun.uz saytida chop etilgan maqolaiy misolida. O zbekiston Respublikasi Oliy
ʻ
va o rta maxsus ta’lim vazirligi, 2019
ʻ
7. Mahmudxo‘ja Behbudiy: Tanlangan asarlar
Tuzuvchi: M. Jo‘rayev Nashriyot: “Fan” nashriyoti, Toshkent, 1997-yil
8. Jadidchilik: Ma'rifat va islohot harakati tarixidan
Muallif: Ozod Sharafiddinov Nashriyot: “Sharq” nashriyoti, Toshkent, 2000-yil
9. "Jadidlar" – Vikipediyadagi ushbu maqola jadidchilik harakati vakillari va
ularning faoliyati haqida ma'lumot beradi.
10. "Jadidlarning ma'rifiy faoliyati: g‘oyalari, maqsadlari, vazifalari va..." –
ResearchGate platformasi
11. "Jadidchilik harakati namoyandalari va ularning faoliyati" – Tarix.sinaps.uz
sayti.
43

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить