Fizika fanining rivojlanish tarix, fazo va vaqt, sanoq sistemasi - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	730.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Fizika fanining rivojlanish tarix, fazo va vaqt, sanoq sistemasi

Купить

Fizika fanining rivojlanish tarix, fazo va vaqt, sanoq sistemasi www.arxiv.uz

REJA: 1. Fizika fanining rivojlanishi 2. Sanoq sistemalari 3. Vaqt tushunchasi. 4. Kalendarlar va ularning turlari www.arxiv.uz

• Yer yuzining juda katta teritoriyasini zabt etgan arab xalifaligi abbosiylar davrida ijtimoiy - siyosiy parokandalikka yuz o’girdi. Biroq bu davrda dunyoviy ilm-fan, xurfikrlilik xalifa Xorun-ar-Rashid va uning vorisi Ma’mun homiyligida gurkirab rivojlandi. Bu davr ilm-fani, falsafasi, ma’naviy madaniyatga erishgan buyuk yutuqlar sharofati bilan jahon madaniyati va falsafasi tarixiga "arab-musulmon" falsafasi tushunchasi kirib keldi. Taraqqiyparvar va ma’rifatparvar arab xalifalarining ilm-fan, falsafa rivojiga aloxida g’amxo’rlik qilishlari bejiz emas edi. Xorun ar-Rashid xalifalikni oqilona va odilona boshqarishda ulug’ donishmandlar maslahatiga amal qilganligi, buyuk olimlar bilan turli masalalarda erkin baxs munozara yuritganligi uchun xam katta yutuqlarga erishgan edi. Bu da

• Ibn Bojjining (XI asr oxiri) "Fuqorolar siyosati to’g’risida aforizmlar", "Fuqarolik fani", asarlari xaligacha topilgan emas. • Qadimgi Yunon va arab madaniyatlarining o’zaro aloqasida tarjimachilik muhim rol o’ynagan. • Vizantiya imperiyasi bilan Eron sosoniylar davlati o’rtasida Suriya davlati joylashgan bo’lib, u keyinchalik ikki buyuk madaniyatni bir-biri bilan bog’lovchi "jonli ko’prik" vazifasini bajardi. Suriyaliklar, savdogarlar, tarjimonlar, muallimlar edilar. Ular Suriya tilida gaplashar, ularning tili arab tiliga ancha yaqin edi. Grek tilini yaxshi o’rganib olgan suriyalik xristianlar arablarga qadar ham monastir va maktab - akademiyalarda Pluton, Aristotel, Galen, Gippokratning falsafa va meditsinaga oid asarlarini, alximiya, astrologiya, astronomiya,

• Eronning Gundi-SHopur shahrida Xisrav Anushirvon tomonidan asos solingan meditsina maktabi ravnaq topdi. Bu maktab faqatgina kadimgi meditsinadangina emas, balki Vizantiya bilan bo’lgan urushda asr olingan va davolash san’atida "Ellin donishmandligi" ni puxta egallagan maxbuslardan xam ko’p narsa olgan edi. Afinadan Yustinian tomonidan kuvgin qilingan neoplatongi - faylasuflar xam shu yerdan boshpana topgan edilar. Meditsina bor yerda albatta falsafa xam mavjud bo’ladi. • SHuni aloxida ta’kidlash kerakki Eron shaxonshoxi Xisraf Anushirvon turli falsafiy va diniy ta’limotlarga aloxida qiziqish bilan qarashi Yunon falsafasining keng yoyilishida ijobiy rol o’ynagan. Xusraf Anushirvon saroyida falsafaga oid juda ko’plab kitoblar to’plangan edi. • Atioxiyada xam xuddi Eddezda bo’lgani

• Arablar istilosidan keyin xristian dinining umumiy madaniy qiyofasi xam asta-sekin o’zgarib borgan. • Xalifa al-Ma’mun Bog’dodda mashxur "Bayt al - xikma" ("Donishmandlar uyi") ni tashkil etgach qadimgi Yunon asarlarini arab tiliga tarjima qila oladigan, bir vaqtning o’zida suriya, grek va arab tillarini mukammal biladigan moxir va iste’dodli tarjimonlarga katta extiyoj tug’ilgan Xalifa al Ma’mun davrida boshlangan "Tarjimonchilik" xarakati faqat yangilikkina emas, balki ilgarigi ishlarning yanada kengrok davom ettirilishi edi. • Ibn Xashkonning (XIII) "Mashxur kishilarning vafot yillari va davr uglonlari xakida ma’lumot asarida ta’kidlanishicha, Abu Nasr Farobiy xristian faylasuflari Ioan ibn Xaylandan Xarranda, Matviy ibn Yunusdan esa Bogdoddan sabok olgan.

• Xristian - faylasuf Abu Bilir matta ibn Yunusning shogirdi bo’lgan Abu Zakariya Yaxyo Ibn Adi va musulmon Abu Nasr Farobiyning turli dindagi juda ko’p shoigrdlari va izdoshlari bor edi. Abbosiylar sulolasining il fan ravnaki uchun qilgan g’amxo’rliklari IX asrda ma’naviy madaniyatning, xususan, arab musulmon falsafasining rivojlanishida muxim axamiyatga ega bo’ldi. • Arablar greklardan eng avvalo "amaliy fanlar"ni - matematika, astronomiya, meditsinani o’zlashtirdilar. Agar matematik va astronomiya arablarga nomoz, ro’za va Makkaga Xaj vaqtini belgilash uchun zarur bo’lsa, meditsina soglikni saklash uchun zarur bo’lgan. Nixoyat arablar o’z "madaniy vazifalarini nixoyasiga yetkazmok uchun" falsafa bilan shugullanganlar. • Arab - musulmon madaniyati va adabiyotining tarixch

AL-XORAZMIY (780 - 850)Abu Rayhon Beruniy ( 973-1048 ) www.arxiv.uz

• Islomdagi turli oqim va mazxablar o’rtasidagi diniy baxs, shuningdek, islom bilan boshqa dinlar o’rtasidagi goyaviy ko’rash falsafa va mantikka oid asarlarni tarjima qilishni talab etgan : bu siyosiy va diniy ko’rashda muxim vosita edi. • Arablarning birinchi faylasufi bo’lgan Abu Yusuf Ibn Isxok al - Kindi Basra va Bogdodda yashagan. U xuddi Aristotel ь singari o’ziga ma’lum bo’lgan bilimlarni sistemalashtirdi. U meditsina, geometriya astronomiya, meteorologiya, musika, singari fanlar bilan shugullandi va risolalar tayyorladi. Al-Kindi mvantik va giosiologiya jarayonini o’ziga xos tomonlarini tadkik etar ekan, moxiyatga kirib borlik darajalarini ko’rstadi. Bilimning birinchi boskichi sifatida logika va matematikani, ikkinchi boskichini tabiiy - ilmiy bilimlarni keyin esa gumanitar bilim

• Jahon fani va madaniyatiga taraqqiyotiga katta hissa qo’shgan komusiy olim Abu Rayxon Beruniydir. Uning ilmiy dunyokarashi Xorazmda shakllangan. Beruniy "Ma’mun akademiyasi"ga kirib u yerda ilmiy tadqiqotlar olib borgan. U xam Farobiy singari tabiat Allox tomonidan yaratilganligini e’tiroz qildi • Beruniy bu masalada Ibn-Sinoga nisbatan boshqacha munosabatda bo’ldi. U materining taraqqiy etishi va yuk bo’lishiga sabab bo’luvchi tabiiy xodisalarni urgandi. U oliy yaratuvchi bilan materiyani abadiyligini uygunlashtirishga xarakat qildi. Tabiiy - ilmiy dalillarga asoslangan Beruniy tabiat konunlarini Alloxning kudrati bilan o’zaro kelishtirishga urindi. U osmon jismlari taraqqiyotini tushuntirar ekan, Allox. Bu yerda birinchi turtki rolini uynadi, keyin esa osmon jismlari o’z konunl

Sanoq sistemalari • Hozirgi kunda ishlatilib kelayotgan 1, 2, 3,..., 9, 0 raqamdan iborat o'nlik sanoq sistemasi axborotni kodlashning yana bir usuli hisoblanadi. Yurtdoshimiz Muhammad al-Xorazmiy 0 raqamini kiritib bu arab (to'g'rirog'i, hind) raqamlarining sondagi turgan o'rniga bog'liq holda amallar bajarish tartibini yagona tizimga birlashtirgan. Shuning uchun ham bu kodlash sistemasi ustida qo'shish, ayirish, ko'paytirish va bo'lish kabi arifmetik amallarni bajarish juda oson. www.arxiv.uz

Tarixiy ma'lumotlar • Odamlar o'rtasida muomala vositasi bo'lmish til kabi sonlarning ham o'z tili mavjud bo'lib, u ham o'z alifbosiga ega. Bu alifbo raqamlar va sonlami ifodalash uchun qo'llaniladigan belgilardan iboratdir. Masalan, kundalik hayotimizda qo'llanadigan arab raqamlari 1,2, …, 9, 0 yoki rim raqamlari I, II, V, X, L, С , M, H, . . ., sonlar alifbosining elementlari hisoblanadi. Turli davrlarda turli xalqlar, qabilalar raqamlar va sonlarni ifodalashda turlicha belgilardan foydalanganlar. Masalan, qadimgi Misrda raqam va sonlarni ifodalashda quyidagi belgilardan foydalanilgan: www.arxiv.uz

Qadimgi meksikaliklar ( asteklar ) esa 402 sonini quyidagicha belgilaganlar : www.arxiv.uz

• Qadimda ba ' zi xalqlar ishlatadigan sonlar alifbosi beshta ( qadimgi Afrika qabilalarida ), o ' n ikkita ( masalan , inglizlarning sonlar alifbosida ), yigirmata ( XVI - XVII asrlarda Amerika qit ' asida yashagan astek , mayya qabilalarida ; eramizdan avvalgi II asrda G ' arbiy Yevropada yashagan keltlarda ; fransuzlarda ), ba ' zilari oltmishta ( qadimgi bobilliklarda ) belgini o ' z ichiga olgan . Ular mos ravishda besh raqamli (qisqacha beshlik) sanoq sistemasi, o'n ikki raqamli (o'n ikkilik) sanoq sistemasi, yigirmata raqamli (yigirmalik) sanoq sistemasi yoki oltmishlik sanoq sistemasi deb nomlanadi. www.arxiv.uz

• Soatning oltmishga , sutkaning o ' n ikkiga karraliligi , bir yilning 12 oydan iboratligi , inglizlarda uzunlik o ' lchov birligi bo ' lmish 1 futning 12 dyumga tengligi , fransuzlarning bir franki yigirma suga tengligi turli sanoq sistemalarining qo ' llanilishi natijasidir . Inson har bir sistemani ishlatganda ma'lum vositalardan ham foydalangan. Masalan, o'n ikkilik sanoq sistemasi uchun vosita sifatida qo'l barmoqlaridagi bo'g'inlardan foydalanilgan, biz kundalik hayotimizda qo'llayotgan sonlar alifbosi o'nta arab raqamini o'z ichiga olgan bo'lib, uning kelib chiqishida va qo'llanilishida tabiiy hisoblash vositasi bo'lmish qo'l barmoqla ri miz asosiy o'rin tutadi. www.arxiv.uz

• Ma ' lumki , harflardan iborat alifboni qollashda bir qancha qonun va qoidalarga amal qilinadi . Sonli alifbodagi belgilardan foydalanishda ham o ' ziga xos qoidalardan foydalaniladi . Bu qoidalar turli alifbolar uchun turlicha bo ' lib , mazkur alifboning kelib chiqish tarixi bilan bog ' liq . O ' z ichiga o ' nta raqamni olganligi uchun bu alifbo o ' zining barcha qoidalari bilan birgalikda o ' n raqamli sanoq sistemasi yoki qisqacha о ' nlik sanoq sistemasi deb ataladi . • Sonlar sistemasidagi raqamlar soni shu sistemaning asosi deb yuritiladi . • Sonlar alifbosiga kiritilgan ( bir xonali ) belgilar raqamlar va ular yordamida hosil qilingan boshqa ( ko ' p xonali ) belgilar sonlar deb yuritiladi . Masalan , o ' nlik sanoq sistemasida 5, 6, 8

• Masalan : a ) 999: 9 ( to ' qqiz ) - birlik ; 90 ( to ' qson ) - o ' nlik ; 900 ( to ' qqiz yuz ) - yuzlik ; • b ) 1991: 1 ( bir ) - birlik ; 90 ( to ' qson ) - o ' nlik ; 900 ( to ' qqiz yuz ) - yuzlik ; 1 ( ming ) - minglik . www.arxiv.uz

• Shu bois ham bu sistema raqamlari o ' z pozitsiyasi ( turgan o ' rni ) ga bog ' liq bo ' lgan sistema deb ham yuritiladi . • Sanoq sistemalari shu xossasiga ko ' ra raqamlarining pozitsiyasiga bog ’ liq bo ' lgan va raqamlarining pozitsiyasiga bog ' liq bo ' lmagan sanoq sistemalariga ( qisqacha pozitsiyali va pozitsiyali bo ' lmagan sanoq sistemalariga ) bo ' linadi . Pozitsiyali bolmagan sanoq sistemasiga rim sanoq sistemasi misol bo ' ladi . • Sizga ma ' lumki , pozitsiyali sanoq sistemasi bo ' lgan o ' nlik sanoq sistemasida arifmetik amallar bajarish juda qulay , lekin , pozitsiyali bo ' lmagan sanoq sistemasi bo ' lgan rim sanoq sistemasida arifmetik amallar bajarish juda murakkab . Shuning uchun ham ajdodlarimiz raqam

Vaqt tushunchasi • Vaqtning eng muhim xususiyatlaridan biri, uning bir tomonlama, ya’ni olg’a, kelajak tomonga yurishidir. Matematiklar ta’biri bilan aytganda, manfiy vaqt bo’lishi mumkin ham emas. Vaktni o’lchash uchun soniya, daqiqa, soat, sutka, hafta, oy va yil birliklari kabul qilingan. Olingan va butun dunyo mamlakatlarida bir xil qabul qilingan. Aniq vaqtning asosiy manbai astronomik kuzatishlardir. Maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib, aniq vaqtni (soniyaning mingdan bir ulushlari aniqligida) topiladi. www.arxiv.uz

Hafta va uning turlari • Vaqt - tabiatdagi davriy hodisaga, Yerning o’z o’qi atrofida aylanish davriga nisbatan hisoblanadigan o’lchov birligidir. O’rta asr solnomachisi Dostopochtenniy, «yilning uzunligini - tabiat, oyning uzunligini -an’analar, haftaning uzunligini belgilaydi», - deb yozgan edi. Vaqtning sun’iy birligi bo’lgan haftalar, qadimda uch, besh va yetti kundan iborat bo’lgan. Bobil va SHumer matnlarida yetti kunlik hafta mavjudligi haqida ma’lumotlar berilgan. Yetti kushshk hafta vaqt o’lchovi sifatida SHarkda Bobilda ishlatilgan. Rimda ham dastlab sakkiz kunlik hafta bo’lib, unga A harfidan N harfigacha bo’lgan nomlar berilgan. Rimda imperator Avgust davrida (miloddan avvalgi 63- milodning 14) yetga kunlik hafta keng tarqalgan. Yetti kunlik hafta yaxudiylardan misrliklarga, ul

HAFTA KUNLARINING NOMLANISHINING ASTRONOMIK IFODASI Oy (dushanba) Mars (seshanba) Merkuriy (chorshanba) Yupiter (payshanba) Venera (juma) Saturn (shanba) Quyosh (yakshanba) www.arxiv.uz

• Qadimda sayyoralarning nomi soatlarga ham berilgan. Bir haftada 168 soat (24x7) bo’lgan. SHanbaning birinchi soatini (shuningdek, 8, 15, 22 soatlarini) 23 soatini Yupiter, 24 soatini Mars boshqargan. • Etti kunlik hafta G’arbda imperator Avgust davrida keng tarkaldi. Miloddan avvalgi 321 yilda Konstantin «Hamma fuqarolar Quyosh kuni dam olsin»,- deb farmon berdi. • Slavyanlarda ham yetti kunlik hafta bo’lib yakshanba «nedeley», ya’ni «hech narsa qilma», «ishlamaydigan kun» - deyilgan. Dushanba - «ponedelьnik» -«nedeley»dan keyingi kun, vtornik seshanba) - «nedeli»dan so’nggi ikkinchi, sreda (chorshanba) - nedeli (haftaning o’rtasi), «chetverg», «pyatnitsa»-to’rtinchi va beshinchi kun deb ataladi. «Subbota»- sabbat (shabat)-ya’ni dam olish so’zidan olingan. Qadimgi Rusda zamonaviy yakshan

• Qadimgi Skandinaviya xalklarida shanba - «kidagzyau» «hammom kuni» degan ma’noni bildirgan. Bu shvedlarda (lorsdau va lagsdau) ham sakdanib qolgan. Ba’zi xalqlarda eston, latish, arab, yunon va xitoyliklarda hafta nomlari tartib raqami bo’yicha atalgan. Haftalarni raqamlash Qadimgi Bobilda ham mavjud bo’lgan. Masalan: Saturn kuni baxtsiz hisoblangan bois, shu kuni ular biror bir ish bilan shug’ullanishmagan «shabbat» - «osudalik» nomini olgan. SHu nom keyinchalik arab va slavyan tillarida ham ishlatilgan. www.arxiv.uz

• Ba’zi xalqlarda haftalarning tartib raqami boshqacharoq qo’yilgan. Masalan, gruzin tilida beshta shanba mavjud. Haqiqiy shanba - «shabati»dan tashqari yana, ikkinchi shanba (orshabati) - ya’ni dushanba, uchinchi shanba (samshabati seshanba, to’rtinchi shanba (otxshabati) - chorshanba,beshinchi shanba (xutshabati) payshanba, juma - paraskevi va yakshanba - kriva deb ataladi. Forschada ham hafta nomlarida "shanba, so’zi olti marta takrorlanadi. Yakshanba - birinchi shanba, dushanba - ikkinchi shanba, seshanba-uchinchi shanba, chorshanba - to’rtinchi shanba va payshanba-beshinchi shanba tarzida. Juma - muqadtsas kun hisoblanadi. Haftalarning forscha nomlari Kavkaz Osiyo xalqlari tomonidan ham ishlatiladi. Ozarbayjon tilida «bozor» - yakshanba, turkchada xam yakshanba - «pazar», «pazarte

OSMON SFERASINING ASOSIY N U QTALARI VA CHIZIQLARI • Tropik yilning 365 sutkadan ortiq kasr qismi yil olib borishda ko’p inqulnyliklarga sabab bo’ladi. Kundalik hayotimizda ishlatiladigan yil hisobi kalendarь. yili deb ataladi. • Kalendarь atamasi lotincha sa1epdarium — «qarz daftari» degan ma’noni anglatadi. Qadimda Rimda qarzdorlar oyning birinchi kuni qarzlarining foizlarini to’laganlar va bu «kalendar»ga qayd qilib borilgan. Tabiatdagi aniq bo’lgan vaqg hisobi birliklari sutka, oy yil qadimdan ma’lum bo’lib qadimgi kalendarlarning asosini tashkil etgan. Biz kalendarь deb shunday vaqt hisobi sistemasini aytamiz-ki, uning asosida osmon yoritqichlari harakatiga bog’liq tabiatning davriy hodisalari yotadi. Bunday sistemani yaratish birinchi bo’lib ilk neolit davrida sodir bo’ldi. Bu ishlab

Kalendar Quyosh Oy Quyosh- Oy www.arxiv.uz

• Quyosh kalendarida tropik yshshing uzunligi asos qilib olinadi. Quyosh kalendarining uzunligi tropik yilning uzunligiga mumkin qadar yaqin bo’lishi kerak. Agar kalendarь yili tropik yildan qisqaroq bo’lsa, biz o’lchayotgan vaqg oralig’ida ortiqcha vaqg qoladi. Masalan: yili Qadimgi Misrdagidek 365 sutka deb olingan, u tropik yildan deyarli 6 soat qisqa bo’lganligidan, 4 yildan so’ng kuyosh bilan bahorgi teng kunlik nuqtasining birlashishi 21 martga emas, 'balki 22 martga, yana 4 yildan so’ng 23 martga to’g’ri kelar edi. SHunday qilib, kalendarь yili tropik yildan qisqa bo’lsa, yil fasllari kalendarь yilining keyingi kunlariga surila boradi. Bunday .surilish bir necha avlod hayoti davomida sezilarli xatoga olib kelardi, ya’ni 60 yilda fasllar 15 sutkaga, 120 yilda bir oyga kech qolgan

• Yuliy TSezarь Misr Quyosh kalendarini o’rganib chiqadi va Rim Oy-quyosh kalendarini yangi Quyosh kalendari bilan o’zgartiradi. Dastlabki Misr quyosh kalendari miloddan avvalgi 3 ming yillikda yaratiladi. Misr astronomlari eng yorqin yulduz bo’lgan Siriusning geliakik ko’rinishi, daryosidagi toshqin vaqtiga to’g’ri kelishini anikdagan. Bu ikki hodisa esa bahorgi teng kunlik davriga to’g’ri kelgan. Misr kalendarida bir yilning uzunligi 365 sutkaga teng bo’lgan. Bir yil esa o’n ikkita 30 kunlik oylarga va qo’shimcha yana besh kundan iborat bo’lgan. Har to’rt yilda bir sutka xatolik vujudga kelardi. Mazkur Misr kalendari bir necha asrlar davomida ishlatib kelingan. Mazkur kalendarni isloh qilishga bir necha bor urinib ko’rishgan. www.arxiv.uz

• Oy kalendari. Quyosh harakatini kuzatishdan ko’ra, OYni kuzatish osonroq. SHuning uchun Oy harakatiga asoslangan vakt o’lchovi Quyosh harakatiga asoslangan vaqt o’lchovidan avvalroq ko’llana boshlagan. Oyning ko’rinish shakllari kun sayin o’zgarib turadi. Qadimdan insonlar Oyning shakllarining o’zgarib turishiga nazar solganlar. Oyning Yer atrofidagi harakatlanishi davrida Quyoshga nisbatan egallaydigan vaziyatlari Oy fazalari deyiladi. Oy o’zidan nur chiqarmaydi, uni Quyosh nuri yoki Quyosh nurining qaytayotgan qismi yoritishi mumkin, shu tufayli Oyning fazoda Quyoshga va Yerga nisbatan kanday holatda turishiga ko’ra, u Yerdan qaralganda turli shaklda ko’rinadi. Har oyda Oy taxminan Yer bilan Quyosh orasidan o’tadi va Yerga o’zining qorong’i tomoni bilan turadi. Bunga astronomik yangi o

• Oy-quyosh kalendari. Dehqonchilik xo’jaligining rivojlanishi natijasida ekish, hosilni yig’ishtirib olish uchun anik vaqt hisobi zarur ediki, bu narsa Oy fazalarining o’zgarishi va Quyoshning harakati bilan bog’liq edi. SHuning uchun ham oy-quyosh kalendarlari tuzila boshlandi. Oy- quyosh kalendarining tuzilishi Oy va Quyosh kalendarlariga qaraganda anchagina murakkabdir. Hozirgi kunga kelib, Quyosh kalendari jahonda xalqaro kalendarь sifatida tan olingan. www.arxiv.uz

ADABIYOTLAR: 1. Kudryavtsev P.S. Kurs istorii fiziki". M. 1982 g. 2. Irisov va boshk. "O’rta Osiyolik yirik olimlar", T. "Fan". 1976 y. 3. Dororman Ya.G., "Vsemirnaya istoriya fiziki". M. "Nauka". 1974 g. 4. Raximov O. "Vatanimiz fiziklari". T., "O’qituvchi". 1994 y. www.arxiv.uz

Купить