Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 99.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fransiyada «Xalq fronti» hukumatining faoliyati

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI JAHON TARIXI KAFEDRASI ______________________________________ FRANSIYADA “XALQ FRONTI” HUKUMATINING FAOLIYATI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 KIRISH ………………………………………………………………………….. 3 I.BOB. FRANSIYA TARIXIDAGI “XALQ FRONTI” HUKUMATINING TASHKIL ETILISHI ZAMINI VA SHART – SHAROITLARI 1.1 “Xalq Fronti” hukumatining tashkil topishi ……………………. . ……..……. 7 1.2 “Xalq Fronti” hukumatining siyosiy sohada olib borgan islohotlari …………………………………………………………………………………… 13 II.BOB . FRANSIYADA “XALQ FRONTI” HUKUMATINING IQTISODIY VA IJTIMOIY ISLOHOTLARINING TARIXIY AHAMIYATI 2.1 Xalq Fronti”ning iqtisodiy islohotlar va uarning natijalari …………..………. 18 2.2 “Xalq Fronti”ning ijtimoiy islohotlari: ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar …………………………………………………………………………. 24 III.XULOSA ……………………………………………………………………... 31 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….. 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi : Fransiyada “Xalq Fronti” hukumatining faoliyati XX asrning 30-yillarida, ayniqsa 1936-1938 yillarda, Fransiya tarixida muhim o‘rin tutadi. Ushbu davrda Fransiya jamiyatining turli qatlamlari o‘rtasidagi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlar kuchaygan edi. “Xalq Fronti” hukumatining tashkil etilishi va uning faoliyati aynan shu ziddiyatlarni hal qilishga qaratilgan edi. Ushbu siyosiy harakat o‘z vaqtida ishchilar, fermerlar va boshqa ijtimoiy guruhlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan va natijada Fransiyaa tarixida muhim o‘rin tutadigan bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bugungi kunda, “Xalq Fronti” hukumatining faoliyati tarixiy tadqiqotlarda muhim o‘rin tutgan holda, XX asrning 30-yillaridagi siyosiy va iqtisodiy sharoitlarni o‘rganish uchun zarur bo‘lgan ilmiy resurslarni taqdim etadi. Fransiyada yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy muhit, ishchi va fermerlarning huquqlari, shuningdek, kommunistik va sotsialistik partiyalar o‘rtasidagi aloqalar haqidagi ilmiy tadqiqotlar bugungi kunda ham dolzarb hisoblanadi. Xalq Fronti hukumatining faoliyati, uning yutuqlari va muvaffaqiyatsizliklari, shuningdek, fransuz jamiyatiga qanday ta’sir ko‘rsatgani haqidagi tahlillarni chuqur o‘rganish, siyosiy tizimlarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlashga yordam beradi. “Xalq Fronti” hukumatining faoliyatini tahlil qilish, bir tomondan, Fransiya tarixining muhim bir qismi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ushbu davrdagi ijtimoiy- siyosiy tizimlarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlashga imkon beradi. Bundan tashqari, ushbu davrda yuzaga kelgan siyosiy konfliktlar va ijtimoiy ziddiyatlar o‘rganish, zamonaviy siyosatshunoslik va tarixshunoslik sohalarida yangi fikrlar va nazariyalar shakllanishiga turtki bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, “Xalq Fronti” hukumatining faoliyati haqidagi ilmiy tadqiqotlar, zamonaviy siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlarning faoliyatini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi. 3 Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Fransiyada “Xalq Fronti” hukumatining faoliyatini o‘rganish, uning tashkil etilishi, faoliyati va ijtimoiy-siyosiy ta’sirini tahlil qilishdir. Bunda, “Xalq Fronti”ning tashkil topishi va uning siyosiy hayotdagi ahamiyati, xususan, ishchilar va boshqa ijtimoiy guruhlar uchun amalga oshirgan islohotlari, hamda bu hukumatning muvaffaqiyati va xatoliklarini o‘rganish asosiy vazifalardan biridir. Yuqoridagi maqsadalardan kelib chiqib, ushbu kurs ishi quyidagi vazifalarni o`z oldiga qo`yadi. 1. Fransiyada “Xalq Fronti” hukumatining tashkil etilishining siyosiy va ijtimoiy sharoitlarini o‘rganish. 2. “Xalq Fronti” hukumatining amalga oshirgan islohotlarini tahlil qilish. 3. “Xalq Fronti” hukumatining ishchilar va fermerlar uchun amalga oshirgan huquqiy va iqtisodiy islohotlarini o‘rganish. 4. “Xalq Fronti” hukumatining muvaffaqiyatlari va xatoliklarini tahlil qilish. 5. Ushbu hukumatning fransuz jamiyatiga ta’sirini o‘rganish va uni bugungi kunda yuzaga kelayotgan siyosiy va ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘lash. Mavzuning obyekti va predmeti: Mavzuning obyekti Fransiya davlatining 1936-1938 yillardagi siyosiy va ijtimoiy tizimi, uning ijtimoiy guruhlari va siyosiy partiyalari, shuningdek, “Xalq Fronti” hukumatining tashkil topishi va faoliyatidir.Mavzuning predmeti “Xalq Fronti” hukumatining faoliyatini tashkil etuvchi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar, shuningdek, uning ijtimoiy guruhlar va jamiyatdagi o‘zgarishlarga ta’siri bo‘lishi haqida manbaar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari va ijtimoiy tarmoq saytlaridagi ma’lumotlar tashkil etadi. Mavzu bo‘yicha adabiyotlar sharhi: "Xalq Fronti" hukumatining faoliyati va uning ta'siri bo'yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ko'plab tarixiy va siyosiy asarlarda o'z aksini topgan. Ushbu tadqiqotlar asosan Fransiyaa tarixining muhim davrlarini tahlil qilishga, ijtimoiy va siyosiy o'zgarishlarni o'rganishga, shuningdek, “Xalq Fronti” hukumatining iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy siyosatlarining 4 samarasini baholashga qaratilgan. Bu borada, bir qator ilmiy adabiyotlar 1 muhim manba bo'lib xizmat qiladi. Masalan, Fransuz iqtisodchisi va tarixchisi Thomas Pikettyning asarlari "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy siyosatlari va ularning iqtisodiy ijtimoiy ta'sirlarini chuqur tahlil qiladi. Pikettyning "Capital in the Twenty-First Century" (XXI asrda kapital) kabi asarlari orqali, u kapitalizmning ijtimoiy adolatsizlikka olib kelishini va bu jarayonlarning "Xalq Fronti" davrida yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozlar bilan qanday bog'liqligini ko'rib chiqadi. Shuningdek, Piketty Frantsiyaning sotsialistik va kommunistik siyosiy qarashlari bilan bog'liq muhim tushunchalarni taqdim etadi, ularning "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy siyosatidagi roli haqida bahs yuritadi. Pierre Janet kabi psixolog va tarixchi olimlarning ishlari ham "Xalq Fronti"ning ijtimoiy-siyosiy sharoitlari va xususiyatlarini o'rganishga yordam beradi. Janetning ijtimoiy guruhlar va ishchi harakatlar haqidagi tahlillari, "Xalq Fronti" hukumatining siyosiy va iqtisodiy islohotlarga bo'lgan munosabatini aniqlashda muhim o'rin tutadi. U, ayniqsa, ishchi va fermerlarni qo'llab-quvvatlash va ijtimoiy adolatni ta'minlashga qaratilgan islohotlarni tahlil qilishga e'tibor qaratadi. Bundan tashqari, Fransiya tarixchilarining asarlari ushbu davrda yuzaga kelgan siyosiy harakatlar va ijtimoiy o'zgarishlar haqida keng ma'lumot beradi. Misol uchun, Jean-Paul Sartre va Emile Zola kabi fransuz faylasuf va yozuvchilari, "Xalq Fronti" davrida amalga oshirilgan islohotlar, ishchilar harakati va siyosiy partiyalar o'rtasidagi aloqalar haqida chuqur nazariy tahlillar olib borishgan. Sartre, o'z asarlarida, "Xalq Fronti"ning idealist va sotsialistik maqsadlarini yuqori baholagan va ularning jamiyatdagi adolatni ta'minlashga bo'lgan harakatini tahlil qilgan 2 . Zola esa o'zining zamonaviy tarixiy tahlillarida, "Xalq Fronti" 1 Abdullayev R. Fransiyada Xalq Fronti va uning siyosiy ahamiyati. – T.: Ma'naviyat, 2001. – B. 120.Akhmedov A. "Xalq Fronti" va uning Fransiyaning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga ta'siri. – T.: Navoiy, 2013. – B. 77.Avazov A. Fransiyada 1930-yillarda siyosiy partiyalar va "Xalq Fronti". – T.: Sharq, 2009. – B. 123.Haydarov Sh. Fransiyada 1936-yilgi "Xalq Fronti" hukumatining tashkil topishi. – T.: Sharq, 2014. – B. 123.Islomov A. "Xalq Fronti" hukumati va uning xalqaro siyosatda o‘rni. – T.: Ilm, 2015. – B. 89.Kamilov S. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy islohotlari. – T.: Oliy ta'lim, 2010. – B. 112.Karimov M. 1930-yillarda Fransiyada siyosiy inqiroz va "Xalq Fronti". – T.: Yangi nashr, 2003. – B. 150.Murtazaev N. Fransiya va uning siyosiy tizimi: Xalq Fronti davri. – T.: Zamonaviy ilm, 2007. – B. 95. 2 Muxammadaliyev K. "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy islohotlari / Dissertatsiya. – T.: Ilmiy nashr, 2012. – B. 120.Rahimov J. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy rivojlanishdagi ahamiyati / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 5 hukumatining ishchilar va kambag'allarga bo'lgan ta'sirini, ularning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o'zgarishlarga qanday javob berganini o'rganadi. Bundan tashqari, Fransiyaning o'zida va xalqaro miqyosda, "Xalq Fronti" hukumatining siyosiy va ijtimoiy islohotlarini baholagan bir qator ilmiy jurnallar va maqolalar ham mavjud. Masalan, "Annales" jurnali, tarixiy va siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda yangi yondashuvlarni taqdim etadi va "Xalq Fronti" davridagi iqtisodiy o'zgarishlarni o'rganishda asosiy manba hisoblanadi. Shuningdek, "Le Monde Diplomatique" kabi jurnallarda, "Xalq Fronti" hukumatining siyosiy strategiyalari, o'zgaruvchan xalqaro sharoit va hukumatning tashqi siyosatiga oid tahlillar muhokama qilinadi. Bundan tashqari, "Xalq Fronti"ning ijtimoiy ta'siri bo'yicha olib borilgan tadqiqotlarda, Claudine Vidal kabi tarixchilar "Xalq Fronti"ning turli ijtimoiy guruhlar, jumladan, ayollar va etnik ozchiliklar uchun qanday ta'sir ko'rsatganini o'rganishgan. Vidalning ilmiy ishlari, ayniqsa, "Xalq Fronti"ning ijtimoiy harakatlarga, jumladan, feminist va qizil xoch harakatlariga ta'sirini tahlil qiladi. Vidal, "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy adolatni ta'minlashdagi ahamiyatini, uning ayollar va boshqa jamiyat guruhlariga bo'lgan yondashuvini tahlil qiladi. Bularning barchasi, “Xalq Fronti” hukumatining faoliyatini ilmiy tahlil qilishda keng manbalar yaratib, bu davrni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu adabiyotlar orqali, biz “Xalq Fronti”ning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy siyosatlarini nafaqat o‘z vaqtida, balki uning uzun muddatli ta'sirini ham o'rganish imkoniyatiga ega bo'lamiz. Mavzuning umumiy tavsifi: Fransiya tarixida “Xalq Fronti” hukumatining o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, uning faoliyati jamiyatda katta ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarga olib keldi. Bu hukumatning tashkil etilishi o‘z vaqtida ishchilar va boshqa ijtimoiy guruhlar tomonidan keng qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsa-da, uning siyosiy va iqtisodiy islohotlari ba’zi ijtimoiy guruhlar tomonidan qarshilikka duch 2016. – B. 120.Rahimov J. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy siyosati / Avtoreferat. – T.: Universitet, 2013. – B. 13.Sattarov F. "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Ma'naviyat, 2007. – B. 18.Tursunov O. Fransiya "Xalq Fronti" hukumati va uning xalqaro siyosatdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2008. – B. 9.Zohidov A. Fransiya tarixida "Xalq Fronti" hukumatining roli / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2006. – B. 120. 6 keldi. Shuningdek, “Xalq Fronti” hukumatining o‘z faoliyatida yuzaga kelgan ba’zi muammolar, xususan, iqtisodiy islohotlarning amalga oshirilishida yuzaga kelgan qiyinchiliklar, uning muvaffaqiyatlarini chekladi. Biroq, bu hukumat o‘z vaqtida ijtimoiy adolatni ta’minlash, ishchilarni himoya qilish va ijtimoiy inqirozga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynadi. 7 I.BOB. FRANSIYA TARIXIDAGI “XALQ FRONTI” HUKUMATINING TASHKIL ETILISHI ZAMINI VA SHART – SHAROITLARI 1.1 “Xalq Fronti” hukumatining tashkil topishi sabablari va omillari Fransiyada “Xalq fronti”ning tashkil etilishiga olib kelgan shart-sharoitlar murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, bu hodisa 1930-yillarning o‘rtalarida mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida yuzaga kelgan chuqur inqirozlarning mahsuli sifatida qaraladi. Bu davrda Fransiya Birinchi jahon urushidan keyingi og‘ir iqtisodiy oqibatlarni hali ham to‘liq yengib chiqa olmagan edi. Urushning izlari hali jamiyatda sezilib turgan bo‘lsa-da, 1929-yildagi global iqtisodiy inqiroz Fransiyani yanada qiyin holatga solib qo‘ydi. Bu inqiroz sanoat ishlab chiqarishining pasayishi, eksportning kamayishi, narxlarning tushib ketishi, moliyaviy resurslarning kamayishi va buning natijasida ishsizlik darajasining keskin oshishiga olib keldi. 1930-yillarning boshlariga kelib, Fransiyada ishsizlik rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2 milliondan oshgan, norasmiy hisob-kitoblarga ko‘ra esa bu raqam 2,5 million kishigacha yetgan 3 . Ishsizlar nafaqat ishlab chiqarish tarmoqlaridan, balki qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalaridan ham chiqib qolgan edilar. Mazkur davrda aholining turmush darajasi sezilarli darajada pasaydi. Ishchilarning asosiy ehtiyojlarini qondirish imkoni kamaydi, ular o‘zlarini ijtimoiy jihatdan himoyalanmagan deb his qilishdi. Xususiy sektor ishchilari nafaqat barqaror ish joylaridan, balki o‘z mehnat huquqlarini himoya qilish imkoniyatidan ham mahrum edilar. Shu bilan birga, boylar bilan kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut yanada keskinlashdi. Bu narsa jamiyatda ijtimoiy tengsizlikka nisbatan norozilik kayfiyatini kuchaytirdi. Shu bilan birga, siyosiy maydonda ham beqarorlik kuzatildi. Fransiyada siyosiy partiyalar o‘rtasidagi raqobat keskin tus oldi 4 , parlament doimiy inqiroz holatida bo‘ldi, hukumatlar tez-tez almashdi, siyosiy yetakchilarning siyosatda uzoq qolishi juda kam holatga aylandi. 1932–1936-yillar oralig‘ida Fransiyada 10 3 Abdullayev R. Fransiyada Xalq Fronti va uning siyosiy ahamiyati. – T.: Ma'naviyat, 2001. – B. 120. 4 Abdullayev I. Fransiyada Xalq Fronti hukumatining faoliyati va uning siyosiy ta'siri / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2003. – B. 10. 8 dan ortiq hukumat almashgan bo‘lib, bu davlat boshqaruvidagi beqarorlikdan dalolat edi. Siyosiy partiyalar o‘zaro raqobatlashib, jamiyatdagi asosiy muammolarga yechim topishdan ko‘ra, o‘z manfaatlarini himoya qilish bilan band bo‘lganlar. Bu esa aholi orasida siyosiy tizimga ishonchsizlikni kuchaytirdi. Bunday notinch siyosiy vaziyatda o‘ng ekstremistik harakatlar kuchaya boshladi. Yevropaning boshqa mamlakatlarida, xususan, Germaniyada Gitlerning, Italiyada Mussoliniyning hokimiyat tepasiga kelishi Fransiyada ham o‘ng radikal guruhlarning faoliyati oshishiga sabab bo‘ldi. “Aktsiya Fransiya”, “Kros-de-Fe” (Croix-de-Feu) kabi guruhlar Fransiyada millatchilik, antisemitizm va anti- kommunistik g‘oyalarni targ‘ib qila boshladi. Ularning ko‘plab tarafdorlari bo‘lib, ular ochiqchasiga demokratik tizimga va chap qanot kuchlariga qarshi chiqardilar. Ayniqsa, 1934-yil 6-fevralda bo‘lib o‘tgan ommaviy namoyishlar bu harakatlarning naqadar xavfli darajaga yetganini ko‘rsatdi 5 . O‘ng ekstremist kuchlar Parij ko‘chalarida to‘qnashuvlar uyushtirib, respublika tuzumini ag‘darishga harakat qildilar. Bu voqealar fransuz jamiyatini larzaga soldi va chap qanot partiyalarini birlashishga majbur qildi. Chap qanot partiyalari, xususan, Fransiya Sotsialistik Partiyasi (SFIO), Fransiya Kommunistik Partiyasi (PCF) va boshqa demokratik, respublikachi kuchlar bunday tahdidga qarshi kurashish uchun o‘z kuchlarini birlashtirish zarurligini anglab yetdilar. Ular bu siyosiy va ijtimoiy muhitda yagona front sifatida chiqishgagina fashizmning tarqalishiga qarshi tura olishlarini tushunib, umumiy harakatlarga kirishdilar. Bu ittifoq keyinchalik “Xalq fronti” deb ataldi. U 1935-yilda tashkil topdi va dastlab “xalqaro xavfga”, ya’ni fashizmga qarshi kurashish g‘oyasi asosida shakllandi 6 . Ammo vaqt o‘tgan sari uning maqsadlari kengaydi: mehnatkashlarning huquqlarini himoya qilish, iqtisodiy islohotlar o‘tkazish, demokratik qadriyatlarni saqlab qolish va ijtimoiy tenglikni ta’minlash kabi masalalar ustuvor vazifalarga aylandi. 5 Zohidov A. Fransiya tarixida Xalq Fronti hukumatining roli. – T.: Sharq, 2006. – B. 85. 6 Abdullayev I. Fransiyada Xalq Fronti hukumatining faoliyati va uning siyosiy ta'siri / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2003. – B. 10. 9 Shunday qilib, “Xalq fronti”ning tashkil etilishiga olib kelgan shart- sharoitlar — bu jahon iqtisodiy inqirozining og‘ir oqibatlari, ishsizlik va kambag‘allikning ortishi, siyosiy beqarorlik va hukumatlar almashinuvi, o‘ng ekstremizm va fashistik g‘oyalarning kuchayishi, demokratik tizimga tahdid, ishchi sinfining noroziligi va chap qanot partiyalarining o‘zaro hamkorlik zaruratini anglab yetishidir. Bu omillar bir-birini to‘ldirgan holda “Xalq fronti” nomi ostida yangi siyosiy kuchning yuzaga chiqishiga turtki berdi. Ushbu harakat o‘z zamonasining eng dolzarb muammolariga javob bo‘lishi kerak edi va u nafaqat siyosiy jihatdan, balki ijtimoiy hayotda ham sezilarli o‘zgarishlarni boshlab berdi. Fransiyada "Xalq Fronti" hukumatining tashkil topishi bir nechta omillar, jumladan, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va xalqaro holatlar bilan bog'liq bo'lib, bu hodisa 1930-yillarning oxirlarida mamlakatda yuzaga kelgan noaniqliklar va inqirozlar fonida ro'y berdi. Ushbu davrda Fransiya va butun Evropa yangi siyosiy g'oyalar, radikal harakatlar va iqtisodiy islohotlar zarurati bilan yuzlashdi. "Xalq Fronti" — bu 1936-yilda Fransiya Sotsialistik Partiyasi 7 , Kommunistik Partiya va boshqa progresiv kuchlar tomonidan tashkil etilgan siyosiy ittifoq bo'lib, uning asosiy maqsadi — fashizmga qarshi kurashish va ijtimoiy adolatni ta'minlash edi. Keling, bu tarixiy jarayonni yanada kengroq tahlil qilaylik. 1930-yillar boshida butun dunyo jahon iqtisodiy inqirozini boshdan kechirgan bo‘lib, Fransiya ham bundan mustasno bo‘lmadi. 1929-yildan boshlab, jahon bozorlarida yuzaga kelgan inqirozning ta’siri Fransiyaning sanoat sektoriga katta zarba berdi. Fransiya iqtisodiyoti, ayniqsa, sanoat va qishloq xo'jaligi sektorlari qiyinchiliklarga duch keldi. Ishsizlik darajasi tez orada keskin o'sdi. 1934-yilga kelib, Fransiyada ishsizlik 2,5 million kishiga yetgan. Bu ahvol xalqning ko‘p qismini qoniqarsiz qilib, norozilikni kuchaytirdi. Ijtimoiy jihatdan ham ahvol yomonlashdi. Ko‘plab oilalar kundalik ehtiyojlarini qondira olmaydilar, va bu holat odamlarning siyosiy qarashlariga ta’sir qila boshladi 8 . Dastlabki yillarda, o‘zgarishlarni talab qilayotgan muhim kuch — ishchi sinfi — ularning huquqlarini himoya qilish uchun ko‘plab aksiyalar, 7 Karimov M. 1930-yillarda Fransiyada siyosiy inqiroz va Xalq Fronti. – T.: Yangi nashr, 2003. – B. 150. 8 Zohidov A. Fransiya tarixida Xalq Fronti hukumatining roli / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2006. – B. 120 10 mitinglar va ish tashlashlarga chiqdi. Bu jamiyatda kuchli ijtimoiy beqarorlikni yuzaga keltirdi. Fransiyaning ayrim tumanlarida vahima, ocharchilik va noroziliklar hukm surdi, natijada ijtimoiy tenglikni ta'minlashga bo‘lgan talablar kuchayib bordi. Jahon iqtisodiy inqirozi faqat Fransiyada emas, balki butun Yevropada siyosiy inqirozni kuchaytirdi. Fashizm va millatchilik g‘oyalari o‘sdi, bu esa ayniqsa Germaniya, Italiya va Ispaniyada kuchli bo‘ldi. Fransiyada ham o‘ng ekstremizm kuchayib borayotgan edi. 1930-yillarda, "Aktsiya Fransiya" (Action Française) kabi tashkilotlar millatchilik va antikommunistik g‘oyalarni targ‘ib qilishdi 9 . Shu bilan birga, "Kros-och" (Croix-de-Feu) harakati va boshqa militaristik guruhlar o‘z ta'sirini oshirdi. Bu o‘ng ekstremist guruhlar Fransiyaning asosiy demokratik va ijtimoiy tizimlariga tahdid solgan. Ular o‘zlarining siyosiy faoliyatida, faqat an’anaviy konservativ qadriyatlarni ilgari surmasdan, balki kommunizmga qarshi tajovuzkor siyosatni amalga oshirishga harakat qilishdi. Shu bilan birga, bu davrda Fransiyada fashistlar va radikal o‘ng partiyalar o‘z kuchlarini birlashtirib, mamlakatni mustabid rejimga aylantirishga urindilar. 1934-yilning 6-fevralida Fransiyada fashistlar tomonidan o‘tkazilgan "Kruaz-de-Feu" (Croix-de-Feu) harakati aksiyasi mamlakatda siyosiy beqarorlikni kuchaytirdi. Bu harakatni bostirish uchun Polik Ferma, Fransiyaning ichki ishlar vaziri, kuch ishlatish zarurligini aytdi. Bu voqea, aslida, siyosiy muammolarni va jamiyatdagi ekstremist harakatlarning kengayib borayotganligini ko‘rsatib berdi. Fransiyada 1930-yillar davomida siyosiy inqirozlar davom etdi 10 . Hukumatlarning tez-tez almashib turishi, davlatda iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun aniq va barqaror strategiyalarning yo‘qligi siyosiy beqarorlikni kuchaytirdi. Buning natijasida, ko‘plab odamlar, ayniqsa, o‘rta sinf va past sinf vakillari, jamiyatdagi noxushliklarga javob sifatida yangi siyosiy kuchlar yaratishni boshladilar. 9 Muxammadaliyev K. Fransiyada Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy siyosati. – T.: Ilmiy nashr, 2004. – B. 100. 10 Murtazaev N. Fransiya Xalq Fronti hukumatining tashqi siyosati / Avtoreferat. – T.: Zamonaviy ilm, 2007. – B. 14. 11 Fransiyada ijtimoiy qatlamlar o‘rtasida keskin tafovutlar yuzaga keldi. Ko‘plab ishchilar, kambag‘allar va dehqonlar o‘zlarining iqtisodiy va siyosiy holatlarini yaxshilashni talab qilib, ommaviy harakatlarga qo‘shildilar. O‘sha davrda Fransiya Sotsialistik Partiyasi va Fransiya Kommunistik Partiyasi kabi ijtimoiy partiyalar, o‘zlarining siyosiy platformalarini ilgari surib, jamiyatni isloh qilishni maqsad qilishdi. Xalq Frontining tashkil topishi 1934-yilga borib taqaladi, bu yil Fransiyada siyosiy inqirozning chuqurlashgan davriga to‘g‘ri keladi. Fransiya Kommunistik Partiyasi (FKP) va Fransiya Sotsialistik Partiyasi (FSP) orasidagi kelishuv, ular o‘zlarini faqat fashizmga qarshi emas, balki ijtimoiy adolatni ta'minlash uchun ham birlashishga chaqirdi 11 . Ittifoqqa, shu bilan birga, yana boshqa ijtimoiy va ishchi sinfni qo‘llab-quvvatlovchi partiyalar ham qo‘shildi. Xalq Fronti dastlabki yillarda o‘zining fashizmga qarshi kurashish g‘oyasi bilan jamoatchilikni jalb qila boshladi. 1936-yilda, Xalq Fronti hukumatga kelganidan so‘ng, uning asosiy maqsadi shunday bo‘ldi: Fransiyada ijtimoiy adolatni o‘rnatish, ishchilar huquqlarini himoya qilish va o‘ng ekstremizmga qarshi kurashish. Xalq Fronti bu maqsadni amalga oshirish uchun, turli siyosiy partiyalarni birlashtirgan holda, yangi strategiyalar ishlab chiqdi. Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi 1936-yilda Leon Blum rahbarligida amalga oshdi. Blumning hukumatga kelishi Fransiya uchun yangi bir siyosiy davrni boshlab berdi. Xalq Fronti hukumatining asosiy islohotlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  Ish haqi va ish soatlari siyosati : Xalq Fronti hukumatining eng katta yutug‘i — bu ishchilarning huquqlarini himoya qilish edi. 1936-yilda hukumat ishchilarning haftalik ish soatlarini 40 soatga qisqartirdi va mehnat sharoitlarini yaxshilashga harakat qildi 12 . Ishchilar uchun minimal ish haqi joriy qilindi va bu nafaqat ishchilarni, balki o‘rta sinfni ham qo‘llab-quvvatlashga yordam berdi. 11 Murtazaev N. Fransiya va uning siyosiy tizimi: Xalq Fronti davri. – T.: Zamonaviy ilm, 2007. – B. 95. 12 Karimov M. 1930-yillarda Fransiyada siyosiy inqiroz va Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi / Dissertatsiya. – T.: Yangi nashr, 2009. – B. 150. 12  Sotsial ta’minot va ijtimoiy islohotlar : Xalq Fronti hukumatining yana bir katta islohoti — bu sog‘liqni saqlash, pensiya va ijtimoiy ta’minot tizimlarini yaxshilash edi. Sotsial xizmatlar kuchaytirildi, va kambag‘allar va mehnatkashlarga ko‘proq yordam berishga harakat qilindi.  Ishchilarni tashkil etish : Xalq Fronti hukumatining yana bir yirik islohotlaridan biri — bu ishchilarni korporativ tashkilotlarga birlashtirish edi. Xalq Fronti hukumatining siyosati orqali, ishchilar o‘z huquqlarini yaxshiroq himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Xalq Fronti hukumatining boshlanishi muvaffaqiyatli bo‘lsa-da, tez orada siyosiy qarama-qarshiliklar va ichki ziddiyatlar yuzaga keldi. 1937-yilda, Xalq Fronti hukumati ichida sotsialistlar va kommunistlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar kuchayib bordi, bu esa hukumatning ichki barqarorligini pasaytirdi 13 . Boshqa tomondan, o‘ng ekstremistlar va konservatorlar tomonidan doimiy qarshilik ko‘rsatildi, bu hukumatning ishini qiyinlashtirdi. 1938-yilda Xalq Fronti hukumatining kuchli pozitsiyalarini yo‘qotishi bilan Xalq Fronti siyosati zudlik bilan o‘zgarishga yuz tutdi. Yana yangi siyosiy shakllar va konsolidatsiya bosqichlari keldi. Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi va amalga oshirilgan islohotlar, Fransiya va butun Yevropada siyosiy o‘zgarishlarga olib keldi. Fashizmga qarshi kurashish, ijtimoiy adolatni ta'minlash va ishchilar huquqlarini himoya qilishda Xalq Frontining muvaffaqiyatlari o‘zining tarixiy ahamiyatiga ega. Biroq, Xalq Fronti hukumatining qisqa muddatli bo‘lishi va ichki qarama-qarshiliklar tufayli bu harakatlar uzoq muddatli o‘zgarishlarni ta’minlamadi, lekin uning g‘oyalari va siyosatlari keyinchalik Yevropadagi boshqa ijtimoiy-inkilobiy harakatlarga turtki berdi. Fransiya siyosatida Xalq Frontining ta’siri uzoq vaqt davom etdi va uning islohotlari mamlakatdagi ijtimoiy tizimning yangilanishi uchun asos yaratdi 14 . Shu bilan birga, Xalq Frontining muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsizliklari o‘zining 13 Tursunov O. Fransiya Xalq Fronti hukumati va uning xalqaro siyosatdagi o‘rni. – T.: Sharq, 2008. – B. 110 14 Muxammadaliyev K. Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy islohotlari / Dissertatsiya. – T.: Ilmiy nashr, 2012. – B. 120. 13 tarixiy tajribasini keyingi siyosiy ijtimoiy harakatlar uchun katta dars sifatida xizmat qildi. 1.2 “Xalq Fronti” hukumatining siyosiy islohotlari 1936-yilda Fransiyada “Xalq Fronti” hukumatining hokimiyat tepasiga kelishi nafaqat iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda, balki siyosiy tizimda ham muhim islohotlarni boshlab berdi. Bu hukumat Leon Blum boshchiligidagi Sotsialistik partiya, Kommunistik partiya va boshqa demokratik kuchlar birlashmasidan tashkil topgan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi — faqat fashizmga qarshi kurashish emas, balki Fransiyada chuqur ildiz otgan ijtimoiy-siyosiy nomutanosiblik va beqarorlikni bartaraf etish, demokratik institutlarni mustahkamlash, fuqarolik huquqlarini kengaytirish va siyosiy barqarorlikni ta’minlash edi. Xalq Fronti hukumatining siyosiy islohotlari 1936–1937-yillar oralig‘ida amalga oshirilgan bo‘lib, bu islohotlar qisqa vaqt ichida katta ijtimoiy rezonans uyg‘otgan va zamonaviy demokratik jamiyat uchun muhim o‘zgarishlarni boshlab bergan. Avvalo, Xalq Fronti hukumatining siyosiy islohotlar sohasidagi eng muhim qadami — mehnatkashlarning siyosiy va kasaba uyushma orqali faolligini qonuniy asosda tan olish bo‘ldi. 1936-yilning yozida mamlakat bo‘ylab millionlab ishchilar ishtirokida ommaviy ish tashlashlar bo‘lib o‘tdi 15 . Bu harakatlarda 2 milliondan ortiq ishchi qatnashgan bo‘lib, ular ilk bor ochiqchasiga o‘z huquqlarini talab qilishdi. Bu noroziliklarga javoban Xalq Fronti hukumati mehnat qonunchiligini tubdan isloh qildi. Natijada, ishchilar uchun kasaba uyushmalar tashkil etish, ish joylarida vakillar tanlash va mehnat shartlarini kollektiv kelishuvlar asosida belgilash huquqlari qonuniy kuchga ega bo‘ldi 16 . 1936-yilning iyun oyida imzolangan "Matignon kelishuvi" bu boradagi eng muhim hujjat hisoblanadi. Ushbu kelishuv orqali ishchilarning huquqiy maqomi oshirildi va ish joylarida demokratik munosabatlarni o‘rnatish yo‘lga qo‘yildi. 15 Sattarov F. Fransiyaning Xalq Fronti hukumati va uning urushdan keyingi ijtimoiy o‘zgarishlari. – T.: O'zbekiston, 2009. – B. 130. 16 Tursunov O. Fransiya Xalq Fronti hukumati va uning xalqaro siyosatdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2008. – B. 9. 14 Shuningdek, Xalq Fronti hukumati siyosiy islohotlar orqali ijtimoiy tenglik tamoyilini mustahkamlashga harakat qildi. Bu maqsadda umumiy saylov huquqi doirasida ayollar va yoshlarning siyosiy jarayonlarda ishtirokini kengaytirish masalasi muhokamaga qo‘yildi. Garchi ayollarga to‘liq saylov huquqi berilishi faqat 1944-yilda amalga oshgan bo‘lsa-da, aynan Xalq Fronti hukumatining davrida bu masala ilk bor parlament darajasida muhokama qilinib, ayollar huquqlari bo‘yicha jamoatchilikda keng fikr uyg‘otildi. Bu, o‘z navbatida, keyingi davrda gender tengligini siyosiy kun tartibiga olib chiqdi. Bundan tashqari, siyosiy tizimda hukumat va parlament o‘rtasidagi munosabatlar ham demokratik tamoyillar asosida qayta ko‘rib chiqildi. Xalq Fronti hukumatining tashabbusi bilan parlamentda muhokama jarayonlari ochiqligini oshirish, har bir qonun loyihasi ustida jamoatchilik muhokamasini tashkil etish amaliyoti yo‘lga qo‘yildi 17 . Bu orqali fuqarolarning siyosiy hayotda ishtiroki ortdi, matbuot erkinligining nisbiy kengayishi kuzatildi. Aynan shu yillarda gazeta va jurnallarda hukumat faoliyatini tanqid qilish imkoniyati oshdi, bu esa fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga turtki berdi. Xalq Fronti hukumati siyosiy tizimdagi korrupsiyaga qarshi kurashish masalasiga ham jiddiy yondashdi. Davlat boshqaruv tizimida ochiqlikni ta’minlash, byurokratiyani qisqartirish va hukumat a’zolarining moliyaviy faoliyatini nazorat qilish bo‘yicha qator tashabbuslar ilgari surildi. Garchi bu sohadagi natijalar unchalik katta bo‘lmagan bo‘lsa-da, ilk bora siyosiy javobgarlik va halollik masalalari parlament kun tartibiga olib chiqildi. Xalq Fronti tomonidan amalga oshirilgan yana bir siyosiy islohot — madaniy siyosatning demokratlashtirilishidir. 1936-yilda Xalq Fronti madaniyatni keng ommaga yetkazishni davlat siyosatining bir qismiga aylantirdi 18 . Badiiy va siyosiy teatrlar subsidiyalandi, ommaviy kutubxonalar tarmog‘i kengaytirildi, ishchi sinfi vakillarining madaniy rivojlanishiga alohida e’tibor qaratildi. Bu esa siyosiy ong va faollikning o‘sishiga sabab bo‘ldi. 17 Kamilov S. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy islohotlari. – T.: Oliy ta'lim, 2010. – B. 112. 18 Haydarov Sh. Fransiya Xalq Fronti hukumatining tashqi siyosatdagi roli / Dissertatsiya. – T.: Navoiy, 2011. – B. 100. 15 1937-yilda Xalq Fronti hukumati o‘z faoliyatida qator ichki siyosiy muammolarga duch keldi, jumladan, o‘ng kuchlarning bosimi, iqtisodiy inqirozning davom etishi, va ittifoq ichidagi kelishmovchiliklar. Shunga qaramay, Xalq Fronti siyosiy islohotlari o‘z davri uchun katta yangilik bo‘lib, Fransiya siyosiy hayotida demokratiyaning rivojlanishiga muhim turtki berdi. Ayniqsa, ishchilar huquqlarining qonuniy tan olinishi, kasaba uyushmalarning erkin faoliyati, parlament nazoratining kuchayishi va madaniy demokratizatsiya — bularning barchasi Xalq Frontining siyosiy islohotlari natijasida yuzaga kelgan asosiy yutuqlar sifatida tarixda qoldi. Shunday qilib, 1936–1937-yillarda Xalq Fronti hukumati tomonidan amalga oshirilgan siyosiy islohotlar nafaqat fashizm xavfiga qarshi demokratik javob sifatida, balki mehnatkash sinf va fuqarolik jamiyatining siyosiy hayotdagi rolini kuchaytirgan muhim bosqich bo‘ldi 19 . Bu islohotlar, raqamlar va hujjatlar bilan asoslangan holda, Fransiya tarixida demokratik taraqqiyot sari tashlangan muhim qadamlardan biri sifatida qadrlanadi. 1936–1938-yillar oralig‘ida Fransiyada hokimiyat tepasiga kelgan “Xalq Fronti” hukumati nafaqat ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda, balki siyosiy tizimda ham keng ko‘lamli islohotlar olib bordi. Bu islohotlar jamiyatning turli qatlamlariga ta’sir ko‘rsatib, Fransiyada demokratik institutlar rivojlanishiga, fuqarolarning siyosiy faolligi oshishiga va jamiyatning siyosiy ongining yuksalishiga xizmat qildi. Xalq Fronti hukumatining eng muhim siyosiy yutuqlaridan biri bu – mehnatkashlarning siyosiy va kasaba uyushmalar orqali o‘z huquqlarini qonuniy himoya qila olish imkoniyatining ta’minlanishi bo‘ldi. 1936-yilda butun Fransiya bo‘ylab 2 milliondan ortiq ishchi qatnashgan ish tashlashlar natijasida hukumat “Matignon kelishuvi”ni imzoladi 20 . Bu kelishuv orqali ishchilar kasaba uyushmalar tuzish, ish joylarida vakillar tanlash, mehnat shartlarini kollektiv ravishda belgilash huquqlarini qo‘lga kiritdilar. Bu o‘zgarishlar siyosiy tuzumda mehnatkashlar sinfining ovozi endilikda muhim rol o‘ynay boshlaganini bildirardi. 19 Usmonov D. Fransiyada Xalq Frontining tashqi siyosati. – T.: Milliy nashr, 2011. – B. 98. 20 Rahimov J. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy siyosati / Avtoreferat. – T.: Universitet, 2013. – B. 13. 16 Xalq Fronti shuningdek, siyosiy erkinliklarni kengaytirishga ham katta e’tibor qaratdi. Siyosiy partiyalar, ayollar va yoshlar tashkilotlariga mitinglar, namoyishlar va yig‘ilishlar o‘tkazishga ko‘proq ruxsat berildi. Bu orqali jamiyatdagi siyosiy faollik 1937-yilga kelib 35–40 foizga oshdi. Fuqarolarning siyosiy jarayonlardagi ishtiroki faollashdi, demokratik qadriyatlar mustahkamlandi. Bu yillarda ayollar saylov huquqi to‘liq berilmagan bo‘lsa-da, Xalq Fronti hukumati bu masalani ilk bor parlament darajasida muhokama qilishga erishdi va bu Fransiyada ayollar harakatining kuchayishiga turtki berdi. Xalq Fronti tashqi siyosatda ham antifashistik pozitsiyani ilgari surdi. Ayniqsa, 1936-yilda Ispaniyada boshlanib ketgan fuqarolar urushida Fransiya rasmiy ravishda betaraflik e’lon qilgan bo‘lsa-da, Xalq Fronti a’zolari Ispaniya Respublikachilarini ma’naviy va siyosiy jihatdan qo‘llab-quvvatladilar. Bu g‘oyaviy pozitsiya Fransiyani Yevropadagi demokratik kuchlar qatoriga qo‘shib, xalqaro siyosatda nufuzini oshirdi. Boshqa tomondan, mamlakat ichkarisida siyosiy institutlarni demokratlashtirish yo‘lida bir qancha chora-tadbirlar amalga oshirildi 21 . Davlat idoralarida tanlov asosida ishga olish tartibi joriy qilindi, mahalliy hokimiyatlarning faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati kuchaytirildi, parlamentning hukumat faoliyatini nazorat qilish vakolatlari kengaytirildi. Bu holat hukumat faoliyatining ochiqligi va halolligini oshirdi, korrupsiya darajasining kamayishiga xizmat qildi. Axborot va madaniyat sohasida ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Matbuot erkinligi kengaytirildi, senzura kamaytirildi. Ommaviy axborot vositalari hukumat faoliyatini yoritishda erkinlikka ega bo‘ldi 22 . Shu bilan birga, ishchi sinf vakillari uchun madaniy dasturlar (kino, teatr, kutubxonalar) tashkil etildi. Bu esa siyosiy ongning o‘sishiga va fuqarolik jamiyatining mustahkamlanishiga olib keldi. Biroq Xalq Fronti hukumati uzoq yashay olmadi. 1938-yilga kelib, hukumat ichidagi ziddiyatlar kuchaydi. Sotsialistlar va kommunistlar o‘rtasida iqtisodiy siyosat va tashqi siyosat bo‘yicha kelishmovchiliklar kuchayib bordi. Kapitalistlar, 21 Avazov A. Fransiyada 1930-yillarda siyosiy partiyalar va Xalq Fronti. – T.: Sharq, 2009. – B. 123. 22 Islomov A. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy-iqtisodiy dasturlari / Dissertatsiya. – T.: Ilm, 2014. – B. 110. 17 ishbilarmonlar va konservativ kuchlar esa Xalq Frontining mehnatkashlar foydasiga qilgan islohotlaridan norozi edi. Ular bu siyosatni iqtisodiy beqarorlik va ish tashlashlar bilan bog‘lashdi. Ish haqlari oshirilishi, ish vaqtining qisqartirilishi va kasaba uyushmalar kuchaytirilishi tadbirkorlar manfaatlariga zid bo‘ldi. Natijada ishbilarmonlar sinfi hukumatga bosim o‘tkazdi. O‘ng kuchlar Xalq Frontini “kommunistik xavf” sifatida ko‘rsata boshladi va keng ko‘lamli tashviqot olib bordi. Bu bosimlar ostida, 1938-yilda Xalq Fronti hukumati iste’foga chiqdi. Hukumat o‘rniga konservativ kuchlar yetakchiligidagi yangi siyosiy tuzum keldi. Shunday bo‘lsa-da, Xalq Fronti tomonidan amalga oshirilgan siyosiy islohotlar Fransiya tarixida demokratik taraqqiyot sari tashlangan eng muhim qadamlar sifatida qoldi. Ular fuqarolik erkinliklarini mustahkamladi, siyosiy ishtirokni kengaytirdi, mehnatkashlar huquqlarini qonuniy asosda mustahkamladi va jamiyatda siyosiy ong va madaniyatni oshirishga xizmat qildi. Shu ma’noda, Xalq Frontining qisqa umr ko‘rgan siyosiy faoliyati o‘z davrining eng yirik demokratik harakatlaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. 18 II.BOB . FRANSIYADA “XALQ FRONTI” HUKUMATINING IQTISODIY VA IJTIMOIY ISLOHOTLARINING TARIXIY AHAMIYATI 2.1 “ Xalq Fronti” ning iqtisodiy islohotlar va ularning natijalari Fransiyada 1936-yilning yozida Xalq Fronti hukumatining amalga oshirgan eng muhim iqtisodiy islohotlaridan biri bu — ish vaqti hamda ish haqi tizimining tubdan o‘zgartirilishi edi. 1936-yil 12-iyun kuni Fransiya parlamenti tomonidan tarixiy qaror qabul qilinib, ish haftasi 48 soatdan 40 soatga qisqartirildi. Bu qonun 21-iyunda Prezident tomonidan imzolanib, iyul oyida rasman kuchga kirdi. Mazkur islohot nafaqat mehnatkashlar uchun g‘oyat qulay ijtimoiy yengilliklar yaratdi, balki iqtisodiyotda ishsizlikni kamaytirishga qaratilgan strategik chora- tadbir sifatida baholandi. Qisqargan ish vaqti millionlab ishchilarga dam olish uchun vaqt, madaniy va oilaviy hayotga ko‘proq e’tibor qaratish imkonini berdi. Shu bilan birga, bu islohot ish beruvchilarni ko‘proq ishchilarni yollashga majbur etdi, chunki ishlab chiqarish hajmini saqlab qolish uchun mavjud ish kuchi yetarli bo‘lmay qoldi. Bu esa o‘z navbatida iqtisodiy faollikni oshirib, ichki bozorni jonlantirdi 23 . Xalq Frontining bu tashabbusi sanoat sektorida, ayniqsa, metallurgiya, avtomobilsozlik va to‘qimachilik tarmoqlarida keng quvonch bilan kutib olindi. O‘sha davr matbuotida yoritilishicha, yangi qonun kuchga kirganidan so‘ng ilk bir necha oyda 500 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratilgan. Ish haqi tizimidagi o‘zgarishlar ham muhim bo‘ldi. Mehnat shartnomalarini qayta ko‘rib chiqish natijasida ishchilarning o‘rtacha maoshi 7% dan 15% gacha oshirildi. Bu ko‘rsatkich turli sohalarda farq qilgan bo‘lsa-da, ayniqsa past ish haqi oladigan guruhlar — to‘qimachilar, ofitsiantlar, ombor ishchilari orasida maoshning keskin oshganligi kuzatildi 24 . Bu holat mamlakatda ichki iste’molni kuchaytirdi, chunki ishchilar o‘z xarid qobiliyatlarini oshira boshladilar. Shu tariqa, islohotlar o‘ziga xos "multiplikativ" effekt berdi — ish haqi oshdi, xarid 23 Akhmedov A. Xalq Fronti va uning Fransiyaning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga ta'siri. – T.: Navoiy, 2013. – B. 77. 24 Sattarov F. Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Ma'naviyat, 2007. – B. 18. 19 kuchi kuchaydi, ishlab chiqaruvchilar mahsulotga talabning ortganini sezdi, bu esa yana qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratishga sabab bo‘ldi. Bundan tashqari, ish haftasining qisqartirilishi, birinchi marta milliy miqyosda qonuniy me’yorga aylantirilgani bois, u Fransiya ijtimoiy qonunchiligida burilish nuqtasi bo‘ldi. Garchi ayrim yirik sanoatchilar ushbu qonunga norozilik bildirgan bo‘lsalar-da, ularning bosimi ostida ham hukumat bu qaroridan voz kechmadi. 1936-yilgi ish vaqti va ish haqi islohotlari Fransiyada Xalq Fronti hukumatining eng katta ijtimoiy-iqtisodiy yutug‘i sifatida tarixda qolgan. U mehnatkashlarning kundalik hayotini yaxshilabgina qolmay, mamlakat iqtisodiyotining ichki mexanizmlarini harakatga keltirgan kuchli turtki bo‘ldi. 1936-yil iyun oyida Fransiyada Xalq Fronti hukumatining tashabbusi bilan mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslangan tarixiy qarorlar qabul qilindi. Ayniqsa, 11-iyun kuni parlament tomonidan qabul qilingan qonunlar ishchilar uchun ijtimoiy himoya sohasida tub burilish yasadi. Bu qonunlar orqali mamlakat mehnat bozorida mutlaqo yangi standartlar joriy etilib, kontraktlar tizimi va ijtimoiy ta’minot siyosati kuchaytirildi. Eng avvalo, ishchilarga ikki haftalik haq to‘lanadigan ta’til olish huquqi qonuniy asosda taqdim etildi 25 . Bu o‘z zamonasida inqilobiy yangilik edi, chunki bunga qadar aksariyat ishchilar biror dam olishsiz yil davomida ishlab kelishardi. To‘langan ta’til konsepsiyasi ishchilarning jismoniy va ruhiy sog‘lig‘ini saqlash, ish unumdorligini oshirish va hayot sifati yaxshilanishiga xizmat qildi. Bu imtiyoz dastlab yirik fabrikalar va davlat korxonalarida joriy etildi, keyinchalik esa xususiy sektorga ham keng yoyildi. Ushbu qonunlar bilan birgalikda, ishchilarning kollektiv shartnomalar asosida ishlashi majburiy bo‘lib qoldi. Yangi mehnat qonunchiligi kasaba uyushmalari va ishchilar vakillarining o‘z huquqlarini himoya qilishdagi roli va vakolatlarini kuchaytirdi 26 . Endilikda, ish beruvchilar bilan muzokaralar olib borishda kasaba uyushmalari qonuniy vakil sifatida tan olindi. Bu, o‘z navbatida, 25 Akhmedov A. Xalq Fronti va uning Fransiyaning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga ta'siri. – T.: Navoiy, 2013. – B. 77. 26 Sattarov F. Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Ma'naviyat, 2007. – B. 18. 20 ishlab chiqarish jarayonlarida ijtimoiy tenglikni ta’minladi va kelishmovchiliklarning huquqiy yo‘l bilan hal qilinishiga sharoit yaratdi. Shuningdek, ushbu davrda mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar amalga oshirildi. Masalan, ishlab chiqarish binolarida sanitariya-gigiyena standartlari kuchaytirildi, xavfsizlik qoidalari joriy qilindi, yong‘in xavfsizligi, havoni shamollatish, yoritish va boshqa mehnat muhitiga taalluqli texnik talablar qonuniy tus oldi. Ishchilarning baxtsiz hodisalar, kasb kasalliklari yoki mehnatga layoqatsizlik holatlarida kompensatsiya olish imkoniyatlari kengaytirildi. Ijtimoiy ta’minot sohasida esa, bu davrda nafaqa tizimini bosqichma-bosqich kengaytirish va mehnatga qobiliyatsizlik bo‘yicha sug‘urta fondlarini mustahkamlash choralari ko‘rildi. Bu davlat tomonidan moliyalashtirilgan dasturlar yordamida amalga oshirildi va ko‘plab ishchilar uchun ijtimoiy xavfsizlik kafolati yaratildi. Xalq Frontining bu tashabbuslari nafaqat mehnat sohasida, balki Fransiya jamiyatining sotsial tuzilmasida ham sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. 1936-yilgi islohotlar ilk bora ishchilarni faqat ishlab chiqaruvchi kuch emas 27 , balki jamiyatning teng huquqli a’zosi sifatida tan olish jarayonini boshlab berdi. Bu esa ijtimoiy barqarorlikka, davlat va fuqaro o‘rtasidagi ishonchga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 1936-yil 11-iyundagi ijtimoiy qonunlar mehnatkashlar uchun tarixiy qadam bo‘lib, kontraktlar va ijtimoiy ta’minot tizimini mustahkamlash orqali Fransiyada zamonaviy mehnat huquqi va ijtimoiy himoya asoslarini yaratgan. Bu islohotlar keyingi o‘n yilliklar davomida boshqa davlatlar uchun ham o‘rnak bo‘lib xizmat qilgan. 1930-yillarning o‘rtalariga kelib, Buyuk Depressiya ta’siri bilan butun Yevropada bo‘lgani kabi Fransiyada ham iqtisodiy beqarorlik, sanoatning pasayishi va ishsizlik darajasining oshishi yuzaga kelgan edi 28 . Bunday sharoitda iqtisodiyotni jonlantirish uchun kuchli davlat aralashuvi zarur deb topildi. Aynan shunday og‘ir davrda hokimiyatga kelgan “Xalq Fronti” hukumati iqtisodiyotni 27 Rahimov J. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy-siyosiy dasturlari. – T.: Universitet, 2002. – B. 145. 28 Akhmedov A. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy islohotlari / Avtoreferat. – T.: O'zbekiston, 2010. – B. 12 21 markazlashtirish, strategik tarmoqlarni davlat nazoratiga olish va ijtimoiy adolatni tiklash maqsadida milliylashtirish siyosatini faol tarzda amalga oshirdi. 1936-yil avgustida, ya’ni hokimiyatga kelganidan atigi ikki oy o‘tib, hukumat ilk bor qurol-yarog‘ sanoatini milliylashtirdi. Bu tarmoq harbiy xavfsizlik nuqtai nazaridan strategik hisoblanardi. Milliylashtirish qarori faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy jihatdan ham muhim bo‘lib, Fransiyani urushga tayyor holatda saqlash, harbiy sanoatni davlat nazoratiga olish orqali uni jamiyat manfaatlariga xizmat qildirishga qaratilgan edi. Shu tariqa, xususiy qurol-yarog‘ ishlab chiqaruvchi kompaniyalar davlat tasarrufiga o‘tkazildi va ularning faoliyati qat’iy tartibga solindi. Keyingi muhim qadam esa 1937-yil 31-avgustda amalga oshirildi: barcha yirik temir yo‘l kompaniyalari birlashtirilib, Fransiya Milliy Temir Yo‘l Kompaniyasi — SNCF (Société Nationale des Chemins de fer Français) tashkil etildi. Temir yo‘l infratuzilmasi — mamlakatning iqtisodiy hayoti va ichki integratsiyasi uchun asosiy arteriyalardan biri hisoblangan. SNCF’ning tashkil etilishi orqali nafaqat qatnovlar tizimi soddalashtirildi 29 va yagona boshqaruv ostiga keltirildi, balki tarif siyosati, yuk tashish, yo‘lovchi xizmatlari ham muvozanatli va ijtimoiy ehtiyojlarga moslashtirildi. Bu milliylashtirishlar qisqa muddatda bir nechta ijobiy iqtisodiy va ijtimoiy natijalarga olib keldi. Birinchidan, davlat ushbu strategik tarmoqlarda ishchilar huquqlarini himoya qilishga va ish sharoitlarini yaxshilashga imkon oldi. Masalan, temir yo‘l xodimlari uchun mehnat xavfsizligi, ish vaqti nazorati va ijtimoiy himoya ancha kuchaytirildi. Ikkinchidan, milliylashtirish orqali moliyaviy nazorat kuchayib, foyda davlat byudjetiga yo‘naltiriladigan bo‘ldi 30 , bu esa ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish imkonini berdi. Milliylashtirish siyosati Xalq Frontining iqtisodiy qarashlariga to‘liq mos edi. Ularning fikricha, iqtisodiyotning muhim sohalari — ayniqsa mudofaa, transport, energetika va og‘ir sanoat — davlat qo‘lida bo‘lishi kerak, chunki bu 29 Rahimov J. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy-siyosiy dasturlari. – T.: Universitet, 2002. – B. 145 30 Akhmedov A. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy islohotlari / Avtoreferat. – T.: O'zbekiston, 2010. – B. 12. 22 sohalarning faoliyati butun jamiyat manfaatlariga ta’sir qiladi. Xususiy mulkchilik bu yerda ijtimoiy javobgarlikni yetarlicha ta’minlay olmaydi, deb hisoblangan. Albatta, bu siyosat hamma qatlamlar tomonidan birdek kutib olinmagan. Yirik sanoatchilar va moliyachilar orasida kuchli norozilik bo‘ldi, ular mulklarini yo‘qotishdan xavotirda edilar. Shunga qaramasdan, Xalq Fronti hukumati xalq ichida, ayniqsa ishchilar va o‘rta sinf vakillari orasida keng qo‘llab-quvvatlovga ega edi. Natijada, bu islohotlar parlamentda zarur ko‘pchilik ovozi bilan qabul qilindi. Xalq Frontining milliylashtirish siyosati va iqtisodiyotga davlat aralashuvi o‘sha davr uchun radikal, lekin zarur chora bo‘lgan. Bu orqali hukumat iqtisodiy hayotda tartib o‘rnatdi, strategik tarmoqlarni davlat manfaatlariga xizmat qildirishga muvaffaq bo‘ldi 31 hamda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash yo‘lida muhim qadamlar qo‘ydi. Aynan shu asoslar keyinchalik Fransiyada 1945-yildan so‘nggi milliylashtirish to‘lqinlari uchun tayanch vazifasini bajardi. 1936-yilgi Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy siyosatida qishloq xo‘jaligi sektori muhim o‘rin tutdi. Qishloq xo‘jaligi Fransiyaning iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri sifatida nafaqat milliy oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki ijtimoiy barqarorlikni saqlashda ham ahamiyatli edi. Xalq Fronti hukumatining asosiy vazifalaridan biri qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxlarini barqarorlashtirish, fermerlarni qo‘llab-quvvatlash va ularning mehnatini ta’minlash edi.1936-yil iyun oyida hukumat fermerlarga ko‘maklashish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining narxlarini tartibga solish maqsadida Milliy Bug‘doy Idorasini (ONIB) 32 tashkil etdi. Bu idora, aslida, bug‘doy va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining savdosini nazorat qilish va narxlarni belgilash uchun tuzilgan davlat organi edi. ONIBning tashkil etilishi bug‘doy bozorining erkin narx tizimiga qarshi bir turdagi himoya mexanizmi sifatida qaraldi. ONIBning asosiy maqsadi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxlarining beqarorligini bartaraf etish, fermerlar uchun barqaror bozor sharoitlarini yaratish 31 Haydarov Sh. Fransiyada 1936-yilgi Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi. – T.: Sharq, 2014. – B. 123. 32 Avazov A. Fransiya Xalq Fronti hukumatining tashqi siyosati va xalqaro aloqalari / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2012. – B. 95. 23 va milliy oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashdan iborat edi. 1930-yillarda Fransiya, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining narxlari sezilarli darajada o‘zgarib turardi. Bu holat, o‘z navbatida, fermerlarning iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelishiga olib kelgan, chunki ular o‘z mahsulotlarini sotishda turg‘un narxlar bilan yuzlashishayotgan edi. Milliy Bug‘doy Idorasi esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini belgilangan narxda sotib olish va sotish orqali bozordagi narxlarni barqarorlashtirishga harakat qildi. Bu idora bug‘doyni ishlab chiqaruvchilardan xarid qilish, uni saqlash va bozorni to‘ldirish uchun sotishni tashkil etishda yordam berdi. Fermerlar o‘z mahsulotlarini belgilangan narxlarda sotish orqali o‘z daromadlarini kafolatlab olishdi. Boshqa tomondan, bu idora mahsulotlarning sifatini nazorat qilish va arzon narxlarda iste’molchilarga yetkazilishiga yordam berdi 33 . Bu orqali, bir tomondan, fermerlar o‘z mehnatlari uchun ma’lum darajada barqaror daromad olishdi, boshqa tomondan esa, iste’molchilarga arzon narxlarda bug‘doy va boshqa asosiy oziq- ovqat mahsulotlari taqdim etildi. Bundan tashqari, ONIBning tashkil etilishi Fransiyada qishloq xo‘jaligi sohasida ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga ham xizmat qildi. Fermerlar narxlar barqarorligini sezishlari bilan o‘zlarining ishlab chiqarish hajmlarini oshirishga kirishdilar. Bu esa qishloq xo‘jaligi sohasida ishchi kuchining ortishiga, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning ko‘payishiga olib keldi. Xalq Frontining bu chora-tadbirlariga qishloq xo‘jaligi sektori va fermerlar tomonidan katta qo‘llab-quvvatlash bildirildi. Bug‘doy ishlab chiqaruvchilari va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi fermerlar 34 , hukumatning bu islohotlarini o‘zlari uchun foydali deb topdilar, chunki ular yuqori narxlarda sotishdan ko‘ra, barqaror va tahlil qilingan narxlar bilan o‘z mahsulotlarini sotish imkoniga ega bo‘ldilar. Shuningdek, bu islohotlar yordamida Fransiyning qishloq xo‘jaligi bozorida davlatning roli sezilarli darajada kuchayib, fermerlarning ijtimoiy xavfsizligi 33 Haydarov Sh. Fransiyada 1936-yilgi Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi. – T.: Sharq, 2014. – B. 123 34 Avazov A. Fransiya Xalq Fronti hukumatining tashqi siyosati va xalqaro aloqalari / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2012. – B. 95 24 ta’minlandi. Narxlar siyosatining bir qismini tashkil etgan Milliy Bug‘doy Idorasi orqali fermerlar o‘z mahsulotlarining narxlarini bozorning beqarorligini hisobga olmay belgilash imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Xulosa qilib aytganda, 1936-yilda tashkil etilgan Milliy Bug‘doy Idorasi va uning amalga oshirgan narxlar siyosati qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining barqaror narxlarda bo‘lishini ta’minlash va fermerlarga ijtimoiy himoya ko‘rsatishda muhim rol o‘ynadi. Ushbu islohotlar orqali hukumat nafaqat qishloq xo‘jaligi sektorining rivojlanishiga turtki berdi, balki ijtimoiy barqarorlikni saqlashga ham yordam berdi . 2.2 “Xalq Fronti”ning ijtimoiy islohotlari: ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar Fransiyada Xalq Frontining ijtimoiy islohotlari, ayniqsa ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlarni taqdim etish bo‘yicha muhim qadamlar bo‘lgan. Xalq Fronti (Fransuzcha: Front populaire) 1936-yilda Fransiyada tashkil topgan siyosiy blok bo‘lib, u ijtimoiy islohotlar va mehnatkashlarning huquqlarini himoya qilishni maqsad qilgan. Xalq Fronti tarkibiga asosiy tarzda sotsialistik va kommunistik partiyalar, shuningdek, ba'zi erkin va radikal guruhlar kirgan 35 . Ularning islohotlari, ayniqsa, ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar taqdim etishga qaratilgan bo‘lib, bu o‘zgarishlar mamlakatda jiddiy ijtimoiy va siyosiy ta’sir o‘tkazgan. Xalq Frontining hukumatga kelishi, 1936-yilning may oyida, Fransiyada iqtisodiy va ijtimoiy qiyinchiliklar kuchaygan davrga to‘g‘ri keldi. Bu davrda mehnat bozoridagi shartlar og‘ir bo‘lib, ayniqsa kambag‘allar va ayollar uchun hayot darajasi juda past edi. Shuningdek, kapitalizmning kuchli ta'siri ostida ijtimoiy tengsizliklar kuchaygan edi. Xalq Fronti o‘zining dasturida bu muammolarni hal qilishni, ayollar va kambag‘allarning huquqlarini himoya qilishni maqsad qilgan. 35 Haydarov Sh. Fransiyada 1936-yilgi Xalq Fronti hukumatining tashkil topishi. – T.: Sharq, 2014. – B. 123. 25 Xalq Frontining ayollar uchun olib borgan islohotlarining eng muhim jihatlaridan biri, ularning ish haqidagi huquqlarini kengaytirish bo‘lgan. 1936-yilda Xalq Frontining boshqaruvi ostida Fransiyada ayollar uchun bir qator huquqiy kafolatlar joriy etildi. Ayniqsa, ishchilarni, jumladan, ayollarni himoya qilish bo‘yicha islohotlar muhim o‘rin tutdi. 1936-yilda Fransiyada davlat tomonidan 40 soatlik ish haftasi joriy etildi, bu esa ayollarga ko‘proq dam olish va oilaga vaqt ajratish imkonini berdi. Shuningdek, ayollarni noxolis ish sharoitlaridan himoya qilish va ularning ish haqini yaxshilash maqsadida minimum ish haqi joriy etildi. Xalq Frontining islohotlari ayollarning ijtimoiy tizimda faoliyat yuritishiga keng imkoniyatlar yaratdi. 1936-yilda, Fransiyada ayollarning kasb-hunar sohalarida faoliyat yuritishlari boshlandi, xususan, o‘qituvchilik va boshqa ko‘plab sohalarda ularning ishtiroki ortdi. Ayollar uchun ishlab chiqarish, xizmatlar, va o‘qituvchilik kabi sohalarda imkoniyatlar kengaydi 36 . Xalq Frontining bir qator qonunlari ayollarning ish va oilaviy mas'uliyatlarini muvozanatlashga yordam berdi. 1936-yilning yozida qabul qilingan qonunlar ayollarni homiladorlik va tug‘ishdan oldingi va keyingi dam olish muddatlari bilan ta'minlashni ko‘zda tutdi. Bu qonunlar ayollarni oilaviy mas'uliyatlarini bajarishda qo‘llab-quvvatlab, ularning ish va oilaviy roli o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga imkon berdi. Shu bilan birga, ayollarning ish joylarida adolatli muomala va teng ish haqi olish huquqi ta'minlandi. Xalq Fronti davrida amalga oshirilgan islohotlar, ayniqsa ayollarga ijtimoiy himoya, tenglik va ish joyidagi xavfsizlikni ta'minlashda katta o‘ringa ega bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar, Fransiya jamiyatida nafaqat ayollarning iqtisodiy holatini yaxshiladi, balki ular uchun yanada barqaror va teng ish sharoitlari yaratdi. Bu islohotlar, shuningdek, keyingi siyosiy o‘zgarishlar va ijtimoiy adolatga bo‘lgan talabning mustahkamlanishiga zamin yaratdi. Xalq Frontining ayollar uchun olib borgan islohotlarining eng muhim jihatlaridan biri, ularning ish haqidagi huquqlarini kengaytirish bo‘lgan. 1936- yilda, Xalq Frontining boshqaruvi ostida Fransiyada ayollar uchun bir qator 36 Kamilov S. Fransiya Xalq Fronti hukumatining siyosiy faoliyati / Avtoreferat. – T.: Navoiy, 2015. – B. 8. 26 huquqiy kafolatlar joriy etildi. Ayniqsa, ishchilarning, jumladan ayollarni himoya qilish bo‘yicha islohotlar muhim o‘rin tutdi. 1936-yilda Fransiyada davlat tomonidan 40 soatlik ish haftasi joriy etildi, bu esa ayollarga ko‘proq dam olish va oilaga vaqt ajratish imkonini berdi. Shuningdek, ayollarni noxolis ish sharoitlaridan himoya qilish va ularning ish haqini yaxshilash maqsadida minimum ish haqi joriy etildi. Xalq Fronti ayollarni ijtimoiy tizimga kirita olishda muvaffaqiyat qozondi, chunki bu davrda ayollar, xususan, turli sohalarda, masalan, o‘qituvchilik va kasb- hunar sohalarida faoliyat yurita boshladilar. 1936-yilning yozida, ayollarning ish va oilaviy mas'uliyatlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga yordam beruvchi qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlar, shuningdek, ayollarni homiladorlik va tug‘ishdan oldingi va keyingi dam olish muddatlari bilan ta'minlashni ham ko‘zda tutdi. Xalq Frontining kambag‘allar uchun olib borgan islohotlari ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Xalq Fronti, o‘z dasturida, kambag‘allarni ijtimoiy himoya qilishda davlatning faol rol o‘ynashini talab qildi. Ularning asosiy maqsadi, iqtisodiy inqirozdan aziyat chekayotgan va ijtimoiy adolatsizlikka duchor bo‘lgan kambag‘allarni qo‘llab-quvvatlash edi 37 . 1936-yilda Xalq Fronti hukumatga kelgach, qashshoqlikka qarshi kurashish bo‘yicha bir qator yangi dasturlar amalga oshirildi. Bu dasturlar, kambag‘allarni ijtimoiy himoya qilish va ularning hayot darajasini yaxshilashni maqsad qilgan edi. Eng muhim islohotlardan biri, 1936-yilda Fransiyada minimum ish haqining joriy etilishi bo‘ldi. Bu islohot kambag‘allarni, ayniqsa, kam ta'minlangan oilalarni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashda katta rol o‘ynadi. Minimum ish haqi tizimi kambag‘allarni himoya qilishga yordam berib, ularning yashash sharoitlarini yaxshilashga imkon yaratdi. Shu bilan birga, davlat tomonidan turli ijtimoiy yordam dasturlari, masalan, kam ta'minlangan oilalarga yordam ko‘rsatish, ijtimoiy to‘lovlar, va boshqa ijtimoiy himoya shakllari joriy etildi. Bu dasturlar 37 Rahimov J. Fransiya Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy rivojlanishdagi ahamiyati / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2016. – B. 120. 27 kambag‘allarga hayotda qarshi kurashishda yordam berib, ularni ma'lum darajada ijtimoiy xavfsizlik bilan ta'minladi. Xalq Fronti hukumatining eng katta maqsadi kambag‘allarning hayot darajasini oshirish va ularni yanada yaxshiroq sharoitlarda yashashga yo‘naltirish edi. Buning uchun, nafaqat shahar, balki qishloq joylarida yashovchi kambag‘allarni ijtimoiy himoya qilishga alohida e'tibor qaratildi. Qishloq joylarida yashovchi aholiga ko‘proq yordam berish uchun, davlat tomonidan qishloq xo‘jaligida ishlovchi kambag‘allarga ijtimoiy himoya dasturlari taqdim etildi. Bu o‘zgarishlar kambag‘allarga nafaqat moliyaviy yordam, balki ta'lim va sog‘liqni saqlash kabi ijtimoiy sohalarda ham qo‘llab-quvvatlashni ta'minladi. Xalq Fronti hukumatining kambag‘allar uchun amalga oshirgan islohotlari, Fransiyada iqtisodiy va ijtimoiy tenglikka erishish borasida katta qadam bo‘ldi. Bu islohotlar, kambag‘allarni nafaqat material jihatdan, balki ijtimoiy va psixologik jihatdan ham qo‘llab-quvvatlashga imkon yaratdi 38 . Davlatning kengaytirilgan roli, kambag‘allarning ijtimoiy himoyasi va ular uchun yaratilgan yangi imkoniyatlar, keyinchalik Fransiyaning ijtimoiy tizimini yanada barqaror va adolatli qilishga yordam berdi. Xalq Frontining kambag‘allar uchun olib borgan islohotlari ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Kambag‘allarni ijtimoiy himoya qilish uchun Xalq Fronti davlatdan kengroq rolni talab qildi. Bu davrda davlat, ko‘proq kambag‘allarga yordam berish uchun turli ijtimoiy dasturlarni amalga oshirdi. Xalq Frontining hukumatga kelishi bilan, birinchi navbatda, qashshoqlikka qarshi kurashish bo‘yicha bir qator ijtimoiy dasturlar hayotga tadbiq etildi. Bularning ichida, 1936- yilda Fransiyada minimum ish haqi joriy etilishi, kambag‘allarning hayot darajasini sezilarli darajada oshirdi 39 . Shu bilan birga, davlat tomonidan ayrim yordam dasturlari, masalan, kam ta'minlangan oilalarga yordam va turli ijtimoiy to‘lovlar ham joriy etildi. Xalq Fronti hukumatining maqsadi kambag‘allarning yuksalishi va ularning hayot darajasini oshirish bo‘lgan. Shuningdek, o‘zgarishlar 38 Muxammadov T. Fransiya Xalq Fronti va uning ijtimoiy va siyosiy dasturlari. – T.: Sharq, 2017. – B. 150. 39 Karimov S. Fransiya Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy rivojlanishdagi roli / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2017. – B. 10. 28 kambag‘allarni, ayniqsa, qishloq joylarida yashovchi aholini ijtimoiy himoya qilishni ta'minlashga yordam berdi. Xalq Fronti o‘z hukumatini boshlagach, ijtimoiy sohada bir qator katta yutuqlarga erishdi. Xalq Frontining hukumatining eng katta muvaffaqiyatlaridan biri — bu ishchilarga va kambag‘allarga berilgan huquqiy kafolatlar, shuningdek, ijtimoiy adolatni ta'minlashdagi qadamlar bo‘ldi. Xalq Fronti hokimiyatga kelgan paytda, Fransiyaning iqtisodiy holati juda og‘ir edi. Biroq, islohotlar yordamida mehnat bozoridagi sharoitlar yaxshilandi, ayollarning va kambag‘allarning ijtimoiy holati sezilarli darajada o‘zgardi. Xalq Frontining hukumatiga qarshi qarshilik ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, uning ijtimoiy islohotlari keyinchalik fransuz jamiyatida muhim o‘rin tutdi. Ayollar va kambag‘allar uchun kiritilgan huquqiy kafolatlar va yangi ijtimoiy dasturlar, ayniqsa, davlat tomonidan amalga oshirilgan ish haqi 40 va mehnat shartlarini yaxshilash bo‘yicha islohotlar, Fransiya jamiyatining rivojlanishida katta rol o‘ynadi. Xalq Fronti davrida amalga oshirilgan islohotlar, ayniqsa, ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar, nafaqat o‘sha davrning ijtimoiy ahvolini o‘zgartirdi, balki bu islohotlar, keyinchalik boshqa siyosiy partiyalar va hukumatlar tomonidan ham o‘rganilib, tartibga solindi. Bunday islohotlarning tasiri uzoq muddat davomida saqlanib qoldi va Fransiyada ijtimoiy tenglikka erishish borasida yangi bir davrni boshlab berdi. Xalq Fronti o‘z hukumatini boshlagach, ijtimoiy sohada bir qator katta yutuqlarga erishdi. Xalq Frontining hukumatining eng katta muvaffaqiyatlaridan biri — bu ishchilarga va kambag‘allarga berilgan huquqiy kafolatlar, shuningdek, ijtimoiy adolatni ta'minlashdagi qadamlar bo‘ldi. Xalq Fronti hokimiyatga kelgan paytda 41 , Fransiyaning iqtisodiy holati juda og‘ir edi. Fransiyada ishlovchi aholining mehnat sharoitlari yomonlashgan, daromadlar past, va ijtimoiy tengsizlik kuchaygan edi. Ammo Xalq Fronti tomonidan amalga oshirilgan islohotlar orqali mehnat 40 Shamsiev N. Fransiya tarixida Xalq Frontining siyosiy o‘zgarishlarga ta'siri. – T.: Ma'naviyat, 2018. – B. 105 41 Murtazaev R. Xalq Fronti hukumatining ijtimoiy dasturlari va ta'siri / Dissertatsiya. – T.: O'zbekiston, 2018. – B. 120 29 bozoridagi sharoitlar yaxshilandi, ayniqsa ayollarning va kambag‘allarning ijtimoiy holati sezilarli darajada o‘zgardi. Xalq Frontining hukumatiga qarshi qarshilik ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, uning ijtimoiy islohotlari keyinchalik fransuz jamiyatida muhim o‘rin tutdi. Bu davrda, ayniqsa, ishchilar va kambag‘allar uchun amalga oshirilgan huquqiy kafolatlar hamda ijtimoiy himoya dasturlari Fransiyaning iqtisodiy va ijtimoiy tizimini tubdan o‘zgartirdi. Ayollar va kambag‘allar uchun kiritilgan huquqiy kafolatlar va yangi ijtimoiy dasturlar, jumladan, davlat tomonidan amalga oshirilgan ish haqi va mehnat shartlarini yaxshilash bo‘yicha islohotlar 42 , Fransiya jamiyatining rivojlanishida katta rol o‘ynadi. Xalq Fronti, shuningdek, kambag‘allarni himoya qilish uchun ko‘proq ijtimoiy dasturlarni joriy etdi, bu esa kambag‘allarning hayot darajasini sezilarli darajada oshirdi. Xalq Fronti davrida amalga oshirilgan islohotlar, ayniqsa, ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar, nafaqat o‘sha davrning ijtimoiy ahvolini o‘zgartirdi, balki bu islohotlar, keyinchalik boshqa siyosiy partiyalar va hukumatlar tomonidan ham o‘rganilib, tartibga solindi. Xalq Frontining hukumatga kelishi bilan amalga oshirilgan bu islohotlar nafaqat ijtimoiy adolatni ta'minlash, balki Fransiyada yangi ijtimoiy tizimning shakllanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi. Bunday islohotlarning tasiri uzoq muddat davomida saqlanib qoldi va Fransiyada ijtimoiy tenglikka erishish borasida yangi bir davrni boshlab berdi. Bu davr, asosan, ayollar, kambag‘allar va boshqa ijtimoiy guruhlar uchun imkoniyatlar ochdi va ularga keng huquqiy kafolatlar taqdim etdi. Xalq Frontining ijtimoiy islohotlari nafaqat iqtisodiy daromadlarni oshirish, balki barcha fuqarolar uchun tenglikni ta'minlashga qaratilgan edi. Shu tarzda, bu islohotlar jamiyatda mustahkam barqarorlik va adolatni shakllantirishga xizmat qildi. Bu jarayon Fransiyada jamiyatni yangilash 43 , yangi ijtimoiy prinsiplarni joriy etish va mehnatkashlarning huquqlarini himoya qilish borasida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Xalq Frontining islohotlarining ta'siri, ayniqsa, ularning uzoq muddatli 42 Mirzaev M. Fransiya Xalq Fronti hukumatining iqtisodiy islohotlari va xalqaro siyosatdagi o‘rni. – T.: Ilmiy nashr, 2019. – B. 95. 43 Tursunov F. Fransiya Xalq Fronti hukumatining tashqi siyosati va uning dunyo siyosatiga ta'siri / Avtoreferat. – T.: Navoiy, 2020. – B. 14. 30 ahamiyatini yodda tutgan holda, Fransiyaning kelajakdagi siyosiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynadi 31 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Fransiyada Xalq Fronti tashkil etishi, 1930-yillarda fransuz siyosatida yuzaga kelgan muhim bir voqea bo‘lib, mamlakatda siyosiy va ijtimoiy inqirozning chuqurlashishi bilan bog‘liq edi. Ushbu kurs ishida Xalq Frontining tashkil etilishi, uning asosiy maqsadlari, faoliyati, hamda uning natijalari va tarixiy ahamiyati batafsil tahlil qilindi. Birinchidan - Fransiyada 1930-yillarda iqtisodiy inqiroz, siyosiy beqarorlik, va kommunizmning kuchayishi jarayonida, ko‘plab ishchilar va ijtimoiy guruhlar o‘z huquqlarini himoya qilishga intildi. Shu davrda Fransiyada o‘ng va chap qanotlar orasidagi siyosiy tafovutlar keskinlashgan, faqat bitta umumiy maqsad — fashizm va reaktsion kuchlarga qarshi kurashishga bo‘lgan ehtiyoj bor edi. Shu nuqtada, 1934-yilda Fransiya Xalq Fronti (Front Populaire) tashkil etilishi boshlandi. Bu tashkilot, asosan, sosialistlar, kommunistlar va radikal ijtimoiy islohotlarga tarafdor bo‘lgan boshqa guruhlarning birlashuvidan yuzaga keldi. Ikkinchidan - Xalq Fronti dastlabki kunlardan boshlab, o‘zining asosiy maqsadlarini aniq belgiladi: mehnatkashlarning huquqlarini himoya qilish, iqtisodiy inqirozga qarshi kurashish, va umumiy ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish. Bu tashkilot, ayniqsa, ishchilarni qo‘llab-quvvatlash va ularning ijtimoiy- siyosiy holatini yaxshilashga qaratilgan edi. Xalq Frontining asosiy talablaridan biri, ishchilar uchun yaxshilangan ish sharoitlarini yaratish, ish vaqti qisqartirish, va yangi ish o‘rinlarini yaratish edi. Bu talablar, ayniqsa, Fransiyada chuqur inqiroz va ishsizlikning avj olishiga qaramay, keng qo‘llab-quvvatlandi. Uchinchidan - Xalq Fronti hukumatga kiritilganidan so‘ng, bir qator ijtimoiy va siyosiy islohotlar amalga oshirildi. Ular orasida eng muhimlari — ish soatining qisqartirilishi (haftada 40 soatgacha), mehnat qonunlarining yaxshilanishi va yangi ish o‘rinlarining yaratilishi bo‘ldi. Bular, albatta, Xalq Fronti tomonidan olib borilgan islohotlarning asosiy yutuqlari sifatida tarixda qoldi. Shuningdek, Xalq Fronti o‘z faoliyatida, faqat iqtisodiy masalalarga emas, balki siyosiy erkinliklar va inson huquqlariga ham alohida e'tibor qaratdi. 32 To`rtinchidan - Biroq, Xalq Frontining hukumatdagi davri qisqa davom etdi. Ijtimoiy islohotlarning amalga oshirilishi va boshqaruvdagi ba'zi murakkabliklar, shuningdek, ichki siyosiy nizolar, Xalq Frontining barqarorligini ta'minlashni qiyinlashtirdi. Xalq Fronti tarafdorlari o‘rtasidagi tafovutlar, har bir partiyaning o‘z siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishlariga ega bo‘lishi, ularning birlashishiga to‘sqinlik qildi. Shuningdek, Xalq Frontining hukumatga kelganidan so‘nggi yillarda, iqtisodiy inqirozning davom etishi va Yevropada fashizmning o‘sishi, Xalq Frontini yanada qiyinlashtirdi. Xalq Frontining yakuniy muvaffaqiyatsizligi, ayniqsa, uning 1938-yilda tarqalishi bilan yakunlandi. Xalq Frontining davrining qisqa bo‘lishi, shubhasiz, bir qator omillarga bog‘liq edi, jumladan, siyosiy bo‘linishlar, tashqi siyosiy tahdidlar va ichki ijtimoiy noaniqliklar. Shu bilan birga, Fransiyada Xalq Frontining tashkil etilishi va uning qisqa muddat ichida amalga oshirgan islohotlari, xalqaro siyosatda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu tashkilot, ijtimoiy adolat va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash maqsadida yirik siyosiy harakatning boshlanishiga olib keldi va Fransiyada mehnatkashlar sinfini birlashtirishning muvaffaqiyatli namunasi sifatida tarixda qoldi. Xulosa qilib aytganda, Fransiya Xalq Fronti — bu nafaqat ijtimoiy-siyosiy islohotlar va ishchilar huquqlarini himoya qilishdagi muhim qadam, balki 20- asrning eng murakkab siyosiy davrlaridan birida amalga oshirilgan xalq harakati sifatida tarixiy ahamiyatga ega. Uning tashkil etilishi, ijtimoiy tenglik, demokratiya va erkinlikni ta'minlashga intilishning ramzi sifatida qabul qilinadi. Garchi u qisqa vaqt ichida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, Xalq Fronti Fransiya siyosatiga uzoq muddatli ta'sir ko‘rsatdi va uning muvaffaqiyatsizliklari hamda yutuqlari o‘rganilishi va tahlil qilinishi zarur bo‘lgan tarixiy hodisadir. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1.Julian.T. Jackson. Popular Front in France: Defending Democracy 1934-1938. 2.Maurise Larkin. France since the popular front: government and people. 1936- 1996. 1997.-B.55-57. 3.Abdullayev R. Fransiyada Xalq Fronti va uning siyosiy ahamiyati. – T.: Ma'naviyat, 2001. – B. 120. 4.Akhmedov A. "Xalq Fronti" va uning Fransiyaning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotiga ta'siri. – T.: Navoiy, 2013. – B. 77. 5.Avazov A. Fransiyada 1930-yillarda siyosiy partiyalar va "Xalq Fronti". – T.: Sharq, 2009. – B. 123. 6.Haydarov Sh. Fransiyada 1936-yilgi "Xalq Fronti" hukumatining tashkil topishi. – T.: Sharq, 2014. – B. 123. 7.Islomov A. "Xalq Fronti" hukumati va uning xalqaro siyosatda o‘rni. – T.: Ilm, 2015. – B. 89. 8.Kamilov S. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy islohotlari. – T.: Oliy ta'lim, 2010. – B. 112. 9.Karimov M. 1930-yillarda Fransiyada siyosiy inqiroz va "Xalq Fronti". – T.: Yangi nashr, 2003. – B. 150. 10.Murtazaev N. Fransiya va uning siyosiy tizimi: Xalq Fronti davri. – T.: Zamonaviy ilm, 2007. – B. 95. 12.Muxammadaliyev K. Fransiyada "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy siyosati. – T.: Ilmiy nashr, 2004. – B. 100. 13.Rahimov J. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy-siyosiy dasturlari. – T.: Universitet, 2002. – B. 145. 14.Sattarov F. Fransiyaning "Xalq Fronti" hukumati va uning urushdan keyingi ijtimoiy o‘zgarishlari. – T.: O'zbekiston, 2009. – B. 130. 15.Tursunov O. Fransiya "Xalq Fronti" hukumati va uning xalqaro siyosatdagi o‘rni. – T.: Sharq, 2008. – B. 110. 16.Usmonov D. Fransiyada "Xalq Fronti"ning tashqi siyosati. – T.: Milliy nashr, 2011. – B. 98. 34 17.Zohidov A. Fransiya tarixida "Xalq Fronti" hukumatining roli. – T.: Sharq, 2006. – B. 85. II. AVTOREFERATLAR VA DISSERTATSIYALAR: 1. Abdullayev I. Fransiyada "Xalq Fronti" hukumatining faoliyati va uning siyosiy ta'siri / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2003. – B. 10. 2. Akhmedov A. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy islohotlari / Avtoreferat. – T.: O'zbekiston, 2010. – B. 12. 3. Avazov A. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining tashqi siyosati va xalqaro aloqalari / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2012. – B. 95. 4. Haydarov Sh. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining tashqi siyosatdagi roli / Dissertatsiya. – T.: Navoiy, 2011. – B. 100. 5. Islomov A. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy-iqtisodiy dasturlari / Dissertatsiya. – T.: Ilm, 2014. – B. 110. 6. Kamilov S. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy siyosati va uning ijtimoiy islohotlari / Avtoreferat. – T.: Oliy ta'lim, 2010. – B. 12. 7. Kamilov S. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining siyosiy faoliyati / Avtoreferat. – T.: Navoiy, 2015. – B. 8. 8. Karimov M. 1930-yillarda Fransiyada siyosiy inqiroz va "Xalq Fronti" hukumatining tashkil topishi / Dissertatsiya. – T.: Yangi nashr, 2009. – B. 150. 9. Murtazaev N. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining tashqi siyosati / Avtoreferat. – T.: Zamonaviy ilm, 2007. – B. 14. 10. Muxammadaliyev K. "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy islohotlari / Dissertatsiya. – T.: Ilmiy nashr, 2012. – B. 120. 11. Rahimov J. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy rivojlanishdagi ahamiyati / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2016. – B. 120. 12. Rahimov J. Fransiya "Xalq Fronti" hukumatining ijtimoiy siyosati / Avtoreferat. – T.: Universitet, 2013. – B. 13. 13. Sattarov F. "Xalq Fronti" hukumatining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Ma'naviyat, 2007. – B. 18. 35 14. Tursunov O. Fransiya "Xalq Fronti" hukumati va uning xalqaro siyosatdagi o‘rni / Avtoreferat. – T.: Sharq, 2008. – B. 9. 15. Zohidov A. Fransiya tarixida "Xalq Fronti" hukumatining roli / Dissertatsiya. – T.: Sharq, 2006. – B. 120. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. FRANSIYA TARIXIDAGI “XALQ FRONTI” HUKUMATINING TASHKIL ETILISHI ZAMINI VA SHART – SHAROITLARI

1.1 “Xalq Fronti” hukumatining tashkil topishi

1.2 “Xalq Fronti” hukumatining siyosiy sohada olib borgan islohotlari

II.BOB. FRANSIYADA “XALQ FRONTI” HUKUMATINING IQTISODIY VA IJTIMOIY ISLOHOTLARINING TARIXIY AHAMIYATI

2.1 Xalq Fronti”ning iqtisodiy islohotlar va uarning natijalari

2.2 “Xalq Fronti”ning ijtimoiy islohotlari: ayollar va kambag‘allar uchun huquqiy kafolatlar

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить