Fransiyadagi Iyul inqilobidan Yevropadagi inqilobiy harakatlarga qadar (1830-1848) xalqaro munosabatlar - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Fransiyadagi Iyul inqilobidan Yevropadagi inqilobiy harakatlarga qadar (1830-1848) xalqaro munosabatlar

Купить

MAVZU : Fransiyadagi Iyul inqilobidanYevropadagi
inqilobiy harakatlarga qadar (1830-1848) xalqaro munosabatl
70220301-Tarix (yo`nalishlar va faoliyat turi bo`yicha

Samarqand-2022

Mavzu: Fransiyadagi Iyul inqilobidan Yevropadagi
inqilobiy harakatlarga qadar (1830-1848) xalqaro
munosabatlar
Reja:
I. KIRISH
1.1 Iyul inqilobining kelib chiqish oqibatlari
II. Asosiy qism
2.1 Iyul inqilobiga chor Rossiyasining munosabatlari.
2.2 Polsha va Belgiya qo'zg'olonlariga yevropa davlarining
munosabatlari, Yevropada umumiy kayfiyat
2.3 Turkiyaning asoartga solinishi. Unkiar-Iskelessi
shartnomasi
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati

1.1 IYUI INQILOBINING KELIB CHIQISH OQIBATLARI.
Bu davrga kelib Fransiya qiroli LyudovikXVIII vafot etib taxtva ukasi
Artur Karl X nomi bilan qirollik taxtiga o'tirdi. Karl X tabiatan qirollik
hislatlariga ega emasligi, ilmsizligi tufayli shaxsiy fikr va siyosat yurita
olmaganligi bilan ham tarixda shu fazilatlari bilan iz qoldirgan qirollar
toifasiga kiradi. To'g'ri u bir so'z aytganda Karl X taxtga kelishi bilan
siyosiy mahbuslarni ozod qildi, ijtimoiy ahvolni yengillashtirish uchun
harakat qilib ham ko'rdi , lekin uning eng katta xatosi bu o'z qo'li bilan
inqilobga zamin yaratob berdi, xalqni bu ishga o'zi majbur qilidi ham. Karl
X o'zining do'sti Polinyakning hukumat boshlig'i, bosh vazir o'rinbosari
etib tayinlashi usiz ham og'ir ahvolni battar og'irlashtirdi. "Oq terror"ning
ilhomchilaridan bo'lgan bu gersogning saylanishi mamlakatda siyosiy
inqirozning kuchayishiga olib keldi 1
Bunday siyosiy inqirozga zamin
yaratgan yana sabablar bor edi, albatta, qirol shakkoklik haqida qonun
qabul qilishi, "emmigrantlar uchun milliardlar" qonunining qabul
qilinishi bu qonunning iqtisodiy yuklamasi xalq gardaniga tushushi, milliy
gvardiyaning tarqatib yuborilishi inqilob o'choqlariga zamin yaratdi. Karl
X ning konstitutsiyaga zid qonunlarni imzolaganligi, saylash huquqi katta
yer egalarigagina qoldirilganligi, deputatlar palatasining tarqatilishi,
matbuot erkinligining bekor qilinish amalda inqilob edi. KarlX o'z qo'li
bilan Fransiyani inqilob oloviga otdi. KarlX bu ishlarning xalq tomonidan
tinch qabulqilinishiga ishongani holida qilgan edi . Ammo ertasi kuniyoq "
Huquqiy tartibot buzildi, zulm tartibi boshlandi. Hukumat qonunchilikni
1

buzdi va bu bilan bizni bo'ysunish burchidan ozod qildi" degan mazmuniy
maqola gazetalardan birida chop etildi. Iyul inqilobi 4 kun davom etib
natijada Karl X Fransiyadan chiqib ketti. O'rniga taxtga Lui Filipp
Orleanskiy o'tirdi. Sodda xalq uning siympsida haqiqiy xalqsevar qirolni
ko'rishdi. Hukmronligining dastlabki yillarida xalq uchun foydali
qonunlar qabul qilib, ular manfaatlarini ko'zlagani bilan aslida uning
ichida ham hukmronlikni sevish, faqat o'zini o'ylash sifatlari kelib chiqa
boshladi. Iyul inqilobidan keyin respublika tuzumini o'rnatishsa yevropa
davlatlari bilan aloqalar yomonlashishidan havotirda taxtga o'tqazilgan
qjrol ham aslida ishonchni oqlay olmadi. Fransiyada xalq o'ta ayanchli
ahvolda yashar, turmush sharoiti achinarli holga tushib qolgandi.
Ishchilar ahvoli qoniqarsiz, uy- joylarning ahvoli umuman ayanchli
ahvolda edi. Shunday sharoitlarning birida Lionda qo'zg'olon ko'tariladi.
1831-yil 21-noyabr kunigi qo'zg'olonchilar bayroqlariga "ishlab
yashamoq yoki kurashib o'lmoq" shiori bilan qo'zg'algan xalq milliy
gvardiya hukumat qo'shinini chekinishga majbur qilgan bo'lsada,
Parijdan kelgan 20 ming kidhilik qo'shin hal qiluvchi ro'l o'ynadi. Liondan
so'ng birin -ketin Grenobl, Sent-Etyeni, Marsel shaharlarida qo'zg'olonlar
boshlanib ketti. Barchasi shavqatsizlaik bilan boatirildi. 1834-yilyana
lionchilar qo'zg'olon ko'tardi ammo olti kunlik qo'zg'olon natijasi 350
kishining o'ldirilishi bilan hukumat tomonidan bostirildi.
Fransiyaning umumiy ahvoli bu vaqtda achinarli ahvolda edi. Ham
tashqi siyosatda ham ichki ijtimoiy -siyosiy parokandalikdan chiqib

ketishi ancha qiyin kechishi butun dunyo hamjamiyatiga ayon bo'lib
qoldi.
Tashqi siyosatda Polinyak boshliq siyosatchilar Angliyaga
mustamlakalar borasida yonbosishlarga majbur bo'ldi. Bu, albatta,
kelajakdagi Fransiya tashqi siosatiga, iqtisodiy hayotiga salbiy ta'sir
ko'rsatmay qolmasdi.
Iyul inqilobidan kеyin hokimiyat tеpasiga chiqqan fransuz moliya
burjuaziyasi xalqaro vaziyat Tinchgina boyib yotish va mamlakat ichida
inqilobiy harakatni bostiris Fransiyani 1830 yildan 1848 yilgacha idora
qilgan moliya aristokratiyasi asosan ana shuning g`amini yer edi. 2
2.1 Iyul inqilobiga chor Rossiyasining munosabatlari.
Iyul inqilobining kelib chiqishi, uning ro'y berishi so'zsiz xalqaro
ahamiyatga juda ulkan ta'sirini ko'rsatdi. Butun yevropa davlatlari
jumladan Rossiya ham bu jarayondan kelib chiqgan holda o'z
pozitsiyalarini, diplomatiyasini o'zgartirishga majbur bo'lishdi. Rossiya
imperatori Nikolay II avval boshdan Farnsiya ichki ishlariga fikr
bildirayotgan edi. Ya'ni aynan 1929 yil avgust oyida bosh vazir deb e'lon
qilingan Polinyakka umuman ishonmas, buning sababi esa Polinyakning
2
Ис тория Франции. В 3-х томах. М.: 1973-1975. Т 2 С 256

Buyuk Britaniya vaziri Vellington va Avstriya vorisi Metternix bilan ancha
yaqin munosabatda ekanligi, bu munosabat esa o'z navbatida Fransiya
va Rossiya o'rtasidagi munosabatlarga salbiy ta'sir ko'rsatishini bilar edi.
Podsho Nikolay I umumiy Fransiya ahvolini hisobga olgan holda Karl X
va Polinyakning kuchlariga ishonmas agar revolyutsiya boshlansada
buning oxiri yaxshilik bilan tugamasligiga ishonchi komil edi. Nikolay I
Fransiyaning Peterburgdagi elchsi Mortemar bilan suhbatida, bu albatta
iyul inqilobidan oldingi vaziyat, "yevropa monarxlaring barchasi
revolyutsiya vaqtida Fransiyaga yordam beradi albatta, lekin agar
imperatorning o'zi Karl X konstitutsiyani buzib qonunchilikka xilof ish
bilan boshlab bermasa o'zi shaxsan inqilobni" degan fikrdagi gaplarni
aytgan edi. Ammo taxmin qilingan vaziyat ham ro'y berdi. Rossiyaga
telgrafdan birin -ketin iyul inqilobi haqida 3 kunlik inqilob kunlari, KarlX
ning qochib ketishi, inqilobchilarning qo'li baland kelganlgini va taxtga
burjua tarafdori Lui Filipp Orleanskiy o'tirgani kabi ma'lumotlar yetib kela
boshladi. 17-avgust kuni esa Rossiya hukumatidan Chernishev Fransiya
ishlari bo'yicha maxsus vakil baron Burgoen yoniga borib Chor
hukumating Fransiya bilan aloqalrini uzganligini ma'lum qildi. Bundan
albatta havotirga tushgan vakil podsho bilan uchrashish kearkligini
so'raydi o'sha kuni podsho uni Yelaginskiy saroyida kutib oladi:
uchrashuvda podsho juda yomon munosbatda so'z boshlab, jahl bilan
Fransiyadagi bo'lgan ishlarni hech qachon tan olmasligini qayta -qayta
ta'kidladi. Burgoyen so'gra o'z fikrini bildirib bu qirol 1814-yildagi yoki
keyingi 25 yillik qirollardan emasligi haqida, fransiyaga qarshilik bildirilish
yaxshi oqibatga olib kelmasligini aytdi. Nikolay o'z ohangini o'zgartirib
Burgoyenga aziz do'stim, biz hech qachon sizga qarshi tezlikda qaror
chiqarmaymiz va Fransiyaga urush e'lon qilmaymiz, ammo biz yevropa

monarxlari bilan bigalikda munosabatimizni bildiramiz " 3
deya ta'kidladi.
Ammo aynan inqilob kunlari Angliya allaqachon burjuaziya g'alabasini
tan olganligi va bu bilan Fransiya xalqini tabriklagani hammaga ma'lum
edi. Nikolay I gapida davom etib Fransiya xalqiningyagona va chin do'sti
faqat podsho Rossiyasi bo'la olishini, Angliya esa yuqoridagi vaziyatdan
hursand bo'lishi esa , Fransiyaning bu ishlar bilan band bo'lishi Jazoirning
bosib olishdagi rejalarini surib qo'yishi natijasida edi, deya izohladi
podsho Nikolay gapini tasdiqlagan holda.
Bundan tashqari ham rejalari Diplomat -elchilari Dibich va
A.F.Orlovlarning siyosiy qabullari Berlinda ham muvafaqqiyatli
kechmadi.
Bu davrga kelib Polshada ham isyonlar ko'tarildi. 1830-1831-yillarda
bo'lib o'tgan bu urushni qo'shni Yevropa davlatlari boshida shunchaki
tomashabin sifatida ishtirok etishdi, to varshavaning qo'lga kiritilgunicha.
Polshadagi g'alayonlarni boshlanishi isyonchilar boshliqlarining
xom-hayollari bilan boshlanib ketti. Bu xom-hayollar nimalar edi: ular
yevropa davlatlarining birinchi navbat Fransiya Angliyaning
polshaliklarga yordam berishiga, bu g'alayonlarga befarq qarb
turmasliklariga ishonardi. Ammo Fransiyada Lui Filip xayrixoh bo'lsada,
bu vaqtga kelib xalq ham burjuaziya ham, vazirliklar ham bunga xollari
3
В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959. С-545.

yo'q edi. Lui Filipp polshalik g'alayonchilardan o'z xalqining ruhlanishi
mumkinligi uchun ham bu ishlarga aralashmaslik siyosatida bo'lishdi.
Polsha qo'zg'lon boshlanishidan oldin iyul inqilobidan ruhlangan Belgiya
Gollandiya tarkibidan chiqganligini e'lon qilgan edi. Belgiyaga Fransiya
amaliy yordam ham ko'rsatdi, chunki Fransiya Belgiyani kelajakdagi
urushlarda unga qurol vazifasini o'tab berishiga ishonar edi. Rossiya
Belgiyaga qarshi intervensiya qilmoqchi bo'lib turgan bir vaqtda esa
1830-yil 29-noyabrda Polshada g'alayon ko'tarilishi Belgiyani
intervensiyadan saqlab qoldi. 4
Umuman olganda bu vaqtda Polshaning
isyon boshliqlari milliy mustaqillikni emas balki 1772-yilgi davlat
chegaralariga qaytishni ko'proq istab chiqishdi. Bu qaysi chegaralar ediki
ularni Polshaliklar keyinchalik "tirilgan" chegaralar deb aytishdi: bular
Varshavadan shimolda Boltiq dengizi, janubda Qora dengiz va Karpat
yerlari, Sharqda Dneprgacha edi. Chor Rossiyasi Polshaning isyonini
1815-yilgi xartiyaning saqlanishi uchun emas balki rus viloyatlarini bosib
olish uchun ko'tarilganligini keng ommaga targ'ib etdi. 5
Tashqi
siyosatning yomonlashuvi, keskinlashgan diplomatiyadan kelib chiqib
Polsha elchilarini Londonga junatadi bosh vazir Polmerston ularni 1831-
yil yanvar oyida qabul qiladi. Ammo Polmerstonning bor e'ribori
Polshaga emas Fransiyaga qaratilgan edi. Chunki deganda Angliya bu
vaqtda Belgiyaning Farnsiyaga qaram bo'lib qolishini istams edi, buni
ustiga Belgiyani Gollandiya qirolligi tarkibiga qaytishini ham istamas edi.
4
И.С.Галкин, Н.А. Ерофеев ва б. Янги тарих. Т.1960-й. 427-б
5
В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959. С-548

Polsha Polmerston tomonidan qat'iyan rad etiladi. Polshaning umidi endi
Fransiyada edi. Amm Fransiya ham har tomonlama bu vaqtga kelib og'ir
ahvolda edi. Lui Filipp bilan bir xil kayfiyatda bo'lgan bosh vazir Kazemir
hatto polshaliklarga harbiy yordam berish haqida gap so'z bo'lishi
mumkin emasligini bildirdi. Huddi shunday vaziyatda bu ikki davlat o'z
diplomatik xulosalarni mana shunday sustkashlik, befarqlik va
aralashmaslik kayfiyatida ko'rsatishdi.
Bu vaqtda Fransiya, Polinyak boshliq hukumat Angliyaga Misr
borasida yonbosdi va Angliya bilan antantasi vujudga keldi. Ikkinchi
tomon Rossiya, Avstriya va Prussiya Polshadagi qo'zg'olonlarning
qaytarilishidan qo'rqib bu uch davlat Polshadagi hududlarida bir yakdil
to'xtamga kelishdi va 1833-yilda Grats shahrida Rossiya-Avstriya,
Berlinda esa Rossiya-Prussiya shartnomalar imzolashdilar.
Yana bir yirik masala sharq masalasi Angliya, Fransiya va Rossiya
mustamlakalarga boy Turkiya ustida adovatda edi. Uzoq hududlarda
aholisi turk bo'lmagan Muhammad Ali poshsholik qilayotgan Misr
Turkiyaga qarshi qo'zg'olon ko'tardi. Turkiyada Mahmud II deyarli bu
yurishga holi yuq edi. 1833-yilda Muhammad Ali turk qo'shinlarini
yenggach, Kanstantinopolga qarab yo'l oldi. Mahmud II Angliyadan
yordam so'radi. Ammo Angliya buni paysalga soldi, chunki Angliya
Turkiya masalasida Rossiya va Fransiyaning to'qnashuviga eriahmoqchi
edi. Fransiya Muhammad Aliga moyilligidan kelib chiqib Palmerston
kuzatib turish kerak degan qarorga keldi. Sulton Mahmud II noiloj

Rossiyadan yordam so'radi. Rossiya hukumati aynan shu vaziyatni kutib
turgandi. Tarixga Unkiar-Iskellesi shartnomasi nomi bilan kirgan sulh-
shartnoma imzolandi. Unga ko'ra Turkiya rasman Rossiyadan yordam
so'raganligi o'z tasdig'ini topdi. Rossiyaning 14 ming qo'shini Bosfor
bo'g'oziga joylashihsi Muhammad Alining chekinishiga olib keldi. Ammo
chekinsada Turkiya unga Krit va Suriyani boshqarish huquqini ham berdi.
Yuqoridagi Unkiar-Iskellesi shartnoma rus diplomatiyasining XX asrdagi
eng buyuk ishi bo'ldi. Chunki bukelishuvga ko'ra Turkiya Dardanell
bo'g'oziga hechqaysi davlat harbiy kemlaring kirishini taqiqlazh, umuman
olganda hech qanday chet el kemalarini kirgizmaslik majburiyatini oldi.
Bunday majburiyatni qo'yishdan maqsad esa bilamizki Rossiya Qora
dengizda mudofaa tizimi yomonligi, chet el davlatlarining aynan shu
nuqtadan Rossiyaga tahdidlarini yo'qqa chiqarardi. Bu shartnoma aslida
7 yillik bo'lsada ammo 1840-yilga kelib buni buzolmadim sulton Mahmud
II.
Unkiar-Iskellesi shartnomasining imzolanaishi Palmerstonga
umuman katta minus edi. Palmerston harqanday yo'l bilan bo'lsa-da
Rossiyani dunyo hamjamiyati o'nggida obro'sizlantitish va aybdor qilib
ko'rsatishga astoydil kirishdi. Ammo Palmerston bu vaqtga kelib osiyda
yirik bosqinchilik ishlari olib bordi. Hindistonda Panjobni egallshini ham
aslida Panjobning Rossiyaning hujumiga uchramaasik uchun qilindi
degan vaj ko'rsatdi. Angliya hukumati 1840-yilga kelib Rossiyaga Unkiar -
Iskellesi ahrynomasini cho'zdirish niyatidan qaytara oldi. Ammo 1841 -yil

yqna bir konvensiya imzolanoshiga Rossiya erishdi bundan kelib chiqib
Dradanell bo'g'ozidan tjnch holatda harbiy kemalrni o'tkazmaslik
shartlarini qo'ydi.
E ndi, 1833 yilda, Unkiar-Iskelessidan keyin, Metternixning
fitnalaridan qo'rqish kamroq edi. Shuning uchun Nikolay ularning
qurultoyini chaqirishga rozi bo'ldi. Bundan tashqari, u Avstriya, Prussiya
va Rossiya monarxlari va vazirlarining rejalashtirilgan qurultoyidan
nafaqat inqilobga qarshi umumiy ku rashni kelishib olish, balki
Avstriyaning turk masalasidagi pozitsiyasini tekshirish uchun ham
foydalanishga qaror qildi. Nikolayning maqsadi aniq edi: Metteyrnix
unga Gabsburg monarxiyasining o'limiga tahdid soladigan inqilobiy
qo'zg'olonlarga qarshi, shuningdek, Lombardiya va Venetsiyadagi
Avstriya hukmronligiga qarshi bo'lgan frantsuz siyosatiga qarshi yordam
sifatida kerak edi. 1833 yil sentyabr oyida qurultoy bo'lib o'tgan
Myunxengratsda Nikolay, aslida, to'liq tayyorlik bilan Metternixni
qo'llab-quvvatlashga va'da berdi. 6
Ammo boshqa tomondan, u bundan
buyon Avstriyaning Konstantinopoldagi rus ta'siriga qarshi chiqmasligiga
umid qildi. Biroq, bu erda shoh xato qildi. Metternix bilan bo'lgan
muzokaralardan unga Avstriya Rossiyaning Yaqin Sharqdagi ta'siriga
juda hasad qilgani ayon bo'ldi. Shunga qaramay, Myunxen-Gretz
uchrashuvi natijasida Rossiya va Avstriya o'rtasida konventsiya
imzolandi, unga ko'ra har ikki tomon Turkiyadagi status-kvoni saqlab
qolish va Mehmed Alining unga nisbatan yangi ehtimoliy urinishlariga
6
В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959. С-557

qarshi turishga va'da berdi. Rossiya va Avstriyaning sa'y-harakatlariga
qaramay, Usmonli imperiyasi qulagan taqdirda, ikkala hukumat ham turk
merosining taqdirini belgilashda "to'liq birdamlik ruhida" harakat qilishga
va'da berdi. Nikolay Usmonli imperiyasi qulagan taqdirda uning merosi
noto'g'ri qo'llarga o'tishidan jud a qo'rqar edi. Albatta, boshqa sherik
haqida savol tug'ildi. Taqqoslab bo'lmaydigan darajada kuchliroq bo'lgan
bu boshqa sherik faqat Angliya bo'lishi mumkin edi. Ammo
Myunchengrätzdan keyin yillar o'tdi, Nikolay yana Turkiya haqida
gapirishga imkon bo'lib tuyuldi.
1930-yillarning boshidan boshlab, ayniqsa Unkiar-Iskelessi
va Myunxitda podshohning Metternix bilan fitnasi to'g'risida
Angliyaga kirib kelgan noaniq mish-mishlardan keyin - ingliz
hukmron elitasida, shuningdek, yirik burjuaziyaning keng
doiralarida, Turkiya va Rossiya masalasida ikki oqim belgilandi.
Ulardan birining vakillari taniqli publitsist, Anti-Corn Law
asoschisi Lish, Free Trader Richard Kobden va Jon Bright edi;
ikkinchisining vakili lord Palmerston edi, unga parlamentda va
undan tashqarida mutlaq ko'pchilik ergashdi. Kobden o'z
fikrlarini nutqlari, maqolalari va 1836 yilda nashr etilgan
"Rossiya"
("Rossiya") maxsus risolasida bir necha bor ifodalagan.
qurolli qo'l.. Agar biz Rossiya Konstantinopolda o'zini o'rnatgan

deb hisoblasak ham, na ingliz sanoati, na savdo, na yuk tashish
bundan hech narsani yo'qotmaydi. Ruslar inglizlar bilan
iqtisodiy jihatdan raqobatlasha olmaydi va Angliya Levantning
barcha mamlakatlarida hukmronlik qilishda davom etadi. Va
Konstantinopolda rus politsiyasi bo'ladi, bu juda qulay holat.
Turk politsiyasidan ko'ra ko'proq tartib va xavfsizlik bo'ladi.
Rossiya bilan diplomatik kurash olib bormasdan, u bilan eng
foydali savdo shartnomalarini tuzish mumkin. Angliya uchun
esa boshqa hech narsa talab qilinmaydi. Palmerston va uning
matbuoti Kobden va uning do'stlarining qarashlariga keskin
hujum qilishdan to'xtamadi. Palmerston va nafaqat
konservatorlarning ko'pchiligi, balki Viglar (uning o'zi ham ular
safida bo'lgan) uchun Sharqda Britaniyaning kengayishi va
Turkiyada Rossiya ta'sirining kuchayishiga qarshilik tan olingan
bevosita burch va ingliz siyosatining asosiy vazifasi.
Palmerstonning fikricha, Angliya Hindistonni yo'qotishi
Gollandiya yoki Belgiyaga o'xshab ketadi. Turkiyadagi chor
fitnalari va agressiv intilishlariga qarshi kurashchilar niqobi
ostida harakat qilgan Palmerston va uning safdoshlari
mohiyatan Turkiyani Angliya ta’siriga bo’ysundirishga intildilar.
Britaniya vazirining bir fikri bor edi: Unkiar-Iskeles

shartnomasini unga Yevropaning barcha buyuk davlatlarini
"qo'shish" orqali "kengaytirish". Boshqacha aytganda,
Palmerston ataylab chalkash diplomatik uslubdan tashqari,
Unkiar-Iskeles shartnomasini yo'q qilishni va turk mulklarining
daxlsizligini nafaqat Rossiya, balki Angliya, Frantsiya va
Prussiyaning imzolari bilan kafolatlamoqchi edi. Palmerston
hatto shu maqsadda Londonda konferentsiya ham boshladi.
Nikolay konferentsiyani buzishga muvaffaq bo'ldi, ammo
Palmerstonning manevri podshohni qiyin ahvolga solib qo'ydi.
Biroq shohga yana omad kulib boqdi; Frantsuz diplomatiyasi
Misr poshosini ochiq va hatto qo'pol ravishda qo'llab-quvvatlay
boshladi. Thiers kabinetga kirgan paytdan boshlab, frantsuz
diplomatiyasi u yoki bu tarzda Suriyaga, agar ishlar yaxshi
ketsa, Misrga qo'l qo'yishga intilayotgani ma'lum bo'ldi.
Palmerston bundan norozi edi. Birinchidan, u Misr va Suriyada
Fransiya ta’sirini mustahkamlashni istamadi; ikkinchidan,
Mehmed-Alining yangi nutqi Nikolayga Unkiar-Iskeles
shartnomasi asosida turk-misr mojarosiga aralashish va hatto
Konstantinopolni olish huquqini berdi. Palmerston zudlik bilan
chora ko'rdi. Avstriyaning Londondagi vakili baron Neyman
orqali u Metternixga Jazoirni allaqachon (1734-yil Fransiyani

rasman bosib oldi) 7
bosib olgan frantsuzlarning Misrni egallash va
Angliyani O'rta yer dengizidan "quvib chiqarish" niyatiga qarshi
kurashishga qaror qilganini ma'lum qildi. Avstriya
diplomatiyasi darhol ishlay boshladi, bu esa Sankt-Peterburgga
Palmerstonning bayonoti haqida ma'lum qildi. Nikolay I turk-
misr masalasida inglizlar bilan aloqaga chiqish, nafratlangan
"inqilobiy" iyul monarxiyasini "barrikada qiroli" Lui Filipp bilan
izolyatsiya qilish va Angliya va ransiya o'rtasidagi barcha asosiy
diplomatik masalalar bo'yicha kelishuvni buzish imkoniyatini
ko'rdim. , bu Talleyrand Londonda elchi sifatidagi to'rt yillik
(1830-1834) davomida juda mahorat bilan o'rnatgan. Nikolay
Angliya bilan kelishuvga erishish uchun ingliz-fransuz
kelishmovchiligidan foydalanishni o'yladi. U hatto Unkiar-
Iskeles shartnomasini rad etib, buning uchun to'lashga tayyor
edi. Thiers orqasida "sharqiy monarxiyalar" o'rtasida yashirin
muzokaralar boshlandi - o'sha paytda Rossiya, Avstriya va
Prussiyani belgilash odat tusiga kirgan - Palmerston. Bu haqda
hech narsa bilmagan holda, 1840 yil iyun oyida Tiers
Konstantinopoldagi Frantsiya elchisi orqali Nikolayning
himoyachisi va Mehmed Alining ashaddiy dushmani
7
Йен Литтлвулд "История Франции от древнейших времен до наших дней" М. 2008. С-136.

hisoblangan Buyuk vazir Xozrev Poshoni olib tashlashni talab
qilishga urindi. Bunga javoban 1840-yil 15-iyulda Londonda to rtʻ
davlat – Angliya, Avstriya, Prussiya va Rossiya o rtasida shartnoma
ʻ
imzolandi. Lui-Filipp Tyer va Gizoning yetakchi vazirlari nafaqat Misr
poshosiga va sulton foydasiga to‘liq yo‘naltirilgan bu bitimning
mazmuni, balki frantsuzlardan yashirin ravishda tuzilganligidan ham
g‘azablandilar. . "Men har doim Frantsiya va Angliya o'rtasidagi ittifoq
tarafdori bo'lganman - nega bu ittifoqni buzdingiz?" - dedi Tiers 15 iyul
kuni Britaniya elchisi Bulver-Littonga kelishuvdan xabar topib. Nikolay
men xursand bo'ldim. Rossiyaning Londondagi elchisi, aqlli va
kuzatuvchan diplomat Brunnov, Peterburgga haqiqatda sodir bo'lgan
voqeani emas, balki podshoh o'z hisobotlarida o'qishi kerak bo'lgan va
yoqimli narsalarni etkazishning eng zararli, sof saroy uslubiga ega edi.
Shunday qilib, u o'z hisobotlarida 1840 yil 15 iyulda Rossiyaning
Frantsiya ustidan qozongan diplomatik g'alabasining ahamiyatini cheksiz
bo'rttirib ko'rsatdi. 8
560 ист дипл......Angliya bilan qulay vaqtda
yakkama-yakka kelishib olish kerak edi. Nikolay bu g'oyani amalga
oshirishga harakat qildi. U Palmerstonga agar Frantsiya Angliyaga urush
e'lon qilsa, u Angliya tomonida bo'lishini aytishni aytdi. Frantsuz
matbuotining Angliyaga qarshi g'azablangan kampaniyasi, Thiersning
ochiq-oydin tashabbusi bilan to'satdan paydo bo'ldi, Brunowning bundan
buyon Angliya bilan yaxshi munosabatlarni tiklashni kutish va unga
ishonish mumkinligi haqidagi ishonchini to'liq tasdiqlagandek tuyuldi.
Palmerston o'zining barcha jangovar kayfiyatini Tiyerga va Tyerdan
8
В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959. С-560

keyin tashqi ishlar vaziri bo'lgan Gizotga qarshi qaratganga o'xshaydi
(o'sha 1840 yilda). Ammo shu bilan birga, u 1841 yilda yangilanishning
oldini olish uchun podshohning aldanishidan mohirlik bilan foydalandi
va sakkiz yillik muddati endigina nihoyasiga yetgan Unikiar-Iskeles
shartnomasi 1841-yil 13-iyulda qirolning roziligi bilan bir tomondan
Turkiya, ikkinvhi tomondan Rossiya, AngliyaAvstriya, Prussiya va
Fransiya o rtasida Bosfor va Dardanel bo g ozlari bo yicha kelishuvʻ ʻ ʻ ʻ
tuzildi: qaror qabul qilindi. Turkiya urush holatida bo'lmasa, bo'g'ozlar
barcha kuchlarning harbiy sudlari uchun yopiq bo'lishini; urush davrida
shartnomada hech qanday cheklovlar yo'q edi sultonga fitna qilish foydali
bo'ladigan kuch kemalarining bo'g'ozlaridan o'tishi uchun. Nikolay rozi
bo'ldi. Shuningdek, u Fransiyaning shartnomada ishtirok etishiga
norozilik bildirmadi. Ha, bu safar usiz, hatto Palmerstonning o'zi nuqtai
nazaridan ham mumkin emas edi. Fransiya to rt davlat unga qarshi
ʻ
ekanini ko rib,Mehmed Alini qo llab-quvvatlashni to xtatdi va Misr
ʻ ʻ ʻ
poshosi jiddiy hududiy egallash bilan kifoyalanib, 1839 yilda vafot etgan
MahmudII ning o rniga yangi sulton Abdulmejid bilan yarashdi.1841
ʻ
yilgi konventsiyadan boshlab, bo'g'ozlar rejimi har doimgidek, eng
manfaatdor kuchlar - Rossiya va Turkiya o'rtasidagi kelishuv bilan emas,
balki ko'p tomonlama aktlar bilan tartibga solindi. 1841 yilgi konventsiya
Rossiyaning Qora dengizdagi xavfsizligini to'liqta'minlamadi. Ammo
Nikolayning nazarida asosiy yutuq o'z kuchida qoldi: Frantsiya Sharqiy
masalada chegirmaga ega edi; Angliya bilan ochiq tushuntirishga yo'l
ochiq edi. Va keyin 1841 yilsentyabr Palmerston iste'foga chiqdi. Lord
Melburnning Wigpst kabineti quladi va u bilan birga tashqi ishlar

bo'yicha Davlat kotibi Palmerston ham ketdi. Yangi konservativ bosh
vazir Robert Pil rusofil sifatida tanilgan; ko'proq darajada Rossiyaning
do'sti va eng muhimi Turkiyaning dushmani Robert Peel tomonidan
tayinlangan tashqi ishlar bo'yicha yangi Davlat kotibi Lord Aberdin
hisoblangan. Aberdinning fikricha, aksariyat masalalarda Angliya
Rossiya bilankelishib olishi mumkin. Va Nikolay Turkiya masalasini ana
shu savollardan biri deb tasavvur qildi. Nikolay I ning tashqi siyosatdagi
asosiy xatolaridan biri shundaki, u ichki tanazzul darajasini va Turk
imperiyasining to'liq qulashi yaqinligini haddan tashqari oshirib
yuborgan. Ingliz tarixchisi Bolsover rus hujjatlariga asoslanib,
podshoning niyatlarini quyidagicha ifodalaydi:“Hukmronligining turli
davrlarida rus podshosi Nikolay I ohangda boshqa hukumatlarga
Yevropadagi Turk imperiyasining o rnini bosadigan yangi holat bo yichaʻ ʻ
takliflar bilan murojaat qildi. Bu murojaatlar podshohning ataylab
Turkiyani vayron qilishga intilayotganligini aslo anglatmasdi. Aksincha,
u 1829 yilda Turkiya ishlari bo‘yicha maxsus tuzilgan qo‘mita tomonidan
bildirilgan, Turkiyaning Yevropada saqlanib qolishining ijobiy natijalari
salbiy natijalardan oshib ketganligi va uning parchalanishi Rossiyaning
haqiqiy manfaatlariga to‘g‘ri kelmaydi, degan fikrga qo‘shildi. Ammo
Rossiya hukumati kelajakda Turkiyani saqlab qolishga erisha olishiga
hech qachon ishonch hosil qilmagan. "Aftidan, podshoh hech qachon
muammoni Rossiya bilan yolg'iz hal qilishga intilmagan va 1829 yilgi
qo'mitaning tavsiyasiga binoan boshqa kuchlar bilan muzokaralar olib
borishga tayyor edi." Viktoriya.Tegishli taklif darhol qabul qilindi. 1844
yil 31 mayda podshoh va uning mulozimlari Vulvichga qo'ndi. Nikolay

sud va aristokratiya tomonidan o'ziga xos hurmatning barcha belgilari
bilan, hatto deyarli xizmatkorlik bilan qabul qilindi, shundan keyin
monarxik Evropa uni hamma joyda qabul qildi, unda dunyodagi eng
qudratli suveren, o'zining barcha korxonalarida muvaffaqiyat qozongan
siyosatchi, inqilobga qarshi ishonchli tayanch. Bunday muhitda Nikolay,
albatta, sayohatga chiqqan Turkiya haqidagi o'sha "ochiq" suhbatlarga
o'zgacha munosabatda bo'ldi. Viktoriyaning taklifiga binoan Londondan
Vindzorga ko'chib o'tgandan so'ng, Nikolay Aberdinni ko'rdi va
suhbatlashdi. Mana, Nikolay bilan suhbatdan so'ng, Aberdinning
so'zlariga ko'ra, baron Stokmar tomonidan qilingan qirolning eng muhim
so'zlari haqidagi eng qadimgi yozuv: "Turkiya o'layotgan odam. Biz uni
saqlab qolish uchun harakat qilishimiz mumkin, ammo muvaffaqiyatga
erisha olmaymiz. U o'lishi kerak va u o'ladi. Bu tanqidiy daqiqa bo'ladi.
Men qo'shinlarimni yurishga majbur qilishimni oldindan bilaman. Shunda
Avstriya ham shunday qilishga majbur bo'ladi. U nimani xohlaydi? Men
Afrikada, O'rta er dengizida va Sharqning o'zida ko'p borligidan
qo'rqaman. Aberdinni Misr, Suriya va O'rta er dengizida, ya'ni inglizlar
frantsuz hukmronligiga hech narsaga yo'l qo'ymasliklari mumkin bo'lgan
fransuzlarning da'volari ehtimoli bilan qo'rqitib, qirol davom etdi:
"Bunday holatlarda Angliya hamma bilan birga bo'lishi kerak emasmi?
kuchlar? Shunday qilib, rus armiyasi, Avstriya armiyasi, o'sha
mamlakatlardagi katta ingliz floti! Yong'in yonida juda ko'p barrel porox!
Uchqunlar yonib ketmasligi uchun uni kim qutqaradi? Xulosa aniq edi va
podshoh buni Aberdin va hukumat boshlig'i Robert Pil bilan suhbatlarida
juda aniq aytdi: frantsuz istaklarini muvaffaqiyatli yengish uchun,

Avstriyaning "kasal odamning" merosidan Shunday qilib, qirol
Turkiyaning qulashi muqarrarligi haqidagi fikrga qaytdi. O'zi uchun bu
holatda podshoh avvalroq shunday reja ishlab chiqqan edi:
Konstantinopolni erkin shaharga aylantirish, Rossiyaga Bosfordan Qora
dengizga chiqishni harbiy nazorat bilan ta'minlash va Egey dengiziga
chiqishni qo'yish. Dardaneldan Avstriya yoki hatto Angliya nazorati
ostida. 1840-yil hujjatlaridan birida Nikolay I "agar Turkiya o'lib qolsa....
marhumdan qoladigan meroshammani qanoatlantiradi...konstantinopol
o'rtada qoladi ... Bosforni qo'riqlash bizniki...Angliyani qo'riqlash esa
Angliya va Avstriyaniki...." degan satrlarni qoldirgan" 9

Turkiya qulashi kerak", dedi podshoh Robert Pilga. "Men
Turkiyaning bir dyuymini ham xohlamayman, lekin boshqasiga kamida
bir dyuym olishiga ruxsat bermayman." Robert Peel qirol nimani
xohlayotganini juda yaxshi tushundi va nafaqat yaxshi g'azabni
ko'rsatmadi, balki darhol qirolga Angliya Turkiya imperiyasining
bo'linishida Misrni qabul qilishdan mamnun bo'lishini aytdi. Robert Pil
bu fikrni quyidagi so'zlar bilan ifodalagan: “Angliya Sharqqa nisbatan bir
xil pozitsiyada. Faqat bir nuqtada, Misrga nisbatan Britaniya siyosati
biroz o'zgardi. U erda kuchli hukumatning mavjudligi, Angliyaga savdo
yo'llarini yopadigan, ingliz transportiga o'tishni inkor eta oladigan
hukumatning mavjudligiga Angliya ruxsat bera olmadi. Robert Peel
qirolning Konstantinopol va bo'g'ozlarga, shuningdek, Moldaviya va
Valaxiyaga da'vo qilganiga ishongan; Misrga frantsuzlar da'vo qiladilar,
unga qarshi podshoh Angliyaga Rossiya bilan blokada qilishni taklif
9
И.С.Галкин, Н.А. Ерофеев ва б. Янги тарих. Т.1960-й. 460-б

qiladi. Albatta, Nikolay Robert Peelning so'zlarini turk merosining
bo'linishi haqidagi kelishuv sifatida qabul qilishi mumkin edi. Shuning
uchun podshoh davom etdi: “Endi Turkiya o‘lganida nima qilish
kerakligini hal qilib bo‘lmaydi. Bunday qarorlar uning o'limini
tezlashtiradi. Shuning uchun men mavjud vaziyatni saqlab qolish uchun
hamma narsadan foydalanaman. Lekin biz barcha mumkin bo'lgan
holatlarni halol va oqilona muhokama qilishimiz, oqilona mulohazalarga,
to'g'ri, halol kelishuvga kelishimiz kerak. Podshoh bu safar
suhbatdoshlari uning so'zlariga quloq solmaganidan juda xursand bo'lib,
Angliyani tark etdi. Ayni qizg‘in pallada u hatto Nesselrodaga Turkiya
qulagan taqdirda erta kelishuv zarurligi haqidagi barcha fikrlarini bayon
qilib, Angliyaga memuar yozishni buyurdi; u Pil yoki Aberdin imzosi
kabi bir narsaga ega bo'lishni orzu qilar edi, bu ularning qirol aytgan
fikrlarga roziligini tasdiqlaydi. Ammo u buni kutmagan edi. Britaniya
vazirlari o‘zlariga kelganga o‘xshaydi: ular biror hujjat bilan bog‘lanishni
istamadi. 1846 yil iyul oyida Robert Peelning kabineti iste'foga chiqdi.
Lord Jon Rassel va Palmerston tashqi ishlar bo yicha davlat kotibiʻ
bo lgan Viglar hokimiyatni tikladilar. Nikolay uzoq vaqt davomida
ʻ
Palmerstonni bilar edi Evropada Rossiya ta'sirining kuchayishini xavotir
bilan kuzatib bordi, lekin Palmerston buni hech qachon yashirmadi.
Palmerston 1837 yilda to'g'ridan-to'g'ri Rossiya elchisi Pozzo dining
yuziga: "Yevropa juda uzoq uxladi, endi podshoh o'zining ulkan
davlatining turli burchaklarida tayyorlamoqchi bo'lgan hujumlar tizimiga
chek qo'yish uchun uyg'onmoqda". 10
Borgo. Hozir, 1846 yilda Palmerston
10
В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959. С-565

bilan Pil va Aberdin bilan davom ettirish juda oson va qulay bo'lgan
suhbatlarni davom ettirishga urinib ko'rish qirolga mutlaqo imkonsiz
bo'lib tuyuldi. 1845 yil dekabr oyida Vena shahridan o'tib ketayotgan
podshoh Metternix bilan Turkiya haqida gapirdi va agar Turkiya
parchalanib ketsa, Konstantinopolni hech kimga bermasligini e'lon
qilishni zarur deb hisobladi. Agar kimdir u erga qo'shin jo'natmoqchi
bo'lsa, u qirol Konstantinopolda oldinroq paydo bo'ladi. Va agar u
allaqachon u erga kirsa, u erda qoladi. Bular bo'linish taklifidan ko'ra
ko'proq tahdidlar edi. Ha, va qirol o'sha paytda Avstriyani juda zaif deb
hisobladi. Shunisi qiziqki, Nikolay o'zining cheksiz o'ziga ishonchi va
o'sha davrdagi Evropada, xususan, Germaniya mamlakatlarida va
Gabsburglar mulkida aholining keng qatlamlarining intilishlarini hisobga
olishni mutlaqo istamasligi bilan. , ochiq faktlarga ko'zlarini g'azab va
qaysarlik bilan yumgan, shunga qaramay, bu inqilob yillarida his qildi.
Agar kimdir u erga qo'shin jo'natmoqchi bo'lsa, u qirol Konstantinopolda
oldinroq paydo bo'ladi. Va agar u allaqachon u erga kirsa, u erda qoladi.
Bular bo'linish taklifidan ko'ra ko'proq tahdidlar edi. Ha, va qirol o'sha
paytda Avstriyani juda zaif deb hisobladi. Shunisi qiziqki, Nikolay
o'zining cheksiz o'ziga ishonchi va o'sha davrdagi Evropada, xususan,
Germaniya mamlakatlarida va Gabsburglar mulkida aholining keng
qatlamlarining intilishlarini hisobga olishni mutlaqo istamasligi bilan. ,
ochiq faktlarga ko'zlarini g'azab va qaysarlik bilan yumgan, shunga
qaramay, bu inqilob yillarida his qildi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1 В.О. Зорина, В.С.Семенова и т.д "История дипломатии" М. 1959.
2. И.С.Галкин, Н.А. Ерофеев ва б. Янги тарих. Т.1960-й.
3. Ис тория Франции. В 3-х томах. М.: 1973-1975. Т
4. Йен Литтлвулд "История Франции от древнейших времен до
наших дней" М. 2008.

Fransiyadagi Iyul inqilobidan Yevropadagi inqilobiy harakatlarga qadar (1830-1848) xalqaro munosabatlar

Купить