Fizika taraqqiyoti tarixidan ma’lumotlar 6-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Март 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Fizika taraqqiyoti tarixidan ma’lumotlar 6-sinf

Купить

6-sinf fizika darsligi asosida 2-mavzu: Fizika taraqqiyoti tarixidan ma’lumotlar

Fizika grekcha « physis » – tabiat degan so‘zdan olingan bo‘lib, tabiat haqidagi fan degan ma’noni anglatadi. Inson o‘zini o‘rab turgan tabiat haqidagi bilimlarni yashash uchun bo‘lgan ayovsiz kurashlar jarayonida o‘rganib borgan. Dastlabki ilmiy ma’lumotlarni to‘plash insonlar ekin ekib, o‘troq hayot kechiradigan joylarda boshlangan. Bunday qulay imkoniyatga ega bo‘lgan misrlik va bobilliklar to‘plagan bilimlaridan foydalanib piramidalar, ibodatxonalar, qal’alar, to‘g‘onlar qurganlar.

Qurilishda oddiy mexanizm lardan: richaglar, yumalatuvchi xodalar, qiya tekislikdan foyda langanlar. Fizika haqidagi ma’lumotlarni birinchi bor kitob shaklida qadimgi yunon mutafakkiri Aristotel (Arastu) (e. o. 384–322-y.) bayon etgan.

Modda tuzilishi haqidagi dastlabki tushunchalar Demokrit (miloddan avval 460–370- y.) ga tegishli bo‘lsa, olamning nimadan tuzilganligi haqidagi nazariyani miloddan avvalgi 341–270-yillarda yashagan Epikur bergan.

Uning g‘oyalarini shoir Lukret siy o‘zining «Narsalarning tabiati haqida» nomli poema sida keltiradi. Unga ko‘ra barcha jismlar ko‘zga ko‘rin maydigan, bo‘linmay digan atomlardan tashkil topgan va ular to‘xtovsiz hara katda bo‘ladi. Fizika qonunlarini harbiy texnikada keng ko‘lamda qo‘llagan olimlardan biri Arximed edi.

Arximed miloddan avvalgi 287-yilda Sit siliya orolidagi Sirakuza shahrida tug‘iladi. Bu davrda Sitsiliya oroli Rim va Karfagen orasidagi urush maydoni edi. Oroldagi hokimiyat mustaqilligini asrab qolish uchun mudofaa inshootlarini quradi. Bunda Arxi medning muhandislik qobiliyati qo‘l keladi.

Rimliklar Sitsiliyaga ham dengizdan, ham quruqlikdan hujum qilishadi. Gretsiyalik tarixshunos Plutarx shunday yozadi: «Rimliklarning ikki tomonlama (dengiz va quruqlikdan) hujumidan sirakuzaliklar qo‘rquvga tushdilar. Bunday baquvvat, ko‘p sonli qo‘shinga qarshi ular nima bilan javob berishadi?

Arximed o‘z mashinalarini ishga soldi. Quruqlikdagi qo‘shinlar ustiga shiddatli otilgan ulkan toshlar ularni to‘zg‘itib yubordi... Kemalarga birdaniga devor ustidan katta tezlikda xodalar kelib urilib, ularni cho‘ktirdi.

Temir ilmoqlar kemalarni ilib olib, bir uchidan yuqoriga ko‘ta radi, so‘ngra ikkinchi uchini tikka suvga botiradi. Ayrimlari turgan joyi da aylantirib yuborilib, boshqarilmay qoldi va urilib halok bo‘ldi. Dahshatli man zara!..» Shundan so‘ng rimliklar chekinish ga majbur bo‘ladi. Shaharni esa uzoq muddatli qamaldan so‘ng olishga muvaffaq bo‘ladi.

Bu jangda Arximed ham halok bo‘ladi. Shunday qilib, Arximed urush uchun xizmat qilgan hamda shu urush qurboni bo‘lgan birinchi olim sifatida tarixga kirdi. O‘rta asrlarda fan va madaniyat rivojlanishi Sharqqa ko‘chdi. Bu davrda fizika va boshqa fanlar rivojiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk bobolarimiz yashab o‘tdi.

Ularga Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso Al-Xorazmiy, Umar Xayyom, Umar Chag‘ miniy va boshqalarni keltirish mumkin.

Beruniy moddalarning zichligi, koinot fizikasi, minerallar, yorug‘lik, tovush va magnit hodisalari kabi ko‘pgina yo‘na lishlarda ishlar olib borgan. Uning, ayniqsa, Yer radiusini juda aniq o‘lchaganligi (Beruniyning hisoblashicha Yer meridian yoyining bir darajasi 110245 m ga teng. Bunga ko‘ra Yer radiusi 6321 km chiqadi. Hozirgi ma’lumotga ko‘ra 6400 km) diqqatga sazovordir. Al-Xorazmiyning mate matika, astronomiya sohasi bo‘yicha ishlarini dunyo tan olgan.

Ibn Sinoni butun dunyoda tibbiyotning otasi deb bilishadi. Uning bundan tashqari mexanik harakat, ob-havoga doir, yorug‘lik hodisalari kabi mavzularga bag‘ish langan ishlari ham mavjud. Umar Xayyom o‘sha davr uchun ancha mukammal lashgan taqvim (kalendar)ni ishlagan bo‘lsa, Umar Chag‘miniy Yer o‘qining og‘maligi tufayli fasllar almashinib turishini qayd qilgan. Fizikaning keyingi taraqqiyoti Yevropa bilan bog‘langandir. Chex olimi N. Kopernik birinchi bo‘lib Quyosh sistemasining tuzilishini to‘g‘ri talqin qilib berdi.

Lekin bu ta’limotni qabul qilish oson kechmadi. Italyan olimi G. Galiley va nemis olimi I. Kepler o‘z tajribalariga hamda hisoblashlariga asoslanib ta’li motni tasdiqlaydilar. Birinchi bo‘lib osmon jismlarini teles kopda kuzatgan olim ham Galiley edi. Uning, ayniqsa, jismlarning erkin tushishiga doir ishlari diqqatga sazovordir. Buyuk ingliz olimi I. Nyuton fizikaning rivoj lanishiga beqiyos hissa qo‘shgan.

Quyosh va sayyoralar harakati sabablari, kuch va uning jism harakatiga ta’siri, yorug‘likning rangi haqidagi ilmiy ixtirolar uning qalamiga mansub. XVIII–XIX asrlar fan yutuqlarini amaliyotda qo‘llash davrlari bo‘ldi. Bu davrlarda fan bilan juda ko‘plab olimlar shug‘ullanganlar. Birinchi bug‘ mashina larining ishlatilishi, harbiy texnikaning rivojlanishi, elektrdan foydalanish kabi ko‘pgina ishlar ularning mehnati samarasidir. Shu davrda e’tirof etilgan olimlarga J. Uatt, M. Lo monosov, L. Eyler, T. Yung, O. Frenel, A. Volta, X. Ersted, A. Amper, G. Om, M. Faradey, E. X. Lens, V. Veber, J. Joul, V. Tomson, L. Bolsman, D. Men deleyev va boshqalarni ki ritish mumkin.

XX asrga kelib fizikada buyuk kashfiyotlar qilindi. Bu kashfiyotlar natijasida atom energiyasidan foydalanish mumkin bo‘ldi. Inson kosmosga chiqdi. Shu davrning buyuk siymolariga G. Lorens, A. Eynshteyn, V. Rent gen, J. Tomson, M. Plank, E. Rezerford, N. Bor, A. Ioffe, S. Vavilov, De Broylni kiritish mumkin. Albatta, fizikaning rivojlanishi bir tekisda kechgani yo‘q. Ayrim davrlarda ko‘plab kash fiyotlar qilinsa, ayrim paytlarda rivojlanish sustlashgan. Lekin inson hamma vaqt qiyinchiliklarni yengib, oldinga intilgan.

Купить