Fransiyada lyudovik XIV ning ichki va tashqi siyosati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	95.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Fransiyada lyudovik XIV ning ichki va tashqi siyosati

Купить

MAVZU: FRANSIYADA LYUDOVIK XIV NING ICHKI VA TASHQI
SIYOSATI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………..…….…..3
I.BOB. LYUDOVIK XIV DAVRIDA FRANSIYANING
ICHKI SIYOSATI…………………………………………………….…..…….5
1.1. Lyudivik XIV ning taxtga o’tirishi va Mazarinining hokimyati ……………..5
1.2. “Fronda” harakati …………………………………………………..……..….9
1.3. Kolber va “Kolbertizm” …………………………………………………….16
II BOB LYUDOVIK XIV ABSOLUTIZMI VA UNING
TASHQI SIYOSATI……………………………………………………….…..21
2.1. Lyudovik XIV absolutizmi …………………………………………………21
2.2. Lyudovik XIV davrida Fransiyaning tashqi siyosati ………………………28
XULOSA…………………………………………………………………..……33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………………….….34

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Lyudovik XIV hukmdorlik zamoni dvoryan
monarxiyasi tuzumining eng porloq va to’la ifodasi bo’lgan edi. Lyudvik XIV
1643-yilda taxtga o’tirgan bo’lsada, lekin u paytda Lyudovik XIV 5 yoshda edi va
tabiiyki davlatni o’zi mustaqil boshqara olmas edi. Parlament regent deb Qirolicha
Annani tanladi, lekin amalda davlat ishlari boshida italiyalik Mazarini turar edi.
Mazarini va Lyudovik XIV ning qarashlari turlicha bo’lganligi albatta davlat
boshqaruvida ham aks etadi, bu esa ularning malakat ichida va tashqarida yuritgan
siyosatlarida namoyon bo’ladi. Qirol orqali bu monarxiya yana ravshan mujassam
shaklga kirdi. XVII asrning o‘rtalarida Fransiya G‘arbiy Evropaning eng yirik va
markazlashgan davlati edi. Bosh vazir kardinal Rishele (1624—1642) davrida
absolyutizm mustaxkamlandi. O‘ttiz yillik urushning g‘olibona natijalari Evropada
Fransiyaning siyosiy ustunligini ta’minladi 1
.
Mamlakat iqtisodiyoti agrar tavsifiga ega edi axolining 85% qishlokda
yashar edi. Sanoatda etakchilik rolini to‘qimachilik tarmog‘i o‘ynar edi. XVII
asrda mamlakatda «dastlabki jamg‘arish» jarayonlari davom etardi . Bu erda davlat
qarzlari, soliq bosimi, sudxo‘rlik moliyasi katta axamiyatga ega edi. Manufaktura
ishlab chiqarilishi asta sekinlik bilan rivojlanishiga qaramasdan feodal
munosabatlar mamlakatda ustunlik qilar edi. Dvoryanlar tabaqasida ham ijtimoiy
siljishlar ko‘zga tashlanardi. Asilzoda dvoryanlarning («qilich dvoryanlari») katta
qismi iqtisodny jixatdan zaiflashardi. SHu paytning o‘zida dvoryanlar tabaqasi
savdo— sanoat doiralardan chiqqan dvoryanlar xisobiga kengaymoqda edi. Sanoat,
savdo va sudxo‘rlik doiralari siyosiy mustaqillikka intilishmasdi.
1643 yili besh yoshlik Lyudovik XIV Fransiya qiroli bo‘ldi. Lekin faktik
jixatdan mamlakatni kardinal Mazarini idora qilardi. Mazarini Rishelening
absolyutizmni mustaxkamlash siyosatini davom ettirdi. Xokimiyat almashuvi
Rishele davridan to‘planib kelayotgan jamoat noroziligining portlashiga olib keldi.
Kurs ishining davriy chegarasi XVII asrning 40 – yillaridan to XVIII asr
boshlarigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi.
1
A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda) (o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, –
T. 2002
3

Kurs ishining nazariy-usylubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik ilmiy
xolislik ob’ektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Shuningdek tarixiy qiyosiy
taxlil qadriyatlar uyg’unligi kabi tamoyillarga amal qilindi.
Kurs ishining maqsadi Lyudovik XIV davrida Fransiya ichki va tashqi
siyosatinining o’ziga xos tomonlarini yoritib berish.
Mavzuning manbaviy asosi. Mahalliy tarixchilar va rus tarixchilari asarlari
manba sifatida xizmat qildi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi Kirish, 1-bob uchta rejadan, 2-bob ikkita
rejadan Xulosa va foydalanilgan adbiyotlar ro’yhatidan iborat.
4

I.BOB. LYDOVIK XIV DAVRIDA FRANSIYANING ICHKI SIYOSATI
1.1. Lyudovik XIV ning taxtga o’tirishi va Mazarinining hokimyati
Fransiya monarxiyasining feodallik, dvoryanlik mohiyati xuddi Lyudovik
XIV zamonida har qachongidan ko‘ra yaqqolroq namoyon bo‘ldi. Qirol hokimiyati
XV-XVII asrlarda kuchaygan bo‘lsa, XVIII asrning oxirlarida qirol xokimiyatiga
qarshi inqilob ko‘targan kuchlar burjua qatlamini tashkil qildi. Lyudovik XIII 1643
yilda o‘ldi. Taxt vorisi Lyudovik XIV hali besh yoshga ham to‘lmagan edi. Unga
o‘z onasi Anna Avstriyskaya maslahatchi qilib tayinlandi, lekin xaqiqatdan
mamlakatni Anna Avstriyskayaning mahbubi, kardinal Rishele o‘rniga birinchi
ministrlik lavozimiga tayinlangan italyalik kardinal Mazarini idora qildi. 1
Uzoqni ko‘radigan va g‘ayratli davlat arbobi bo‘lgan Mazarini kardinal
Rishele siyosatini bevosita davom ettirib, Fransiyani 18 yil xech qanday
qiyinchiliksiz idora qildi. Davlat maslaxatchiligi odatda, qirol balog‘atga etmagan
davrda ya’ni zodagonlarning, ayniqsa qondosh shaxzodalarning davlat boyliklarini
taqsimlashda ko‘prok xissa da’vo qilishi davrida yanada ko‘proq kerak bo‘lardi.
O‘ttiz yillik urishda qatnashish va, mamlakat ichidagi qo‘zg‘olonlarni bostirish
Fransiyaning moliya zaxiralarini batamom tugatib qo‘ygan edi. 2

Saroydagi fitna" ya’ni Mazarinini ishdan olish va Germaniya imperiyasiga qarshi
olib borilayotgan urushni to‘xtatish maqsadida, gersog Bofor boshchiligida
uyushtirilgan fitna imperiya tomonidan oson bostirildi. Katta amaldorlar vaqtincha
tinchishdi. Biroq mamlakatda ancha daxshatli oppozitsiya kuchaymoqda edi.
Dehqon-plebeylar Rishele zamonidayoq ayniqsa 1635 yildan boshlab g‘oyat keng
tus oldi 2
.
Mazarini 1643-1645 yillarda qo‘zg‘olonlar to‘lqinining kuchayishiga duch
keldi. Fransiyaning janubiy-g‘arbiy viloyatlarida, xususan Ruerg viloyatiga,
qo‘zg‘olon ko‘targan dehqonlarga qarshi katta-katta harbiy kuchlar yuborishga
to‘g‘ri keldi. Xalq qo‘zg‘olonlari feodal-absolyutik tartibni bo‘shashtirib qo‘ydi,
lekin muayyan siyosiy rahbar bo‘lmagani uchun bu qo‘zg‘olonlar mag‘lub
bo‘lishga mahkum edi. Urushni tamomlash uchun yangidan-yangi daromad qidirib,
2
A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda) (o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, –
T. 2002
5

Mazarini burjuaziyaning, jumladan Parij burjuaziyasining keng doiralarini ham o‘z
ehtiyotsizligi bilan oppozitsiyalar lageriga o‘tkazib yubordi. Mazarini lavozimdor
shaxslarning huquq va imtiyozlariga dahl qildi va bu bilan absolyutizmni bu
shaxslar madadidan mahrum etdi. Faqag "moliyachi" largina ilgarigi
vaqtlardagidan yaxshi ravnaq topdi 3
.
Frantsiya monarxiyasining feodallik, dvoryanlik mohiyati xuddi Lyudovik
XIV zamonida har qachongidan ko'ra yaqqolroq namoyon bo'ldi. Qirol hokimiyati
XV-XVII asrlarda kuchaygan bo'lsa, XVIII asrning oxirlarida qirol xokimiyatiga
qarshi inqilob ko'targan kuchlar burjua qatlamini tashkil qildi. Lyudovik XIII 1643
yilda o'ldi. Taxt vorisi Lyudovik XIV hali besh yoshga ham to'lmagan edi. Unga
o'z onasi Anna Avstriyskaya maslahatchi qilib tayinlandi, lekin xaqiqatdan
mamlakatni Anna Avstriyskayaning mahbubi, kardinal Rishel`e o'rniga birinchi
ministrlik lavozimiga tayinlangan ital`yalik kardinal Mazarini idora qildi. Uzoqni
ko'radigan va g'ayratli davlat arbobi bo'lgan Mazarini kardinal Rishel`e siyosatini
bevosita davom ettirib 3
.
Frantsiyani 18 yil xech qanday qiyinchiliksiz idora qildi. Davlat
maslaxatchiligi odatda, qirol balog'atga yetmagan davrda ya'ni zodagonlarning,
ayniqsa qondosh shaxzodalarning davlat boyliklarini taqsimlashda ko'prok xissa
da'vo qilishi davrida yanada ko'proq kerak bo'lardi. O'ttiz yillik urishda qatnashish
va, mamlakat ichidagi qo'zg'olonlarni bostirish Frantsiyaning moliya zaxiralarini
batamom tugatib qo'ygan edi. Saroydagi fitna" ya'ni Mazarinini ishdan olish va
Germaniya imperiyasiga qarshi olib borilayotgan urushni to'xtatish maqsadida,
gertsog Bofor boshchiligida uyushtirilgan fitna imperiya tomonidan oson bostirildi.
Katta amaldorlar vaqtincha tinchishdi. Biroq mamlakatda ancha daxshatli
oppozitsiya kuchaymoqda edi. Dehqon-plebeylar Rishel`e zamonidayoq ayniqsa
1635 yildan boshlab g'oyat keng tus oldi. Mazarini 1643-1645 yillarda
qo'zg'olonlar to'lqinining kuchayishiga duch keldi. Frantsiyaning janubiy-g'arbiy
viloyatlarida, xususan Ruerg viloyatiga, qo'zg'olon ko'targan dehqonlarga qarshi
katta-katta harbiy kuchlar yuborishga to'g'ri keldi. Xalq qo'zg'olonlari feodal-
3
A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda) (o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, –
T. 2002
6

absolyutik tartibni bo'shashtirib qo'ydi, lekin muayyan siyosiy rahbar bo'lmagani
uchun bu qo'zg'olonlar mag'lub bo'lishga mahkum edi.
Urushni tamomlash uchun yangidan-yangi daromad qidirib, Mazarini
burjuaziyaning, jumladan Parij burjuaziyasining keng doiralarini ham o'z
ehtiyotsizligi bilan oppozitsiyalar lageriga o'tkazib yubordi. Mazarini lavozimdor
shaxslarning huquq va imtiyozlariga dahl qildi va bu bilan absolyutizmni bu
shaxslar madadidan mahrum etdi. Faqag "moliyachi" largina ilgarigi
vaqtlardagidan yaxshi ravnaq topdi. Fronda shu tarzda (1648-1653) shakllandi. Bu
so'zning ma'nosini aslo "bolalar o'yini" emas, ko'pincha uni "bolalar o'yini" deb
da'vo qiladilar "Fronda" - "sopqon" demakdir 4
.
Lyudovik XIV tomonidan o'z hukmronligi davrining boshidan oxirigacha
olib boriladigan ichki siyosatining asosiy vazifasi dvoryanlarning markazlashgan
diktatura o'rnatishga qaratilgan dasturni amalga oshirishdan iborat bo'ldi 4
.
Birinchidan Mazarini o'lishi bilanoq Lyudovik XIV bundan buyon "o'zimning
birinchi ministrim o'zim bo'laman" deb aytdi. Bu quruq gap emas edi. hatto
Kol`ber va Luvua kabi eng obro'li kishilarni sekin sotib odmoqchi bo'lgan
Lyudovik XIV keyinchalik bu rejadan qaytishga majbur bo'ldi. 1663-1664 yillarda
rotyurerblarga 1631 yildan keyin berilgan dvoryanlik unvoni hamda barcha
feodallik unvoni huquqlarining qonuniy emasligi joylarda tekshirishdan o'tkazildi.
Bu tadbirlar, ayniqsa parlamentni jazolash dastlabki vaqtlarda qirol qo'lidagi
hokimiyatni ham kuchaytirdi, lekin bu tadbirlar ham o'zining yomon tomoni bilan
qirolning obro'yini tushurdi, chunki dvoryanlar burjuaziyaning' yuqori tabaqalari
bilan bog'laydigan aloqa vositalarini zaiflashtirdi. Lyudovik XIV «moliyachilar»ni
ham surib chiqardi.
1661 yilda Lyudovik XIV syurendan Nikolay Fukeni kora kursiga bir kancha katta
va kichik moliyachi yordamchilar bilan o'tkazib, Bastiliyaga yubordi. Xukm
qilinganlarning barcha boyliklari xazina foydasiga tortib olindi. Bundan, tashqari
davlatning qarzlari o'zboshimchalik bilan bekor qidindi, davlatiing olgan qarzlari
uchun to'lanadigan foizi kamaytirildi. Bu so'nggi tadbirlar, o'z-o'zidan ma'lumki,
4
Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari)
7

avval davlatning moliya resurslarini va qudratini juda oshirdi. Lekin pirovard-
oqibatda burjuaziyaning davlatga kredit berishni yomonlashtirdi.
Dvoryanlarning kaltabinlik bilan o'tkazgan siyosatining umumiy
xususiyatlari, ya'ni Lyudovik XIV absolyutizmning qanday absolitizm ekanligini
ko'rsatib beruvchi xususiyatlar ana shulardir 5
.
Lyudovik XIV hukmronlik kilgan davrining oxirgi davrida bunday siyosat
dastlabki vaqtlardagiga qaraganda uncha izchillik bilan olib borilmadi, buning
sababi pulga muhtojlikning tobora kuchayib borishi bo'lib, muhtojlik siyosiy
printsiplarga qaramay, sinalgan vositalarni ishga solishga, hatto lavozimlarni
sotishga majbur etdi. Lyudovik XIV tomonidan o'tkazilgan ichki siyosatga doir
eng muhim ishlarning hammasi va tashqi siyosatga doir ishlarning ko'pi
Kolberning bevosita qatnashuvi bilan amalga oshirildi.
5
Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari)
8

1.2. “Fronda” harakati
Fronda (1648-1653) shakllandi. Bu so‘zning ma’nosini aslo "bolalar o‘yini"
emas, ko‘pincha uni "bolalar o‘yini" deb da’vo qiladilar "Fronda" - "sopqon"
demakdir. Parijda bu quroldan foydalanish man etilgan edi. Sopkondan
foydalanganlarni politsiya turmaga qamar edi. SHu sababli "Frondalash" qo‘chma
ma’nodagi so‘zning asli ma’nosi tartibni buzish, ma’murlarga qarshi kurash edi.
Fronda tarixi 2 davrga: "eski Fronda", yoki "parlament Frondosh", 1648-1649
yillardagi fronda davriga va "Yangi Fronda" yoki "shaxzodalar frondasi", 1650-
1653 yillardagi fronda davriga bo‘linadi. Parij parlamentining to‘rtta oliy sud
palatasi 1648 yilning may oyida birga to‘plandi va kirolning majlislarini to‘xtatish,
to‘g‘risidagi buyruriga buysunishdan bosh tortdi. 6

Ular "Aziz Lyudovik palatasi" deb nomlangan siyosiy va moliyaviy
reformalar dasturini e’lon qildi. Bu reformalarda avvalo parlament zodagonlarining
manfaatlari kuzda tutilgan edi. Birok, bu reformalarning ba’zilari burjuaziyaning
va xalq ommasining keng doiralari manfaatlariga ham mos kelar edi. Palatalar
Parij parlamenti tomonidan kuyilgan eski talabning tan olinishini, ya’ni qirol
tomonidan yangi soliqlar joriy etish to‘g‘risida chiqarilgan xar bir farmon
parlament majlislarida oldin tekshirilishi va erkin muxokama qilinishi kerakligi
xaqidagi talabning tan olinishini talab qildilar. Buning ustiga yana bir talab, moliya
masalalariga doir farmonlarni e’lon qilish va amalga oshirish ham parlamentga
topshirilsin, degan talab qo‘yildi. 6

Palatalar kishilarni, aybini bo‘yniga qo‘ymay va aybdorlarni yigib turt soat
mobaynida sudga olib kelmay turib, kamoqqa olishning takiklanishini talab
qildilar. Moliya, politsiya va yustitsiya indentlari ya’ni qirol xokimiyatining
viloyatlardagi asosiy agentlar batamom yo‘qotilishi kerak edi. So‘ngra italyanni
(asosiy er solig‘ini) sotib olish sistemasini bekor qilish, barcha boqamonda
soliqlarini olib tashlash va davlat xazinasini talon-taroj qilgan moliyachilarni
jazolash uchun sud palatasi tashkil etish taklif qilingan edi. Vakolatli konstitutsion
organ vazifalarini o‘z zimmasiga olgan Parij parlamentini burjuaziyagina emas,
6
Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. II qism . – T . 2005
9

balki xalq ommasi ham qo‘llab-qo‘ltiqladi. Parlament qarorlarini dastak qilib,
dehqonlar hamma joyda soliq to‘lashni to‘xtatdilar, shu bilan bir vaqtda ba’zi
joylardagi senorlar foydasiga o‘tadigan majburiyatlarni ham ado etmay qo‘ydilar,
xazina agentlarini qo‘llariga qurol olib quvdilar, natijada Mazarini xarakat
boshliqlarini yo‘q qilishga urindi: u fransuz qo‘shinlarining Lanse yonida katta
g‘alaba qozonganligi xaqida xabar tarqalganidan keyin vatanparvarlik tuyg‘usining
yuksalishidan foydalanib, parlamentning ikkita mashxur yo‘lboshchisi qamoqqa
olindi. 8

Biroq bunga javoban, 1648 yilning 26-27 avgustida Parij xalqi ommaviy
qurolli qo‘zg‘olon ko‘tarib, bir kechada 1200 ta barrikada qurdilar. Parij
burjuaziyalari qirol qo‘shinlariga qarshi plebeylar bilan yonma-yon turib jang qildi.
Hukumat qamoqda olinganlarni xibsdan bushatishga majbur bo‘ldi. Oradan bir
muncha vaqt o‘tgach, hukumat maxsus deklaratsiya chiqarib, bu deklaratsiyani u
"Aziz Lyudovik" palatasi talablarining ko‘p qismini qabul qilishga rozi bo‘ldi,
ammo Mazarini yashirin suratda qarshi xujum qilishga tayyorlanmoqda edi. 7
Fransuz armiyasini tashqi urushdan bo'shatib olmoq uchun, u Vestfaliya
Myunster shahrida Gabsburglar bilan olib borilayotgan muzokaralarni
tezlashtirishga xarakat qildi. Lekin Frantsiyaning og'ir ahvolga tushib, qolganligini
bilgan Ispaniya sulx, tuzishdan bosh tortib, Frantsiya bilan Ispaniya o'rtasidagi
urush xarakatlari o'ttiz yillik urush tamom bo'lganidan keyin yana 11 yil davom
etdi. Germaniya sulh tuzishga, aksincha bajonu dil rozi bo'ldi. Frantsiyaning sulx
tuzishga shoshilishi Germaniya imperatorini batamom tor-mor bo'lishdan xalos
qilib qoldi.
G'alaba samaralarini ma'lum darajada qo'ldan berib qo'ygach, Mazarini allaqachon
ishg'ol qilgan El`zasning bir qismigina Frantsiyaga qo'shib olinishi va
Frantsuzlarning yuz yildan beri qo'l ostida bo'lib kelayotgan Mets, Tul va Verden
qal'anlariga nisbatan bo'lgan huquqlarning rasmiy jihatdan tan olinishi bilan
cheklandi. Vestfaliya sulxnomasi izzat hurmat bilan imzolanganidan keyin, oradan
sal vaqt o'tmay, kutilmagan holda saroy a'yonlari Parijdan Ryuelga qochdi.
7
Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. II qism . – T . 2005
10

Mazarini parlamentga va xalqqa bergan hamma va'dalaridan qaytdi. Rokrua va
Loni yonidagi g'alabalar bilan shuxrat qozongan shaxzoda Konde boshchiligidagi
qirol kushinlari 1748 yilning dekabrida Parijni qamal qila boshladi. Parijliklar o'z
"burjua gvardiya" sini keng xalq lashkarlariga aylantirib, uch oy vaqt davomida
qaxramonona jang qildilar.
Gien, Normandiya, Puatu va boshqa viloyatlar parijliklarga aktiv yordam
berdilar. Qishloqlar "Mazarini" chilarga qarshi urush olib borish uchun
qurollandilar. Qamal vaqtida Parijda burjuaziya bilan xalq o'rtasida uncha- muncha
ixtilof ro'y berib, qambag'allar aldovchilarga qarshi g'alayonlar ko'tarib, ularning
mol-mulklarini mudofaa ehtiyojlari uchun musodara qilishni talab etdilar.
Viloyatlardan Parij parlamentiga ommaning to'lqinlanayotganligi haqida
ma'lumotlar kelib turdi. "Xalqning kun tartibida hamma vaqt qo'zg'olon masalasi
turibdi"-deb xabar qilgan edi bir intendant. Angliyada qirolning qatl qilinganligi
to'g'risidagi ma'lumotlar bu mansabdorlarga alohida ta'sir qilgan edi. Parijda
tarqalgan ba'zi varaqalarda Anna Avstriyskaya va Lyudovik XIV ga nisbatan
munosabatda inglizlardan ibrat olishda chaqirishgan edi. Uylarning devorlariga
yopishtirilgan plakatlar va ko'chalarda nutq so'zlovchi notiqlar Frantsiyada
respublika joriy qilishga chaqirdilar. Fronda vaqtida chiqarilgan varaqalar,
broshyura va kitoblarda ko'pincha juda ilg'or, jasurona ijtimoiy-siyosiy va falsafiy
g'oyalar bor edi 10
.
"Erkin fikr" samarasi bo'lgan bu asarlarning frantsuz jamoatchiligi fikrining
rivojlanishida roli juda katta bo'ldi. Frondaning birinchi davrining atoqli
ideologlari, jumladan Mazarinaga qarshi mardonavor yozilgan asarlar va "Boshqa
Olam va oyga sayohat" nomli ajoyib satirik asar avtori Serano de Berjerak hamda
qirol hokimiyati xalq bilan tuzilmagan shartnomadan kelib chiqqan degan
nazariyani ilgari surgan va vakolatli organ tomonidan cheklab qo'yiladigan burjua-
dvoryanlar monarxiyasi o'rnatilishini talab etgan Klod Joli edi.
1649 yilning 15 martida kutilmagan holda sulh shartnomasi e'lon qilindi, bu
shartnoma aslida parlamentning taslim bo'lishi edi. Saroy ahli Parijga tantanali
sur'atda kirib keldi. "Parlament Frondasi" tamom bo'ldi. Burjuaziya
11

yo'lboshchilarining o'zlari kurashni davom ettirishni to'xtatib, taslim bo'ldi.
Bu jihatdan qaraganda. Bardodagi voqealar ayniqsa xarakterlidir. Bardodada
ministrlar ham qirol huzurida yuridik jiqatdan Rishel`e yoki Mazarini ishg'ol
qilgan mavqeidan mutlaqo boshqacha bir mavqeini ishg'ol kilib keldilar. Qirol
garchi masalaning mohiyati bilan mutlaqo qiziqmasa ham, hatto eng ahamiyatsiz
bo'lgan davlat hujjatlariga ham shaxsan o'zi imzo chekar edi, ministrlar unga biron
narsa to'g'risida aslo hech qanday e'tiroz bildira olmas edi 8
.
Ikkinchidan, Lyudovik XIV ning 60-yillarda parlamentlarni, birinchi
navbatda Parij parlamentini ilgari vaqtlardagi siyosiy mavqeidan va hatto ilgari
vaqtlardagi "oliy tribunallari" degan dabdabali nomdan sekin-asta mahrum eta
boshladi. Parij parlamentining ba'zi a'zolari surgun qila boshlandi. Bu vaqtlarda
parlamentlar siyosiy hayotda burjua oppozitsiyasining qisman jarchisi bo'lib
xizmat qilgan bo'lsa, endilikda ular byurokratik muassasa bo'lib qolishi kerak edi.
1668 yilda Lyudovik XIV ning parlamentga kirib, protokollar daftaridan Fronda
davriga loyiq bo'lgan hamma varaqlarini o'z qo'li bilan yirtib tashladi va Lyudovik
XIV ning parlament mansabdorlariga qaratilgan: "Janoblar siz o'zingizni davlat
deb o'ylaysizmi"? "Davlat-men bo'laman"! Degan mashhur so'zlarini shu paytda
aytgan edi.
Oddiy qora kiyim kiygan, qirol oldidagi yoki qirolning eshigi oldida kutib
turgan vaqtida salobatli qomatini egibturuvchi va hamisha qo'ltig'ida popka olib
yuruvchi Kol`ber dabdabali yaltiroq kiyimlar kiygan takabbur saroy zadagonlari
ichida o'z rolini qirolning oddiy bir xizmatchisi deb bilar edi. Oddiy bir burjuaning
o'g'li bo'lgan bu kishi, ya'ni xizmat darajasi tobora yuqori ko'tarilib borayotgan bu
kishi feodal-absolyustik tuzum manfaatlariga allaqanday bir o'tayotgan
mutassibona tarzda sodiq edi. O'zi kechayu-kunduz ishlab boshqalarni ham majbur
etar edi. U o'yin - kulgi nima ekanligini aslo bilmas edi. Kol`berning butun hayoti
ziddiyatli mushkul vazifani, davlat daromadlarini ko'paytirish, shu bilan bir vaqtda
eski soliq sistemasini saqlab qolish, burjuaziyadan olinadigan kreditni kamaytirish
8
Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. II qism . – T . 2005
12

va dvoryanlarning aromadlarini ko'paytirish kabi vazifalarni bajarishga
bag'ishlangan edi.
Oddiy bir burjuaning o‘g‘li bo‘lgan bu kishi, ya’ni xizmat darajasi tobora
yuqori ko‘tarilib borayotgan bu kishi feodal-absolyustik tuzum manfaatlariga
allaqanday bir o‘tayotgan mutassibona tarzda sodiq edi. O‘zi kechayu-kunduz
ishlab boshqalarni ham majbur etar edi. U o‘yin - kulgi nima ekanligini aslo bilmas
edi. Kolberning butun hayoti ziddiyatli mushkul vazifani, davlat daromadlarini
ko‘paytirish, shu bilan bir vaqtda eski soliq sistemasini saqlab qolish,
burjuaziyadan olinadigan kreditni kamaytirish va dvoryanlarning daromadlarini
ko‘paytirish kabi vazifalarni bajarishga bag‘ishlangan edi.13
Qishloqda Mazarini zamonida boshlangan senorlar reaksiyasi Kolber
zamonida to‘la ravishda davom etdi. 60-yillarda senorlar tomonidan dehqonlardan
olinayotgan majburiyatlar va soliqlarning umumiy hajmi g‘oyat darajada
oshganligini intendantlar turli viloyatlardan xabar qilar edi. 50-yillarning oxirida
davlatga yiliga 50 million livr daromad bergan tale solig‘i Kolber zamonida
aksincha asta-sekin kamayib, 35 million livr daromad beradigan bo‘ldi. Soliq
to‘lovchilar sonining ko‘payishini e’tiborga olib, Kolber talya solig‘i miqdorini
uchdan bir hissadan kamaytirgan, shu bilan birga senorlar rentasining uchdan bir
hissa ko‘payishiga imkon bergan edi. O‘z-o‘zidan ma’lumki, ish kurashsiz
o‘tmadi, senorlar bundan ham ko‘proq daromad olmoqchi edi. Bularning
dehqonlarga nisbatan o‘tkazayotgan tazyiqini har holda bir oz bo‘lsada, cheklash
maqsadida, 60-yillarda bir qancha tadbirlar ko‘rishga to‘g‘ri keldi, bu tadbirlar
dehqon xo‘jaligini vayron bo‘lishdan saqlab qoldi, xususan jamoa erlarining 1630
yildan keyin o‘tkazilgan barcha musodarasini bekor qildi.
Sayyor sud sessiyalari joylarda senorlarning suiste’mol qilishlarini va
zo‘ravonliklarini qirol nomidan tekshirib-tergab chiqdi. Ammo shunday bo‘lishiga
qaramasdan xazina dehqonlardan endilikda ilgarigi vaqtlardagiga qaraganda ko‘p
soliq olar edi. Dvoryanlarga o‘z daromadlarini oshirish uchun imkon berish
maqsadida, Kolber davlat solig‘ining tegishli hissasini savdo va sanoat ustiga ya’ni
xalq xo‘jaligining senorlar ekspluatatsiyasi kirib bormagan sektori ustiga
13

ko‘chirishga majbur bo‘ldi. Kolber solig‘ini kamaytirib, egri soliqlarni, masalan,
vino sotishdan aksizni (ed) bir necha barovar ko‘paytirdi, bu soliq batamom deyarli
shahardagilar zimmasiga tushdi. Kolber uchun xarakterli bo‘lgan narsa katta
korxonalarga e’tibor berish va tarqoq manufakturalarga e’tibor bermaslik edi.
Biroq markazlashgan yirik manufakturalar ko‘paya olmadi, masalan: nafis tur
ishlab chiqarish, uni markazlashtirish yo‘lidagi urinishlar muvaffaqiyatsiz
chiqqanidan keyin, qadimgi kosibchilik holatiga qaytarildi. 14
Abbelvil shahridagi zan-Robening mashhur eng yirik manufakturasi
haqiqatda ko‘p xonadonga tarqalgan edi. Xalq o‘z taqdiriga shunchaki tan berib
qo‘ya qolmadi. Ocharchilik yillarida qishloq va shaharlarda hannotlarga qarshi
g‘alayonlar ko‘tarildi. Biroq dehqonlar bilan plebeylarning sinfiy kurashi asosan
kishining qurbi etmaydigan majburiyatlarni o‘tashdan va soliqlarni to‘lashdan bosh
tortishda ifodalandi. Ba’zi qishloqlar va qavmlar ba’zan talya to‘lashdan bir ikki
yilgacha qattiq turib, bosh tortdi. SHunday hollar ro‘y berardiki, moliyachi
amaldorlar yaqinlashib kelishi bilan qishloqlarning aholisi yoppasiga o‘rmonlarga
yoki tog‘larga chiqib ketishar edi. Soldatlarning katta yoki kichik otryadlari
yordami bilan soliq undirilar edi. Fransiya tuprog‘ida kundan-kunga, ko‘zga
ko‘rinmaydigan, lekin haqiqiy urush borar edi. Labyuer ongida ham g‘oyat katta
xayrixohlik bilan tasvirlar ekan, goh vaqtlarda xalq bilan omma bilan jangovar
ittifoq tuzish mumkin, degan fikrga etib borar edi, goh vaqtlarda esa umidsizlikka
tushib, o‘zi uchun og‘ir bo‘lgan, ya’ni mavjud tartib bilan murosaga kelish zarur,
degan fikrga moyil bo‘lar edi. XVII asrdagi ilg‘or adabiyot o‘zining shunday
realizm xususiyatlari bilan ham progressiv tarixiy rol, o‘ynaydiki, bu xususiyatlar,
masalan, Molerning bir nechta pessasida yaqqol namoyon bo‘ldi. Bu adabiyot aql-
idrokni shunday ulug‘lash bilan ham progressiv tarixiy rol o‘ynaydiki, bu ulug‘lash
XVIII asrdagi ratsionalizm uchun zamin hozirlab berdi.
1673 yilda parlament o'zining asosiy huquqlaridan, uni siyosiy kuchga
aylantirgan huquqdan, ya'ni qirol chiqargan qonunlarni to'xtatish va bu qonunlar
ustiga o'z e'tirozlarini yozib qo'yish huquqidan mahrum etildi. Bu yerdagi harakat
yo'lboshchilari ingliz Levellerlari bilan mustahkam aloqada bo'ldilar va ularning
14

g'oyalarini, jumladan yalpi saylov huquqi berish talabini qabul qildilar.
Manufaktura-kapitalistik ukladning mavjudligi eski hukmron ishlab chiqarish
munosabatlari bilan ishlab chiqaruvchi kuchlarning yangi xarakteri o'rtasidagi
muvofiqsizlik tug'ilganini ko'rsatdi, bu muvofiqsizlik frantsuz burjuaziyasi ayrim
doiralarining feodal-absolyutik rejimga qarshi bosh ko'tarishga qarshi bo'ldi. Biroq
bu uklad feodalizmning revolyutsion yo'l bilan ag'darilishi batamom ob'ektiv
imkoniyatga va zaruratga aylantiradigan darajada rivojlanmagan edi. Garchi
revolyutsion harakatlar ko'tarilgan va revolyutsion g'oyalar vujudga kelayottan
bo'lsa-da, lekin u vaqtda burjuaziya hali 150 yildan beri o'ynagan rolini bajara
oladigan sinf bo'lib yetishmagan edi. 9
9
Istoriya Fransiya T. 1. M. -1985 g.
15

1.3. Kolber va “Kolbertizm”
Lyudovik XIV tomonidan o‘tkazilgan ichki siyosatga doir eng muhim
ishlarning hammasi va tashqi siyosatga doir ishlarning ko‘pi Kolberning bevosita
qatnashuvi bilan amalga oshirildi. 1655 yildan e’tiboran Kolber bosh moliya
nazoratchisi degan unvonga ega bo‘ldi. Bu yillarda moliya boshqa siyosiy
masalalarni o‘z atrofida to‘plagan bir negiz bo‘lganligidan, Kolber hukumatida
birinchi o‘rinda turdi. Oddiy qora kiyim kiygan, qirol oldidagi yoki qirolning
eshigi oldida kutib turgan vaqtida salobatli qomatini egibturuvchi va hamisha
qo‘ltig‘ida popka olib yuruvchi Kolber dabdabali yaltiroq kiyimlar kiygan
takabbur saroy zadagonlari ichida o‘z rolini qirolning oddiy bir xizmatchisi deb
bilar edi. 12

Oddiy qora kiyim kiygan, qirol oldidagi yoki qirolning eshigi oldida kutib
turgan vaqtida salobatli qomatini egibturuvchi va hamisha qo'ltig'ida popka olib
yuruvchi Kol`ber dabdabali yaltiroq kiyimlar kiygan takabbur saroy zadagonlari
ichida o'z rolini qirolning oddiy bir xizmatchisi deb bilar edi. Oddiy bir burjuaning
o'g'li bo'lgan bu kishi, ya'ni xizmat darajasi tobora yuqori ko'tarilib borayotgan bu
kishi feodal-absolyustik tuzum manfaatlariga allaqanday bir o'tayotgan
mutassibona tarzda sodiq edi. O'zi kechayu-kunduz ishlab boshqalarni ham majbur
etar edi. U o'yin - kulgi nima ekanligini aslo bilmas edi. Kol`berning butun hayoti
ziddiyatli mushkul vazifani, davlat daromadlarini ko'paytirish, shu bilan bir vaqtda
eski soliq sistemasini saqlab qolish, burjuaziyadan olinadigan kreditni kamaytirish
va dvoryanlarning aromadlarini ko'paytirish kabi vazifalarni bajarishga
bag'ishlangan edi.
Oddiy bir burjuaning o‘g‘li bo‘lgan bu kishi, ya’ni xizmat darajasi tobora
yuqori ko‘tarilib borayotgan bu kishi feodal-absolyustik tuzum manfaatlariga
allaqanday bir o‘tayotgan mutassibona tarzda sodiq edi. O‘zi kechayu-kunduz
ishlab boshqalarni ham majbur etar edi. U o‘yin - kulgi nima ekanligini aslo bilmas
edi. Kolberning butun hayoti ziddiyatli mushkul vazifani, davlat daromadlarini
ko‘paytirish, shu bilan bir vaqtda eski soliq sistemasini saqlab qolish,
16

burjuaziyadan olinadigan kreditni kamaytirish va dvoryanlarning daromadlarini
ko‘paytirish kabi vazifalarni bajarishga bag‘ishlangan edi. 10
Qishloqda Mazarini zamonida boshlangan senorlar reaksiyasi Kolber
zamonida to‘la ravishda davom etdi. 60-yillarda senorlar tomonidan dehqonlardan
olinayotgan majburiyatlar va soliqlarning umumiy hajmi g‘oyat darajada
oshganligini intendantlar turli viloyatlardan xabar qilar edi. 50-yillarning oxirida
davlatga yiliga 50 million livr daromad bergan tale solig‘i Kolber zamonida
aksincha asta-sekin kamayib, 35 million livr daromad beradigan bo‘ldi. Soliq
to‘lovchilar sonining ko‘payishini e’tiborga olib, Kolber talya solig‘i miqdorini
uchdan bir hissadan kamaytirgan, shu bilan birga senorlar rentasining uchdan bir
hissa ko‘payishiga imkon bergan edi. O‘z-o‘zidan ma’lumki, ish kurashsiz
o‘tmadi, senorlar bundan ham ko‘proq daromad olmoqchi edi. Bularning
dehqonlarga nisbatan o‘tkazayotgan tazyiqini har holda bir oz bo‘lsada, cheklash
maqsadida, 60-yillarda bir qancha tadbirlar ko‘rishga to‘g‘ri keldi, bu tadbirlar
dehqon xo‘jaligini vayron bo‘lishdan saqlab qoldi, xususan jamoa erlarining 1630
yildan keyin o‘tkazilgan barcha musodarasini bekor qildi.
Sayyor sud sessiyalari joylarda senorlarning suiste’mol qilishlarini va
zo‘ravonliklarini qirol nomidan tekshirib-tergab chiqdi. Ammo shunday bo‘lishiga
qaramasdan xazina dehqonlardan endilikda ilgarigi vaqtlardagiga qaraganda ko‘p
soliq olar edi. Dvoryanlarga o‘z daromadlarini oshirish uchun imkon berish
maqsadida, Kolber davlat solig‘ining tegishli hissasini savdo va sanoat ustiga ya’ni
xalq xo‘jaligining senorlar ekspluatatsiyasi kirib bormagan sektori ustiga
ko‘chirishga majbur bo‘ldi. Kolber solig‘ini kamaytirib, egri soliqlarni, masalan,
vino sotishdan aksizni (ed) bir necha barovar ko‘paytirdi, bu soliq batamom deyarli
shahardagilar zimmasiga tushdi. Kolber uchun xarakterli bo‘lgan narsa katta
korxonalarga e’tibor berish va tarqoq manufakturalarga e’tibor bermaslik edi.
Biroq markazlashgan yirik manufakturalar ko‘paya olmadi, masalan: nafis tur
ishlab chiqarish, uni markazlashtirish yo‘lidagi urinishlar muvaffaqiyatsiz
chiqqanidan keyin, qadimgi kosibchilik holatiga qaytarildi. 14

10
Istoriya Fransiya T. 1. M. -1985 g.
17

Abbelvil shahridagi zan-Robening mashhur eng yirik manufakturasi
haqiqatda ko‘p xonadonga tarqalgan edi. Xalq o‘z taqdiriga shunchaki tan berib
qo‘ya qolmadi. Ocharchilik yillarida qishloq va shaharlarda hannotlarga qarshi
g‘alayonlar ko‘tarildi. Biroq dehqonlar bilan plebeylarning sinfiy kurashi asosan
kishining qurbi etmaydigan majburiyatlarni o‘tashdan va soliqlarni to‘lashdan bosh
tortishda ifodalandi. Ba’zi qishloqlar va qavmlar ba’zan talya to‘lashdan bir ikki
yilgacha qattiq turib, bosh tortdi. SHunday hollar ro‘y berardiki, moliyachi
amaldorlar yaqinlashib kelishi bilan qishloqlarning aholisi yoppasiga o‘rmonlarga
yoki tog‘larga chiqib ketishar edi. Soldatlarning katta yoki kichik otryadlari
yordami bilan soliq undirilar edi. Fransiya tuprog‘ida kundan-kunga, ko‘zga
ko‘rinmaydigan, lekin haqiqiy urush borar edi. Labyuer ongida ham g‘oyat katta
xayrixohlik bilan tasvirlar ekan, goh vaqtlarda xalq bilan omma bilan jangovar
ittifoq tuzish mumkin, degan fikrga etib borar edi, goh vaqtlarda esa umidsizlikka
tushib, o‘zi uchun og‘ir bo‘lgan, ya’ni mavjud tartib bilan murosaga kelish zarur,
degan fikrga moyil bo‘lar edi. XVII asrdagi ilg‘or adabiyot o‘zining shunday
realizm xususiyatlari bilan ham progressiv tarixiy rol, o‘ynaydiki, bu xususiyatlar,
masalan, Molerning bir nechta pessasida yaqqol namoyon bo‘ldi. Bu adabiyot aql-
idrokni shunday ulug‘lash bilan ham progressiv tarixiy rol o‘ynaydiki, bu ulug‘lash
XVIII asrdagi ratsionalizm uchun zamin hozirlab berdi.
Frantsiya Ispaniya merosi uchun olib borilgan urushda g'oyat darajada
holdan toygan edi. Bu urushning 1713 yilda tamom bo'lishi Frantsiya absolyutizmi
uchun chindan ham halokatdan qutilishi bo'ldi. Biroq darhol moliya reformalari
o'tkazish zarur edi. Kamomad, 2, 5 milliard divrga yetib, sof yillik davlat
daromadidan 32 baravar ortiq edi. Jamiyatdagi kayfiyat shu qadar yomon ediki,
Lyudovik XIV o'lgan vaqtda xalqning nafrat bildirishidan qo'rqib, uni shoshib-
pishib, dabdabasiz dafn qildilar. Taxt Lyudovik XIV ning evarasi - Lyudozik XV
ga meros qoldi, bu vaqtda u 5 yoshda edi. Lyudovik XIV vasiyat qilgan bo'lishiga
qaramay, Parij parlamenti Lyudovik XIV ning jiyani, gertsog Flip Orleanskiy
regent deb e'lon qilindi, Parij parlamentining ilgarigi vaqtidagi huquqlarini
tiklashga va'da oldi.
18

Flip Orleanskiy regentlik davri 9 yil davom etdi. U Lyudovik XIV
tomonidan bekor qilingan huquqlarini tikladi. Jamiyatdagi vaziyat shunday ediki,
sinf sifatida burjuaziyada yon berilmaganida ham, loaqal burjuaziya orasida o'z
ta'sirini yo'qotmagan amaldor aristokratiya doiralariga bir muncha yon berish kerak
edi. Siyosiy avf umum e'lon qilindi. Yassenchilarni va gugenotlarni ta'qib qilish
to'xtatildi. Parij parlamenti misli qurilmagan siyosiy mavqega ega bo'ldi.
Davlat apparati shunday bir tarzda qayta tiklandiki, hokimiyat parlamentga tobe
bo'lgan 6 ta kengash: tashqi ishlar kengashi, ichki ishlar kengashi, harbiy kengash,
dengiz ishlari kengashi, moliya kengashi va savdo kengashi qo'lida bo'ldi. Davlatni
idora qilish ishi asosan parlament prezidentlari va maslahatchilari qo'lida bo'ldi.
Ammo 1718 yildayoq dvoryanlarning va saroy zodagonlarining tobora g'azablanib
borishi ta'siri ostida, shuningdek davlat bankining operatsiyalariga parlamentning
qarshi harakat qilishi munosabati bilan Flip Orleanskiy u qadar katta bo'lmagan
to'ntarish o'tkazdi, qirol huzuridagi tantanalar bir muncha qisqartirildi.
Kapitalistik manufaktura savdo-sotiq va sudxo'rlik o'sib borishi bilan
dehqonlarning sotsial - tabaqalanish protsessi tezlashib va kengroq ichki bozor
vujudga kela bordi. Kapitalistik uklad rivojlana borgan sari, XVIII asrning 30-
yillaridan boshlab, oziq- ovqat narxi tinmay oshib bordi, narx-navoning tinmay
oshib borishi natijasida keng mehnatkashlar ommasining ahvoli yanada og'irlashdi.
Barcha frantsuz yer egalari tovar xo'jaligining o'sishiga yordam bergan bozor
sharoitidan imkon boricha foydalanishga manfaatdor edi. XVIII asrning 30-
yillariga qaraganda 70-yillarda ijara haqi 18%, 80-yillarda esa 22 % ortdi 11
.
Frantsiyada dehqonlarni ekspluatatsiya qilish hamma yerda kuchayib bordi.
Ilgari sof feodal usullari yordamida foyda olish bilan bir katorda dehkonlarni
kapitalistik metodlar bilan ekspluatatsiya qilish ham paydo bo'ldi.
Fransiyaning shimoliy-sharqida ko'pgina sen`orlar o'zlarining tarqoq yerlarini
birlashtirdilar va yiriklashtirdilar. Onda-sonda bo'lsada, ba'zi hollarda sen`orlarning
o'zlari yirik xo'jalik yurita boshladilar. Ammo ko'pincha bu yiriklashtirilgan
mulklar "bir kishiga" berilmay, balki qisqa muddatga bir qancha ijarachiga
11
Istoriya Fransiya T. 1. M. -1985 g.
19

beriladi, bu esa qishloq xo'jaligini rivojlantirishga xalaqit berardi. Shunga karamay,
ba'zi joylarda yerlardan, olingan hosil, hatto inglizlarni ham hayratda qoldirardi.
Kapitalistik tartiblar tarafdori bo'lgan frantsuz sen`orlari XVIII asr o'rtalariga kelib
lordlar tomonidan dehqonlarni uzoq vaqt talashi natijasida vujudga kelgan
Angliyaga qiziqib qarardilar 12
.
12
Istoriya Fransiya T. 1. M. -1985 g.
20

II BOB LYDOVIK XIV ABSOLUTIZMI VA UNING TASHQI SIYOSATI
2.1. Lyudovik XIV absolutizmi
Fransiyada absolutizmning vujudga kelishi mamlakatning ijtimoiy-huquqiy
tuzilishida chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar, av-valo,
kapitalistik munosabatlarning tug‘ilishi bilan kelib chiqqan edi. Kapitalizmning
tarkib topishi sanoatda va savdoda tezroq kechgan, qishloq xo‘jaligida uning uchun
yerga nisbatan feodal mulkchilik katta to‘siq bo‘lib qolgandi. Mamlakatning
tabaqaviy tuzumi ijtimoiy taraqqiyotga jiddiy to‘sqinlik qilmoqda va kapitalizm
rivojlanishi ehtiyojlariga qarama-qarshi chiqmoqda edi. Absolutizmdan
mustahkamlanib borayotgan burjuaziya ham man-faatdor edi. Burjuaziya hali
siyosiy hokimiyatga da’vo qila olmas, lekin u feodallarning
o‘zboshimchaliklaridan va XVI asrdagi Reformatsiya muno-sabati bilan
qo‘zg‘algan diniy urushlardan qirol himoyasiga muhtoj edi. Tinchlik, adolat va
ijtimoiy tartib o‘rnatilishi fransuz dehqonlarining eng asosiy orzu-umidi edi. Bu
dehqonlarning ko‘z o‘ngida faqat kuchli va rahmdil qirol hokimiyati
tomonidangina amalga oshirilishi mumkin bo‘lib ko‘rinardi.
Qirolning ichki va tashqi muholiflari tugatilgach, yagona ma'naviy va milliy
o‘zlikni anglash keng fransuzlar ommasini toj-taxt atrofida jipslash-tirgach, qirol
hokimiyati jamiyatda va davlatda o‘z mavqeini juda mustah-kamlab olishga
sazovor bo‘lgan. Qirol hokimiyati keng jamoatchilik om-masiga tayanib
absolutizmga o‘tish davrida katta siyosiy kuchga va hatto o‘zini tug‘dirgan
jamiyatda nisbatan mustaqillikka ega bo‘lib olgan 13
.
Absolut monarxiya davrida oliy siyosiy hokimiyat butunlay va to‘liq qirolga
o‘tgan va u hech qanday davlat organi bilan taqsimlanma-gandi. Mutlaq
hokimiyatga ega bo‘lish uchun qirolga feodallar oligarxiyasi va katolik
cherkovning siyosiy oppozitsiya-sini bartaraf etishi, tabaqa-vakillik muassasalarini
tugatishi, markazlashgan byurokratik apparat, doimiy armiya, politsiya ta’sis etishi
zarur edi
1667 yilgi qirol ordonansi bilan shunday qoida o‘rnatiladiki, bunga ko‘ra, qirol
13
Xrestomatiya po novoy istorii (1640-1870) Pod red VT. Sirotkina M. -1990 g.
21

ordonansi chiqqandan so‘ng faqat ma’lum muddat ichida remonstratsiya qilinishi
mumkin edi va ikkinchi marta (qayta) remonstrat-siyaga yo‘l qo‘yilmasdi.
1668 yilda qirol Ludovik XIV Parij parlamentiga kelib, uning arxividan
Fronda davridagi, ya’ni XVII asr o‘rtalarida abso-lutizmga qarshi chiqishlarga
taalluqli barcha protokollarni o‘z qo‘li bilan olib tashlagan. 1673 yilda Ludovik
XIV tomonidan shunday qoida o‘rnatil-diki, parlament endi qirol hujjatlarini
ro‘yxatdan o‘tkazishni rad etish huquqiga ega emas, remonstratsiya esa faqat
alohida bayon qilinishi mum-kin edi. Bu amalda parlamentni muhim
imtiyozlaridan - qirol qonunlariga protest keltirish va ularni rad etish huquqlaridan
mahrum qildi.
Qirol hokimiyati va uning muayyan vakolatlari xarakteri haqidagi umumiy
tasavvurlar ham o‘zgardi. General shtatlarning taklifi bo‘yicha fransuz monarxiyasi
ilohiy deb e’lon qilinib, qirol hokimiyatiga esa mu-qaddas deb qaraladigan bo‘ldi.
Qirolning yangi: "qirol xudoning sahovati" degan rasmiy unvoni joriy etildi. Qirol
hokimiyatining suvereniteti va cheklanmaganligi haqidagi tasavvurlar batamom
o‘rnatildi. XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyada cheklanmagan yoki absolut
monarxiya uzil-kesil qaror topgan, mamlakatni boshqarish ishi butunlay va to‘liq
qirol qo‘liga o‘tgan. Ayniqsa, Ludovik XIV qirollik qilgan (1643-1715) yillar
absolut monarxiyaning eng kuchaygan davri bo‘ldi. Bu holat Ludovik XIV ning:
"Davlat mening o‘zim" degan so‘zlari bilan ham tasdiqlanadi.
Absolutizm ilohiy huquqqa tayanadi degan qarashlar qirolning shaxsiy
hokimiyatchilikka va despotizmga asoslanadi degani emas edi.
Qirolning imtiyozlari qonuniy tartib doirasidan chetga chiqmasligi lozim edi
va "qirol Davlat uchun xizmat qiladi" deb hisoblanardi. 17
1649 yilning 15 martida
kutilmagan holda sulh shartnomasi e’lon qilindi, bu shartnoma aslida
parlamentning taslim bo‘lishi edi. Saroy ahli Parijga tantanali sur’atda kirib keldi.
"Parlament Frondasi" tamom bo‘ldi. Burjuaziya yo‘lboshchilarining o‘zlari
kurashni davom ettirishni to‘xtatib, taslim bo‘ldi. Bu jihatdan qaraganda.
Bardodagi voqealar ayniqsa xarakterlidir. Bardodada ministrlar ham qirol huzurida
yuridik jiqatdan Rishele yoki Mazarini ishg‘ol qilgan mavqeidan mutlaqo
22

boshqacha bir mavqeini ishg‘ol kilib keldilar. Qirol garchi masalaning mohiyati
bilan mutlaqo qiziqmasa ham, hatto eng ahamiyatsiz bo‘lgan davlat hujjatlariga
ham shaxsan o‘zi imzo chekar edi, ministrlar unga biron narsa to‘g‘risida aslo hech
qanday e’tiroz bildira olmas edi. Ikkinchidan, Lyudovik XIV ning 60-yillarda
parlamentlarni, birinchi navbatda Parij parlamentini ilgari vaqtlardagi siyosiy
mavqeidan va hatto ilgari vaqtlardagi "oliy tribunallari" degan dabdabali nomdan
sekin-asta mahrum eta boshladi. Parij parlamentining ba’zi a’zolari surgun qila
boshlandi. Bu vaqtlarda parlamentlar siyosiy hayotda burjua oppozitsiyasining
qisman jarchisi bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, endilikda ular byurokratik muassasa
bo‘lib qolishi kerak edi 14
.
1668 yilda Lyudovik XIV ning parlamentga kirib, protokollar daftaridan
Fronda davriga loyiq bo‘lgan hamma varaqlarini o‘z qo‘li bilan yirtib tashladi va
Lyudovik XIV ning parlament mansabdorlariga qaratilgan: "Janoblar siz o‘zingizni
davlat deb o‘ylaysizmi"? "Davlat-men bo‘laman"! Degan mashhur so‘zlarini shu
paytda aytgan edi. 1673 yilda parlament o‘zining asosiy huquqlaridan, uni siyosiy
kuchga aylantirgan huquqdan, ya’ni qirol chiqargan qonunlarni to‘xtatish va bu
qonunlar ustiga o‘z e’tirozlarini yozib qo‘yish huquqidan mahrum etildi. Bu erdagi
harakat yo‘lboshchilari ingliz Levellerlari bilan mustahkam aloqada bo‘ldilar va
ularning g‘oyalarini, jumladan yalpi saylov huquqi berish talabini qabul qildilar.
Manufaktura-kapitalistik ukladning mavjudligi eski hukmron ishlab chiqarish
munosabatlari bilan ishlab chiqaruvchi kuchlarning yangi xarakteri o‘rtasidagi
muvofiqsizlik tug‘ilganini ko‘rsatdi, bu muvofiqsizlik fransuz burjuaziyasi ayrim
doiralarining feodal-absolyutik rejimga qarshi bosh ko‘tarishga qarshi bo‘ldi.
Biroq bu uklad feodalizmning revolyusion yo‘l bilan ag‘darilishi batamom
ob’ektiv imkoniyatga va zaruratga aylantiradigan darajada rivojlanmagan edi.
Garchi revolyusion harakatlar ko‘tarilgan va revolyusion g‘oyalar vujudga
kelayottan bo‘lsa-da, lekin u vaqtda burjuaziya hali 150 yildan beri o‘ynagan rolini
bajara oladigan sinf bo‘lib etishmagan edi.
14
Xrestomatiya po novoy istorii (1640-1870) Pod red VT. Sirotkina M. -1990 g.
23

Lyudovik XIV tomonidan o‘z hukmronligi davrining boshidan oxirigacha
olib boriladigan ichki siyosatining asosiy vazifasi dvoryanlarning markazlashgan
diktatura o‘rnatishga qaratilgan dasturni amalga oshirishdan iborat bo‘ldi. 19

Birinchidan Mazarini o‘lishi bilanoq Lyudovik XIV bundan buyon "o‘zimning
birinchi ministrim o‘zim bo‘laman" deb aytdi. Bu quruq gap emas edi. hatto
Kolber va Luvua kabi eng obro‘li kishilarni sekin sotib odmoqchi bo‘lgan
Lyudovik XIV keyinchalik bu rejadan qaytishga majbur bo‘ldi. 1663-1664 yillarda
rotyurerblarga 1631 yildan keyin berilgan dvoryanlik unvoni hamda barcha
feodallik unvoni huquqlarining qonuniy emasligi joylarda tekshirishdan o‘tkazildi.
Bu tadbirlar, ayniqsa parlamentni jazolash dastlabki vaqtlarda qirol qo‘lidagi
hokimiyatni ham kuchaytirdi, lekin bu tadbirlar ham o‘zining yomon tomoni bilan
qirolning obro‘yini tushurdi, chunki dvoryanlar burjuaziyaning‘ yuqori tabaqalari
bilan bog‘laydigan aloqa vositalarini zaiflashtirdi. Lyudovik XIV «moliyachilar»
ni ham surib chiqardi.
1661 yilda Lyudovik XIV syurendan Nikolay Fukeni kora kursiga bir
kancha katta va kichik moliyachi yordamchilar bilan o‘tkazib, Bastiliyaga yubordi.
Xukm qilinganlarning barcha boyliklari xazina foydasiga tortib olindi. Bundan,
tashqari davlatning qarzlari o‘zboshimchalik bilan bekor qidindi, davlatiing olgan
qarzlari uchun to‘lanadigan foizi kamaytirildi.
Fransiyada absolutizmning vujudga kelishi mamlakatning ijtimoiy-huquqiy
tuzilishida chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar, av-valo,
kapitalistik munosabatlarning tug‘ilishi bilan kelib chiqqan edi. Kapitalizmning
tarkib topishi sanoatda va savdoda tezroq kechgan, qishloq xo‘jaligida uning uchun
yerga nisbatan feodal mulkchilik katta to‘siq bo‘lib qolgandi. Mamlakatning
tabaqaviy tuzumi ijtimoiy taraqqiyotga jiddiy to‘sqinlik qilmoqda va kapitalizm
rivojlanishi ehtiyojlariga qarama-qarshi chiqmoqda edi. Absolutizmdan
mustahkamlanib borayotgan burjuaziya ham man-faatdor edi. Burjuaziya hali
siyosiy hokimiyatga da’vo qila olmas, lekin u feodallarning
o‘zboshimchaliklaridan va XVI asrdagi Reformatsiya muno-sabati bilan
qo‘zg‘algan diniy urushlardan qirol himoyasiga muhtoj edi. Tinchlik, adolat va
24

ijtimoiy tartib o‘rnatilishi fransuz dehqonlarining eng asosiy orzu-umidi edi. Bu
dehqonlarning ko‘z o‘ngida faqat kuchli va rahmdil qirol hokimiyati
tomonidangina amalga oshirilishi mumkin bo‘lib ko‘rinardi.
Qirolning ichki va tashqi muholiflari tugatilgach, yagona ma'naviy va milliy
o‘zlikni anglash keng fransuzlar ommasini toj-taxt atrofida jipslash-tirgach, qirol
hokimiyati jamiyatda va davlatda o‘z mavqeini juda mustah-kamlab olishga
sazovor bo‘lgan. Qirol hokimiyati keng jamoatchilik om-masiga tayanib
absolutizmga o‘tish davrida katta siyosiy kuchga va hatto o‘zini tug‘dirgan
jamiyatda nisbatan mustaqillikka ega bo‘lib olgan.
Absolut monarxiya davrida oliy siyosiy hokimiyat butunlay va to‘liq qirolga
o‘tgan va u hech qanday davlat organi bilan taqsimlanma-gandi. Mutlaq
hokimiyatga ega bo‘lish uchun qirolga feodallar oligarxiyasi va katolik
cherkovning siyosiy oppozitsiya-sini bartaraf etishi, tabaqa-vakillik muassasalarini
tugatishi, markazlashgan byurokratik apparat, doimiy armiya, politsiya ta’sis etishi
zarur edi
1667 yilgi qirol ordonansi bilan shunday qoida o‘rnatiladiki, bunga ko‘ra,
qirol ordonansi chiqqandan so‘ng faqat ma’lum muddat ichida remonstratsiya
qilinishi mumkin edi va ikkinchi marta (qayta) remonstrat-siyaga yo‘l qo‘yilmasdi.
1668 yilda qirol Ludovik XIV Parij parlamentiga kelib, uning arxividan
Fronda davridagi, ya’ni XVII asr o‘rtalarida abso-lutizmga qarshi chiqishlarga
taalluqli barcha protokollarni o‘z qo‘li bilan olib tashlagan. 1673 yilda Ludovik
XIV tomonidan shunday qoida o‘rnatil-diki, parlament endi qirol hujjatlarini
ro‘yxatdan o‘tkazishni rad etish huquqiga ega emas, remonstratsiya esa faqat
alohida bayon qilinishi mum-kin edi. Bu amalda parlamentni muhim
imtiyozlaridan - qirol qonunlariga protest keltirish va ularni rad etish huquqlaridan
mahrum qildi.
Qirol hokimiyati va uning muayyan vakolatlari xarakteri haqidagi umumiy
tasavvurlar ham o‘zgardi. General shtatlarning taklifi bo‘yicha fransuz monarxiyasi
ilohiy deb e’lon qilinib, qirol hokimiyatiga esa mu-qaddas deb qaraladigan bo‘ldi.
Qirolning yangi: "qirol xudoning sahovati" degan rasmiy unvoni joriy etildi. Qirol
25

hokimiyatining suvereniteti va cheklanmaganligi haqidagi tasavvurlar batamom
o‘rnatildi. XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyada cheklanmagan yoki absolut
monarxiya uzil-kesil qaror topgan, mamlakatni boshqarish ishi butunlay va to‘liq
qirol qo‘liga o‘tgan. Ayniqsa, Ludovik XIV qirollik qilgan (1643-1715) yillar
absolut monarxiyaning eng kuchaygan davri bo‘ldi. Bu holat Ludovik XIV ning:
"Davlat mening o‘zim" degan so‘zlari bilan ham tasdiqlanadi.
Absolutizm ilohiy huquqqa tayanadi degan qarashlar qirolning shaxsiy
hokimiyatchilikka va despotizmga asoslanadi degani emas edi.
Qirolning imtiyozlari qonuniy tartib doirasidan chetga chiqmasligi lozim edi
va "qirol Davlat uchun xizmat qiladi" deb hisoblanardi.17 1649 yilning 15 martida
kutilmagan holda sulh shartnomasi e’lon qilindi, bu shartnoma aslida
parlamentning taslim bo‘lishi edi. Saroy ahli Parijga tantanali sur’atda kirib keldi.
"Parlament Frondasi" tamom bo‘ldi. Burjuaziya yo‘lboshchilarining o‘zlari
kurashni davom ettirishni to‘xtatib, taslim bo‘ldi. Bu jihatdan qaraganda.
Bardodagi voqealar ayniqsa xarakterlidir. Bardodada ministrlar ham qirol huzurida
yuridik jiqatdan Rishele yoki Mazarini ishg‘ol qilgan mavqeidan mutlaqo
boshqacha bir mavqeini ishg‘ol kilib keldilar. Qirol garchi masalaning mohiyati
bilan mutlaqo qiziqmasa ham, hatto eng ahamiyatsiz bo‘lgan davlat hujjatlariga
ham shaxsan o‘zi imzo chekar edi, ministrlar unga biron narsa to‘g‘risida aslo hech
qanday e’tiroz bildira olmas edi. Ikkinchidan, Lyudovik XIV ning 60-yillarda
parlamentlarni, birinchi navbatda Parij parlamentini ilgari vaqtlardagi siyosiy
mavqeidan va hatto ilgari vaqtlardagi "oliy tribunallari" degan dabdabali nomdan
sekin-asta mahrum eta boshladi. Parij parlamentining ba’zi a’zolari surgun qila
boshlandi. Bu vaqtlarda parlamentlar siyosiy hayotda burjua oppozitsiyasining
qisman jarchisi bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, endilikda ular byurokratik muassasa
bo‘lib qolishi kerak edi.
1668 yilda Lyudovik XIV ning parlamentga kirib, protokollar daftaridan
Fronda davriga loyiq bo‘lgan hamma varaqlarini o‘z qo‘li bilan yirtib tashladi va
Lyudovik XIV ning parlament mansabdorlariga qaratilgan: "Janoblar siz o‘zingizni
davlat deb o‘ylaysizmi"? "Davlat-men bo‘laman"! Degan mashhur so‘zlarini shu
26

paytda aytgan edi. 1673 yilda parlament o‘zining asosiy huquqlaridan, uni siyosiy
kuchga aylantirgan huquqdan, ya’ni qirol chiqargan qonunlarni to‘xtatish va bu
qonunlar ustiga o‘z e’tirozlarini yozib qo‘yish huquqidan mahrum etildi. Bu erdagi
harakat yo‘lboshchilari ingliz Levellerlari bilan mustahkam aloqada bo‘ldilar va
ularning g‘oyalarini, jumladan yalpi saylov huquqi berish talabini qabul qildilar.
Manufaktura-kapitalistik ukladning mavjudligi eski hukmron ishlab chiqarish
munosabatlari bilan ishlab chiqaruvchi kuchlarning yangi xarakteri o‘rtasidagi
muvofiqsizlik tug‘ilganini ko‘rsatdi, bu muvofiqsizlik fransuz burjuaziyasi ayrim
doiralarining feodal-absolyutik rejimga qarshi bosh ko‘tarishga qarshi bo‘ldi.
Biroq bu uklad feodalizmning revolyusion yo‘l bilan ag‘darilishi batamom
ob’ektiv imkoniyatga va zaruratga aylantiradigan darajada rivojlanmagan edi.
Garchi revolyusion harakatlar ko‘tarilgan va revolyusion g‘oyalar vujudga
kelayottan bo‘lsa-da, lekin u vaqtda burjuaziya hali 150 yildan beri o‘ynagan rolini
bajara oladigan sinf bo‘lib etishmagan edi 15
.
15
A. R.Efimov.Metodicheskoe posobie po novoy istorii (1640-1870) M.-1984 g.
27

2.2. Lyudovik XIV davrida Fransiyaning tashqi siyosati
Fransuz armiyasini tashqi urushdan bo‘shatib olmoq uchun, u Vestfaliya
Myunster shahrida Gabsburglar bilan olib borilayotgan muzokaralarni
tezlashtirishga xarakat qildi. Lekin Fransiyaning og‘ir ahvolga tushib, qolganligini
bilgan Ispaniya sulx, tuzishdan bosh tortib, Fransiya bilan Ispaniya o‘rtasidagi
urush xarakatlari o‘ttiz yillik urush tamom bo‘lganidan keyin yana 11 yil davom
etdi. Germaniya sulh tuzishga, aksincha bajonu dil rozi bo‘ldi. Fransiyaning sulx
tuzishga shoshilishi Germaniya imperatorini batamom tor-mor bo‘lishdan xalos
qilib qoldi. G‘alaba samaralarini ma’lum darajada qo‘ldan berib qo‘ygach,
Mazarini allaqachon ishg‘ol qilgan Elzasning bir qismigina Fransiyaga qo‘shib
olinishi va Fransuzlarning yuz yildan beri qo‘l ostida bo‘lib kelayotgan Mets, Tul
va Verden qal’anlariga nisbatan bo‘lgan huquqlarning rasmiy jihatdan tan olinishi
bilan cheklandi.
Vestfaliya sulxnomasi izzat hurmat bilan imzolanganidan keyin, oradan sal
vaqt o‘tmay, kutilmagan holda saroy a’yonlari Parijdan Ryuelga qochdi. Mazarini
parlamentga va xalqqa bergan hamma va’dalaridan qaytdi. Rokrua va Loni
yonidagi g‘alabalar bilan shuxrat qozongan shaxzoda Konde boshchiligidagi qirol
kushinlari 1648 yilning dekabrida Parijni qamal qila boshladi. Parijliklar o‘z
"burjua gvardiya" sini keng xalq lashkarlariga aylantirib, uch oy vaqt davomida
qaxramonona jang qildilar. Gien, Normandiya, Puatu va boshqa viloyatlar
parijliklarga aktiv yordam berdilar. Qishloqlar "Mazarini" chilarga qarshi urush
olib borish uchun qurollandilar. Qamal vaqtida Parijda burjuaziya bilan xalq
o‘rtasida uncha- muncha ixtilof ro‘y berib, qambag‘allar aldovchilarga qarshi
g‘alayonlar ko‘tarib, ularning mol-mulklarini mudofaa ehtiyojlari uchun musodara
qilishni talab etdilar 16
.
Viloyatlardan Parij parlamentiga ommaning to‘lqinlanayotganligi haqida
ma’lumotlar kelib turdi. "Xalqning kun tartibida hamma vaqt qo‘zg‘olon masalasi
turibdi"-deb xabar qilgan edi bir intendant. Angliyada qirolning qatl qilinganligi
to‘g‘risidagi ma’lumotlar bu mansabdorlarga alohida ta’sir qilgan edi. Parijda
16
A. R.Efimov.Metodicheskoe posobie po novoy istorii (1640-1870) M.-1984 g.
28

tarqalgan ba’zi varaqalarda Anna Avstriyskaya va Lyudovik XIV ga nisbatan
munosabatda inglizlardan ibrat olishda chaqirishgan edi. Uylarning devorlariga
yopishtirilgan plakatlar va ko‘chalarda nutq so‘zlovchi notiqlar Fransiyada
respublika joriy qilishga chaqirdilar. Fronda vaqtida chiqarilgan varaqalar,
broshyura va kitoblarda ko‘pincha juda ilg‘or, jasurona ijtimoiy-siyosiy va falsafiy
g‘oyalar bor edi. "Erkin fikr" samarasi bo‘lgan bu asarlarning fransuz jamoatchiligi
fikrining rivojlanishida roli juda katta bo‘ldi. Frondaning birinchi davrining atoqli
ideologlari, jumladan Mazarinaga qarshi mardonavor yozilgan asarlar va "Boshqa
Olam va oyga sayohat" nomli ajoyib satirik asar avtori Serano de Berjerak hamda
qirol hokimiyati xalq bilan tuzilmagan shartnomadan kelib chiqqan degan
nazariyani ilgari surgan va vakolatli organ tomonidan cheklab qo‘yiladigan burjua-
dvoryanlar monarxiyasi o‘rnatilishini talab etgan Klod Joli edi.
Fransiya Ispaniya merosi uchun olib borilgan urushda g‘oyat darajada
holdan toygan edi. Bu urushning 1713 yilda tamom bo‘lishi Fransiya absolyutizmi
uchun chindan ham halokatdan qutilishi bo‘ldi. Biroq darhol moliya reformalari
o‘tkazish zarur edi. Kamomad, 2, 5 milliard divrga etib, sof yillik davlat
daromadidan 32 baravar ortiq edi. Jamiyatdagi kayfiyat shu qadar yomon ediki,
Lyudovik XIV o‘lgan vaqtda xalqning nafrat bildirishidan qo‘rqib, uni shoshib-
pishib, dabdabasiz dafn qildilar. Taxt Lyudovik XIV ning evarasi - Lyudozik XV
ga meros qoldi, bu vaqtda u 5 yoshda edi. Lyudovik XIV vasiyat qilgan bo‘lishiga
qaramay, Parij parlamenti Lyudovik XIV ning jiyani, gersog Flip Orleanskiy
regent deb e’lon qilindi, Parij parlamentining ilgarigi vaqtidagi huquqlarini
tiklashga va’da oldi.
Uzoqni ko‘radigan va g‘ayratli davlat arbobi bo‘lgan Mazarini kardinal
Rishele siyosatini bevosita davom ettirib, Fransiyani 18 yil xech qanday
qiyinchiliksiz idora qildi. Davlat maslaxatchiligi odatda, qirol balog‘atga etmagan
davrda ya’ni zodagonlarning, ayniqsa qondosh shaxzodalarning davlat boyliklarini
taqsimlashda ko‘prok xissa da’vo qilishi davrida yanada ko‘proq kerak bo‘lardi.
O‘ttiz yillik urishda qatnashish va, mamlakat ichidagi qo‘zg‘olonlarni bostirish
Fransiyaning moliya zaxiralarini batamom tugatib qo‘ygan edi. 2

29

Saroydagi fitna" ya’ni Mazarinini ishdan olish va Germaniya imperiyasiga qarshi
olib borilayotgan urushni to‘xtatish maqsadida, gersog Bofor boshchiligida
uyushtirilgan fitna imperiya tomonidan oson bostirildi. Katta amaldorlar vaqtincha
tinchishdi. Biroq mamlakatda ancha daxshatli oppozitsiya kuchaymoqda edi.
Dehqon-plebeylar Rishele zamonidayoq ayniqsa 1635 yildan boshlab g‘oyat keng
tus oldi.
Mazarini 1643-1645 yillarda qo‘zg‘olonlar to‘lqinining kuchayishiga duch
keldi. Fransiyaning janubiy-g‘arbiy viloyatlarida, xususan Ruerg viloyatiga,
qo‘zg‘olon ko‘targan dehqonlarga qarshi katta-katta harbiy kuchlar yuborishga
to‘g‘ri keldi. Xalq qo‘zg‘olonlari feodal-absolyutik tartibni bo‘shashtirib qo‘ydi,
lekin muayyan siyosiy rahbar bo‘lmagani uchun bu qo‘zg‘olonlar mag‘lub
bo‘lishga mahkum edi. Urushni tamomlash uchun yangidan-yangi daromad qidirib,
Mazarini burjuaziyaning, jumladan Parij burjuaziyasining keng doiralarini ham o‘z
ehtiyotsizligi bilan oppozitsiyalar lageriga o‘tkazib yubordi. Mazarini lavozimdor
shaxslarning huquq va imtiyozlariga dahl qildi va bu bilan absolyutizmni bu
shaxslar madadidan mahrum etdi. Faqag "moliyachi" largina ilgarigi
vaqtlardagidan yaxshi ravnaq topdi.
Frantsiya monarxiyasining feodallik, dvoryanlik mohiyati xuddi Lyudovik
XIV zamonida har qachongidan ko'ra yaqqolroq namoyon bo'ldi. Qirol hokimiyati
XV-XVII asrlarda kuchaygan bo'lsa, XVIII asrning oxirlarida qirol xokimiyatiga
qarshi inqilob ko'targan kuchlar burjua qatlamini tashkil qildi. Lyudovik XIII 1643
yilda o'ldi. Taxt vorisi Lyudovik XIV hali besh yoshga ham to'lmagan edi. Unga
o'z onasi Anna Avstriyskaya maslahatchi qilib tayinlandi, lekin xaqiqatdan
mamlakatni Anna Avstriyskayaning mahbubi, kardinal Rishel`e o'rniga birinchi
ministrlik lavozimiga tayinlangan ital`yalik kardinal Mazarini idora qildi. Uzoqni
ko'radigan va g'ayratli davlat arbobi bo'lgan Mazarini kardinal Rishel`e siyosatini
bevosita davom ettirib 17
.
Frantsiyani 18 yil xech qanday qiyinchiliksiz idora qildi. Davlat
maslaxatchiligi odatda, qirol balog'atga yetmagan davrda ya'ni zodagonlarning,
17
A. R.Efimov.Metodicheskoe posobie po novoy istorii (1640-1870) M.-1984 g.
30

ayniqsa qondosh shaxzodalarning davlat boyliklarini taqsimlashda ko'prok xissa
da'vo qilishi davrida yanada ko'proq kerak bo'lardi. O'ttiz yillik urishda qatnashish
va, mamlakat ichidagi qo'zg'olonlarni bostirish Frantsiyaning moliya zaxiralarini
batamom tugatib qo'ygan edi. Saroydagi fitna" ya'ni Mazarinini ishdan olish va
Germaniya imperiyasiga qarshi olib borilayotgan urushni to'xtatish maqsadida,
gertsog Bofor boshchiligida uyushtirilgan fitna imperiya tomonidan oson bostirildi.
Katta amaldorlar vaqtincha tinchishdi. Biroq mamlakatda ancha daxshatli
oppozitsiya kuchaymoqda edi. Dehqon-plebeylar Rishel`e zamonidayoq ayniqsa
1635 yildan boshlab g'oyat keng tus oldi. Mazarini 1643-1645 yillarda
qo'zg'olonlar to'lqinining kuchayishiga duch keldi. Frantsiyaning janubiy-g'arbiy
viloyatlarida, xususan Ruerg viloyatiga, qo'zg'olon ko'targan dehqonlarga qarshi
katta-katta harbiy kuchlar yuborishga to'g'ri keldi. Xalq qo'zg'olonlari feodal-
absolyutik tartibni bo'shashtirib qo'ydi, lekin muayyan siyosiy rahbar bo'lmagani
uchun bu qo'zg'olonlar mag'lub bo'lishga mahkum edi.
Urushni tamomlash uchun yangidan-yangi daromad qidirib, Mazarini
burjuaziyaning, jumladan Parij burjuaziyasining keng doiralarini ham o'z
ehtiyotsizligi bilan oppozitsiyalar lageriga o'tkazib yubordi. Mazarini lavozimdor
shaxslarning huquq va imtiyozlariga dahl qildi va bu bilan absolyutizmni bu
shaxslar madadidan mahrum etdi. Faqag "moliyachi" largina ilgarigi
vaqtlardagidan yaxshi ravnaq topdi. Fronda shu tarzda (1648-1653) shakllandi. Bu
so'zning ma'nosini aslo "bolalar o'yini" emas, ko'pincha uni "bolalar o'yini" deb
da'vo qiladilar "Fronda" - "sopqon" demakdir.
Lyudovik XIV tomonidan o'z hukmronligi davrining boshidan oxirigacha
olib boriladigan ichki siyosatining asosiy vazifasi dvoryanlarning markazlashgan
diktatura o'rnatishga qaratilgan dasturni amalga oshirishdan iborat bo'ldi 4
.
Birinchidan Mazarini o'lishi bilanoq Lyudovik XIV bundan buyon "o'zimning
birinchi ministrim o'zim bo'laman" deb aytdi. Bu quruq gap emas edi. hatto
Kol`ber va Luvua kabi eng obro'li kishilarni sekin sotib odmoqchi bo'lgan
Lyudovik XIV keyinchalik bu rejadan qaytishga majbur bo'ldi. 1663-1664 yillarda
rotyurerblarga 1631 yildan keyin berilgan dvoryanlik unvoni hamda barcha
31

feodallik unvoni huquqlarining qonuniy emasligi joylarda tekshirishdan o'tkazildi.
Bu tadbirlar, ayniqsa parlamentni jazolash dastlabki vaqtlarda qirol qo'lidagi
hokimiyatni ham kuchaytirdi, lekin bu tadbirlar ham o'zining yomon tomoni bilan
qirolning obro'yini tushurdi, chunki dvoryanlar burjuaziyaning' yuqori tabaqalari
bilan bog'laydigan aloqa vositalarini zaiflashtirdi. Lyudovik XIV «moliyachilar»ni
ham surib chiqardi.
1661 yilda Lyudovik XIV syurendan Nikolay Fukeni kora kursiga bir kancha katta
va kichik moliyachi yordamchilar bilan o'tkazib, Bastiliyaga yubordi. Xukm
qilinganlarning barcha boyliklari xazina foydasiga tortib olindi. Bundan, tashqari
davlatning qarzlari o'zboshimchalik bilan bekor qidindi, davlatiing olgan qarzlari
uchun to'lanadigan foizi kamaytirildi. Bu so'nggi tadbirlar, o'z-o'zidan ma'lumki,
avval davlatning moliya resurslarini va qudratini juda oshirdi. Lekin pirovard-
oqibatda burjuaziyaning davlatga kredit berishni yomonlashtirdi.
Dvoryanlarning kaltabinlik bilan o'tkazgan siyosatining umumiy
xususiyatlari, ya'ni Lyudovik XIV absolyutizmning qanday absolitizm ekanligini
ko'rsatib beruvchi xususiyatlar ana shulardir 18
.
Lyudovik XIV hukmronlik kilgan davrining oxirgi davrida bunday siyosat
dastlabki vaqtlardagiga qaraganda uncha izchillik bilan olib borilmadi, buning
sababi pulga muhtojlikning tobora kuchayib borishi bo'lib, muhtojlik siyosiy
printsiplarga qaramay, sinalgan vositalarni ishga solishga, hatto lavozimlarni
sotishga majbur etdi. Lyudovik XIV tomonidan o'tkazilgan ichki siyosatga doir
eng muhim ishlarning hammasi va tashqi siyosatga doir ishlarning ko'pi
Kolberning bevosita qatnashuvi bilan amalga oshirildi.
18
A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda) (o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”,
– T. 2002
32

XULOSA
Lyudovik XIV davrida amalga oshirilgan tadbirlar, o‘z-o‘zidan ma’lumki,
avval davlatning moliya resurslarini va qudratini juda oshirdi. Lekin pirovard-
oqibatda burjuaziyaning davlatga kredit berishni yomonlashtirdi. Dvoryanlarning
kaltabinlik bilan o‘tkazgan siyosatining umumiy xususiyatlari, ya’ni Lyudovik
XIV absolyutizmning qanday absolitizm ekanligini ko‘rsatib beruvchi xususiyatlar
ana shulardir. Lyudovik XIV hukmronlik kilgan davrining oxirgi davrida bunday
siyosat dastlabki vaqtlardagiga qaraganda uncha izchillik bilan olib borilmadi,
buning sababi pulga muhtojlikning tobora kuchayib borishi bo‘lib, muhtojlik
siyosiy prinsiplarga qaramay, sinalgan vositalarni ishga solishga, hatto
lavozimlarni sotishga majbur etdi. Lyudovik XIV tomonidan o‘z hukmronligi
davrining boshidan oxirigacha olib boriladigan ichki siyosatining asosiy vazifasi
dvoryanlarning markazlashgan diktatura o‘rnatishga qaratilgan dasturni amalga
oshirishdan iborat bo‘ldi
XVII asrning oxiri — XVSH asrning boshlarida Fransiyani ichki va xalqaro
axvoli yomonlashdi.XVIII asrda Fransiyada kapitalistik munosabatlarning
rivojlanishi tezlashdi.Bu jarayon bilan bog‘liq o‘zgarishlar jamoat ongida,
jamiyatning ijtimoiy tarkibida bo‘lib o‘tardi. Bunday xolatda sodir
bo‘layotgan jarayonlar xukumronlik qilayotgan feodal absolyutistik tuzum bilan
ziddiyatga kelar edi 19
.
19
U.Jo‘raev, E.Xoliqov, D.Qodirov “Jahon tarixi”, O‘qituvchi, T.:2014
6 История Франция Т . 1. М. -1985 г.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda)
(o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, – T. 2002
2. O. Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 –
yillar ” “Manaviayt”. – T,2010
3. Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari)
4. Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. II qism . – T . 2005
5. Istoriya Fransiya T. 1. M. -1985 g.
6. Xrestomatiya po novoy istorii (1640-1870) Pod red VT. Sirotkina M. -
1990 g.
7. A. R.Efimov.Metodicheskoe posobie po novoy istorii (1640-1870)
M.-1984 g.
Qo’shimcha adabiyotlar
1 A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda)
(o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, – T. 2002
2 История Франция Т . 1. М . -1985 г
3 Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari) T.: 2014
4 Янги тарих . 1871 — 1917, А. П. Аверьянов ва бошк..; И. М. Кривогуз
тахририда.— Т.: Укитувчи, 1989.
5 U.Jo‘raev, E.Xoliqov, D.Qodirov “Jahon tarixi”, O‘qituvchi, T.:2014
6 История Франция Т. 1. М. -1985 г.
7 O. Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 – yillar
”, “Manaviayt”. – T.: 2010. 97-b
8 O. Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 –
yillar”, “Manaviayt”. – T, 2010. 98-b
9 Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari). T.: 2014168-b
10 Галкин И.С, Застенкер Н.Е, Хвостов В. М. Янги тарих III том (1871-
1918), Т.: 1964.
34

11 A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda)
(o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, – T. 2002
12 Хрестоматия по новой истории (1640-1870) Под. ред. ВТ. Сироткина
М. -1990 г
13 O.Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 –
yillar”, “Manaviayt”. – T.: 2010. 99-b
14 O. Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 –
yillar”, “Manaviayt”. – T.: 2010. 99-b
15 O. Sirojov “Yevropa va amerika davlatlari yangi tarixi (1640-1918 –
yillar”, “Manaviayt”. – T.: 2010. 104-b
16 Галкин И.С, Застенкер Н.Е, Хвостов В. М. Янги тарих II том (1871-
1918), Т.:1964.
17 А. Р.Ефимов.Методическое пособие по новой истории (1640-1870)
М.-1984 г.
18 A.G.Xolliyev “Jahon tarixi” (Garb mamlakatlari 1640-1918- yillarda)
(o’quv - uslubiy qo’llanma). “Universitet”, – T. 2002
19 Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi. II qism . – T . 2005
20 Q.Nasriddinov “Yangi tarix” (ma’ruza matnlari)
21 А. Р.Ефимов.Методическое пособие по новой истории (1640-1870)
М.-1984 г.
22 История Франция Т. 1. М. -1985 г.
Internet ma’lumotlari:
1. www.Ziyonet.uz, www.mirknig.ru,
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Avstriya
3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Chexiya
4. https://uz.wikipedia.org/wiki/Vengriya
5. library.ziyonet.uz/uz/book/download/14733
6. http://militera.lib.ru/common/priester_e01/index.html
35

FRANSIYADA LYUDOVIK XIV NING ICHKI VA TASHQI SIYOSATI.docx

Купить