Fransiyaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotining o’ziga xos xusiyatlari (XVII – XVIII asrlar) - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	430.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Fransiyaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotining o’ziga xos xusiyatlari (XVII – XVIII asrlar)

Купить

Mundarija
Kirish …………3
1. XVII asrda Fransiyaning siyosiy markazlashuvi va fransuz xalqining
bosqinchilarga qarshi milliy ozodlik harakati ..6

1.1. XV II asrda Fransiyadagi milliy ozodlik harakati ...........................6
1.2. . Fransiyada siyosiy markazlashuvining xususiyatlari va amalga
oshirilishi … .33

2. XVII - XVIII asrlarda Fransiya davlatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
tuzumi ..48

2.1 XVI I asrda Fransiyada siyosiy feodal tuzum va iqtisodiy hayot…48

2.2. Fransiyada diniy urushlar va siyosiy diniy guruxlar faoliyati .56

2.3XVII I asrda Fransiyada mutloq monarxiyaning tiklanishi … .67

Xulosa .................76

Tavsiyalar........................................................................................... ...78
Adabiyotlar ro yxati ...............................................
.....79

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi . Tarix tafakkur mahsuli . O ’ tmishda yuz
bergan har bir hodisa ma ’ lum ma ’ naviy ruhiy , ijtimoiy - siyosat
tasirida yuz bergan .
Insoniyat tarixida feodal jamiyatda shaxsiy erkinlik vakolati cheksiz
darajali jamiyat bo ’ lmagan . O ’ rta asrlarda feodal huquqlarining umumiy
talablariga bo ’ ysungan vassal o ’ z xo ’ jaynidan boshqa hech kimni tan
olmas edi .
Islom Karimov takitlaganidek : Xalqlarning ozodlik , mustaqillik , baxt
soadatga azaliy intilishi o ’ z , hayotidagi chuqur o ’ zgarishlarni harakatga
keltiruvchi kuchdir .
1
Bitiruv - malakaviy ishning dolzarbligi bir qancha sabablar bilan
izohlanadi :
- birinchidan , XVII asrda Fransiyadagi milliy
ozodlik jarayoning borishi
va fransuz xalqining bosqinchilarga qarshi milliy
ozodlik harakati
fransuz tarixshunosligada alohida o ’ rin to ’ tadi ;
- ikkinchidan , Fransiyada siyosiy markazlashuv jarayoning xususiyatlari
va amalga oshirilishi o ’ sha davr siyosiy muhiti uchun katta ahamiyat
kasb ettirdi ;
- uchunchidan , XVIII asrda Fransiyada siyosiy tuzum va iqtisodiy
hayot boshida G ’ arbiy Yevropa davlatlariga nisbatan ancha revojlangan
edi .
Bitiruv - malakaviy ishning maqsad va vazifalari .
Mazkur bitiruv malakaviy ishning maqsadi XVII XVIII asrlarda

Fransiyaning siyosiy markazlashuvi, iqtisodiy va ijtimoiy tuzumini
mavjud manba va adabiyotlar asosida ilmiy tahlil qilish.
Yuqoridagi asosiy maqsaddan kelib chiqib qo ydagi vazifalar

yechiladi:
1
Islom Karimov. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T: O zbekiston

NMIU. 2011.- 416 bet
.
2

- XVII asrda Fransiyadagi milliy ozodlik jarayonining borishi va fransuz
xalqining bosqinchilarga qarshi milliy - ozodlik harakatini ilmiy tahlil qilish;
- Fransiyada siyosiy markazlashuv jarayonning xususiyatlari va amalga
oshirishni sabablarini aniqlash;
- XVII asrda Fransiyada siyosiy feodal tuzum va iqtisodiy hayot
manzaralarini yoritib berish;
- Fransiyada diniy urushlar va siyosiy diniy guruhlar faoliyatini qiyosiy
tahlil qilish;
- XVIII ars Fransiyada mutloq manorxiyaning tiklanishi va uning o ziga

xos xususiyatlarini yoritib berishdan iborat.
Bitiruv - malakaviy ishning ilmiy yangiligi.
B itiruv malakaviy ish da XVII XVIII asrlarda Fransiyaning ijtimoiy -

iqtisodiy, siyosat va madaniy sohadagi ahvoli masalalari ilk bor yangi
adabiyotlar asosida bitiruv - malakaviy ish sifatida tadqiq etilmoqda.
Ilk bor mavjud manbalarga asoslanib, XVII asrda Fransiyaning siyosiy
markazlashuvi va frabsuz xalqining bosqinchilarga qarshi milliy ozodlik

harakatlari yoritib beriladi. Shuningdek XVIII asrda Fransiyada siyosiy
feodal tuzum va iqtisodiy hayot, diniy urushlar va siyosiy diniy guruhlar
faoliyati ham ilmiy tahlil qilinadi.
XVIII asrda Fransiyada mutloq monarxiyaning tiklanishi hamda
monarxiyasining o ziga xos xususiyatlari ikmiy adabiyotlar asosida

yoritib beriladi.
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix va ijtimoiy fanlar
fakul teti Tarix kafedrasi qoshidagi Yosh arx
eolog to garagida ma ruza
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.

Bitiruv - malakaviy ishning tuzilishi.
Bitiruv - malakaviy ish kirish, ikki bob, besh fasl, xulosa va
adabiyotlar ro yxatidan iborat.

3

1.XVII asrda Fransiyaning siyosiy markazlashuvi va fransuz
xalqining bosqinchilarga qarshi milliy ozodlik harakati.
1.1.XV II asrda Fransiyadagi milliy ozodlik harakati .
XVI-XVII asrlarda Fransiyada mavjud bo'lgan siyosiy hokimiyatning
mazmuni qo'yidagi iborada o'z ifodasini topgan edi: «Xudoning irodasi shuki, har
qanday qaram bo'lib tug'ilga o'ylab o'tirmasdan bo'ysunmog'i lozim». Fransiyada
mutloq monarxiya qaror topishi bilan General shtatlar o'zini avvalgi ahamiyatini
yo'qotdi. Qirollarning o'ziga qolsa, vakillik organlarini butunlay yo'q qilardilar.
Biroq buning iloji yo'qligi uchun ularning mamlakat siyosiy hayotiga ta'sirini
kamaytirishga urinar edilar. Bunga erishganlar ham.
Angliya parlamentidan farqli o'laroq, Fransiyada General shtatlar doimiy
faoliyat ko'rsatuvchi davlat organiga aylana olmadi. Keyinchalik u juda kamdan-
kam holatlarda, faqat kuchli zarurat tug'ilgandagina chaqiriladigan bo'ldi.
1614 yildan boshlab butun XV asr davomida esa biror marta ham
chaqirilmadi 2
. Bu hodisa Fransiyada qirol hokimiyati Angliya qiroli hokimiyatidan
ham kuchliroq boiganligini isbotlaydi.
Qirol ayni paytda hukumat boshlig'i ham edi. Uning huzurida hukumat
kengashi tashkil etilgan. Kengash a'zolari qirol tomonidan tayinlangan. Ichki va
tashqi siyosatga doir barcha masalalarni shaxsan o'zi hal etgan. Shu tariqa butun
mamlakatda qirolning shaxsiy hukmronligi o'rnatilgan. Shunday bo'lsa-da,
parlament butunlay tugatilmagan. Fransiya hududida jami 17 ta viloyat parlamenti
mavjud edi. Mamlakat fuqarolariga viloyatlardagi sudlar ustidan shikoyat qilish
huquqi berilgan. Ayniqsa, Parij parlamenti kata ta'sirga ega bo'lgan. Uning vakolati
mamlakat hududining 1|3 qismga tarqalgan. Parij parlamenti taxt vorisi yosh
bo'lsa, regent tayyorlash huquqiga ham ega bo'lgan. Qirol saroyi hayotining asosiy
mazmunini qirol shaxsini ilohiy deb hisoblovchi axloq tashkil etgan.
2
Jo'rayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi, T., 2006, 6-26
4

Lyudovik XIV bekorga «davlat - bu men» demagan edi 3
, qirol qarorgohidagi
bog'larga o'rnatilgan haykallar ham uning buyukligini eslatib turishi lozim bo'lgan.
Hatto Yupiter haykali Lyudovik XIV ning yuziga o'xshatib ishlangan. Fransiya
qirolligida har ikki cherkov ham faoliyat ko'rsata boshlaydi. XV asr boshlarida
Lyuter ma'lumotiga mos g'oya tarqaldi. Mamlakatda «Injil»ning fransuzcha
tarjimalari paydo bo'ldi 4
. Ibodatxonalarda duolar ona tilida o'qila boshlanadi. Shu
tariqa vaqtlar o'tishi bilan Fransiya ichki dushman lagerga - katoliklar va
protestantlar lageriga bo'linib qoldi. Fransiyada protestantlar, gugenotlar deb
atalgan. Mamlakat shimoli va qirol xonadoni katoliklar tomonida, Janubiy
Fransiya esa gugenotlarniki bo'lib qoldi. Gugenotlar hammani o'z dinlariga
tortishga intildilar. Ular maxfiy bosmaxonalar tashkil etib, varaqalar chop etdilar va
uni butun mamlakat bo'ylab tarqata boshladilar. Reformatsiya Fransiyada shu
tariqa kirib keldi.
Katolik cherkovi protestantlikning tarqalishini dushmanlik bilan qarshi oldi.
1562 yilda qirolning qarindoshi, katoliklar rahnamosi gersog Giz o'zining ko'p
sonli qo'riqchilari bilan Vassida potestant gimnini ijro etayotgan protestantlariga
hujum qildi. Oqibatda 20 dan ortiq protestantlar o'ldirildi,100 dan ortig'i esa yarador
qilindi. Bu voqiya Fransiyada 32 yil davom etgan diniy urushlarning boshlanishga
turtki bo'ldi 5
. Bu diniy urush mamlakat boshiga katta kulfat keltirdi. Mamlakatda
yovuzlik, jaholat kuchaydi. Gugenotlarga juda katta talofat keltirildi. Shunday
bo'lsa-da gugenotlar qirolni yon berishga majbur etdilar. 1570-yilda tomonlar
kelishuvga erishdilar. Qirol yarashish ediktiga imzo chekdi . Gugenotlarga katoliklar
qatorida davlat mansablarini egallash huquqi, diniy marosimlarni to'siqsiz yetkazish
erkinligi berildi. Biroq bu erishilgan tinchlik uzoqqa chuzilmadi. Chet davlatlarning
aralashuvi vaziyatni yanada chigallashtirdi . Urushning oldini olish uchun qirol Karl
IX gugenotlar yetakchisi Genrixga o'z singlisi Margaritani turmushga berishga
qaror qildi. To'y marosimi 1572- yilning avgustiga belgilanadi. Biroq katolik
3
Semyonov V. O'rta asrlar tarixi. T. 1973, 6-553.
4
Semyonov V. O'rta asrlar tarixi. T. 1973, 6-554
5
Jo'rayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi, T., 2006, 6-27.
5

mutaassiblari shu voqiyadan foydalanib, gugenotlarning barcha rahbarlarini qirib
tashlashni zimdan rejalashtirdalar. 24 avgust kechasi gugenotlar qirg'ini
uyushtirildi. 3 kunlik qotillik davomida 30 ming kishi -qurbon boidi. Bu voqeya
Fransiya tarixiga «Varfolomey kechasi» nomi bilan kirdi. Shu voqealardan keyin
Fransiyada protestantlik taqiqlandi . Rim Papasi bu xabarni quvonch bilan kutib
oldi.
«Vorfolomey kechasi»mamlakatdagi diniy urushga chek qo'ymadi.
Urushning davom etishi muqarrar edi. Chunki gugenotlar taqdirga tan bermadilar.
Gugenotlar Fransiyani bo'lib tashlashga qaror qildilar va mamlakat janubida o'z
davlatlarini tuzdilar. Bu davlatni qirol xonadonining qarindoshi, gugenot Genrix
qarindoshi, gugenot Genrix Navarsskiy boshqardi. Gugenotlar yaxshi qurollangan
qo'shin tuzishdi. Genrix Giz esa qattiq harbiy intizom o'rnatilgan katolik liga tuzdi 6
.
Katoliklar fitna tayyorlay boshladilar. Unga ko'ra, qirol olib qochilar va majburan
monax qilinardi. Taxtni esa Genrix Giz egallashi lozim edi. Biroq qirol Genrix III
Genrix Gizni o'ldirtirishga muvaffaq bo'ldi.
Katolik cherkovi Genrix III ning bu ishini kechira olmas edi. O'ldirilganlar
«azob chekkan avliyolar» deb e'lon qilindi. Cherkov dindorlarga fuqarolarning
Genrix III ga sodiqlik qasamyodidan ozod qilinganliklarini e'lon qildi. 1589 yilda
Genrix III o'ldirildi. Taxtni protestantlikdan chiqib, katolik mazhabiga o'tgan
Genrix Navarsskiy Genrix IV nomi bilan egalladi (1589- 1610). U katolik
mazhabini qabul qilmasdan Parijga borib taxtga o'tira olmasligini yaxshi bilardi.
Genrix IV o'zining kuchi, qobiliyati va ta'siridan har ikki cherkov qavmlarini
qo'shib tashladi. Diniy urushlarni to'xtatish va mamlakat yaxlitligiga erishish
uchun 1598 yilda Nant ediktini imzoladi. Ediktda katoliklar davlat dini deb e'lon
qilingan bo'lsa-da gugenotlar quvg'in qilinmaydigan bo'ldi. Mamlakatda diniy
murosasozlikka erishildi.
XV-XVII asrlardan Fransiyada iqtisodiy rivojlanish davri boshlandi. Feodal
munosabatlari yemirilib, sanoat va qishloq xo'jaligida ishlab chiqarish
6
Semyonov V. O'rta asrlar tarixi. T. 1973, b-542-543.
6

munosabatlari rivojlana boshlandi. Feodallarning siyosiy ta'siri pasayib, Fransiya
qirollarining hukmronligi kuchaydi. XVII asrga kelib Fransiya G'arbiy
Yevropaning eng kuchli feodal absolyutizm davlatiga aylandi. Uning
mustamlakalari Amerikada (Kanada, Vest-Indiya) va Hindistonda paydo boidi.
XVIII asrda savdo-sotiq va sanoat yanada rivojlanishi bilan mahalliy hukmdorlar
shu qadar mustahkamlandiki, endi u dvoryanlarning tanho hukmronlik qilishini
hohlamay qo'ydi. Feodal tartiblar, qishloq xo'jaligining rivojlanishidagi asosiy
to'siqqa aylana boshladi, sanoatning rivojlanishini qiyinlashtirdi. (Inqilob arafasida
Fransiya aholisi 25 milionga yaqin edi . Uning asosiy qismi 84 % i qishloq aholisi.
Shaharlarda atigi 2 million kishi yashardi. Jami daromadning 3|4 qismidan
ko'prog'ini qishloq xo'jaligi berardi. Yerlarning deyarli hammasi dvoryanlarning va
cherkovning mulki edi). Senyordan ketish yoki uning ustidan hech yerga arz-dod
qilib bo'lmas edi. Senyor dehqonlarni o'zi yoki o'zi tayinlagan izmiga yuradigan
sudyalar sud qilardi. Barcha dehqonlar cherkov foydasiga ko'p miqdorda soliqlar
to'lar yoki pul va natura tarzida hosilning o'ndan bir qismini berardilar. Davlat
soliqlari ham haddan tashqarii ko'p edi - har yili yer hosilining yigirmadan bir
qismi - jon solig'i va tuz puli undirib olinardi 7
.
Dehqonlarning feodal to'lovlari va senyor foydasiga ishlab berish, davlat
soliqlari va hosilning o'ndan biri cherkovga to'lanishi dehqonlar daromadining kata
qismini o'marib ketar, ularni xonavayron qilar, qashshoqlikka solar, ekinzorlarni
kengaytirish va yaxshilash vositasidan mahrum qilar edi. Shu tariqa feodal tartiblari
qishloq xo'jaligini o'stirish uchun to'siq bo'lib qoldi. (1774 yilda qirol Lyudovik
XIV vafot etgach, o'rniga nabirasi Lyudovik XVI taxtga o'tirdi) Lyudovik XVI
qirol sifatida o'ta layoqatsiz va kamhafsala kimsa edi. Uning xotini qirolicha
Mariya -Antuanetta Avstriya imperatorining singldisi edi. Qirol Lyudovik XVI
irodasiz bo'lganligi uchun qirolicha Mariya-Antuanetto ta'siri ostida edi.
(zamondoshlarning ma'lumotiga ko'ra, Lyudovik XVI qirolligi davrida oddiy
fuqarolarning, ayniqsa dehqonlarning ahvoli nihoyatda og'ir bo'lgan. Mamlakatda
7
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-28.
7

tez-tez ocharchiliklar tufayli isyonlar bo'lib turgan.) 1777 yilgi hisob-kitoblarga
qaraganda, Fransiyada bir million yuz ming atrofida qashshoqlar va gadolar
bo lgan 8
. Yersiz va kam yerli dehqonlarning ahvoli o'ta ayanchli boigan, ular
dvoryanlar va ruhoniylarga ko'plab soliqlar toiashga majbur boiganlar. qirol va
qirolicha xazina bo'shab qolgach, xalqqa yangi-yangi soliqlar solganlar. Mariya-
Antuanetta xalq orasida «Defitsit xonim» laqabini olgan.Lyudovik XVI xalqdan
pul undirish yo'llarini izlab, nima qilishini bilmay, 1789 yil may oyida General
shtatlarini (XIV-XVII asrlarda Fransiyadagi tabaqachilar hukumatining oliy
organi) chaqirishga majbur boidi. O'z tarkibiga ko'ra General shtatlari Angliya
parlamentiga o'xshab ketadi. Ular o'rtasidagi farq shundaki Angliya parlamenti
deyarli vaqt-vaqti bilan chaqirilib, bir necha yuz yillardan beri faoliyat ko'rsatib
kelgan, General shtatlari esa tez-tez chaqirib turilmagan. Agar Angliya parlamenti
ikki palata - jamoa palatasi va lordlar palatasidan iborat bo'lsa, General shtatlari bir
palatadan iborat bo'lib, uch toifa -ruhoniylar, dvoryanlar va uchinchi - o'rta
tabaqalarga mansub kishilardan tashkil topgan.
1789 yil 4 mayda qirol Lyudovik XVI Versalda General shtatlari majlisini
ochdi. Ammo uchinchi toifaga mansub boigan deputatlar ingliz parlamentining
qirol Karl I ga qarshi olib borgan kurashi tajribasi hamda Shimoliy Amerika
Kongressining (lotincha «kongressus» uchrashuv, majlis ma'nosini anglatadi. Bu
yerda so'z AQSH ning qonun chiqaruvchi organi, parlamenti to'g'risida ketyapti)
Angliya qiroli va parlamentiga qarshi kurashiga tayanib, qirol Lyudovik XVI dan
xalqdan General shtatlarining ijozatsiz soliq yigishni mann qilishni talab qilishdi.
Bu Lyudovik XVI uchun qattiq zarba edi. Qirol General shtatlarini chaqirganligiga
pushaymon boidi, ammo vaqt o'tgan edi. Qirol deputatlarni zaldan haydab
chiqarishni buyurdi, ammo uchinchi tabaqa deputatlari konstitutsiya ishlab
chiqilmaguncha tarqalib ketmasligiga tantanali ravishda qasamyod qildilar.
Dvoryanlarning ilg'or qismi uchinchi tabaqaga qo'shildi. Iyun oyida uchinchi
tabaqaga mansub deputatlar o'zlarini Millat majlisi deb, ko'p o'tmay Ta'sis majlisi
8
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-29.
8

deb e'lon qildilar 9
. Endilikda bu majlis ham qonunlar chiqarishga davo qilayotgan
edi.
Lyudovik XVI podsholigi davrida Fransiyada absolyut (cheklanmagan)
monarxiya ravnaq topib, so'ngra inqirozga keta boshlagan edi. Parij yaqinida
Lyudovik XIV buyrug'i bilan hashamatli Versal saroyi qurilgan edi. Feodal
zodagonlar qirolga qarshi isyon ko'targan zamonlar o'tib ketgan edi. Endilikda
zodagonlar Versalda to'planib, mansab-martaba, pensiya, mukofotlar so'rab
olmoqda edilar va o'zlarining g'ujg'on o'ynashlari, dabdabali unvonlari, serhasham
liboslari bilan podshoning qudratini namoyish qilmoqda edilar. Saroy
amaldorlarining libosi qimmatbaho narsalar bilan shu qadar bezatilgan ediki, ba'zan
uning og'irligi 20 kilogrammdan oshib ketardi. Saroydagi ko'pdan-ko'p mansablar
orasida qirol hassasining qo'riqchisi kabi mansablar ham bor edi. Bu mansablarni
egallagan amaldorlar oladigan maosh bilan kichikroq bir shahar aholisini boqishi
mumkin edi. Saroy hayoti bazmlar va o'yin kulgular bilan to'lgan bo'lib, ularda
qatnashuvchilarning hashamli zeb-ziynati ko'zni qamashtirardi. Saroy
hushomadgo'ylari Lyudovik XIV ni "Quyosh qirol» deb atardilar . O'ziga juda ham
ortiq bino qo'ygan korolning o'zi esa «Davlat - bu mening o'zim der edi" 10
.
Lyudovik XIV podsholik qilgan dastlabki o'n yil mobaynida feodal
isyonlariga xotima bergan korol mutlaq hokimiyati Fransiyaning iqtisodiy
yuksalishiga yordamlashdi. Lyudovik XIV ning ministri Kolber yirik
manufakturalar tashkil etishini, dengiz floti hurishni, tashqi savdoni
rivojlantirishni rag'batlantirardi. Fransiya muvaffaqiyatli urushlar olib borib,
Flandriyaning bir qismini va Elzasni o'ziga qo'shib oldi. Biroq doimo olib
borilayotgan urushlar, saroyning aqlsizlarcha zeb-ziynatga berilib ketishi
Fransiyani zaiflashtirib qo'ydi. Xalq qashshoqlasha bordi. Lyudovik XIV bir
qancha og'ir harbiy magiubiyatlarga uchradi. Korol o'lganda, xalq qahr-g'azabining
toshib ketishidan qo'rqib , uni shosha-pisha dafn etdilar. Poytaxt uning evarasi
Lyudovik XV ga o'tdi.
9
Farmonov R. Sodiqov 0. Jahon tarixi, T., 2001, b-30
10
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982, b-47.
9

O'zining sinfiy harakteri jihatidan absolyut monarxiya - dvoryan feodallar
sinfming diktaturasi (kuchli hokimiyati) dir. Fransiya feodal monarxiyasi o'zining
500 ming kishilik armiyasi, Versalning dabdabasi, aristoktatlarning zeb-ziynati bilan
Fransiya xalqini, avvalo dehqonlarni shavqatsiz ekspluatatsiya qilish hisobiga
yashab kelardi. XVIII asrda absolyutizm Fransiya tanasida haddan tashqarii shishib
ketgan va zararli o'simtaga aylandi va bu o'simta uning madorini quritib, rivojiga
to'sqinlik qila boshladi.
Dehqon faqat o'z sinorini to'yg'izib qolmas edi. U korolni, armiyani,
chinovniklarni butun feodal davlatini to'yg'izardi. Korol soliqlari (yer solig'i, jon
solig'i va boshqalar) dehqonlarning senbor foydasiga o'taydigan majburiyatlardan
oshiq edi. Tuzga katta soliq solingan edi. Vinoga solingan soliq juda yuqori edi.
Vinochilik mamlakati bo'lgan Fransiya uchun bu soliq ayniqsa muhim edi.
Minglarcha korol soliq yig'uvchilari dehqonlarning yerto'lalarini ag'dar-to'ntar
qilib, bochkalarni o'lchardilar. Agar dehqonning soliqni toiashga qurbi yetmasa,
boqimanda uchun uning chorva mollari va uy anjomlari sotilardi 11
. Dehqonlar poli
loy bilan shuvalgan, tomi poxol bilan yopilgan kulbalarda yoki yerto'lalarda
turardilar, bu kulbalarning derazalari ham, to'tun chiqadigan mo'rilari ham bo'lmas
edi. Ular uyda to'qilgan dag'al matodan kiyim, yog'och kavush kiya ryoki oyoq
yalang yurardilar. Fransiya aholisining ko'pchiligini tashkil etgan dehqonlar sanoat
mollarini kam sotib olardilar, bu esa sanoatning rivojlanishiga to'sqinlik qilardi.
Soliqlar va feodal majburiyatlardan qattiq ezilgan dehqonlar o'z xo'jaliklarini
yaxshilash uchun mablag'ga ega emas edilar. Hosildorlik juda pastligicha qolmoqda
edi. qahatchilik yillarida dehqonlar och qolardilar. XV va XVII asrlarda
dehqonlarning va shahar kambag'allarining qo'zg'olonlari Fransiyani bir necha bor
larzaga keltirdi, bu qo'zg'olonlarni bostirish uchun eng yaxshi o'qchi polklar
yuborildi. Fransuz qishlog'ida dehqonlarning tabaqalanishi ancha chuqurlashib
ketdi. O'ziga to'q va boy dehqonlar tabaqasi paydo bo'lib, ular o'zlarining
qashshoqlashgan qo'shnilarini batrak qilib ishlatardilar. 1789-yilda Fransiyada 500
11
Narochniskiy A., Averyanov A. Yangi tarix. T., 1987. b-41
10

dan oshiq yirik manufaktura bor edi 12
. Ularda dvoryanlar va burjuaziya uchun zeb-
ziynat buyumlari (ipak, krujeva, farfor, billur, zargarlik buyumlari), qurol, polotno,
sovun va shu kabi narsalar tayyorlar edilar. Mashinalar ishlatish boshlandi,
Toshko'mir konlarida ba'zi joylarda shaxtalardan suvni chiqarib tashlash uchun
bug' mashinalari ishlatildi. Biroq hunarmandchilik ko'pchilikni tashkil etib, u hali
ham sex tartiblari bilan bo'g'ib qo'yilgan edi. Sex a'zosi boimagan kishi
hunarmandchilik qilolmas edi, yo'qsa unga jarima solinardi yoki turmaga
qamalardi. Sexga qabul qilish uchun sex foydasiga kata vznos olinardi va yana
korol uchun alohida to'lov to'lanardi. Shogirdlarga hunar o'rgatishga sexda 7-10
ishlash kerak bo'lardi. Korol hukumati sexlarga daromad manbai deb qarardi.
Sexlarga solingan soliqlarniyig'ish ustidan juda ko'p inspektorlar nazorat qilardi.
Sexlardagi buyumlarning hammasi belgilangan xajmda va sifatda chiqarilishi
lozim edi. Anna shularning hammasi Fransiyada ishlab chiqarish rivojlanishiga
to'sqinlik qilmoqda edi.
Savdogarlar qishloqlarga buyurtmalar bera boshladilar 13
. Ular dehqonlarga
xom-ashyo, ba'zan esa dastgohlar ham berib, so'ngra ulardan tayyor buyumlarni
olardilar va shunday qilib dehqonlarni uyda ishlaydigan o'z yollanma ishchilariga
aylantirardilar. Shu bilan birga mehnat taqsimoti amalga oshirilib, ba'zilari ip
yigirsalar, ba'zilari mato to'qirdilar va hokazo. Aslida bu manufaktura sanoati edi,
lekin ishchilar bir binoda to'planib ishlaydigan markazlashagan manufakturalardan
farq qilib, bunday manufakturani tarqoq manufaktura deb atardilar. Savdo-
sotiqning rivojlanishiga ichki bojxonalar xalaqit berardi. Bu bojxonalar feodal
tarqoqlik davridan grafliklarning chegaralarida shahar zastavalari yonida saqlanib
qolgan edi. Faqat davlat emas, balki yirik sen'orlar ham o'z bojxonalariga ega
bo'lib, ulardan olib o'tilgan tovarlar uchun boj olardilar. Marsel'dan Parijga g'alla
olib kelishdan ko'ra Xitoydan Fransiyaga g'alla olib kelish arzon tushadi, der
edilar. Yagona uzunlik va og'irlik o'lchovlarining yo'qligi ham savdo-sotiqning
rivojlanishiga to'sqinlik qilardi. Har bir viloyatda o'z o'lchovlari bo'lib, bu
12
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982, b-48
13
Narochniskiy A., Averyanov A. Yangi tarix. T., 1987. b-43.
11

o'lchovlar o'rta asrlardayoq vujudga kelgan edi. Masalan, bir qadoq Parijda 490
grammga, Lionda 425 grammga , Marselda esa 402 grammga teng edi 14
.
Sanoatning taraqqiyotida ma'lum yutuqlarga erishilganiga qaramay, feodal
munosabatlarning salbiy ta'siri hamma narsada ko'rinmoqda edi. Masalan,
Fransiyada 1789-yilda mingta «Jeni» pryalkasi (ip yigiradigan oyoq charxi) boisa,
Angliyada bunday charxdan 20 mingta bor edi. Fransiyada temir ishlab chiqarish
XV asrda ikki baravar ko'paygan bo'lsa, Angliyada besh baravar oshgan edi 15
.
Feodal tuzum davrida (barcha mamlakatlarda ) har bir kishi onadan tug'ilganidan
boshlab muayyan toifaga mansub edi. Toifalar o'z huquqlari va majburiyatlariga
qarab bir-biridan farq qilinar edi; birinchi toifa - ruhoniylar, ikkinchi toifa -
dvoryanlar, uchinchi toifa qolgan xalqning hammasi. Dastlabki ikki toifa 250
ming kishi boiib, uchinchi toifa 25 mln kishi edi. Ruhoniylar va dvoryanlar
imtiyozli toifalar edi.
Behad boyliklarga ega bo'lgan bu toifalardagi kishilar deyarlibarcha
soliqlardan ozod qilingan edi. Davlatdagi hamma yuqori mansablar va armiyadagi
komandirlik lavozimlari dvoryanlar qoiida edi. Davlat soliqlarining butun
og'irligini uchinchi toifa tortar edi. Toifaga mansublik sinfga mansublik bilan
tamomila to'g'ri kelmaydi. Dastlabki ikki toifa o'zining ko'pchiligi jihatidan
feodallar sinfiga mansub edi. Uchinchi toifaga esa burjuaziya, dehqonlar,
hunarmandlar va ishchilar kirardi. Ko'p dvoryanlar savdo-sotiq bilan shug'ullanib,
manufakturalarni ishga solgan Angliyadan farqli o'laroq, Fransiyadagi dvoryanlar
dehqonlardan oladigan obrok, korolning pensiyalari va in'omlarihisobiga yashar
edila rva feodal tuzumni saqlab qolishga urinardilar. Dvoryanlaning aksariyat qismi
parazitlik bilan hayot kechirib, ko'p vaqtni ballarga, ovga, karta o'yiniga berardi.
Bekorchilik dvoryanning huquqi deb va hatto shon-sharafi deb hisoblanardi.
Savdo-sotiq bilan va sanoat bilan shug'ullanish dvoryan uchun pastkashlik
sanaladi. Uchinchi toifada burjuaziya: bankirlar, savdoganlar, manufakturalarning
egalari rahbarlik mavqeini egallagan edilar. Boyib ketgan burjualar zeb-ziynatda
14
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982, b-52
15
Narochniskiy A., Averyanov A. Yangi tarix. T., 1987. b-44.
12

dvoryanlar bilan raqobat qilishardi. Ulardan ba'zilari dvoryanlardan yer sotib olib,
dehqonlardan feodal obrok olib turardilar. Burjualardan eng boylari oladigan
daromadlarga hatto shahzodalar va gersoglar hasad qilib qarardilar. Burjuaziya
Iqtisodiy jihatdan quudratli sinf bo'lib qolgan edi-yu, lekin hokimiyatga ega emas
edi.
Lyudovik XV davlat ishlari bilan kam shug'ullanib, undan ko'ngil ochish,
aysh-ishratni afzal ko'rardi. Uning fikricha, Fransiya xalqi faqat korolning
istaklarini va injiqliklarini qondirish uchungina yashardi. Versal aysh-ishratni
davom ettirardi. Pul hisobsiz oqib kelmoqda edi, lekin xalqdan pul undirish tobora
qiyinlashmoqda edi. Lyudovik XV aytardi: «Bizning umrimizga yetadi». Xo'sh,
keyinchi? «Bizdan keyin dunyoni to'fon bosmaydimi?» degan u. 1774-yilda
Lyudovik XV o'rnata uning nevarasi Lyudovik XVI korol bo'ldi. U badqovoq
semiz kishi edi. U aqliy mehnat mening tinkamni quritadi deb zorlanardi.
Duradgorlik qilishni yoki mixlarni qoqib, yana sug'urib olishni sevardi. U butunlay
o'z xotini - Avstriya imperatritsasining qizi Mariya - Antuanetta ta'sirida edi.
Nodon, yengiltak, aysh-ishratga botgan, ammo badjahl va qattiqqo'l bu xotin
saroyning chiqimlarini cheklash haqidagi gaplarni hatto eshitgisi kelmas edi.
Katolik cherkovi absolyutizmning tayanchi edi. Fransiyadagi ko'zga ko'ringan
cherkov arboblaridan biri: «Karollar - xudoning yerdagi vazirlaridir» - deb xitob
qilgan edi 16
.
Cherkov hamma yerlarning o'ndan bir qismiga egalik qilar edi. Ruhoniylar
mamlakatda fikrlar qandayligini kuzatib turardilar, ba'zan tushib borayotgan
cherkovning e'tiborini mustahkamlash uchun eng vahshiyona choralar ko'rilardi.
Faqat bu yagona hodisani ko'rsatib o'tamiz. Bir viloyat shahrida daryo ustidagi
ko'prik ustida turgan yog'och butga kimdir zarar yetkazgan. Cherkov xodimlari
butun atrofga qo'rquv solish qaroriga kelganlar. Ular har fikrliligi bilan mashhur
bo'lgan kishi deb Labarr degan yosh dvoryanni tutib jazolamoqchi bo'lganlar.
Garchi bu yosh yigit kaltak ostida ham hech qanday gunohi yo'qligini aytsa-da, u
16
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982, b-53
13

tilini kesishga va tanasini sekin yonadigan o'tda kuydirishga hukm etilgan.
Natijada u qatl etilgan (faqat o'tda kuydirish to'xtatilgan. Cherkov ilg'or g'oyalarga
qarshi quturib kurashardi. Fransiyadagi ko'p yozuvchilar va olimlarning asarlari
o'tga tashlab kuydirildi.
Fransiya Ispaniya merosi uchun olib borilgan urushda g'oyat darajada holdan
ketgan edi. Bu urushning 1713-yilda tamom bo'lishi Fransiya absolyutizmi uchun
chindan ham halokatdan qutulish bo'ldi. Biroq darhol moliya reformalari o'tkazish
zarur edi, defitsit 2,5 milliard livrga yetib sof yillik davlat daromadidan 32 barobar
ortiq edi 17
. Jamiyatdagi kayfiyat shu qadar yomon ediki, Lyudovik XIV o'lgan
vaqtda (1715 yilda) xalqning o'lgan qirolga nafrat bildirishidan qo'rqib, uni
shoshib-pishib, dabdabasiz dafn qildilar. Taxt Lyudovik XIV ning evarasi
Lyudovik XV ga meros qoldi, bu vaqtda u faqat 5 yoshda edi. Lyudovik XIV
vasiyat qilgan bo'lishiga qaramasdan, Parij parlamenti Lyudovik XlVning jiyani,
gersog Filipp Orleanskiyni regent deb e'lon qildi, undan Parij parlamentining
ilgarigi vaqtdagi huquqlarini tiklashga va'da oldi. Filipp Orleanskiyning regentlik
davri 9 yil (1715 - 1723) davom etdi. Regent parlamentning Lyudovik XIV
tomonidan bekor qilingan huquqlarini tikladi. Jamiyatdagi vaziyat shunday ediki,
sinf sifatidagi burjuaziyaga yon berilmaganida ham loaqal burjuaziya orasida o'z
ta'sirini yo'qotmagan amaldor aristokratiya doiralariga bir muncha yon berishi
kerak edi. Siyosiy avf umum e'lon etildi.
Yansenchilarni va gugenotlani ta'qib qilish to'xtatildi. Parij parlamenti misli
ko'rilmagan siyosiy mavqega ega bo'ldi. Davlat apparati shunday bir tarzdi qayta
tashkil etildi-ki, hokimiyat parlamentga tobe bo'lgan oltita kengash; dengiz ishlari
kengashi, moliya kengashi, tashqi ishlar kengashi, ichki ishlar kengashi, harbiy
kegash va savdo kengashi qo'lida bo'ldi. Davlatni idora qilish ishi asosan parlament
prezidentlari va maslahatchilari qo'lida bo'ldi. Ammo, 1718-yildayoq
dvoryanlarning va saroy zodagonlarining tobora g'azablanib borishi ta'siri ostida,
shuningdek monetani buzishga va davla bankining operatsiyalariga parlamentning
qarshi harakat qilishi munosabati bilan Filipp Orleanskiy u qadar katta bo'lmagan
17
Yangi tarix. 1-tom. T., 1967, b-256
14

to'ntarish o'tkazdi: qirol huzuridagi tantanali majlisda parlamentga uning, qirol
farmonlariga e'tiroz bildirish huquqlaridan yana mahrum etilib, 1667-yildagi
holatiga tushirilganligi e'lon qilindi 18
. Bu tadbirga qarshi qilinadigan
harakatlarning oldini olish uchun Parij ko'chalarini qo'shinlar ishg'ol
qildi, politsiya parlamentning bir nechta arbobini qamoqqa oldi. So'ngra
kengashlar tugatilib, ularning vazifalari faqat regentgagina buysunadigan stats -
sekretarlarga qaytarib berildi. Siyosiy oppozitsiyaning u qadar katta bo'lmagan
xuruji 1718-yilning oxirlarida bostirildi. Regentlik tarixida asosiy siyosiy rol shu
vaqtdan e'tiboran uddabron kardinal Dyubua qo'lida edi. Bu odamning Filipp
Orleanskiyga ta'siri juda katta edi. Tashqi ishlar ctats ~ sekretarligi lavozimiga
tayinlangan Dyubua Fransiyani Ispaniya bilan harbiy to'qnashuvga olib keldi
(1719), so'ngra Avstriya bilan Fransiya o'rtasida urush chiqayozdi. Regentlik
davridan ichki siyosat sohasidagi asosiy arbob bankir Lou bo'ldi.
Jon Lou tomonidan o'tkazilgan moliya reformasining dastlabki vaqtlardagi
ajoyib muvaffaqiyatlari, shak-shubhasiz, 1718 yilda Lyudovik XIV ning dvoryanlar
absolyutizmini tiklashda va burjuaziyaga yangidan-yangi yon berishlardan
qutulishda Filipp Orleanskiyda yordam berdi. G'oyat katta defitsitni tugatish uchun
regentlik yo davlat sindi, deb e'lon qilishi kerak edi yoki qandaydir murakkab
vositalar ishlatib, puldorlar bilan ora ochiq bo'lishi kerak edi. Moliya kengashiga
boshchilik qilayotgan marshal Noayl davlat qarziga doir barcha majburiyatlarning
sud yo'li bilan qayta ko'rilib chiqishiga urinib ko'rdi. Biroq, juda ko'p
moliyachilarning qamoqqa olinishi va ta'qib qilinishiga qaramasdan, u pirovard-
oqibatda qarzlarning juda oz qisminigina bekor qila oldi. Monetai buzish, davlat
qarzlari uchun to'lanadigan protsentlarni kamaytirish va shu kabi tadbirlar o'tkazish
yo'lidagi urinishlar ham yordam bermadi. Shu narsa tushunarlidirki, boshqa
mamlakatlarda o'z loyihalarini behuda taklif qilgan xalqaro ko'lamdagi moliyachi
korchalon va katta birja tavakkalchisi bo'lgan, xazinani juda ham boyitish yo'lini
bilaman, deb e'lon qilganshotland Jon Louni Fransiya saroyidagilar keng quchoq
ochib qabul qildilar. Lou "sistemasi" nazariy jihatdan yerkantilistlar g'oyalariga
18
Yangi tarix. 1-tom. T., 1967, b-257
15

qo'shilar edi: mamlakat boylig - puldir; pul faqat o'z qiymatigagina emas, balki
muomala vositalari sifatida yordamchi qiymatga ham ega bo'lganligidandavlat
tegishli miqdorda qo'shimcha so'mmada oltin va kumush pul emas, balki qog'oz
pul chiqarib boyishi mumkin. Kredit bergan kishilarga qog'oz pul to'lab qarzini
uzish imkoniyatiga ega bo'lgan Fransiya hukumatini faqat ana shu amaliy
istiqbolgina qiziqtirar edi.
Lou davlat balki tashkil etishni taklif qildi, bu bankka fransuz puldorlari o'z
pullarini qo'yib, o'z odatlari bo'yicha, burring evaziga foiz (renta) tarzida ta'min
etilgan daromad olishlari kerak edi. Bank esa fransuz puldorlari
tomonidanqo'yilgan bu mablagiarga monopol savdo-sanoat korxonalari tashkil
etish, ya'ni fransuz burjuaziyasi kapitalni qayerdan olayotgan bo'lsa, bankka
qo'yilgan yuqoridagi mablagiarni bank ham o'sha sohaga sarflash kerak edi.
Samarasiz sudxo'rlik kapitali shu yoi bilan tobora yangidan-yangi boylik
keltiruvchi savdo-sanoat kapitaliga aylanar edi. Mamlakat ichida asosan bank
majburiyatlari (qog'oz pullar) va mayda moneta yurishi kerak edi. Louning bu
"sistemasi" hammaning manfaatini bab-baravar qondiradigandek bo'lib ko'rindi.
Shuning uchun ham bu "sistema", soliq sotib oluvchilar va moliyachilar qattiq
oppozitsiyasida bo'lishiga qaramay, jamiyatning turli tabaqalarida birdaniga dong
chiqardi va ishonch qozondi.
1716 yilda Jon Louga xususiy bank ochish ruxsat qilindi. Bu bankning
kredit biletlari darhol qat'iy qiymatga ega bo'lib, hatto muomalada bu biletlarni
metall pullardan afzal ko'ra boshladilar. 1717-yilda hukumat bank biletlarini davlat
soliqlarini to'lashda pul bilan baravar qabul qilish haqida farmon chiqardi. 1718
yilda Lou banki qirol banki deb e'lon qilindi 19
. Shu vaqtdan e'tiboran, davlat
qarzlari bank biletlari bilan to'plana boshladi.. shu bilan bir vaqtda Lou Vest-Indiya
savdo kompaniyasi aksiyalarini chiqardi, bu kompaniya tez vaqt ichida boshqa
savdo kompaniyalarining aksiyalarini sotib olganidan keyin yagona Hindiston
kompaniyasi qilib qayta tashkil etildi va katta-katta imtiyozlarga ega bo'ldi. Bu
19
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-258
16

kompaniya faoliyatining kolonizatsiya etish, tamaki yetishtirish va sotish
monopoliyasi bo'ldi. Bu kompaniyaning aksiyalarini aksiyalarini bank biletlariga
sotib olish mumkin edi. Bu aksiyalarga divident to'lanar edi. Tez va oson boy
bo'lish vasvasasi mislsiz birja ajiotasini vujudga keltirdi. 500 livrlik aksiyalar 200
ming livrga sotila boshladi. Parijdagi Kenkampua ko'chasidagi birja binosi oldida
ertadan kechgacha hovliqqan olomon to'planib, juda katta hayajon hukm surar edi.
Bir necha kun ichida haddan tashqari boyib oilsh yoki xonavayron bo'lish mumkin
edi. Zodagonlar, dvoryanlar, burjuaziya - ozgina boisa-da puli boigan barcha
kishiar aksiya o'yiniga tortildi. Aksiya sotib olish uchun pul topish maqsadida
mulkdorlar yer-suvlarini, hovli-joylarini, qimmatbaho buyumlarini sotar edilar.
Olib sotarlar bu real boyliklarni bajonidil sotib olar edilar. Fransiya viloyatlaridagi
sokin feodal turmush juda alg'ov-dalg'ov bo'lib ketdi.
1720 yilda bosh moliya nazoratchisi qilib tayinlangan Lou o'z
maqsadlariga ma'lum darajada erishdi: Fransiya kapitali harakatga keldi, kredit
berish tiklandi, lekin bu haraktalarga kelishning hammasi su'niy edi. Louning
kredit sistemasida yetarli sanoat va savdo bazasi yo'q edi. 1720 yilning oxirlarida
muomalada 3 milliard livr qog'oz pul bo'lsa, bankda hammasi bo'lib 700 million
livrlik real boylik bor edi. Iyul oyidayoq dahshatli mish-mishlar tarqaldi, bu mish-
mishlarni ranjigan moliyachilar tarqatgan edi. Saroy ahliga yaqin bo'lgan kishilar
o'z qog'oz pullarining hammasini bankdan arava-arava oltin va kmushga
almashtirishga birinchi bo'lib shoshildilar. Lou bu vahimani juda keskin vositalar
bilan: mish-mish tarqatganlarni qamoqqa olish, aholidagi oltin va kumushni
maxsus politsiya yordamida zo'rlik bilan tortib olish orqali to'xtatishga urindi. Bu
tadbir halokatni tezlashtirishdan boshqa natija bermadi. Bu halokat 1720 yilning
dekabrida ro'y berdi. Lou batamom xonavayron bo'lib, chet elga qochib ketdi.
Hamma bank kontoralari bekildi, davlat esa burdi ketgan bank biletlarini qabul
qilishdan bo tortdi. Lou "sitemasi" qanday tez vujudga kelgan bo'lsa, shunday tez
yakun topdi. Bu g'oyat katta iqtisodiy qaqshashning oqibatlari Fransiyaning
keyingi vaqtlardagi tarixi uchun juda katta saboq bo'ldi. Hukumat Lyudovik XIV
17

dan meros qolgan qarzlarning katta qismidan qog'oz pul to'lab qutuldi. Bundan
tashqari, mamlakatdagi boyliklar juda katta bir xajmda qayta taqsimlandi.
Imtiyozli burjuaziya va dvoryanlarning boy qismi ayniqsa katta zarar ko'rdi, qarzga
botgan ko'p dvoryanlar esa, aksincha, o'z qarzlarini qog'oz pul bilan to'lab qutulib
o'z ishlarini o'ngarib oldilar. Firibgarlar, olib-sotarlar, dallollar, shuningdek yuqori
mansabdagi saroy zodagonlari namoyondalari boyib oldilar. Lou
"sistemasi" Fransiyada kreditning va pul muomalasining rivojlanishiga sabab
bo'ldi. Shu narsa ham juda muhimki, feodallarninger-mulki bu yillarda birinchi
marta tovar sifatida ko'plab sotildi. Lou "sistemasi" yakun topganidan keyin eski
moliya tartiblari tiklandi, bu tartiblar tiklanganidan keyin mamlakatdan yig'ib
olinadigan soliqlarning ko'p qismi yana o'sha soliq sotib oluvchilar qo'lida
qoladigan bo'ldi.
1723 yilda Lyudovik XV balog'atga yetdi, deb e'lon qilindi 20
. Qirol
hokimiyatining mohiyati to'g'risidagi Lyudovik XV ning fikrlarini toia-to'kis qabul
qilgan bo'lishiga qaramasdan, Lyudovik XV o'zining mashhur bobokaloniga hech
qaysi jihatdan o'xshamas edi. Davlat ishlariga rahbarlik qilishni u o'z ministrlariga:
gersog Burbonskiyga, keyin kardinal Fleriga (1726-1743) va so'ngra qirolning
ma'shuqalari hohishi bilan hamda saroyda ro'y bergan fitnalar natijasida biri o'rniga
ikkinchisi kelib turgan boshqa bir qancha arboblarga topshirib qo'ydi. Shu bilan bir
vaqtda Lyudovik XV, oliy rahbarlik o'z qo'limda deb o'ylar edi. "Qora kabinet"
yordami bilan u har kuni ministrlarning va yuqori darajadagi mansabdor kishilarning
xususiy xatlaridan parchalar olib turar edi. Hamma maxfiy rejalardan xabardorman
deb o'ylab, qirol ba'zan o'zi fitnaga aralashib qolar edi. Qirolning eng ta'sirli
ma'shuqasi bo'lgan madam de Pompadur mahfiy mahkama boshlig'ini qirolga
xatlarning Pompadur tomonidan ko'chirilgan parchalarini yoki, yoki, hatto
Pompadur o'zi to'qigan parchalarnigina berishga majbur eta bilgan. Tashqi
munosabatlar sohasida Lyudovik XIV tashqi ishlar ministrligining rasmiy
siyosatiga qarama-qarshi o'laroq o'z mahfiy siyosatini olib borgan, ministrlarning
20
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-260
18

ixtiyoridan tashqari tashqi davlatlarning saroylari bilan muzokaralar olib borish
uchun o'z maxfiy agentlarini yuborgan va bu bilan Fransiya diplomatiyasiga juda
katta zarar yetkazgan. Qirolning maxfiy diplomatiyasi ham oxir-oqibatda qirolning
ishongan kishilarining shuhratparastlik maqsadida uyushtirgan fitnalari uchun
qurol bo'lib xizmat qilgan, xolos.
Lyudovik XV haddan tashqari buzuqlikka burilib ketgan edi. Qirolning ba'zi
ma'shuqalari - Shatoru, Pompadur, dyu Barri - uzoq vaqtlar davomida qirolga ta'sir
qilib kelganlar va aslida Fransiyani qiroldan ko'rpa ular ko'proq idora qilganlar.
Oddiy mansabdorning qizi bo'lgan, qirol huzuriga qirolning kamerdineri
tomonidan olib kirilgan Pompadur "Qirolning maxfiy ishratlari" ni boshqarish bilan
birga, ministrlaming taqdirini ham o'z qo'lida tutib turgan. Bu ayol yangi
muhtasham saroylar qurish, bayramlar, sayr tomoshalar uchun, o'zi yoqtirgan
yozuvchilar va rassomlarga homiylik qilish uchun juda ko'p pul sarflagan.
Lyudovik XV aysh-ishratga mukkasidan ketib, halokat yaqinlashib kelayotgan
to'g'risidagi dahshatli ogohlantirishlarga hayosizlik bilan: "men hayot ekanman,
hech narsa bo'lmaydi, vorisim bilganini qilsin" deb javob bergan. Uning "Bizdan
keyin menga desa dunyoni suv bosib ketsin" degan mashhur iborasi ham
xarakterlidir 21
.
Lyudovik XV hukmronlik qilgan gersog Burbonskiy idora qilgan dastlabki
yillardayoq, mamlakatning tashqi va ichki siyosiy ahvoli g'oyat darajada
yomonlashib ketdi. Fransiya dushmanlar blokiga - Ispaniya - Avstriya - Rossiya
blokiga duch keldi va bu blokka qarshi turish uchun Angliya bilan ittifoq tuzdi, bu
ittifoq Fransiya uchun juda ham foydasiz bo'lib, bu ittifoqda Fransiya qariyb
vassallik holatida bo'ldi. Yangi butun Yevropa urushi xavfi tug'ildi, bu urush
Fransiya uchun juda ham xatarli edi. Shu bilan bir vaqtda Fransiyaning o'zida diniy
ta'qiblar yana boshlanib, ommaviy muhojirlik ruy berishiga sabab bo'lgan edi.
Xalqni juda ham norozi qilgan, xonavayron etuvchi yangi soliqlar joriy etildi va
hukumat maxfiy ravishda g'alla olib-sotish keyinroq halqqa qarshi dahshatli bir
21
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-261.
19

sistemaga aylanib, xalq uni "ochlik fitnasi" deb atadi. 1725 yilda Fransiyaning turli
shaharlarida va Parijning chetidagi Sent-Antuan qishlog'ida ham g'alayonlari va
qo'zg'olonlari ko'tarildi. 20-yillarda dehqonlarning va plebeylarning harakatlari
umuman kuchaydi.
Gersog Burbonskiy o'rniga kardinal Fieri o'tirishi ahvolni birmuncha
yaxshiladi. U "ellikdan bir" soliqni bekor qildi, ayrim moliya reformalari o'tkazdi,
bu reformalar mamlakat ichidagi keskinlikni yumshatdi. Shu bilan bir vaqtda u
Ispaniyaning qardosh Burbonlar saroyi bilan murosaga kelinishiga erishdi, bu bilan
Avstriya-Ispaniya ittifoqini buzdi. Fieri shu sababli Angliyaga nisbatan ancha
mustaqil pozitsiya tutishi mumkin edi. Masalan, Fransiyaning azaliy dushmani
bo'lgan Avstriya Gabsburglari bilan muqarrar ravishda bo'ladigan urushga
tayyorgarlik ko'rish Ishi Fransiya uchun bir muncha yaxshi bordi. Bu urush 1733
yilda boshlanib, "Polsha merosi uchun olib borilgan urush" degan nom oldi 22
.
Rasmiy jihatdan qaraganda, urush avstriyslar-ruslar taklif qilgan Avgust III
nomzodiga qarama-qarshi o'laroq, 1709 yilda taxtdan tushirilgan va
polyaklartomonidan yana qirol qilib saylangan Stanislav Leshinskiy nomzodini
Fransiya qullab-quvvatlagani uchun boshlandi. Fransiya diplomatiyasi Shvetsiya
bilan Turkiyani Polshaga yordam berishga otlantira olmadi - avstriys va rus
qo'shinlari Polsha taxtiga har hoda o'z kishisini o'tqazdi. Lekin Italiyada va
Germaniyada fransuz qo'shinlari avstriyslar ustidan katta-katta g'alabalar
qozondilar. Fieri Lotarengiya Fransiyaga qo'shib olinadi degan va'da bilan
cheklanib, urushni 1735 yida tamomlashga shoshildi (Lotarengiya Fransiyaga 1776
yilda uzil-kesil qo'shib olindi).
Shunday bo'lishiga qaramay, urush diplomatik vositalar bilan davom
ettirildi: 1737 yilda Fransiya diplomatiyasi ustalik bilan Turkiyani Avstriyaga
qarshi urushga olib kirdi va 1739 yilda Avstriya uchun eng og'ir bo'lgan Belgrad
sulhining tuzilishiga yordam berdi. Fransiya saroyidagilar Avstriyaga tugallovchi
zarba berib, Gabsburglarni tor-mor ketirishni oxiriga yetkazmoqchi bo'lgan edilar.
22
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-261.
20

Flerining maslahatlariga qaramasdan, Fransiya 1740 yilda Avstriya merosi uchun
boshlangan urushga aralashdi. Xuddi kutilganidek, Angliya Avstriya imperatritsasi
Mariya -Teroziyaga yordam berdi. Natijada ko'p frontlarda, jumladan Amerikada
va Hindistonda uzoq vaqtdan beri olib borilayotgan qattiq urush shu bilan tamom
bo'ldiki, Fransiya Niderlandiyada va Italiyada bosib olgan barcha yerlarini,
Avstriya - Angliya ittifoqini buzish va urush harakatlarini to'xtatish uchun
Avstriyaga berdi. (1748).
Bu vaqtda kardinal Fieri o'lgan edi (1743). Mamlakatni idora qilish ishiga
turli kishilar navbatma-navbat kelib turdi, bu kishilar goh vaqtlarda reformalar
o'tkazish uchun behuda urindilar. 40-yillarning oxirlarida Fransiyaning ichki ahvoli
juda keskinlashib ketgan edi. Butun mamlakatda xalq g'alayonlari ko'tarildi.
Siyosiy va g'oyaviy oppozitsiya tez yetilmoqda edi. 1744-yilda Lionda
to'quvchilarning juda kuchli stachkasi ko'tarilib, qo'zg'olonga aylanib ketdi. 1747-
1748 yillarda ro'y bergan qattiq ochlik janubi -g'arbiy viloyatlarga Fransiyaning
g'allakor viloyatlarga yoyildi. Yaqin yillar ichida ko'p joylarda qo'zg'olonlar
ko'tarildi. 1749 yilning dekabirdan 1750 yilning may oyiga qadar Parij kuchalarida
g'alayonlar va hatto halqning qushinlarga qarshi qonli barrikada janglari bo'lib o'tdi
. markaz darjanson o'sha vaqtda o'z kundalik daftariga qo'yidagilarni yozgan edi,
«Birorta uy yuqki unda qirol va lining hukumati sha'niga yomon gaplar eshitmasin
kishi...Barcha toifalar bab-baravar norozi . Bularning hammasi yonuvchi
matirealdir , chinakam halq notiqlari,xalq yig'ilishlari ,kamunallar saylanganlaridan
keyin g'azab isyonga,isyon esa chinakam revalyutsiyaga aylanib ketishi mumkun.
Firansiya emas, balki ayni hukumat xavf ostidadir. Hukumat revalyutsiyani totib
kurishi mumkun. Biz bir qancha halokatli g'azablar shohidi boidik,birinchi qulay
fursat ro'y berishi bilanoq, bu g'azablar yanada kuchliroq bo'lishi mumkin» 23
.
Ammo absalyutistik rejim yana qariyib 40 yil davom etdi. Bunday bo'lishining
asosiy sababi shu Ediki, uning harbiy - siyosiy kuchi katta edi . Lyudovik XV
zamonidagi fransuz armiyasi Yevropa birinchi urinlardan birida turar edi. G'oyat
23
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-263
21

keng tarqalgan maxfiy josuslik sistemasiga ega boigan Firansiya palitsiyasi boshqa
barcha feodal davlatlar uchun yuksak namuna bo'lib xizmat qilar edi. Dahshatli
qamoqxonalar,shu jumladan , Bastiliya qamoqxonasi , tergov vaqtidagi qiynashlar ,
adolatsiz va shavqatsiz sud, xaloyiq oldida o'tkaziladigan vahshiyona jazolar -
charhpalakka tortib azoblab o'ldirish,to'rt pora qilish- bularning hammasi kuchli
siyosiy terror sistemasi edi. 1758-yilda vazir Masho o'rniga markiza Pompadurning
odami bo'lgan gersog Shuazel tayinlandi, bu odam 1770- yilgacha Fransiya
siyosatining asosiy rahbari bo'ldi 24
. U ma'muriyat va ekonamika sohasida kichik-
kichik reformalar o'tkazib, parlamentlar oppozitsiyasini birmuncha yumshatdi.
Biroq, uning e'tibori asosan xalqaro ishlarga qaratilgan edi. Ministr Masho
tomonidan boshlangan 7 yillik urush (1756-1763) Shuazel davrida tamom boidi.
Bu urush Fransiyaning tashqi siyosatidagi bosh yoida XVIII asrning birinchi
yarmi mobaynida sekin-asta ro'y byera boshlagan burilishni tugalladi. O'tgan butun
ikki asr XVI va XVII asrlar mobaynida Fransiyaning qurshab olish xavfiga qarshi
kurashdan iborat bo'lgan edi . Endi umri tugab borayotgan , lekin hali yo'q
qilinmagan eski ziddiyatlarga yangi antaganezm Fransiya bilan Angiliya o'rtasidagi
antanagonizm kelib qo'shila boshladi , bu antagonezm butun XVIII asr davomida
xalqaro siyosatda eng katta ahamiyatga ega buldi. Avval bu antanezim Fransiya-
Avstriya kurashida qo'shimcha omilgina bo'lib ko'ringan edi. Lekin XVIII-asrning
o'rtalarida Angliya-Fransiya antaganezmishu qadar kuchayib ketdiki, Fransiya
o'zining butun traditsiyalarini buzib , Avstriya bilan ittifoq tuzdi (1756 ) chunki
Avstiriyaning dushmani bo'lgan Prussiya bu vaqtda Angiliyadan yordam olib
turgan edi. Shunday qilib , yetti yillik urushning mazmuni Avstiriya -Pirussiya
raqobatidan ko'ra, ko'proq Angliya - Fransiya kurashi edi. Shu bilan bir vaqtda
Firansiyaning Markaziy vaSharqiy Yevropaga ta'sir qilish uchun Rossiya bilan olib
borayotgan raqobati ham kuchaymoqda edi. Firansiyaning yetti yillik urushida
Rassiya Bilan tuzgan «Ittifoqi» noilojlikdan tuzilgan mutlaqo soxta ittifoqi edi.
Yetti yillik urushdan ilgariyoq, ayniqsa bu urushdan keyin, Firansiyaning xalqaro
24
Yangi tarix. I torn. T., 1967. b-263
22

ahamiyati yo'qolib bormoqda, Rossiyaning xalqoro ahamiyati esa oshib bormoqda
edi.
Yetti yillik urushda Rossiyaning qatnashuvi Prussiyani batamom tor-mor
bo'lishiga olib kelayozdi. Biroq Fransiya Angiliyadan qattiq mag'lubiyatga uchradi.
Fransiya o'zining dengiz flotidan ajrab , 1765-yilda Parijda tuzilgan sulhnomaga
muvofiq , o'zining Amerikadagi «Kanada va boshqalar», Osiyodagi «Fransiya
Hindistoni» va Afrikadagi deyarli barcha mustamlaka mulklarini Angiliyaga
berishga majbur bo'ldi . Firansiya diplomatiyasiga aloqador bo'lgan o'sha davrdagi
kishilardan biri - graf dn Segyur Fransiyaning tashqi siyosat sohasidagi barcha bu
muvaffaqiyatsizliklarini qo'yidagi so'zlar bilan yakunlagan edi: «Shunday qilib,
hukumat endi moliya sohasida tartib ham o'rnashtira olmadi, qattiq siyosat ham
olib bora olmadi.
Fransiya o'zining Yevropadagi ta'sirini yo'qotdi: Angliya dengizlarda
bemalol hukmronlik qildi va ikala Hindistonni ham monelikka uchramay bosib
oldi. Shimoliy davlatlar Polshani boiib olishdi. Vestfaliya sulhi natijasida
o'rnatilgan muvozanat tamom boidi. Fransiya monarxiyasi birinchi darajali
davlavtchilikdan chiqib, bu o'rinni Yekaterina II ga berdi ... «Ammo oradan ko'p
vaqt o'tmay, Fransiya qasos olishga - Angliyaga qarshi urush ochishga zo'r berib
tayyorlana boshladi. Fransiyaning ichki vaziyati 60-70 yillarda tobora keskinlashib
bordi 25
. Dehqonlarning qo'zg'olonlari, ishchilarning stachkalari, shaharlardagi
plebey elementlarning harakatlari asta-sekin, ammo to'jtovsiz kuchaya bordi.
XVIII asrning ikkinchi yarmida parlamentlar burjuaziyadan ancha
uzoqlashib, hukmron dvoryan doiralari Bilan mahkam bog'langan bo'lsalar-da,
parlamentlarning hukumat tomonidan o'tkazilayotgan u yoki bu tadbirlarga qarshi
qaratilgan oppozitsiyasiabsolyutizm siyosiy rejimidan burjuaziya ichidagi ayrim
tabaqalar noroziligining namoyon bo'lishida hali hamjarchilik xizmatini o'tayotgan
edi. Lyudovik XV hukmronligining oxirgi yillarida shu zxaminda katta voqealar
ro'y berdi, bu voqealar mamlakatda inqilobiy inqiroz yetilib kelayotganligini
25
Yangi tarix. 1-tom T. 1967. b-264.
23

ko'rsatadigan alomat edi.
Parlament oppozitsiyasini bartaraf qilish maqsadida, Saroy 1761 yilda Parij
Parlamentini yo'qotishga harakat qilib ko'rdi, lekin oradan ko'p vaqt o'tmay, juda
katta ijtimoiy g'alayonlar bo lishidan qo'rqib, bu reformani bekor qilishga majbur
bo'ldi. 1766 yilda Lyudovik XV Parij parlamentiga kelib, dahshatli bir nutq
so'zladi: «Parlamentlar surbetlik bilan nojo ya harakat qilib, o'zlarini millat organi

deb ko'rsatmoqdalar ... Ular millatni alohida, monarxga tobe bo'lmagan, mustaqil,
allaqanday alohida bir asos deb bilmoqchi bo'ladilar, holbuki, millatning
manfaatlari va huquqlari - hamma narsa manna bunda, mening qo'limdadir».
Kansler Mopu 1771 yilda parlament oppozitsiyasini bir urib yo'qotishga ahd qildi:
Parij parlamenti a'zolarining katta ko'pchiligi qamoqqa olinib, badarg'a qilindi:
Parij va Ruan parlamentlari o'rniga oddiy sud kameralari tashkil etilib, ularning
a'zolari qirol tomonidan tayinlanadigan bo'ldi, boshqa viloyatlardagi parlamentlar
qayta qurildi. Biroq, Mopu Reformalari shu qadar ko'p qahr g'azab va mazaxga
sabab bo'ldi-ki, 1774 yilda Lyudovik XVI taxtga o'tirayotgan vaqtda beobro'
kanslerni ishdan olishga, parlamentlarni esa eski asoslarda tiklashga qaror qilindi.
Lyudovik XVI hukmronligining dastlabki yillarida islohotlar qilindi. Bu islohotlar
tezda bekor qilinmaganida kapitalizmning taraqqiy etishiga anechagina yordam
bergan bo'lar edi. 1774 yilda moliya bosh nazoratchisi lavozimiga yirik davlat
arbobi, va mashhur iqtisodchi - nazariyotchi, fiziokrat «Gurne madhiyalari»
(1759), « g'alla savdosi erkinligi haqida maktublar» (1770) va boshqa ko'pgina
asarlarning avtori Tyurgo chaqirilgan edi 26
. 1774 yildayoq Tyurgo g'alla
savdosidagi cheklashlarni bekor qilgan edi: 1775 yilda shaharga keltiriladigan
oziq-ovqat mollaridan olinadigan boj kamaytirildi va shu yilning o'zida bu soliqlar
birinchi marta imttiyozli toifalardan ham olinadigan bo'ldi; bundan tashqari, 1775
yilda imtiyozli toifalardan, yo'l puli ham olinadigan boidi, dehqonlarning natural
majburiyati, yo'l barshchinasi tugatildi. 1776 yil erkin vino savdosi joriy qilindi, bu
tadbir vinochi sinorlarning eng muhim banralitet huquqlarini bekor qilgan edi; Shu
26
Yangi tarix. 1-tom T. 1967. b-288.
24

bilan bir qatorda 1776 yilning boshlarida sex korporatsiyalar va gildillari ham
tugatildi. Bu islohotlarning hammasi Tyurgo tuzib chiqqan juda keng davlat
o'zgartirishlari programmasining dastlabki tadbirlari edi, xolos. Tyurgo islohot
qilishiga kirishar ekan, qirolga: «Men o'zimni qirol qo'liga emas, balki sofdil kishi
qo'liga topshiraman» - degan edi, «ham to'g'ri qilasiz» - deb javob qaytargandi
«Sofdil kishi», ammo, u ikki yil o'tar-o'tmas islohotchi ministrni haydab yubordi.
Antuanetta boshliq reaksion Saroy ayo'nlari Tyurgoning hamma isloxotlari bekor
qilindi.
1777 yilning iyun oyida moliya bosh nazoratchisi mahkamasining haqiqiy
rahbari Nekker bo'lib qoldi. Nekker Shvetsariyalik yirik bankir edi, uning hamma
rasmiy jihatdan Fransiyada oliy davlat lavozimini egallashga xaqqi ham yo'q edi.
Nekker islohotlari Tyurgo boshlagan davlat miqyosidagi
o'zgartirishlarining karikaturasi bo'lib, bir-biriga zid yarim-yorti choralardan iborat
edi. Nekker monarxiyani asosan ikki yo'l bilan : «tejamlik»va ichki zayomlar
chiqarish yoii bilan sinishdan saqlab qolmoqchi edi. Ammo «tejamlik» isrofgar
qirolicha bilan saroydagi barcha tekinxo'rlarning qattiq noroziligiga sabab bo'ldi.
Nekker fransuz absolyutizmi tarixida birinchi marta moliya boshqarmasi
to'g'risida qisman hisobot e'lon qilib, o'zining qulashini (1781) tezlashtirdi 27
. Hatto
Nekkerning to'la bo'lmagan va soxtalashtirilgan shu hisoboti ham davlat
xarajatlarida mutlaqo kontrol bo'lmasligidan manfaatdor saroy tekinxo'rlarini
g'azabga keltirdi. Reaksiya avj olar va feodal absolyutistik tuzumning barcha ichki
ziddiyatlari keskinlashar, xalq kulfat va musibati kundan-kun oshib, xalq harakati
esa juda tez kuchayib borardi - Fransiyaning XVII asr 80 yillar tarixining eng
harakterli xususiyatlari anna shular edi. G'oyat katta daromadga ega bo'lgan
toifalarni soliqlar to'lashdan ozod qilib qo'ygan feodal absolyutistik hukumatning
noto'g'ri moliyaviy siyosati natijasida Fransiya inqiroz bo'sag'asiga kelib qoldi.
Nikkerdan keyin bo'lgan moliya bosh nazoratchisidan biri Kalonn favqulodda
tadbirlar ko'ra boshladi: u tanga pullarni qaytadan zarb etdi, hukumat sotib
27
Yangi tarix. 1-tom T. 1967. b-288
25

beradigan davlat lavozimlar doirasini kengaytirdi, ko'pdan-ko'p davlat yerlarini
sotdi, bosh otkupshchiklardan 225 million livr pulni oldindan avans qilib oldi, ammo
shu tadbirlarga qaramasdan, davlat defitsiti 100 million livrdan oshib ketdi 28
.
Shundan keyin hukumat Tyurgo loyihasiga qaytishga - soliqlarning bir qismini
imtiyozli toifalar ustiga yuklashga majbur bo'ldi.
1788-1789 yillarda Fransiyada inqilobiy vaziyatning bu barcha obyektiv
shart-sharoitlari mavjud edi. Undan tashqarii, subyektiv faktorlar - «hech bir vaqt
hatto krizislar davrida ham agar, «tushirib yubormasalar» o'zi «yiqilib
tushmaydigan» eski hukumatni sindirib tashlash uchun yetarli darajada kuchli
revolyutsion ommaviy harakatlarga qobil» inqilobiy sinflar ham bor edi.
Absolyutizmning chuqur inqirozi, Fransiyada hukmronlik qilgan feodal sinflar
siyosatining inqirozi va «yuqori tabaqalar» o'rtasidagi ixtilof yuqorida tarif etilgan
edi. 1787 yilda boshlangan savdo sanoat inqirozi keng mehnatkashlar ommasining
muhtojligini kuchaytirdi va mushkul ahvolni yana og'irlashtirdi. 100 minglab ishsiz
qolgan hunarmandlar va ishchilar och qoldi, bularning ko'pchiligi tilanchilik
qilishga majbur bo'ldi.
Ekin va uzumlarning hosili bo'lmay qolganligidan jafo chekayotgan keng
dehqonlar ommasi ham qattiq qiyinchilik tortayotgan edi. 1788-1789 ochlik
yillarida ommaning faoliyati ancha oshdi. Inqilobdan bir yil ilgariyoq Fransiyaning
butun hududida mehnatkashlar ommasi shahar va qishloq kambag'allari ilgarigiga
qaraganda kata kuch va aniq siyosiy ishtiyoq bilan qo'llariga qurol oldilar.
Hukumat farmoni bilan tuzilgan sud palatalarining yangi a'zolarini xalq
haydab yuborardi. 1788 yilning 11-12 iyulida Dijonda xalqning harbiy qismlari
bilan qonli to'qnashuv bo'ldi. Bretan, Beari va Dofine viloyatlarida shahar va
qishloq aholisi qurol ko'tarib chiqdi. 19 iyunda Beam viloyatidagi Po shahrida, tog'
atrofidagi aholi zambaraklarni qoiga kiritdi. Viloyat hokimi o'z uyidan chiqishga
jur'at eta olmadi.
28
Porshnev B., Zkazkin S. Yangi tarix. 1-tom. T. 1967. b-289.
26

Dofine viloyatidagi harakat juda kattta ahamiyatga ega bo'ldi. 10 mayda
qo'shinlar qo'mondoni gersog de Klermon - Toner sud reformasi to'g'risidagi
farmonni ruyxatdan o'tkazish uchun Grenobl sud palatasiga keldi. Grenobl
parlament a'zolari norozilik ultimatumi Bilan javob qaytardilar: ular farmon bekor
qilinmagan taqdirda Dofine viloyati qirolga sadoqat saqlay olmaydi, dedilar.
Klermon-Tonner norozilik ultimatumi tuzgshanlarni qamoqqa olishga urinib
ko'rdi. Shundan keyin Grenobl shahar hokimiyati rahbarligida xalq qo'zg'aldi. 1788
yil 7 iyunda odam to'plash uchun uriladigan qo'ng'iroqlar chalindi. 40 dan ortiq
hunarmand korporatsiyasi ko'chaga chiqdi 29
. bularga uyushmagan shahar aholisi va
atrof qishloqlardagi dehqonlar ommasi qo'shildi. Klermon-Tonner ning uyi
qurshab olindi. Soldatlar o'z boshliqlarini mudofa soldatlaritga qarab ota boshladi.
Bolaxona ayvoni va tomlardan cherepitsalar soldatlar ustiga do'lday yog'ilardi. bu
rkevolyutsion chiqish «cherepitsiya kuni» deb nom oldi. Qo'rqib ketgan Klermon-
Tonner Grenobl parlamenti binosi kalitini topshirdi. Parlament a'zolari, qirol
farmonini buzib, o'z joylariga qaytdilar.
Hukumat yon berishlar bilan mamlakatni tinchlantirishga urindi. 8 avgustda
hukumat Yangi hukumat sud palatalariga boshchilik qilgan organ «umumiy
palata»ni tugatdi va 1789 yil ko'klamda general shtatlarni chaqirishga va'da berdi.
1788 yil 24 avgustda Nikker moliya bosh direktorii unvoni bilan hukumatga qaytdi.
Nikkerning hukumatga qaytishi yirik burjuaziyaga tasalli berdi. Ammo xalq
ommasining mumtozlarga bo'lgan nafrati yana kuchaydi va xuddi shu vaqtda, 1788
yilning oxirida yirik burjuaziya hukumatning yon berishlaridan qanoat hosil qilgan
vaqtda xalq g'alayonlari yanada ko'proq avj oldi. Ommaning tazyiqi Bilan hukumat
Yana bir qadam tashladi, ya'ni 1788 yil 27 dekabrda qirol soveti general shtatlarda
3 toifa vakillari sonini ikki hissa ko'paytirishga rozilik berdi. General- shtatlarga
saylovlar 1789 yilning birinchi yarmida butun mamlakatga zo'r inqiloblashtiruvchi
ta'sir ko'rsatgan iqtisodiy inqiroz va xalq g'alayonlari sharoitida o'tdi. Fransiyaning
ko'pgina qismida kambag'al dehqonlar oziq-ovqat omborlari va ot-aravalarni bosib
29
Porshnev B., Zkaskin S. Yangi tarix. 1-tom. T. 1967. b-291.
27

olish bilangina chegaralanmadilar. joylarda dehqonlar senorlarni feodal
huquqlaridan voz kechishga majbur etdilar.
Feodallik xujjatlarini yondirdilar, soliq yo'g'uvchilarga xujum qildilar.
Uchinchi toifa uchun General shtatlarga saylovlar umumiy ham, to'g'ridan-to'g'ri
ham bo'lmadi. Saylovlarga uchinchitoifadan faqat 25 yoshga to'lgan soliq
to'lovchilargina qatnashtirildi. Ishchilar saylovlardan umuman chetlashtirilgan edi.
Faqat dvoryanlargina to'g'ridan-to'g'ri saylandilar, ruhoniylar uchun saylov ikki
pog'onali, uchinchi toifa uchun uch pog'onali va ba'zi joylarda esa to'rt pog'onali
saylov edi.
Eski saylov tartibiga ko'ra xalqning talabi va hohishi to'g'risida
saylovchilarning fikri so'ralar, o'ziga xos anketa to'ldirilardi. Har bir toifa yozuvni
alohida olib borar edi. «Talablar» deb atalgan bu yozuvlar garchi juda
silliqlangan bo'lsa-da, fransuz xalqining turli qatlamlarining absolyutizm
va feodalizm kishanlaridan qutilishiga intilishini ifoda qilgan edi.
XVIII asr oxirlarida ham Fransiyada hamon o'rta asr feodal tartiblari hukm
surardi. U qishloq xo'jaligi mamlakati edi. Dehqonlar yashayotgan va mehnat
qilayotgan yerlar feodallarning mulki sanalgan. Ular ijaraga yer olib kun
kechirardilar. Soliqlarning soni tobora ko'payib borardi. Biming ustiga, cherkovga
ham soliq to'lash davom etardi. Oqibatda qishloqlar tobora kambag'allashib,
dehqonlarning esa tilanchi va daydilarga aylanishi kuchaygan. Bu hoi tez-tez "non
isyonlari"ni keltirib chiqargan 30
. O'rta asr feodal tartiblari sanoat va savdoning
rivojiga ham to'siq bo'lgan. Mamalakatda manufaktura ishlab chiqarishi Buyuk
Britaniyaga tenglasha olmagan.
XVIII asr oxirida ham Fransiyada hali sanoat inqilobi yuz bermagan edi.
Manifaktura ishchilariga faqat yakshanba kunigina korxona tashqarisiga chiqishga
ruxsat berilardi, xolos. Ichki savdo bojxona chegara siquvi va har bir viloyatning
o'zlari o'rnatgan yo'l solig'idan aziyat chekardi. Buning ustiga, burjuaziya
30
Jo ayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi T., 2006 b-58.
28

qanchalik boy bo'lmasin, u siyosiy huquqqa ega emas edi.
Davlatni boshqarish amalda mamlakat aholisining atigi 4 foizini tashkil
etuvchi ruhoniylar va dvoryanlar qo'lida edi. Ular soliq to'lashdan ozod edilar.
Mamlakat qurolli kuchlarida zobitlik lavozimini faqat dvoryanlar egallashgan.
Butun mamlakatni boqayotgan uchinchi toifa mamlakatni boshqarish ishiga
yaqinlashtirmas edi.
Mamlakatda mutlaq monarxiya hukm surardi. Inson huquqlari tushunchasi
qirollar uchun qog'ozdagi g'oyalar edi, xolos. Bundan tashqari, Fransiya XVIII asr
oxirlarida tashqi siyosatda ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Bu esa uning xalqaro
obro'sini pasaytirib yubordi. Bu hodisa mamlakat sarmoyasining katta qismi ulkan
qo'shin va flotni saqlab turishga sarflanayotgan bir davrda yuz berdi. Urush va
soliqlardan qiynalib ketgan xalqning ahvoli tobora og'irlashib bordi. Yuqorida
qayd etilgan omillar Fransiyada inqilob my berishini muqarrar qilib qo'ydi.
Vaziyat inqilob ruy berishining oldini olishni talab etardi. Shunday
sharoitda Lyudovik XVI 1694 yildan beri chaqirilmay qo'ygan General shtatlarni
1789 yilda qayta chaqirdi. Barcha tabaqalarga General shtatlarga o'z talablarini
yozma ravishda topshirish huquqi ham berildi. Qirol bo'shab qolgan mamlakat
xazinasini to'ldirish uchun yangi soliqlar joriy etilishini va General shtatlar uni
tasdiqlash zarurligini ma'lum qildi. Biroq uchinchi tabaqa yuqori imtiyozli
tabaqalarning mol-mulkini soliqqa tortishni talab qildi. Oqibatda parlamentda
bo'linish yuz berdi. Parij aholisi uchinchi tabaqaning talabini qullab-quvvatladi.
1789 yilning 17 iyunida uchinchi tabaqa deputatlari o'zlarini butun millat vakillari
deb e'lon qildilar. Shuningdek, yangi parlament - Milliy kengash tuzdilar. 9 iyulda
Milliy kengash o'zini - "Ta'sis majlisi" deb e'lon qildi. Xalq qurollana boshladi. 14
iyul kuni Fransiya mutlaq monarxiyasining tayanchi Bastiliya (davlat turmasi)
egallandi. Qattiq qo'rqib ketgan Lyudovik XVI yon berishga majbur bo'ldi. U Ta'sis
majlisining qonuniyligini tan oldi. Poytaxtda hukumat inqilobchilar vakillaridan
tuzilgan Parij Kommunasi (Parij Kengashi) qoiiga o'tdi. Shu tariqa Fransiyada
29

mutlaq monarxiya quladi 31
. Hokimiyat tepasiga yirik burjuaziya - savdo-sanoat
burjuaziyasi keldi. Bu burjuaziya Buyuk Britaniyadagidek cheklangan monarxiya
tarafdori edi. 1789 yilda Ta'sis majlisi yan bir muhim xujjat - "Inson va fuqaro
huquqlari Deklaratsiyasi"ni qabul qildi. U "barcha odamlar ozod va teng huquqli
boTib tug'iladilar" degan so'zlar bilan boshlanardi. Deklaratsiya xalqni
"jamiyatning manbai" deb e'lon qildi. Shuningdek, feodal va tabaqa imtiyozlarini
bekor qildi. So'z, matbuot erkinligini e'lon qildi. Fuqarolarning qonun qabul
qilishda ishtirok etish erkinligini hamda xususiy mulkning dahlsiz va
muqaddasligini belgilab qo'ydi. Ayni paytda qirol huquqlari cheklandi.
31
Jo'rayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi T., 2006 b-60.
30

1.2. Fransiyada siyosiy markazlashuvining
xususiyatlari va amalga oshirilishi.
XVIII asrda Fransiyada ajoyib yozuvchilar va olimlar yashar edilar.Ular
katolik cherkovi va dinni, feodal jamiyatni, karol ab - solyutuzimini shafqatsiz
tanqid qiladilar. Bu yozuvchilar va olimlarni ma'rifatchilar deb, ular ifodalagan
g'oyaviy harakatni ma'rifat deb atalardi. Ma'rifatchilar uchinchi toifaning, asosan
feodal tuzumga qarshi kurashga otlangan burjuaziyaning manfaatlarini
ifodalardilar. XVIII asrda Vol'mer (1694 - 1778 ) g'oyat katta e'tiborga ega edi.
Yozuvchi, shoir, mutafakkir, ajoyib satrik qobiliyatga ega boigan Vol'ter feodal
tartiblarga va katolik cherkoviga qarshi qaratilgan g'azabli, otashin nutqlari bilan
shuhrat qozongan edi. Vol'ter zaxarxanda, bilan, agar ritsarlar tovonlarida shipor
bilan, dexqonlar esa yelkalarida egar bilan tug'ulganliklarida, men dvoryanning
"tug'ma" feodal huquqlari borligiga ishongan bo'lardim, der edi. " gazandani
yanchib tashlang " deb da'vat qilgan edi. Vol'ter katolik cherkovini gazanda deb
atardi. U dinni: uning "dahshatli bema'niliklari" ni "mo'jizalarning kulgili
ekanligini" o'ta ketgan yolg'onchiligini fosh qilgan edi. Gersen Vol'ter to'g'risida "u
yashindek uchar va kuydirar edi " - deb yozgan edi.
Tartiblarni o'zgartirishni Vol'ter revolyutsiyadan emas, balki " ma'rifatli
podsho"dan kutar edi. U podsholar ma'rifatparvarlar g'oyalarini singdirib
olganlaridan keyin dvoryan va ruxoniylarning imtiyozlarini yo'q qiladi va boshqa
reformalarni amalga oshiradi, deb umid qiladi oxir - oqibatda esa karolning
hokimiyatini cheklaydigan kanstitutsiya barpo etishni istagan edi 32
.
Atoqli mutafakkir Monteskye ( 1689 - 1755 ) hokimiyatni qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo'lishi g'oyasini himoya qilib
chiqgan edi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat, yani qonunlarni barqaror qilish
huquqi, uning fikricha, dvoryanlar va burjuaziya vakillaridan iborat parlamentga
qonunlarning ijrosini kuzatib borishi, armiyaga chinovniklarga va shu kabilarga
buyruq berilishi lozim bo'lgan ijro qiluvchi hokimiyat karolga, sudlovchi
32
Артомонов С. Вольтер и его время. М., 1980. Стр-51-52
31

hokimiyat esa axoli tomonidan ko'rsatilgan sudyalarga tobe bo'lishi lozim.
Moteskiyning hokimiyatlarini bo'lishi xaqidagi fikri absalyut monarxiyaga qarshi
qaratilgan edi, chunki monarxiya davrida uchala hokimiyat ham karol qo'lida edi.
Monteskiy cheklangan yoki kanstitutsion monarxiyani yoqlab chiqgan edi. Vol'ter
singari, u ham Angliyaning siyosiy tuzumini ko'klarga ko'tarib maqtardi.
Jan Jak Russo ( 1712 - 1778 ) Jenevalik hunarmandning o'g'li edi. Unga ish
qidirib yurishga, muxtojlik, xolik - zorlik tortishga to'g'ri kelgan edi. Russo shuxrat
qozongan traktatlarning (ilmiy asarlarning) va romanlarning avtori bo'lgach,
Fransiyadan qochib ketadi, chunki u cherkovga qarsi chiqqanligi uchun uning
turmaga qamalishi xavfi tug'ulgan edi. Uning asarlaridan ko'pi jallod qo'li bilan
o'tga tashlandi. U yana darbadar yurib, cherkov xodimlarining va xokimlarining
taqibiga duchor qilindi. Adolat va ezgulik yuragida jo'sh urgan Russo xalqqa zulm
qiluvchilarga nafrat bilan qarardi , huquqsiz va ezilgan kishilarning azob -
uqubatlariga chuqur xayrixoxlik bilan qarardi 33
.
"Odam ozod tug'ulsa-da xamma joyda uning qoi -oyog'iga kishan
solingan"- deb yozgan edi Russo. Bu kishanlarni; cherkov hukmronligini, feodal
zulmni, toifaviy zulmni, monarxiyani parchalab tashlamoq kerak. U chin qalbdan
borcha kishilarning tengligi tarafdori edi. Russoning buyuk g'oyasi boylar xam,
kambag'allar ham, bo'lmaydigan demoratik respublika edi. Russo xususiy mulkni
bekor qilishni talab etmagan edi, lekin mol-mulkni teng baravar qilishni yoqlab fakir
bildirgan edi, "toki har bir kimsada yetarlicha mol-mulk bo'lmasin " Russo
xristianlikni, uning cherkovini, marosimlarni, jannat va do'zax haqidagi ta'limotini
rad etardi. "Kelgusidagi hayotda do'zax izlashning nima xojati bor? -deb so'rardi u
kinoya bilan. Bundagi hayotda u mavjud boiib turibdi-ku. Russo istibdod bilan
kurashning qonuniy yo'li deb inqilobni maqullardi. Russo Fransiyaning ilg'or
yoshlariga katta tasir ko'rsatdi.
33
Верцман И. Жан Жак Руссо М., 1958, стр-60-61
32

Melyening (1664-1729) butun hayoti noma'lum qishloq cherkovi xodimi
bo'lib qoldi. U yashirincha "Vasiyatnoma" nomli kitobini yozib, unda o'zining
haqiqiy etiqodlariga yo'l ochib berdi."Vasiyatnoma " faqat Mele vafotidan kiyin
mashhur bo'ldi. U men cherkov xodimi vazifasini "juda jirkanib va juda pala
partish " bajarib keldim deb etirof qilgan edi. O'z kitobida u xudoga, karolga,
boylarga urush e'lon qilgan edi. Mele xudosiz sifatida maydonga chiqgan edi. "O
aziz do'stlar, deb yozgan edi u - din niqobi ostida sizlarga qanday yolg'on yashiqni
o'rgatayotganligini bilsangiz edi" Mele feodal tartibsizliklarga karolning,
cheklanmagan hokimiyatiga xujum qilgan edi. Mele xususiy mulkni fosh qilib,
yerni umumxalq mulki qilmoq kerak deb taklif qilgan edi. Xususiy mulkni e'tirof
qilgan boshqa marifatchilar orasida Mele aloxida o'rin tutadi.
Melye faqat qishloq kambag'allarining orzu - umidlarini ifodalagan edi
xolos. XVIII asrning ikkinchi yarmida Fransiyada butun dunyoda shuxrat qozongan
"ensklopediya" nashr etilib, u o'sha vaqtgacha to'plangan bilmlar va g'oyalar
majmuasidan iborat edi. "Ensklopediya" uchun maqolalarning Val'ter, Russo va
boshqa marifatchilar yozar edilar, lekin butun nashrning boshlig'i va joni ajoyib
yozuvchi ba mutafakkir Deni Didro (1713 - 1784) edi". Biz insoniyatga xizmat
qilamiz,- degan edi g'urur bilan Didro. Bizning ishoramiz - xurofotchilarga,
mutaasiblarga, beparvolarga va mustabidlarga xech qanday shavqat qilmaslikdan
iborat 34
. "Cherkov peshvolari g'azabga keldi. "Ensiklopediya" ning yettinchi tomi
bosilib chiqqandan keyin uni Fransiyaga nashr etish taqiqlandi. "Ensiklopediya" ni
yashirin chop qila boshladilar. Hammasi bo'lib 35 tomi nashr qilindi.
Ensiklopediya" ni eski tartibga xujum qiluvchi qamal mashinasi deb atardilar.
XVII asrdagi Fransiyani marifatchilarini "yaqinlashib kelayotgan inqilob
uchun kishilarning miyalarini marifatli qilgan" buyuk kishilar edi. Qirol
deputatlarga nisbatan qurol ishlatishga buyruq berdi,ammo qirol askarlari
deputatlarga qarshi o'q otishni istamadilar. Shundan so'ng qirol Lyudovik XVI
chekinishga va deputatlar bilan kelishishga majbur bo'ldi. Ammo zimdan xorijfagi
34
Yefimov A. Yangi tarix T, 1982. B-57
33

davlatlar qirollari va monarxlari bilan til biriktirib, chet el qo'shinlari yordamida
o'z xalqiga qarshi urush yo'llarini qidira boshladi. Qirollikning barcha xatti-
harakatlari xalqining sabr-kosalarini to'ldirdi. 1789-yil 14- iyulda Parij aholisi
Bastiliya qamoqxonasini qo'lga kiritdi va u yerdagi mahbuzlarning barchasini ozod
etdi. Bastiliyaning qulashi Fransiya tarixida katta siyosiy voqea bo'lib, u Fransiya
inqilobining boshlanishidan darak berar edi. Inqilob tezda butun Fransiya bo'ylab
tarqaldi. Ammo bir kun oldin, 13-iyulda qirol Lyudovik XVI Versalda, Mariya-
Antuanetda ishtirokida katta bayram tantanalari o'tkazdi.
Versal saroyida o'yin-kulgi, xursanfchilik abjiga chiqdi, qirol va qirolicha
sharafiga ularning yaqin orada "Parijlik g'alamislar" ustidan g'alaba qozonishlar
uchun qadaxlar ko'tarildi 35
. General shtatlar 1789-yil 5-mayda Versalda tantanali
suratda ochildi. Qirol poytaxtdagi rivalyutsion kayfiyatda boigan ommadan
qo'rqib, general shtatlarning majlisini Parijda o'tkazni istamasdi. Burjuaziyaning
vakillari, shuningdek ziyolilarning vakillari olimlar, advokarlar, vrachlar- uchinchi
toifaning vakillari edilar. Ular orasida rahbarlik mavqeini yirik burjuaziyaning
vakillari (bankirlar va katta savdogarlar ) egallagan edilar.
Qirol taxtga chiqib o'tirib, shlyapasini kiyganida, dvoryanlar va ularning
deputatlariham eski imtiyozlaridan foydalanib bosh kiyimlarini kiydilar. Lekin shu
payt kutilmagan voqea yuz berib, zodoganlarni ajablantirdi va g'azabga keltirdi:
uchinchi toifa vakillari qirolning nutqini tiz cho'kib va bosh yalang eshitishi kerak
edi, biroq qirolning nutqini ular ham bosh kiyimlari bilan, tikka turib eshita
boshladilar. Shundan keyingi kunlarda General shtatlar majlis qilib turgan binoni
parijliklar to'da- to'da bo'lib kelib o'rab ola boshladilar. Ular: majlisni qirolga
qarshi kurashga kelgan edilar. Mana 1789-yil 17-iyunda uchinchi toifa deputatlari
xalqning madadini sezib, o'zlarini mamlakatda oily hokimiyat - Millat majlisi deb
elon qildilar. Ular uchinchi toifaga butun millatning 96 % kirishini dalil qilib
ko'rsatdilar 36
.
35
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-30.
36
Бомарше П. Драматическая трилогия. М., 1982., стр-19
34

Uch kundan keyin, 1789-yil 20-iyunda, navbatdagi majlisni o'tkazish uchun
kelgan deputatlar majlis binosi bekilib qo'yilganini ko'rdilar. Qorovullar ularning
yo'llarini to'sdilar. Qirol majlis o'tkazishga yo'l qo'ymoqchi emas edi. Ko'p xaloyiq
to'plandi. Ular deputatlarga dalda berib turdilar. Kimdir boshqa binonining koptok
o'ynaladigan bo'sh zalini ko'rsatdi. Majlis raisi skameyka ustiga chiqib, qasamyod
tekstini o'qiy boshladi, deputatlar hech nimaga qaramasdan to konstitutsiya ishlab
chiqulmaguncha tarqalib ketmadilar. Hozir bo'lganlarning hammasi bu fikrni
ma'qullab qo'llarini baland ko'tardilar.
Ko'p o'tmay Millat majlisi o'zini Ta'sis majlisi deb e'lon qildi, chunki
uning maqsadi konstitutsiya joriy qilish, ta'sis etish edi. O'sha kunlarda Russoning
hukumatni tuzishga xalqning o'zi haqlidir, degan so'zlari tez-tez esga olib
turilardi 37
. Korol Ta'sis majlisining bo'lishiga roziman dedi. Lekin bu gap
shunchaki ko'z buyash uchun aytilgan edi. Shundan keyin ruhoniylar va dvoryanlar
deputatlarning ancha qismi uchinchi toifaga qo'shildi. Amalda esa korol kuch
ishlatishga qaror qilgan edi. Versalga va Parijga qo'shinlar keltirildi. Bu xabar
poytaxtda boshlangan g'alayonni yanada kuchaytirdi. 13 iyulda butun Parij
qo'zg'olon ichida qoldi. Qo'zg'olonchilar o't qo'ygan bojxona zastavalari lovillab
yonmoqda edi.
1789 yil 14 iyulda, korolning qal'a-turmasi Bastiliyadagi zambaraklar
shaharga to'g'irlab qo'yilibdi, degan ovoza tarqaldi. Bastiliyaning balandligi 30
metr keladigan 8 minorasi bo'lib, bu minoralar tosh devorlar bilan tutashgan edi.
Korol va uning ministrlari o'zlarining shaxsiy dushmanlaridan anna shunday yo'l
bilan uch olardilar. Bastiliya korol hokimiyatining timsoli edi. Xalq unga nafrat
bilan qarardi. Lyudovik XVI ga Bastiliya qo'ldan ketdi, deb xabar qilganlarida, u
«bu axir isyon-ku» deb xitob qilgan. Ayonlardan biri: «Yo'q, podshohim, bui syon
emas, inqilob» deb javob bergan. Korol qo'shinlariga ortiq ishonmasligidan, ularga
Versal va Parijdan chiqib ketish haqida buyruq berdi.
Bastiliyaga hunarmandlar, xalfalar, ishchilar, mayda savdogarlar,
boshqacha qilib aytganda, shahar «pastki tabaqalari», ya'ni sankyulotlar
37
Yefimov A. Yangi tarix T., 1982. B-63
35

(fransuzcha «sankyulot» so'zi uzun pochali demakdir) deb atalgan kishilar xujum
qildilar. Inqilobning dastlabki kunlaridan boshlaboq «pastki tabaqalar» uning eng
aktiv jangovar kuchlaridan biri bo'lgan edilar. Bastiliyaning olinishi buyuk fransuz
burjua revolyutsiyasining boshlanishidir. Korol hukumatiga qarshi ko'tarilgan xalq
ommasi g'alaba qozondi. Xalq cheklanmagan monarxiyani ag'darib tashladi.
Qonunlarni Ta'sis majlisi chiqarishga korol rozilik berishga majbur bo'ldi.
Fransiyada cheklanmagan (konstitutsion) monarxiya o'rnatildi. Ta'sis majlisida
yirik burjuaziya vakillari ko'pchilik bo'lganidan mamlakatda hokimiyat amalda
feodal aristokratiyadan yirik burjuaziya qo'liga o'tdi, yirik burjuaziya feodal
tartiblarni yemirishga kirishdi.
Bastiliyaning olinganligi haqidagi xabarni Yevropa va Amerikaning ilg'or
kishilari xursandchilik bilan qarshi oldilar. O'z ko'zi bilan ko'rgan kishilarning
aytishicha, Parijdan uzoq bo'lgan Peterburg ko'chalarida odamlar «xuddi ularni
zanjirband qilib turgan og'ir kishilardan qutilgandek» bir-birlarini quchoqlab
tabriklagan edilar. Bastiliya olingan kun (14 iyul) fransiyaning milliy bayrarni
bo'lib qoldi 38
.
Milliy majlis Ta'sis majlisiga aylangach, mamlakatdagi hokimiyat qiroldan
uchinchi tabaqaga mansub bo'lgan Ta'sis majlisiga o'tib, Fransiyada konstitutsion
monarxiya tuzumi o'rnatildi. Mutloq hokimiyat ag'darib tashlandi.
Inqilobning dastlabki kunlaridanoq bir qancha klublar va guruhlar vujudga
keldi. Royalistlar (fransuzcha qirol tarafdorlari demak) Lyudovik XVI ni mutlaq
monarx sifatida saqlab qolishga urinar edilar: mo'tadil liberallar esa konstitutsion
monarxiya tarafdori bo'lib, qirolni saqlashga va mamlakatni konstitutsiya asosida
idora qilishga urinmoqda edilar; jirondistlar (bu guruhning asoschilari
Fransiyaning Jironda mavzeidan bo'lganliklari sababli shunday deb yuritilar edilar)
mo'ta'dil respublika tarafdorlari edilar: qat'iy respublikachilar esa yakobinchilar
nomini oldilar, chunki bu klub tarafdorlari Parijdagi muqaddas Yakob cherkovini
egallab, o'z majlislarini shu yerda o'tkazar edilar. Har bir guruh, klub o'z rahbariga
ega bo'lib, ularning orqasida olomon, xalq ommasi, parijliklar turar edi. Milliy
38
Yefimov A. Yangi tarix T., 1982. b-61
36

majlisda kata rol o'ynagan va zarur iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy islohotlarni o'tkazgan
partiya liberallar partiyasi bo'lib, uning rahbari jasur, mashhur siyosiy arbob hamda
ulkan notiq Onoridi Mirabo edi. Bu partiya 1789 yildan 1791 yilgacha Milliy
majlisda hukmronlik qildi. Inqilob boshlanganidan 20 kun o'tgach, to'rtinchi avgust
kuni majlisda qiziq bir hodisa yuz berdi. Kun tartibida feodal munosabatlarni
tugatish, feodal, dvoryan va boshqa faxriy unvonlarni bekor qilish masalasi
qo'yilgan edi. Ko'pchilik deputatlar o'zlarining barcha imtiyozli unvonlaridan voz
kechish masalasi qo'yilgan edi. Majlisda shu unvonlarni bekor qilish to'g'risida
ovoz berilar. Dehqonlar barcha qaramlikdan ozod etildilar.
Ta'sis majlisi yana bir qancha islohotlar o'tkazdi. Fransiya cherkovi
mulklari musodara qilinib, davlat ixtiyoriga o'tkazildi. Fransiya yangi 80
deportamentga bo'linib, mahalliy ma'muriyatlar tashkil etildi 39
. Bu idora qilish
usuli hozirgacha davom etib kelmoqda. Yangi sud mamlakatlari tashkil etildi, ular
oldin ishlaridan ancha pishiq va mukammallashgan edi.
1791 yil 21 iyunda o'tgan hodisa inqilobining keyingi taqdirini hal qildi.
1791 yil sentabr oyida Ta'sis majlisi o'z o'rnini qonun chiqaruvchi majlisga
bo'shatib berodi. Bu majlis ham Ta'sis majlisi kabi mo'tadil bo'lib, ichki va tashqi
dushmanlarga nisbatan qat'iy choralar ko'rmadi.
Yevropa davlatlari Fransiyadagi bu voqealarni kuzatib borishdi, Rossiya,
Prussiya, Avstriya, Polshani taqsimlab olish bilan ovora edilar. Shu sababli
Fransiyaning bu davlatlar bilan msunosabatlari keskinlashdi. 1792 yilda Fransiya
Avstriya va Prussiya bilavn urush holatida bo'lib qoldi. Belgiya Avstriya tomonidan
bosib olingani uchun Avstriya imperiyasi Fransiya bilan chegaradosh bo'lib qoldi.
Xorijiy mamlakatlarning armiyalari Fransiyaga bostirib kirib, fransuz qo'shinlariga
zarba berdi.
1792 yilning sentabrida fransuz qo'shinlari mamlakatga xujum qilgan
fransiyaliklar va avstriyaliklar ustidan birinchi g'alabani qo'lga kiritdilar. Bu
to'qnashuv Valmida yuz berdi; bu jang unchalik kata bo'lmasada, ammo ahamiyati
kata edi, chunki fransuzlar o'zlarining g'alabalaribilan inqilob natijalarini saqlab
39
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-76.
37

qolishga muvaqqat bo'ldilar. 1792 yilning 21 sentabrida milliy konvent o'z
majlislarini boshlab yubordi. Milliy konvent Ta'sis majlisi va qonun qisqaruvchi
majlisidan ko'ra ilg'or va inqilobiyroq edi. Konvent o'z faoliyatini Fransiyani
respublika deb e'lon qilishdan boshladi. Ko'p qirol Lyudovik XVI ustidan sud
jarayoni boshlandi. Sud qirolni o'tmay o'lim jazosiga hukm qildi. 1793 yil 21
yanvarda gulotena (gulotena olim va tabib Guloten tomonidan ixtiro qilgan o'tkir
tig'li mexanizm) vositasida qirol Lyudovik XVI ko'pchilik o'rtasida qatl etildi.
Fransiya respublikasiga Yevropaning barcha monarxistik davlatlariga
qarshi urush olib borishga to'g'ri keldi. Fransiya respublikasi barcha xalqlarni o'z
do'sti, monarxlarini o'z dushmani deb e'lon qildi. Fransiya ozodlik, tinchlik,
birodarlik timsoliga aylandi, fransuz xalqi dunyo mehnatkashlariga murojat qilib,
ularni o'z mamlakatlarida istibdodli tuzumlarni ag'darib tashlashga da'vat qildi.
Ana shunday bir paytda Strasburgda «Reyn armiyasining jangovar
qo'shini» dunyoga keldi. Bu qo'shiq ilk bor Marsel Milliy gvardiyachilari
tomonidan janga kelayotib ijro etildi. Uning so'zlari ham, musiqasi ham yoki zobit
- kapitan Ruxse de Lil tomonidan yaratildi. Bu qo'shiqirgacha Fransiyaning milliy
madhiyasi hisoblanadi.
Fransuz qo'shinlari ochlik, yupinlik va boshqa qiyinchilikka qaramasdan
mardonavor jang qilib, dushmanlarga qaqshatqich zarbalar berdilar. Ular birgina
Fransiyani emas, balki janubiy Niderlandiyani ham avstriyalik bosqinchilardan
ozod qildilar. So'ngra Ta'sis majlisi «Inson va fuqaro huquqlari Deklaratsiyani»
qabul qildi. Bu bayonnoma AQSH «Mustaqillik deklaratsiyasi» mazmunidagi
hujjat bo'lib, unda millat oliy hokimiyat manbai deb e'lon qilindi. «Mustaqillik
deklaratsiyasi» qisqa va soda bo'lsa, fransuz deklaratsiyasi esa kata hajmli va
murakkabroq tilda yozilgan edi 40
. Hujjatda inson huquqlari, barcha fuqarolar
tengligi, erkinligi va baxt saodati e'tirof etilgan edi. Bu xujjat o'z zamonasida
chinakam jasurlik va inqilob timsoli bo'lib, keyingi yuz yil davomida Yevropa
demokratlari va liberallari uchun asosiy qonunlar majmuasi bo'lib keldi.
Millat majlisi oliy mavjudot qarshisida va uning homiyligi ostida inson va
40
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-32 .
38

fuqaroning qo'yidagi huquqlarini tan oladi va e'lon qiladi:
1. Odamlar erkin va huquqda teng boiib tug'iladilar. Ijtimoiy tafovutlar
faqat umumiy foydaga asoslanish mumkin.
2. Insonning tabiiy va dahlsiz huquqlarini saqlab qolish har qanday
siyosiy
ittifoqning maqsadidir. Bu huquqlarning mohiyati erkinlik qilishdan
iboratdir. Bu huquqlarning mohiyati erkinlik, mol mulk,
xavfsizlikdan va jabr-zulmga qarshilik qilishdan iboratdir.
3. Butun oliy hokimiyatning manbai hamisha xalqning o'zidadir.
Bevosita
millatdan kelib chiqmagan hech qanday muassasa, hech qanday shaxs
hokimiyatni amalga oshira olmaydi.
4. Erkinlik boshqa kishiga zara yetkazmaydigan hamma ishni qilish
huquqidan iborat.
5. Qonun umumiy irodaning ifodasidir ... qonun hamma uchun teng
bo'lishi kerak.
10. Agar e'tiqodlar, hatto diniy e'tiqodlarning ham namoyon bo'lishi qonun
bilan belgilangan ijtimoiy tartibni buzmasa, buning uchun hech kim
xavotir olmasligi kerak, bezovta qilinmasligi kerak.
17. Madomiki, mol-mulk mustahkam vam muqaddas huquq ekan, hech kim
qonuniy tarzda guvohlantirilgan ijtimoiy zarurat ochiqdan-ochiq talab
qilgan, odilona va barvaqt haq to'lanadigan holatlardan tashqarii mol-
mulkdan mahrum etilishi mumkin emas 41
.
Yevropaning yaxshi qurollangan, harbiy ta'lim ko'rgan armiyalari ham
Fransiyaning yosh dehqonlardan tuzilgan inqilobiy armiyasiga qarshi kurashiga
dosh bera olmadilar. Fransiya armiyasi urush davomida jangovar harakatlar olib
borish sifatida, strategiya va taktika sohasida ham inqilob yasadi. Urush eng yangi
usullar asosida olib borildi. Fransiya Respublikasining armiyasi zamonaviy armiya
41
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-49-50.
39

bo'lib, uning shiori J.Danton aytganidek: «Vatan dushmanlarni yengish uchun
jasurlik kerak» so'zlaridan iborat edi, urush tobora avj oldi. Angliya o'zining floti
tufayli Fransiya Respublikasining eng qattol dushmanga aylandi. Fransiya
quruqlikda katta
armiya tuzishga muvaffaq bo'ldi, ammo uning dengiz floti kuchsiz edi. Britaniya
orollaridan turib, fransuz muxojirlari royalistlar Fransiya respublikasi hududiga
soxta pullar keltirib, davlatning iqtisodiyotiga putr yetkazib, uning mag'lubiyatini
tezlashtirmoqchi edilar. Fransiyaning tashqi urushlari eng asosiy xavf- xatar bo'lib,
respublikasining barcha mablag'lari, kuchli, quvvati anna shu urushga sarflanmoqda
edi. Mamlakat ichkarisida ham isyonlar ko'tarilmoqda edi. Vandeyada - Fransiya
g'arbida, dehqonlar qo'zg'oloni bo'lib, bir tomondan ular yangi armiyaga xizmat
qilishdan bosh tortgan bo'lsalar, ikkinchidan bu dehqonlarroyalistlar va muhojirlik
gapiga, va'dasiga «uchib», ya'ni hukumatga qarshilik ko'rsatdilar. Parij xalqi
barcha og'irlikni o'z gardaniga olib, inqilobga rahbarlik qildi, barcha ishlar ustidan
nazorat o'rnatdi.
Vandeyadagi isyon inqilobiy kuchlar tomonidan qattiqqo'llik bilan bostirildi.
Lionda aksilinqilobiy isyon ko'tarildi. Inqilobchilar o'rtasida «Lion ozodlikka qarshi
chiqqan bo'lsa, uni yer bilan yakson etmoq kerak» degan shior paydo bo'ldi. Biroq
inqilobchilarning ko'pchiligi bu fikrga qo'shilmadi. Chunki busiz ham inqilob
davomida Lion kata talofatlar ko'rgan edi.
Parij da esa hamon hokimiyat uchun kurash davom etmoqda edi. Milliy
konventda kurash hokimiyat tepasida turgan jirondistlar va ulargi qarshi kurash olib
borayotgan yakobinchilar o'rtasida ketayotgan edi. Yakobinchilar 1793 yil may
oyining oxiri, iyun oyining boshlarida xalq qo'zg'oloniga boshchilik qilib
hokimiyatni o'z qo'llariga olishga muvaffaq bo'ldilar. Ko'pchilik jirondist-
deputatlar Konvent tarkibidan haydab yuborildi. Feodal tartiblar yakobinchilar
qonuniga ko'ra butunlay bekor qilindi.
Konventda Yakobinchilar boshchiligida ikkita qo'mita tuzildi - Ijtimoiy najot
40

qo'mitasi va Umumiy xavfsizlik qo'mitasi. Har ikala qo'mitaning vakolatlari
nihoyatda keng bo'lib, ular Konventni yangi-yangi choralar ko'rishga majbur qilar
edi. qo'rquv va dahshat kishilar ongiga joylashib olgan edi. Konvent dushman
ko'lankasini ta'qib qilar, bu holat barcha kishilarni bir-birlarini josuslikda,
xoinlikda ayblashlari uchun bahona edi.
1793 yil sentabr oyida «Shubhali kishilar to'g'risida» qonun qabul qilindi.
Bu qonunga ko'ra hech bir kishi o'z xavfsizligi uchun kafolat bera olmas edi.
Oradan bir oy o'tgach 22 jirondist-deputat Inqilobiy tribunal sudiga berilib, o'limga
mahkum etildi. Shunday qilib, mamlakatda qatag'on boshlandi.
Har ikala qo'mita o'rtasida hokimiyat uchun kurash avjiga chiqdi. Ularga
qarshi chiqqan Parij Kommunasi, uning bo'limlari rahbarlarini, eng avvalo shu
mahkamalar kishilarini qurbon qildi. 1794 yil boshlaridan boshlab deyarli 6 oy
davomida Konvent va uning qo'mitalari xalqdan ajralgan holda ommaviy qatag'onni
amalga oshirdilar. Yakobinchilarning rahbarlari kimlar edilar?
Kamil Demulin, 1789 yil 14 iyulda Bastiliya qamoqxonasiga xujum
uyushtirgan yosh yigit xoinlikda ayblanib, gilotinadan o'tkazildi, ketidan uning
yosh xotini Lyusel qatl etildi. Shoir Fabr Eglantin va jamoat qoralovchisi Fuke-
Tenveldan barcha qo'rqardi. Inqilobning eng istedodli rahbarlaridan biri Marat
Sharlotta Korde degan kimsa tomonidan xanjar bilan xoinlarcha o'ldirildi. Danton-
inqilob «yo'lbarsi», buyuk notiq. U ham xoinlikda ayblanib, glotinadan o'tkazildi.
U aravada qatl etishga, olib ketilayotgan kuni, arava Robesper (yakobinchilarning
rahbari, o'sha paytda inqilobiy Fransiya hukidori) yashaydigan uy yaqinidan
o'tayotganida, Danton uy tomonga qarab qichqirdi «Maksimilian! Yaqin kunlar
ichida sen ham mening izimdan» narigi dunyoga borasan. Chunki Robesper uzoq
ikkilanishlardan so'ng Dantonni o'limga mahkum etuvchi xujjatga o'z imzosini
chekan edi.
Robesper so'zsiz yakobinchilarning eng nufuzli rahbari bo'lib, qatag'on
davomida Konventning mustabid hukmdori edi. U qatag'on timsoli sifatida nom
41

qoldirdi, ammo Robesperning vatanparvarligi, halolligiga hech qanday shubha yo'q.
Robesper qattiqqo'lligi, bir so'zligi, qat'iyligi uchun «sotilmas» taxallusini oldi.
Shu bilan birga Robesperning inqilob davomida birga faoliyat ko'rsatgan
safdoshlari uning fikriga qo'shilmaganliklari uchun inqilob va respublika
dushmanlari hisoblanar edilar. Inqilobning ko'pgina rahbarlari, ulug' shaxslar
Robesper buyrug'i bilan qatl etildilar 42
.
Albatta, Konvent, lining qo'mitalari faqat qatag'on bilan mashg'ul edilar
desak xatoga yo'l qo'ygan bo'lamiz. Inqilob davomida juda kata ijobiy ishlar ham
qilindi. Ta'lim va maorif tizimi butunlay qaytadan tuzildi, eski tizim tugatildi.
Uzunlik xajmini o'lchashdi metr tizimiga o'tildi. O'z navbatida respublika taqvimi
ishlab chiqildi, uning boshlanishiga 1792 yil 22 sentabr-respublika e'lon qilingan
kun asos qilib olindi 43
. Kunlar haftalarga emas, o'n kunlikka bo'linib, o'ninchi kun
dam olish kuni deb e'lon qilindi. Ilgarigidek vaqtni oichashda 12 oy qoldirilib,
faqat ularning nomlari o'zgartirildi. Bahor fasli oylari - jerminal, florial, prireal,
yoz -messedon, termidol, fryuktidor, kuz - vandimer, bryumer, fremer, qish -
nivoz, plyubvoz, vantoz nomlari bilan yuritiladigan bo'ldi. Ammo bu taqvimga
birinchi respublika qulagach amal qilish to'xtatildi.
Inqilob davrida xristian diniga qarshi harakat kuchaydi va hatto
yakobinchilar hukmronligi davrida Oliy idrokka e'tiqod qilish odat tusiga kira
boshladi. Mamlakatda haqiqat ibodatxonalari ochildi. Bu harakat butun
mamlakatga yoyildi.
1793 yil noyabr oyida Parijning Bibimaryam ibodatxonasida Ozodlik va
Idrok e'tiqodlariga bag'ishlangan tantanali bayram boidi. Idrokni go'zal ayol o'zida
mujassamlashtirdi. Ammo Robesper va Danten bu harakatlarni qo'llab-
quvvatlamadilar. Yakobinchilarning Ijtimoiy najot qo'mitasi bu harakatga qarshi
chiqdi. Bu harakatning barcha rahbarlari gilotina tig'idan o'tkazildilar. Shuni aytish
kerakki, hokimiyat bilan gilotina o'rtasidagi «masofa» unchalik katta bo'lmay,
inqilob davrida har ikkalasidan birini tanlashga to'g'ri kelar edi.
42
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-37.
43
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-37.
42

M.Robesper Oliy idrok e'tiqodiga qarshi Oliy zotga e'tiqod qilish
marosimlarini avj oldirdi. Konvent bu masalanimuhokama qilib, ko'pchilik ovoz
bilan Fransiya Oliy zotga ishonadi qabilida qarf qabul qildi. Xristian dinining
katolik mazhabi yana o'z mavqeini jamiyat orasida mustahkamlay boshladi.
Parij Kommunasi va uning bo'limlari tor-mor etilgach, inqilobiy harakat
o'zining eng yuqori nuqtasiga chiqdi. Barcha hokimiyat tizimi yakobinchilar
qo'lida bo lishiga qaramay, ular o'rtasida o'zaro kelishmovchilik boshlandi. So'l
yakobinchilar - Eber va Shomett Ozodlik va Idrok e'tiqodlarini o'tkazishda
boshchilik qilgan edilar. Ularning «o'lim mashinasi» - gilotinada qatl etilishlari
Yakobinchilar o'rtasidagi kelishmovchilikni kuchaytirdi. Robesper va uning guruhi
hokimiyatni saqlab qolishgina yagona yo'li terror - jazoni kuchaytirishda deb
bildilar. Qatag'on dahshatli tus oldi «o lim aravalarining» «qatnovi» tezlashdi.

10 iyulda maxsus qonun qabul qilindi. Bu qonunga asosan yolg'on
ma'lumotlarni tarqatgan har bir kishi o'lim jazosiga mahkum etilardi. Robesper va
uning atrofidagi kishilarni qo'llab-quvvatlamagan har bir kishi gilotina tig'idan
o'tkazilar edi. Kishilar endi yakka-yakka emas, balki guruhlab sud qilinar va o'lim
jazosiga mahkum etilar edilar. 150 nafar royalistlar, turli jinoyatchilar va boshqalar
bir vaqtning o'zida sud qilinib, oiimga mahkum etildilar. bu dahshatli voqealar 46
kun davom etdi. Nihoyat, 9 termidor (1794 yil 27 iyul) kuni u nihoyasiga yetdi.
Konvent qo'qqisdan Robesper va uning tarafdorlariga qarshi chiqib «yo'qolsin
zolimlar» hayqirig'i bilan Robesperga so'z ham bermadilar. Oradan bir kun o'tgach,
Robesper sudsiz, so'roqsiz qatl etildi. Robesperning oiimi Bilan mamlakatda «oq
terror» avjiga chiqdi, endi yakobinchilarning o'zlari bu qatag'onning birinchi
qurbonlari bo'ldilar 44
. Hokimiyat tepasiga yana jirondachilar keldi. ular mulkni va
erkinlikni, tadbirkorlikni himoya qiladigan Respublika tarafdori edilar. 1795 yilda
Konvent yangi Konstitutsiya qabul qildi. U mamlakatda respublika tizimini
mustahkamladi. Inqilobning feodal tartiblarni tugatish haqidagi barcha qarorlarini
tasdiqladi. Mamlakatda 2 palatali parlament tashkil etildi. ijroiya hokimiyat besh
44
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-39.
43

kishidan iborat Direktoriyaga topshirildi.
Direktoriya 1795-1799 yillar mobaynida mamlakatni boshqardi. Bu davrda
monarxiya tarafdorlari isyon ko'tardilar. Ularning maqsadi monarxiyani qayta
tiklash edi. Biroq General Napoleon Bonapart Konventning xaloskori bo'ldi.
Uisyonchilar kuchini tor-mor etdi. Bu xaloskorlik unga yorqin kelajak sari yo'l
ochdi. Direktoriya Shimoliy Italiyani Avstriya qo'shinidan ozod qilishi uchun
Napoleon Bonapartga umid bog'ladi. 26 yoshli general bu vazifani sharaf bilan
uddaladi.
1797 yilda u Avstriyani tinchlik shartnomasi tuzishga va Fransiyaning
g'alabasini tan olishga majbur qildi. shu tariqa Napoleon Italiyadan Parijga shon-
shuhratga ko'milgan holda qaytib keldi. Endi hukmron tabaqalar Fransiyada
Napoleondek qattiqqo'l siyosatchining hokimiyatini o'rnatishga fursat yetdi, degan
xulosaga keldilar va davlat to'ntarishi tayyorladilar. Napoleon Bonapart bunga rozi
bo'ldi. 1799 yil 9 noyabrda Davlat to'ntarishi amalga oshirildi. Parlament Konsullik
deb ataluvchi hukumat tuzishga majbur etildi. Uning tarkibi 3 kishidan iborat
bo'ldi va ularning har biri «Fransiya Respublikasining Konsuli» unvoniga ega
bo'ldi. Uch Konsuldan biri Napoleon Bonapart edi. Aslida butun hokimiyat uning
qo'lida to'plandi 45
. Buyuk fransuz inqilobining tarixiy ahamiyati katta. Uning
natijasida Fransiyada bozor iqtisodiyotiga asoslangan Yangi jamiyat qurilishi
boshlandi, mutloq hukmronlikka asoslangan va ming yildan uzoq davr mobaynida
yashab kelgan qirollik tuzumi ag'darilib, Respublika o'rnatildi. Fransiyada
feodalizmga asoslangan jamiyatga chek qo'yilib, huquq, qonun oldida barcha teng,
ozod deb e'lon qilindi. Buyuk fransuz inqilobi demokratik inqilob bo'lib, undagi
Tenglik, Ozodlik, Birodarlik g'oyalari butun Dune bo'ylab tarqaldi. Buyuk fransuz
inqilobi feodal tartiblarni, imtiyozli unvonlarni bekor qildi hamda sanoat, savdo va
qishloq xo'jaligini tez rivojlantirish yo'lini ochdi. Inqilob natijasida «Inson va
fuqarohuquqlari Deklaratsiyasi»ning 1789 yilda qabul qilinishi, 1791 yil qabul
qilingan Konstitutsiyaning ahamiyati nihoyatda katta. Anna shu hujjatlar asosida
45
Jo'rayev U, Farmonov R. Ergashev Sh. Jahon tarixi. T. 2006. b-65.
44

mamlakatda o'tkazilgan saylovlar xalqning siyosiy ongini oshirdi.
Davlatni boshqarishning yangi tizimi joriy etildi, ularda mahalliy hokimiyat
organlari -munitsipalitetlarning roli osha boshladi.
45

2. XVII - XVIII asrlarda Fransiya davlatning siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy tuzumi.
2.1. XVII asrda Fransiyada siyosiy feodal tuzum va iqtisodiy hayot.
1794 yil iyul oyi norozilik va omma ahvolining nihoyatda og'irlashishi
natijasida Robesper boshchiligidagi yakobinchilarning zo'ravonlikka asoslangan
o'ta so'l diktaturasi ag'darib tashlandi. Ko'p o'tmay 1795 yilda yangi konstitutsiya
qabul qilindi. Saylab qo'yiladigan qonun chiqaruvchi korpus ta'sis qilindi, ijroiya
hokimiyat esa 5 a'zodan iborat direktoriyaga (fransuzcha «direktoire» boshqaruv,
rahbarlik ma'nosini anglatadi) topshirildi. Direktoriya hukmronligi (1795-1799) 46
davrida ichki kurash bilan bir qatorda Fransiyaning Yevropadagi feodal
monarxiyalari va Angliyaga qarshi urushi davom ettirildi. Rahbarlar ichida ayyor,
ig'vogar Barras ajralib turar, hokimiyatning boshqaruv tizimlari ham uning qo'lida
edi. Ammo, xalq orasida respublika g'oyalari keng tarqalib, fransuz qo'shinlari
tashqi dushmanlar ustidan birin-ketin g'alabalarni qo'lga kiritayotgan edilar.
Fransiya ilg'or ijtimoiy tizimi, rivojlanayotgan san'ati, erkin dehqonlardan tuzilgan
muntazam armiyasi tufayli Yevropadagi feodal qirolliklardan harbiy ustunlikka
erishmoqda edi. Reynning so'l sohili bilan Belgiya Fransiyaga qo'shib olindi,
Gollandiya esa qaram respublikaga aylantirildi.
Fransiya qo'shinlari qayerga borsalar, dehqonlar va hunarmandlar yordamida
ko'pgina feodal tartiblarni tugatib, yangi zamonaviy tartiblar o'rnatdilar. Mamlakat
ichkarisida esa hamon direktoriya hokimiyatiga qarshi ilgarigadek isyonlar tez-tez
bo'lib turar edi. Anna shunday isyonlardan biri Parijda yuz berdi. Bu isyonni
bostirishda yosh general Napoleon Bonapart o'zining harbiy san'atini namoyish
etdi. Fransiyaning Yevropa qirollik davlatlariga qarshi olib borgan urushlari asta-
sekin bosqinchilik va boylik orttirish urushlariga aylandi. Urush natijasida pul,
oziq- ovqat zaxiralari, nodir rasmlar, haykalchalar, san'at asarlarini tortib olish
46
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-40.
46

birinchi o'ringa chiqarildi. Bu narsalar o'lja sifatida Parijga tashila boshlandi. Ichki
va tashqi urushlar natijasida armiya hamda uning generallarining Direktoriyaga
ta'siri kuchaydi. 1799- yilgi davlat to'ntarilishdan so'ng Fransiyaning 1 konsuliga
aylangan Napoleon Bonapart endi yakka hokimlikka intila boshladi 47
. Napoleon
Bonapart 1769-yilda Korsika orolida kambag'allashgan dvoryan oilasida dunyoga
keldi. Bonapartlar oilasida 8 farzand bo'lib, ular 5 o'g'il va 3 qiz-Jofer, Napoleon,
Lyusen, Eliza, Lui, Pashna, Karolina va Jeramdan iborat edi 48
. Napoleon ikkinchi
farzand edi. Otasi uni harbiy bilim yurtiga berdi. Napoleon bilim yurtini tugatib, 24
yoshidayoq general unvonini oldi. Napoleon Avstriya qo'shinlari egallab turgan
shimoliy Italiyaga yurishga tayyorlanayotgan armiyaga qo'mondon etib tayinlandi.
Bonapart armiyasi shimoliy Italiyaga bostirib kirib, Avstriya qo'shinlarini tor-mor
etdi. 1797 yilda Napoleon Bonapart Avstriyani taslim bo'lish sulhini imzolashga va
Fransiyaning g'alabasini tan olishga majbur etdi.Shundan so'ng Italiya Fransiyaga
qaram bo'lgan bar necha kichik respublikalarga boiinib ketdi.
1798-yilning may oyida Napoleon 30 mingdan oshiq kishilik armiya bilan
350 ta kemada Misrga yo'l oldi. Quruqlikda fransuz qo'shinlari Misr otlaq armiyasi
ustidan g'alaba qozondilar. Ammo tezda ingliz floti Misr sohillariga yetib kelib,
fransuz kemalarini yondirib yobordi. Napoleon qo'shinlari Fransiyadan ajratib
qo'yilib, halokatga mahkum etildi. Suriyaga qilingan hujum arablar bilan bilan turk
qo'shinlarning qattiq qarshiligiga duch keldi. Shu paytning o'zida Suvorov
qo'mondonligidagi rus armiyasi Shimoliy Italiyada fransuz qo'shinlarini
mag'lubiyatga uchratdi.
Napoleon Bonapart o'z armiyasini tashlab,poytaxt Parijga shoshildi, u
hokimiyat uchun kurashda asosiy da'vogarlardan biri edi. Napalyon Fransiyaga
qaytgan paytda mamlakatda vaziyat og'ir edi. Direktoriya o'z obro'sini yo'qotib,
ko'pchilik Napalyon Bonapart shaxsida o'z najotkorini izlayotgan edi. U armiya va
xalq orasida kata obro'ga ega edi. Napoleon Fransiyaga qaytib kelgach, oradan bir
47
Jo’rayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi, T., 2006, b-96
48
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-40.
47

oy o'tar o'tmas, 1799 yilning 9 noyabrida Direktoriya a'zolarining istefo
berishlariga erishdi 49
. Ertasi kuni o'z ukasi, deputat Lyusen Bonapart yordamida
sadoqatli qo'shinlar bilan qonun chiqaruvchi korpusni qurshab oldi. Deputatlarga
hokimiyatni Napoleon boshchiligidagi uch konsulga (lotincha «consul» so'zidan
kelib chiqqan bo'lib, Fransiyaga saylab qo'yiladigan ijro etuvchi hukumat
rahbarlari) topshirish to'g'risidagi talab taqdim etildi. Tez orada yangi Konstitutsiya
loyihasi ishlab chiqildi va konsullar ichida Napalyon keng vakolatlarga ega bo'lib,
u 10 yillik muddat davomida shu lavozimni egallab turishi kerak edi.
Konstitutsiya va Napalyonning birinchi konsullikka tayinlanishi umumxalq
ovoziga qo'yildi va deyarli ko'pchilik, ya'ni 3,5mln kishi uni yoqlab ovoz berdi.
Konsullik davrida davlat tizimi ancha mustahkamlandi, harbiydiktatura
siyosati davom ettirildi. 1804 yilda Napoleon Bonapartni Napoleon I nomi bilan
Fransiya imperatori deb e'lon qildi, mamlakatda monarxiya tuzumi qaytadan
tiklandi 50
. Biroq mazkur monarxiya feodallar, dvoryanlar, ruhoniylar manfaatini
emas balki yangidan rivojlanib kelayotgan o'rta tabaqalar, bankirlar, zodagonlar,
armiya va amalorlarga tayanuvchi harbiy byurokratik monarxiya edi. Mulk, oila,
savdo to'g'risidagi qonunlarning majmualari, jinoyat kodeksi tuzib chiqildi.
«Napoleon kodeksi» deb nom olgan «fuqarolik kodeksi» ularning eng muhimi edi.
Har qanday miqdodagi xususiy mulkka ega bo'lish huquqinimustahkamlab berish
bu kodeksni asosiy vazifasi edi. Xususiy mulkka ozgina boisa ham tajovuz
qiluvchilarga juda qattiq jazo joriy qilindi.
Napoleon Bonapart «orqa-o'ngiga qaramay» harakat qilib, Yevropada
yangi- yangi yerlarni bosib olaverdi. Uning farmoniga binoan Piyemont va Genuya
Fransiyaga qo'shib oldi. Bonapart Angliyaga desant tushirish rejasini tuzdi, bunga
u rumanli ob-havoga va Ispaniyaning yordamiga umid qildi. Ammo, Angliya bilan
birga Avstriya va Rossiya Napoleonga qarshi chiqdilar, o'z qo'shinlari bilan
Reyndan o'tib, General Mak boshchiligidagi Avstriya armiyasini Ulm shahrida
49
Нарочницкий А. Новая история. М., 1987, стр-83
50
Yefimov A. Yangi tarix T., 1982. b-93.
48

qurshab oldi. Avstriya qo'shinlari jangsiz taslim bo'ldilar. Ammo, Trafalgar burni
yaqinida 1805 yiloktabr oyida Fransiya va Ispaniyaning deyarli barcha kemalarini
ingliz eskadrasi yondirib, g'arq qilib yubordi. Eskadraga qo'mondonlik qilayotgan
istedodli ingliz admirali Nelson shu dengiz jangida qattiq yaralandi.
Ammo, fransuz armiyasi quruqlikda katta muvaffaqiyatlarni qo'lga kiritdi.
1805 yil 2-dekabrda Napoleon Austerlis yonida Avstriya va Rossiya armiyalari
ustidan hal qiluvchi g'alaba qozondi. Birinchi imperiya (1804-1814) tuzumi o'n yil
davomida Fransiyada hukmronlik qildi. Shu davr mobaynida Yevropaning turli
burchaklarida Napoleon harbiy san'at nuqtai-nazaridan ajoyib g'alabalarni qo'lga
kiritdi. Hatto, birgina uning nomini eslash yoki tilga olish Yevropa monarxlarini,
ularning atrofidagi zodagonlarni dahshatga solarp edi.
Ulm Austerlis, Yyepa, Eylau, Fridland, Vagram - bu joylarda Napoleon
qo'shinlari yuksak mahorat bilan o'z dushmanlari ustidan qator g'alabalarni qo'lga
kiritdilar. Bu g'alabalarni taminlashda jonbozlik ko'rsatgan, fransuz armiyasiga
qo'mondonlik qilgan, harbiy rejalarni ishlab chiqqan qo'shinni ruhlantirgan shaxs
ham Napoleon I ning o'zi edi.
Napoleon, uning qo'shinlari, generallari Angliya ustidan hal qiluvchi
g'alabani qo'lga kirita olmadilar. 1805-yil 21-oktabr Trafalgardagi dengiz
mag'lubiyatidan so'ng Napoleon I Angliyaga nisbatan iqtisodiy qamal e'lon qildi 51
.
Angliya uchun Yevropaning barcha bandargohlari berkitilib, Angliya bilan savdo-
sotiq qilish Fransiyaga tobe bo'lgan barcha davlatlar uchun taqiqlandi. Shu yo'l
bilan Napoleon I Angliya va uning rahbarlarini taslim qilmoqchi boidi, ammo
Angliyaning rivojlangan iqtisodi va kuchli dengiz floti Napoleon I ga o'z oldiga
qo'ygan maqsadiga erishishiga yo'l bermadi. Iqtisodiy tazyiq Angliyadan ko'ra
Fransiyaning o'ziga kata zarar keltirdi. Bundan tashqarii Angliya hukumatio'z
oltinlari yordamida va ayg'oqchiligi bilan Napoleon Ini tez-tez chalg'itib turdi.
Angliyaning Napoleon Fransiyaga qarshi ishlatgan yana bir quroli bu targ'ibot
bo'lib, Fransiya, ayniqsa Napoleon shaxsga qarshi turli bo'htonga to'la adabiyotlar
51
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-43.
49

Angliyada nashr etilar va Fransiya hududida xalq o'rtasida tarqatilar edi. Bu
adabiyotlar maqola, kashfiyot (Inglizcha «pamphlet» so'zidan olingan bo'lib, shaxs
yoki biror voqeylikni qoralovchi tanqidiy asar) varaqa, karikatura (italyancha
«caricature» shaxs va hodisalarni kulgili qiyofada tasvirlash) shaklida bo lib,
yolg'on bo'lsada, fransuzlarga salbiy ta'sir ko'rsatar edi 52
. Angliyadan Fransiya
hududiga tarqatilgan soxta xotiralar ham quruq yolg'on va tuhmatlardan iborat
bo'lib, asosan Napoleon shaxsiga teguvchi uydirmalaridan iborat edi. Shunday qilib,
tashqi siyosatda Napoleon I Yevropada Fransiya hukmronligini o'rnatish uchun
urush olib bordi. 1810-1811 yillardan boshlangan bu urushlar fransuz askarlari va
hukmron doiralarning tinka madorini quritdi. Napoleon I urushlari uzil-kesil
bosqinchilik urushlariga aylandi.
Napoleon Shimoliy Italiyada Avstriya armiyasini tor-mor qildi. Italiyada
yana Fransiya hukmronligi o'rnatildi. Avstriya Belgiyaning va Reynning chap
soholining Fransiyaga o'tganligini e'tirof qildi. Fransiyaning kata raqobatchisi
Angliya edi. Napoleon fransuz burjuaziyasining Yevropada va jahonda
hukmronligini o'rnatishga intilardi. Angliya mustamlakalarda, dengizlarda hukmron
bo'lishga va Yevropa ishlarini o'z foydasiga hal etishni taminlashga intilardi. 1805
yilda Bulonda, La-Mansh sohilida, Napaleon Angliyaga desant tushirish uchun 130
ming kishidan iborat armiya va 2300 mayda kema to'pladi 53
.
“ Menga uch kun tumanli ob-havo kerak, shundan keyin men Londonga
xo'jayin bo'lib olaman ” - degan edi Napoleon 54
. Angliya esa Fransiyaga qarshm
darholyangi ittifoq tuzdi: bu ittifoqqa Avstriya va Rossiya kirdi. Avstriya va rus
qo'shinlarining harakat boshlaganini bilgach Napoleon Bulon lagerini yig'ishtirib,
armiyani Germaniyaga yo'lladi. U avstriyaliklarni ruslar bilan qo'shilishdan oldin
tor-mor etishga ahd qildi va o'z rejasini porloq suratda amalga oshirdi. Ko'p o'tmay
Napoleon Venaga kirdi.
Bu orada Trafalgar burni yonida jang bo'ldi. (1805 yil oktabr) Ispan porti
52
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-44.
53
Тарле Е. Наполеон Нешествие Наполеона на Россию. М., 1979, стр-282.
54
Франция. М., 1990, стр-32.
50

Kadisda turgan Fransiya va Ispaniya qo'shma floti Napoleondan O'rta dengizda
Gibraltar orqali harakat qilib, inglizlar bilan jangga kirishishi to'g'risida buyruq
oldi. Angliya flotiga admiral Napoleon qo'mondonlik qilar, avvalgi janglarda u bir
ko'zidan va o'ng qoiidan ajralgan edi. Trafalgar jangida u o'ldi, lekin fransuz floti
dahshatli mag'lubiyatga uchradi. Bu tarixda fransuz floti ingliz floti bilan kuch
sinashishga jur'at etgan oxirgi jang edi. Shu paytdan to XX asrning boshlarigacha
dengizlarda Angliya hukmronligi o'rnatildi.
Fransiya bilan Angliya urushini sher bilan kitning yakkama-yakka olishuvi
deb ataydilar. Dengizda Angliya bilan kurashish uchun Fransiyaning yetarli darajada
kuchli floti yo'q edi. Fransiyani quruqlikda yengish uchun armiyasi yo'q edi.
Rus armiyasi va Avstriya armiyasining qoldiqlari Venaning shimolida
turardi. Eng tajribali rus sarkardasi Kutuzov to rezervlar kelguncha jangdan tortinib
turmoq zarur deb hisoblardi. Uning maslahatlariga qaramasdan, Aleksandr I
Napoldeo bilan jang boshlashga qaror qiladi. 1805 yil dekabrda Austrlits qishlog'i
(hozir Chexoslavakiyadagi Slavko shahri) yonida qonli jang avj oldi. Napoleon
dushmanni muzlagan hovuzlarga surishga muvaffaq bo'ldi; fransuzlarning
arttilleriyasi muzga o'q ota boshladi. Muz yorildi. Ko'p soldatlar suvgv cho'kib
ketdi. Biroq ruslarning asosiy kuchlari sabot-matonat ko'rsatib, jang maydonidan
chekindi. Avstriya Fransiya bilan og'ir shartlar asosida sulh tuzdi. Rossiya urushni
davom ettirdi. 1806 yilda Prussiya urushga kirdi. Ichki jangda fransuzlar pruss
armiyasini tor-mor keltirdi, natijada urush boshlanganidan key in oradan bir hafta
o'tgach, pruss armiyasi tor-mor qilindi. Prussiyani fransuzlar okkupatsiya qildilar.
1806 yilda Berlinda Napoleon blokada haqidagi dekretga imzo chekdi.
«Britaniya orollari blokada holatida deb e'lon qilinadi. Bu orollar bilan har qanday
savdo-sotiq qilish va aloqa bog'lash taqiqlanadi» - deyilgan edi dekretda. Angliyani
harbiy yo'l bilan qahshatish umidi puchga chiqqach Napoleon uni iqtisodiy jihatdan
bug'ishga harakat qildi va uning uchun Yevropa bozorlarini yopib qo'ydi. O'z
maqsadini qisqacha tarzda: «men yerning qudrati bilan dengizni zabt
etmoqchiman» deb ifodalagan edi. Hamma mamlakatlar qo'llab-quvvatlaganda
51

qamal muvaffaqiyatli bo'lishi mumkin edi. Lekin buning uchun Napoleonga butun
Yevropani itoat ettirish zarur edi.
1807 yilda qonli janglardan so'ng Napoleon o'z armiyasi bilan Rossiya
chegaralariga yaqinlashib keldi 55
. Uning qo'shini holdan toyganbo'lib, urushni
davom ettirolmas edi. Napoleon Aleksandr I ga sulh tuzishni taklif etdi. Ikki
imperator Nemap daryosi bo'yidagi Tilzit shahri yaqinida uchrashishdi. Napoleon
daryosi o'rtasida solda ular uchun chodir tikilgan edi. Napoleon bilan Aleksandr
yuzma-yuz suhbatlashishgach, quchoqlashib chodirdan chiqdilar. Tilzit sulhi (1807)
shu tariqa tuzilgan edi. Rossiya Napoleonning hamma istilolarini tan oldi va
kontinental blokadaga qo'shildi. Lekin shu bilan birga Rossiya o'z mustaqilligini va
buyuk davlat mavqeini saqlab qoldi. Prussiyaga Napoleon juda katta o'lpon soldi va
uning territoriyasini ancha qisqartirib tashladi 56
.
XIX asrning boshlarida Germaniya 300 ta feodal davlatlarga bo'lingan edi
va bu davlatlar rasman «muqaddas Rim imperiyasi» ga birlashgan edilar. Bu o'rta
asr imperiyasi haqiqiy ahamiyatini allaqachon yo'qotgan edi, chunki har bir davlat
o'ziga mustaqil edi. Napoleon 200 ga yaqin mayda nemis davlatlarini yo'q qilib,
ularning yerlarini kattaroq davlatlarga qo'shdilar. Imperiya tugatildi. Yirikroq
davlatlardan Napoleon Fransiyaga itoat qiluvchi Reyn ittifoqini tuzdi. Butun
Germaniya ustidan Fransiyaning hukmronligi o'rnatildi. Tilzit sulhidan keyin
Napoleon qudratining cho'qqisiga yetdi.
Napoleonning harbiy muvaffaqiyatlarining sababi faqat uning atoqli
sarkardaligida emas edi. Shu narsa yana kata ahamiyatga ega ediki, Fransiya ilg'or
burjua davlati bo'lib, qolgan feodal monarxiyalarning armiyalari bilan urush olib
borgan edi. Fransiya armiyasi ozod dehqonlardan iborat edi. Revolyutsiya
yillaridayoq bu armiyada xalq orasidan chiqqan ko'p talantli kishilar komandirlik
lavozimlariga ko'tarilgan edi, ular generallar va marshallar bo'lib qolgan edilar.
Shunday qilib, Napleon g'alabalarining sababi avvalo shu ediki, Fransiyada
revolyutsiya bo'lib, feodal tuzimni tugatgan edi.
55
Жилин П. Гибель Наполеонской армии в Россию. М., 1974., стр-108
56
История России. М., 1995., стр-107-110.
52

2.2.Fransiyada diniy urushlar va siyosiy diniy guruxlar
faoliyati
1808 yilda Napoleon qo'shinlari Ispaniyaga bostirib kirdi. Ispaniya xalqi
istilochilarga qarshi kurashga otlandi. Xalq urushi - gerilya boshlanib ketdi.
Napoleon o'zi 180 ming kishilik qo'shinga bosh bo'lib, Ispaniyaga keldi, uni qilich
va o't bilan kechib Madridga kirdi. Biroq butun mamlakatda partizan urushi davom
etmoqda edi.
Qo'zg'olon ko'targan Saragos shahrini 1808 yilda fransuz qo'shinlari
qurshab oldi. Ular sakkiz oy jang qilib, shaharni olomadilar. Shahar aholisi
podvallariga berkinib olgan edi. Shahar deyarli butkul yondirilgan edi. Lekin
to'plarning o'qlari binolarning devorlarni teshganda jangchilar shu teshiklarga
miltiqlarini tiqib dushmanga qarshi o't ochardilar. «Ayanch firibgarlar» - deyar edi.
Napoleon qo'zg'olonchilar haqida. Lekin baribir u ispan xalqini buysundira olmadi
va Ispaniyada 250 ming kishilik armiyani saqlashga majbur bo'ldi (Napoleonning
1812 yilgi Rossiyadagi urushi).
Birinchi imperiya armiyasini halokatga olib keldi. Napoleon I 1812 yili 7
sentabrda bo'lgan Borodino jangidan keyin Moskvani olishga muyassar bo'lsada,
Rossiyani taslim bo'lishga majbur qila olmadi. Napoleon I yangi qo'shin to'plash
uchun Rossiyada qo'shinlarini tashlab Fransiyaga jo'nab ketdi. Ingliz qo'shinlari
Napoleon armiyasini Ispaniyadan haydab chiqardi. 1813 yil oktabrda Leypsig
yaqinida (Germaniya) ittifoqchilarining (Rossiya, Angliya, Avstriya va
Germaniya) 300 minglik qo'shinni 3 kunlik jangda 190 minglik Napoleon
qo'shinlarini tor-mor qildi 57
. 1814 yilda ittifoqchilarning qo'shinlari Parijni ishg'ol
qildilar. Napoleon taxtdan voz kechdi va Italiya sohillari yaqinidagi Elba oroliga
surgun qilindi. Burbonlar hkoimiyati tiklanib qatl etilgan qirolning ukasi Lyudovik
XVIII taxtga o'tirdi. Dvoryanlar eski huquqlarini tiklashni va mulklari qaytarib
berilishini talab qildilar. Bu burjuaziya va dehqonlarning noroziligini kuchaytirdi.
57
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-44
53

Armiyada xizmat qilgan yigirma mingdan ko'proq zobit bo'shatildi.
Napoleon Elba orolidan turib Fransiyadagi siyosiy vaziyatni diqqat bilan kuzatib
bordi. Fransiya aholisining ko'pchiligini tashkil etgan dehqonlar burbonlarga nafrat
bilane qarar edilar, armiya, ziyolilar o'rtasida norozilik kuchaydi. Napoleon yana
hokimiyatni qo'lga kiritishga qaror qildi.
U kichik qo'shin bilan Fransiya janubiga kelib tushdi va Parijga yo'l oldi.
Unga qarshi yuborilgan qo'shinlar, zobitlar, generallar, marshal Ney birin-ketin
Napoleon tarafiga o'ta boshladilar. Qirol Lyudovik XVIII va saroydagilar qochib
ketdilar. Napoleon yana taxtga o'tirdi, ammo u hokimiyatni atigi yuz kun idora
qilishga muvofiq bo'ldi. Unga qarshi darhol yangi komissiya (Lotincha «Coalituo» -
ittifoq, davlatlarning ittifoqini bildiradi) tuzildi, koalitsiya juda kuchli edi 58
.
Napoleon o'z qo'shinlarini Belgiyaga qarab yo'naltirdi.
1815 yil 18 iyunda Vaterloo qishloqchasi yaqinidagi so'ngi katta jangda
Angliya va Prussiya qo'shinlari Napoleon armiyasini uzil-kesil yanchib tashladilar.
Napoleon inglizlarga asir tushdi. Uni ingliz fregatida Atlantika okeanidagi olis
Muqaddas Yelena oroliga jo'natishdi. 1821 yil 5 mayda Napoleon 52 yoshida vafot
etdi. Oradan taxminan 150 yil o'tgach, tarixchilar va tabiblar Napoleonga inglizlar
sekin ta'sir etadigan zahar berganliklarini aniqladilar.
Napoleon ustidan qozonilgan g'alabadan dvoryanlar va monarxiya
tarafdorlari bo'lgan hukumat a'zolar foydalandilar. Yevropada bir necha yilgacha
mutaassib kuchlar hukmronligi boshlandi. Dvoryanlar va sulolalarning imtiyozlari
qayta tiklandi. 1814 yilda Napoleon ustidan qozonilgan g'alabadan so'ng Venada
Yevropa davlatlarining kongresi o'tkazildi. Unda Rossiya, Angliya, Avstriya va
Prussiya asosiy rol o'ynadilar. Maxfiy kengashlarga Fransiya vakili ham kiritildi.
Rus podshosi Aleksandr I Angliya Bosh Vaziri Kaslri, Avstriya kansleri Metternix,
Prussiya namoyondasi knyaz Gardenberg hamda Taleyran Yevropa xaritasini 1789
yilga holatga keltirish uchun bir qancha muammolarni hal qildilar, chunki
Napoleon o'z harbiy yurishlari va g'alabalari bilan chegaralangani Fransiya
58
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-45
54

foydasiga kengaytirib yuborgan edi.
Kongress qarorlariga muvofiq Angliya Malta orolini va Gollandiyaning
sobiq mamlakatlari - Hindiston yaqinidagi Seylon orolini va Afrika janubidagi Kap
viloyatini oldi. Angliyaning asosiy muvaffaqiyati lining eski dushmani -
Fransiyaning zaiflashib qolganida edi. Britaniyaning dengizidagi va
mustamlakalaridagi qudrati saqlanib qolindi. Rossiya Polshaning kata qismini
o'ziga tobe qilib oldi.
Germaniyaning parchalanishga birmuncha chek qo'yildi. 200 dan ko'p
mayda davlat o'rnida 39 davlatdan iborat Germaniya ittifoqi tuzildi. Muqaddas
Rim imperiyasi tugatildi. Ammo, Germaniya ittifoqining rasmiy hukumati ham, puli
ham, armiyasi ham, xalqaro ishlarga ta'siri ham yo'q edi. Boy va iqtisodiy jihatdan
rivojlangan viloyatlar - Reyn bilan Vestfaliya Prussiya yerlari qatoriga qo'shildi. Bu
yerlarda Napoleon davrida joriy qilingan yangi burjua tartibotlari saqlanib qoldi 59
.
Polshaning g'arbiy yerlari Prussiya yerlari qatoriga qo'shildi.
Avstriya hududi ancha kengaydi, unga Italiyadagi oldingi yerlari va boshqa
bir qancha yangi yerlar olib berildi. Pyyemontda oldingi sulola qayta tiklandi.
Shimoliy Italiyadagi kichik davlatlarda yana Avstriyalik gersoglar hukmronligi
o'rnatildi. Napoleonning Rim davlati ustidan dunyoviy hokimiyati qayta tiklandi.
Neopal qirolligida esa avvalgi burbonlar sulolasi taxtga chiqarildi. Rim papasi bilan
Neapol qiroli Shveytsariyalik yollanma askarlarga tayanib, hukmronlik qilar edilar.
Italiyada mutloq monarxiya va inkvizitsiya (Lotincha «inquintio» ta'qib etish)
qaytadan tiklandi. Belgiya Niderlandiya qirolligiga qo'shilib yuborildi. Shveytsariya
Italiyaga boriladigan tog' yoiaklarini o'ziga qaytarib oldi va doimiy betaraf davlat
deb e'lon qilindi. Sardiniya qirolligining hududi ancha kengaytirildi. Turin shahrini
o'z ichiga oladigan Pyyemont uning asosiy qismi bo'lib qoldi. Fransiya 1815 yilgi
sulh shartnomalariga muvofiq 1789 yilgi chegaralarigsha qaytarildi, unga 700 mln
frank o'lpon solindi 60
. Shu o'lpon to'languncha uning shimoli-sharqiy qismini
ittifoqchilar qo'shinlari ishg'ol qilib turishi kerak edi. Angliya, Rossiya, Avstriya,
59
Narochnitskiy A. Averyanov A. Yangi tarix. T., 1987, b-95-96.
60
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-45
55

Prussiya harbiy ittifoqi qaytadan tiklandi. Fransiyada Bonapartchilar sulolasi
tiklanishiga yoi qo'ymaslik uchun va Yevropada Napoleon urushlaridan keyin
o'rnatilgan tartibni muhofaza qilish uchun ittifoqchilar vaqt-vaqti bilan kongresslar
chaqirib turishi haqida kelishib oldilar. Yevropa monarxlari absolyutizm tartiblarini
mustahkamlash, iqtisodiy harakatlarga qarshi kurashish uchun rus podshosi
Aleksandr I ning «Muqaddas ittifoq» deb atalgan ittifoq tuzish haqidagi taklifini
qabul qildilar. Uning qatnashchilari inqiloblarni birgalikda bostirish xristian dinini
qullab-quvvatlash majburiyatini oldilar. «Muqaddas ittifoq» to'g'risidagi bitimni
Avstriya, Prussiya so'ngra Yevropa davlatlarida deyarli barcha monarxlari
imzoladilar 61
. Angliya «Muqaddas ittifoq» qa rasman qo'shilmasada, ammo
inqiloblarni bostirish siyosatini qullab-quvvatlab turdi.
1815 yilda ikkinchi marta taxtga o'tirgan Lyudovik XVIII muhojirlikdan
keyin dvoryanlar «yuz kun» davomida Napoleon tarafida bo'lganlardan
shafqatsizlarcha o'ch oldilar. Ko'pgina general va zobitlar otib tashlandi. Ammo
qirol huquqiy mulkchilikni, sotib olingan mulkni ham kafolatlaydigan 1814 yilgi
Konstitutsiyani saqlab qolishga majbur bo'ldi. bu esa cherkov va muhojirlarning
sotib yuborilgan yerlari Yangi egalari qo'lida qolishini bildirar edi. Ammo 30
million aholi orasida saylovchilar 90 ming kishidan oshmas edi 62
. Shu sababli
mamlakat fuqarosining ko'pchiligi siyosiy jihatdan huquqsiz edi.
1830 yilning iyulida hukumat deputatlar palatasi tarqatib yuborilganini va
saylov huquqi yanada ko'proq cheklanganini e'lon qildi. Bunga javoban Parijda
Yangi inqilob boshlanib ketdi. Uni o'rta tabaqaga mansub shahar aholisi -
hunarmandlar, ilg'or tabaqalar, ziyolilar, do'kondorlar, ishchilar amalga oshirdilar.
Qo'zg'olonchilar respublika o'rnatilishiga umid bog'lab, poytaxtni qo'lga oldilar.
Vafot etgan qirol Lyudovik XVIII ning o'rniga taxtga o'tirgan ukasi qirol Karl X va
ko'pgina aristokratlar Angliyaga va boshqa mamlakatlarga qochdilar. hokimiyati
yirik burjuaziya qo'liga o'tdi. Bankirlar va yirik gazetalarning nashrlari muvaqqat
61
История России . М ., 1995., стр -119.
62
Narochnitskiy A. Averyanov A. Yangi tarix. T., 1987, b-115.
56

hukumat tuzdilar. deputatlar palatasi taxtdan ag'darilgan burbonlarning qarindoshi
Lui Filipp Orleanskiyni qirol deb e'lon qildi. bu voqealar iyul oyida yuz berganligi
va Yangi qirol taxtga shu oydan o'tirganligi sababli Lui Filipp hukmronligi tarixda
«iyul monarxiyasi» deb nom oldi va uning qirolligi 1848 yilgacha davom etdi.
Davlat tuzimi monarxiya parlamentidan esa ikkita palatadan iborat edi 63
.
Yuqori palata - perlar palatasi 311 perdan iborat edi. Per (fransuzcha «Pair»
- teng so'zidan olingan) anna shu 311 perdan 183 tasi qirol tomonidan tayinlangan
edi. Saylovchilar soni mulkdorlar hisobiga 90 mingdan 250 ming kishiga ko'paydi.
ammo saylovchilarning soni ko'paytirilgan bo'lsada, o'rta tabaqa namoyondalari
mayda do'kondorlar, hunarmandalar, ishchilar va dehqonlar siyosiy huquq
olmadilar. Hokimiyat eski feodal aristokratiyasidan yuqori burjua tabaqa
namoyondalari -bankirlar, yirik sanoatchilar, yer egalari, temir yoilar va konlarning
xo'jayinlariga o'tdi.
Qirol Lui Filipp juda katta boylikka ega bo'lib, ular yer-mulk va kata
o'rmonlardan iborat edi. Shu sababli xalq orasida Lui Filippni «burjua qirol» yoki
«Qirol fuqaro» nomi bilan yuritar edi. Lui Filipp oddiy kiyinar, xalq orasida tez-tez
paydo bo'lar, fuqarolar Bilan qo'l berib ko'rishar va hamisha o'zi bilan soyabon olib
yurish odati bor edi. Fransiyada Restavratsiya (qayta tiklash, 1815-1830) va «Iyul
monarxiyasi» (1830-1848) yillarida savdo-sotiq, sanoat, yo'l qurilishi, kanala
qazilishi aj oldi, temir yo'llar bunyod etildi. Qishloq xo'jaligi ham tobora bozor
iqtisodiyotiga tortildi. Sanoatda o'sha davr talablariga javob beradigan yirik
fabrikalar paydo bo'ldi, ular dastgohlar, bug' mashinalari bilan taminlangan edi.
Biroq, Fransiyadagi sanoat to'ntarishi va taraqiyot Angliyaga nisbatan ancha
sekinlik Bilan amalga oshdi. Fransiyada hali manufakturalar fabrikalardan ko'proq
edi, chunki Fransiya Yevropada zeb-ziynat, atir-upa, xotin qizlar bezaklari, bejirim
liboslarini ishlab chiqarishda yetakchi o'rinda bo'lib, ularning barchasi qo'l
mehnatini talab qilar edi. «Qo'li gul» Fransuz ustalari ko'proq mayda ustaxonalarida
band edilar.
Qishloq xo'jaligida esa Buyuk fransuz inqilobi davridan boshlab, yerlar
63
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi T. 2001 b-72.
57

kichik uchaskalarga bo'lingan bo'lib, dehqonlar o'z oila-a'zolari Bilan birlashib
mehnat qilar edilar.
«Iyul monarxiyasi» davrida Fransiya bir necha yil olib borilgan urushlar
natijasida boy mustamlaka - Al Jazoirni qo'lga kiritdi. Al-Jazoir xalqi, uning
qahramonlari, Ayniqsa Abduqodir boshchiligidagi milliy - ozodlik urushlariga
qaramasdan, Jazoirliklar o'rtasida yakdillik bo'lmaganligi sababli fransuz
mustamlakachiliklariga tobe bo'lib qoldi.
Fransiya sanoatida Parijdan so'ng Lion yetakchi o'rnini egalladi. «Iyul
monarxiyasi» davrida Lion o'zining shoyi-gazlamalari va ajoyib do'xobasi bilan
butun Yevropada mashhur edi. Ammo 3000 ga yaqin to'quvchi, ularning oilalari
og'ir sharoitda yashar edilar, bolalar mehnatidan keng foydalanilar edi. Shu sababli
1831 yil noyabr oyida Lion to'quvchilari hukumatga qarshi qo'zg'olon ko'tardi. ular
ko'tarib chiqqan qizil bayroqda «Ishlab yashaylik yoki jang qilib halok bo'laylik»
deb yozilgan edi. qo'zg'olonchilar 3 kun jang qilib Lionni egalladilar, ammo
hukumat yuborgan qo'shin qo'zg'olonni bostirdi 64
.
1834 yil aprelida Lionda yangi, yanada qudratliroq qo'zg'olon ko'tarildi;
qo'zg'olonchilar barrikadalar orqasida, g'ishtli uylarda mahkam o'rnashib oldilar.
Bu gall ular ish haqqini oshirishi talabi Bilan chegaralanmay, mamlakatda
demokratik respublika o'rnatilsin degan siyosiy mazmundagi talablarni ham
ko'tarib chiqdilar. Shaharda olti kun davomida ishchilar qo'shinlarga qarshi
shiddatli janglar olib bordilar, ammo qo'shinlar rahmsizlik Bilan artilleriyani ishga
soldilar, cho'g'dek qizigan yadrolardan va bombalarning portlashidan bir necha
mahallalar vayron bo'ldi, 800 kishi qurbon bo'ldi, hukumat armiya va politsiyani
ishga soldi. Fransiyadagi politsiya taqiblari birgina ishchilarga emas, balki o'rta
tabaqaga mansub kishilarga ham qarshi qaratilgan edi.
1840 yillarning ikkinchi yarmida Fransiyada chuqUr siyosiy, iqtisodiy
inqiroz yuzaga kela boshladi. 1846-1847 yillarda keng avj olgan siyosiy
64
Narochniskiy A, Averyanov A. Yangi tarix. T. 1987. b-115-116.
58

yig'ilishlar, maxfiy respublikachi jamiyatlarining qarorlari, ishchilarning o'rta
tabaqaga mansub aholining saylov islohotlarini o'tkazish to'g'risidagi talablari
buning nishonalari edi. Shunday qilib, 1815 yildan 1847 yilgacha bo'lgan 32 yil
davomida Fransiyada bir necha hokimiyat mamlakatni idora qildi. 1815 yilda
Napoleon I ning yakka hokimlikka asoslangan harbiy-ma'muriy diktaturasi o'rniga
Lyudovik XVIII ning Restavratsiya (qayta tiklash) tartibi, ozmi-ko'pmi feodal
tartiblari qayta tiklandi. 1830 yil iyul oyi oxiridan mamlakatni yirik burjuaziya
hukmronligiga asoslangan Lui Filipp qirolligi idora qila boshladi.
1840 yillarning ikkinchi yarmida «Iyul monarxiyasi» ham mamlakatni
idora qilish tizimlarini qo'ldan chiqara boshladi. Shu sababli mamlakat uchun
yanada xalqchilroq boshqa bir idora usuli zarur bo'lib qoldi 65
. Yirik burjuaziya
kuchli hokimiyat o'rnatilishini istardi. Konstitutsiya qabul qilinib, u respublika
prezidentiga juda kata huquq bergan edi. 1848 yilning oxirida prezident saylovlari
bo'ldi. Bu mansabga Napoleon I ning jiyani Lui Napoleon va Parij ishchilarining
jallodi general Kovenyak davogar edilar.
Lui Napoleon ayyor va makkor siyosatboz edi. Saylov arafasida u «mening
butun umrim respublikani mustahkamlashga bag'ishlanadi» deb qasam ichdi.
yozuvchi Viktor Gyugo uning haqida «boshqalar qancha nafas olsalar bu kishi
shuncha yolg'on gapiradi» degan edi. Lui Napoleon dehqonlar ovozi bilan
saylandi, dehqonlar orasida, Napoleon I bizning do'stimiz va himoyachimiz edi,
degan afsona bor edi, ular soddalik qilib, uning jiyani bizni kata soliqlar va
qarzlardan qutqaradi, deb o'ylar edilar 66
. 1851 yili 2 dekabr Fransiyaning birinchi
prezidenti Lui Napoleon Bonapart boshchiligida o'tkazilgan davlat to'ntarilishidan
so'ng roppa-rosa bir yil o'tgach, prezident tarafdorlari Fransiyani imperiya deb
e'lon qildilar. Lui Napoleon Bonapart imperator Napoleon III nomi Bilan taxtga
o'tirdi. Fransiya tarixida Ikkinchi imperiya davri - bonapartizimning ikkinchi
hukmronlik qilish davri boshlanadi 67
. Bonapartizm burjuaziyaning o'ziga xos
65
Молок А. Июньские дни 1848 г. М., 1978, стр-95-96.
66
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982. b-175.
67
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi T. 2001 b-79.
59

davlatni idora qilish usuli boiib, bunda avtoritar va zo'ravonlik usullari keng
qo'llanildi.
Fransiyada bonapartchilarning ikkinchi marta hokimiyat tepasiga kelishiga
kapitalizm iqtisodiy bazasining uncha mustahkam emasligi, qishloq aholisining
mamlakat aholisi mutloq ko'pchiligini tashkil etishi, o'rta tabaqalarning to'la
shakllanganligi, fuqarolar urushining salbiy oqibatlari sabab bo'ldi, siyosiy jihatdan
esa Fransiyadagi XVIII asr oxiri XIX asr birinchi yarmidagi inqiloblar xalq orasida
monarxiyaning g'oyaviy, axloqly, ommaviy an'analarni to'laligicha qo'porib tashlay
olmagan edi. O'z navbatida respublikachilik an'analari hali Fransiya boshqaruv
tizimida urf-odat tusiga kirmagan edi. Shu sababli fransuz burjuaziyasi o'z
hukmronlik mavqeini saqlash va mustahkamlash uchun Birinchi imperiya (1804-
1814) davrida sinovdan o'tgan bonapartchilar avtoritar rejimiga ikkinchi marta
murojat qildi.
Bonapartchilarning hokimiyat tepasiga kelishiga respublikachilik
mahkamalari va an'analarining zaifligi ham sabab bo'ldi. shuningdek,
bonapartchilarning ikkinchi marta hokimiyat tepasiga kelishi burjuaziya hali
davlatni demokratik usullar Bilan idora qilishni to'laligicha egallab olmaganligidan
dalolat berar edi.
Napoleon III ning imperatorlik yillari (1852-1870) sanoat to'ntarilishining so'ngi
bosqichiga to'g'ri keldi. bu davr Fransiya tarixida misli ko'rilmagan iqtisodiy
ko'tarilish davri bo'ldi. 1851 yildan 1869 yilgacha Fransiyada ko'mir qazish xajmi
3 marta ko'paydi, chuyan eritish ham shuncha oshdi, temir ishlab chiqarish 3,5
marta, po'lat eritish 8 marta ko'paydi. Ikkinchi imperiya davrida temir yo'llarning
uzunligi 5 marta oshdi. Bug' mashinalarining soni shu davrda 5672 tadan 26221
taga yetdi 68
. Fransiyaning iqtisodiy taraqqiyoti, sanoatlashtirilishi birgina
shaharlarnigina emas, balki barcha vilogyatlarning ham qiyofasini o'zgartirib
yubordi. Bu o'zgarishlar Parijda va Sena deportamentida ham o'z aksini topdi.
Fransiyaning turli chekkalaridan kelgan quruvchilar qasrlar, hashamatli uylar
68
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi T. 2001 b- 80 .
60

qurishga jalb etildilar.
Parij shahrini qayta qurish ishlarini rejalashtirish 1853 yil iyun oyida
Napoleon III tomonidan tayinlangan Sena deportamenti prefekti (hokimi)
ishbilarmon Osman zimmasiga yuklatildi. Parij bilan bir qatorda Lion, Lill
shaharlari va Gavr, Marsel kabi bandargoh shaharlar ham qayta qurildi. Sanoat
taraqqiyoti va urbanizatsiya (shaharlashtirish) shaharlar aholisi nufuzining
oshishiga olib keldi. Masalan, ikkinchi imperiya yillarida Marsell shahri aholisi
70% ga ko'paydi.
Ikkinchi imperiya tarixi ikki davrni o'z ichiga oladi 69
. 1852-1860 yillar
davomida mamlakat Napoleon III va uning yaqinlari qattiqqo'llik asosida idora
qilindi 70
. 1861-1870 yillarda esa qonun chiqaruvchi organ va senatga saylovlar
o'tkazilishi natijasida hamda keng jamoatchilik tazyiqi ostida Napoleon III liberal
islohotlar natijasida qonun chiqaruvchi organ va senatdan iborat ikki palatali
parlamentning roli ancha oshdi. Endilikda har ikki palata sessiyalardagi o'z maxsus
hisobotlarini matbuotda e'lon qilish huquqini qo'lga kiritdilar. Respublikachilar,
liberallar, demokratlardan iborat muxolifat o'z mavqeini tobora mustahkamlab
bordi. 1860 yillarda o'tkazilgan yalpi saylovlarda Roshfor, Gambita, Tyer boshqa
muxolifat deputatlari va partiyalarning mavqelari mustahkamlandi.
Ikkinchi imperiyaning so'ngi yillarida liberallar, uchinchi partiya, radikallar
va so'l demokratlar partiyalari vujudga kelib saylovlarda faol qatnasha boshladi.
O'z faoliyatini avtoritarlikdan boshlagan Napoleon III hukumati vaqt
o'tishi bilan parlamentli imperiya shaklini ola boshladi. O'rta tabaqalar
mavqelarining kuchayishi, respublikachilik va sotsialistik g'oyalarning keng
tarqalishi, yangi-yangi jurnal va gazetalarning nashr etila boshlanishi Fransiya
siyosiy va madaniy hayotida demokratiya rivoji uchun keng imkoniyatlar yaratdi.
Napoleon III «imperiya bu tinch-totuvlikdan iboratdir» deb jar solgan bo'lsada,
ammo ko'pgina tashqi urushlarni olib bordi. 1853-1856 yillardagi Qrim urushi, 1859
69
Jo'rayev U, Farmonov R. Ergashev Sh. Jahon tarixi. T. 2010. b-103.
70
Jo'rayev U, Farmonov R. Ergashev Sh. Jahon tarixi. T. 2010. b-102.
61

yil Sardiniya qirolligi Bilan birgalikda Avstriyaga qarshi olib borilgan urush,
Nitssasi va Savoyyaning Fransiyaga qo'shib olinishi, uning diplomatiya sohasidagi
muvaffaqiyatlari Dunyo miqyosida ikkkinchi imperiya obro sini oshirib yuborgan
bo'lsa, 1867 yilda Meksikada olib borilgan bosqinchilik urushi va Ayniqsa
Prussiya hukumat armiyasining 1866 yil iyul oyi boshlarida Avstriya armiyasiga
qarshi harakatlar Fransiyaning o'zi uchun ham nohush oqibatlar keltirib chiqardi.
Fransiya Prussiya munosabatlari keskinlashib kedi. 1870 yil iyul oyida boshlanib
ketgan Fransiya Prussiya urushi Bonapart Fransiyaning zaiflashib qolganligini
ko'rsatdi. 1870 yil 3 sentabrida Napoleon III armiyasi Sedan yaqinida qaqshatqich
zarbaga uchradi 71
. Fransuz armiyasining mag'lubiyati Napoleon III ning
prussiyaliklarga asir tushishi Fransiya poytaxti Parijda ommaning noroziligini
keltirib chiqardi. Respublikachilar, demokratlar, liberallar va ularni qullab-
quvvatlagan xalq ommasi 1870 yil 4 sentabr inqilobi natijasida ikkinchi imperiyani
ag'darib, Fransiyada respublika tuzish o'rnatilganligini e'lon qildilar 72
. Shu tariqa
deyarli 20 yil davom etgan avtoritar idora qilish usuliga asoslangan Ikkinchi imperiya
quladi. Biroq, Fransiya Prussiya urushi 1871 yil yozigacha davom etdi. Fransuz
xalqi uchun og'ir boigan shu damlarda mamlakatda fuqarolar urushi ham boshlanib
ketdi. Bu urush davomida Parij Kommunasi 72 kun davomida hokimiyatni o'z
qo'lida saqlab turdi. 1871 yil may oxirida Parij kommunasi Tyer boshchiligidagi
versalchilar tomonidan ayovsiz bostirildi. 1870-1871 yillardagi Fransiya Prussiya
urushi ikkinchi imperiyaning ag'darilishi, Fransiyada uchinchi respublikaning
vujudga kelishi va Germaniyaning yagona imperiya asosida birlashganligi
voqealari bilan nihoyasiga yetdi.
Napoleon III hokimiyat tepasiga chiqayotganida «imperiya - tinchlik
demakdir» degan edi. lekin uning davrida deyarli hech bir yil bo'lmadiki Fransiya
adolatsiz bosqinchilik urushlari olib bormagan bo'lsin, masalan, 1854-1856
71
M. Lafasov., Xoliqov E, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-11.
72
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi T. 2001 b-81.
62

yillarda Rossiyaga qarshi (Qrim urushi), Xitoyga qarshi, Meksikaga qarshi
bosqinchilik urushlari olib bordi. Hindi xitoyda Fransiya Janubiy V'etnamni bosib
oldi va Kambodja (Kampuchiya) ustidan hukmronlik o'rnatdi.
Fransiya ishchilari tobora ko'proq qat'iyat bilan imperiyaga qarshi
chiqaverdilar. Burjuaziyaning keng doiralari ham respublikaga moyil bo'la
boshladilar. Napoleon III taxtiga zil ketdi. U Prussiyaga qarshi urush qilib, mushkul
ahvoldan qutulishga intildi. Bu urushdan u g'olib bo'lib chiqishni umid qilgan edi.
1870 yilgi bu urushda u tamomila va sharmandalarcha halokatga uchradi. 1870 yil 4
sentabrda bo'lgan yangi burjua inqilobi imperiyaga hotima berdi va respublika
e'lon qildi.
63

2.3XVIII asrda Fransiyada mutloq monarxiyaning
tiklanishi.
1848-1849 yillarda Yevropaning deyarli barcha mamlakatlarida inqilobiy
voqealar yuz berdi. Bu vaqtning o'zida yuz bergan bu inqiloblar Yevropaning
mamlakatlari taraqqiyot jihatdan bir-birlariga juda ham yaqin ekanligini yana bir
bor isbotladi.
Bizga ma'lumki, XVII-XVIII asrlardan boshlab, erkin bozorn Yevropa qit'asida
tobora rol o'ynayotgan edi, ammo jamiyatda hali feodalizm qoldiqlari mavjud edi.
Shu sababli 1848-1849 yillarda boshlanib ketgan bu inqiloblar eskilik qoldiqlarini
tugatishga qaratilgan edi. Shu bilan bir qatorda, bu inqiloblar sanoatlashgan
tuzumning jadal sur'atlar bilan rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratib
berish kerak edi.
1848-1849 yillardagi Yevropa mamlakatlaridagi inqiloblarning o'xshash
jihatlaribilan bir qatorda har bir mamlakatda o'ziga xos xususiyatlari ham mavjud
edi. Italiya va Germaniyada ijtimoiy muammolardan ham ko'ra milliy muammo-
ham ikki mamlakat xalqlarini milliy davlatlar asosida birlashtirish masalasi turar
edi. Avstriya imperiyasida esa har bir xalq o'zining milliy mustaqilligiga erishish
uchun Gabsburglar sulolasi hukmronligiga qarshi kurashga bel bog'lagan edi.
Fransiyada esa ahvol yanada boshqaroq edi. Chunki Fransiya asrlar davomida
markazlashgan milliy davlat bo'lib, ijtimoiy muammolar inqilobning eng dolzarb
masalalaridan hisoblanar edi. Fevral oyida boshlanib ketgan inqilob Fransiyada o'z
davrida eng demokratik respublikaning o'rnatilishiga olib keldi. 1848 yilda qabul
qilingan konstitutsiya ilg'orkonstitutsiya bo'lib, unda hokimiyat tizimlari - qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud prokuratura organlarining vazifa va mazmunlari
juda aniq belgilangan edi. Fransuz huquqshunoslari, olimlari, mutafakkirlari
1848-1851 yillarda hukm surgan ikkinchi respublika davomida juda ko'p ijobiy
ishlarni amalga
64

oshirdilar 73
. Qisqa muddatda saylash va saylanish, davlat mahkamalarini xalq
saylovlari asosida tashkil etish, partiyalarning jamiyatdagi faoliyatini ta'minlash,
parlament tizimini yaxshilash, prezidentlik boshqaruvini joriy etish kabi
bunyodkorlik ishlarini birinchilardan bo'lib fransuzlar yo'lga qo'ydilar.
Ma'lumki Fransiyada barcha fuqarolarning umumiy ovoz berish huquqini
qoiga kiritish g'oyasi xalq orasida keng tarqalgan edi. 1848 yil 22fevralda
boshlanib ketgan xalq inqilob mamlakatda islohotlar o'tkazishni o'nrtaga qo'di.
Inqilob qatnashchilari hunarmandalar, mayda do'kon egalari, ziyolilar, ishchilar va
respublika tarafdorlaridan iborat edi. Inqilobchilarning rahbarlari ziyolilardan
chiqqan bo'lib, qirol Lui Filipp armiyasiga qarshi barrikadalar tashkil etdilar. Bu
to'qnashuvlar natijasida asta-sekin qirol qo'shinlari ham qo'zg'olon ko'targan xalq
tomoniga o'ta boshladilar.
1848 yil 23 fevraldan 24 fevralga o'tar kechasi xalq qurol-yarog'
omborlarini va Parij shahrining asosiy bino va davlat ma'muriyati joylashgan
mahkamalarni bosib oldi. qirol Lui Filipp yollangan foytunda o'z yaqinlari bilan
Angliyaga qochishga majbur bo'ldi. «Iyul monarxiyasi ag'darib tashlandi.
qurollangan xalq deputatlar jamoasining hokimiyatni qirol oilasiga mansub bo'lgan
biror kishiga topshirishga qattiq qarshilik ko'rsatdi. 1848 yil 24 fevralda Fransiya
tarixida ikkinchi marta respublika tizimi e'lon qilindi. Muvaqqat hukumatning raisi
etib advokat Dyupon tayinlandi. U 1789-1794 yillarda buyuk fransuz in-ilobi
qatnashchisi edi. Ammo muvaqqat hukumatning asosiy rahbari tashkilotchisi
mashhur shoir, tarixchi, davlat arbobi, akademik Alfons Lamartin edi. U o'sha
paytda 58 yoshda bo'lib, tashqi ishlar vaziri lavozimini egalladi. Muvaqqat
hukumatning 11 a'zosidan 7 tasi sobiq jamoalar palatasi deputatlari edilar; o'z
kasb-koriga ko'ra to'rttasi advokat, uchtasi jurnalist boisa, bir kishi astronom bir
kishi savdogar, bittasi diplomat va bir kishi ishchi edi. Muvaqqat hukumat a'zolari
turli yoshdagi kishilar edi.
Muvaqqat hukumat bir qancha chora- tadbirlar o'tkazdi: 21 yoshga yetgan
73
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-75
65

va undan oshgan barcha erkaklar saylovda qatnashish huquqini oldi. Natijada
saylovlar soni 9 milliondan oshdi, vijdon erkinligi e'lon qilindi. Tinch tamoyillar
o'tkazish, ijtimoiy- siyosiy ittifoqlar tuzish fransuz xalqining uzviy huquqlariga
aylandi. Bir qancha klublar tuzildi, yuzlab gazetalar nashr etila boshlandi. Senzura
bekor qilindi. Ish kuni Parijda 10 soat, Fransiyaning qolgan barcha yerlarida 11
soat qilib belgilandi. Fransiyaning mashhur siyosiy arboblaridan biri sotsialist,
Muvaqqat hukumat a'zosi Lui Blan boshchiligida Lyuksemburg komissiyasituzildi.
Bu komissiya bir necha ishchilar va koxona rahbarlaridan iborat bo'lib, ular
o'rtasidagi muammolarni birgalikda maslahatlashib hal qilish kerak edi. Bir necha
oy davomida komissiya a'zolari va muvaqqat hukumat yuzaga kelgan ishsizlar
muammosini hal etish uchun harakat qildilar. Muammo «milliy ustaxonalar»deb
nomlangan jamoatchilik ishlarini tashkil qilish orqali hal etildi. 100 mingdan ortiq
kishi ishchi yerlarni tekislash, tozalash bilan band bo'lib, kuniga 2 frankdan haq
olar edilar. Kundan-kun "milliy ustaxonalar"dagi ishchilar soni ortib bordi, lekin
ularga to'lanadigan ish haqi davlat xazinasiga katta zarar keltirdi.
23 aprelda Ta'sis majlisiga saylovlar o'tkazildi. May oyining boshlarida
Muvaqqat hukumat o'rnini 5 kishidan iborat Ijroiya komissiyasi egalladi 74
. Ijroiya
komissiyasi "Milliy ustaxonalarni yopish to'g'risida" qaror chiqardi. Bu qaror
"Milliy ustaxona" ishchilarini har ish kunida oladigan ikki frankdan ahrum qildi.
Ana shu ishsizlar 23-26 iyun kunlari Parijda qo'zg'olon ko'tardilar. 100 mingdan
ortiq ishchilar - duradgorlar, temiryo'lchilar, temirchilar, ishsizlar 600 ga yaqin
barrikada qurib, hukumat qo'shinlariga qarshi mardonavor jang qildilar. Hukumat
qo'shinlariga general Kenyak boshchilik qildi. Har ikki tomondan berilgan katta
qurbonlar evaziga iyun qo'zg'oloni bostirildi. Parijda janglarda halok bo'lgan va
otib tashlangan qo'zg'olonchilar soni 11 minga yetdi. Qamoqqa olinganlar soni 25
mingdan oshdi 75
.
1848 yil 23 aprelda bo'lib o'tgan Ta'sis majlisiga o'tkazilgan saylovlarda 900 ga
74
Narochniskiy A, Averyanov A. Yangi tarix. T. 1987. b-90.
75
Молок А. Июньские дни 1848 г. М., 1978, стр-103.
66

yaqin deputat saylandi. Ta'sis majlisi deputatlari Ikkinchi respublikani
mustahkamlash uchun Konstitutsiya ishlab chiqish, davlat boshqaruv organlarini
xalq saylovlari asosida yo'lga qo'yish, mamlakatda zamonaviy parlament tuzumini
tashkil etish kabi masalalarni hal etishlari kerak edi. Ta'sis majlisi bir yillik
faoliyatida Konstitutsiyani ishlab chiqdi, mamlakatda prezidentlik respublika
tizimini joriy etdi 76
. 1848 yil dekabr oyida muqobillik asosida bo'lib o'tgan
prezidentlik saylovlarida Napoleon Bonapartning jiyani 40 yoshli Lui Napoleon
Bonapart Fransiyaning birinchi prezidenti etib saylandi, uning raqiblari Kavenyak,
Ledryu-Rollen, Lamartin va boshqa prezidentlikka nomzodlar ancha kam ovoz
oldilar. 1849 yil bahorida Ta'sis majlisi o'z o'rnini Milliy majlisga bo'shatib berdi.
Ta'sis majlisi, Milliy majlis faoliyatlari davomida Fransiyada "Tartib" partiyasi,
"Yangi tog'" partiyasi va bir qancha klublar, siyosiy-ijtimoiy tashkilotlar faoliyat
ko'rsata boshladi. Ammo Fransiyada aksariyat aholining hali siyosiy jihatdan
yetukmasligi, dehqonlarning ko'proq monarxistik tuzumga moyilligi,
respublikachilik an'analarining hali zaifligi, o'rta tabaqalarga mansub bo'lgan
aholining tarqoqligi tufayli Ikkinchi respublika va undagi parlament tuzumi uzoq
davom etmadi.
Ikkinchi respublika prezidenti Lui Napoleon Bonapart Tartib partiyasi, harbiylar
va o'z vazirlari yordamida 1851 yil 1 dekabrdan 2 dekabrga o'tar kechasi Milliy
majlisni tarqatib yubordi. Bu amalda davlat to'ntarishi edi. Oqibatda Fransiyada
respublika tuzumi barham topdi. 1852 yil 2 dekabrda Fransiya imperiya deb e'lon
qilinib, Lui Napoleon Bonapart Napoleon III nomi bilan taxtga o'tirdi. 1848-1849
yillardagi fransuz inqilobi Ikkinchi respublika va hatto Napoleon III ning
Bonapartizmga asoslangan boshqaruv tizimi barchasi kapitalizmning jadal sur'atlar
bilan rivojlanish uchun xizmat qildi.
25 fevralda g'oyat ulkan ishchilar namoyishi talabi bilan Fransiya
76
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T., 2001, b-76-77.
67

respublika deb e'lon qilindi 77
. Respublikani ishchilar va kurashlari bilan, o'z qonlari
bilan qo'lga kiritdilar. Xuddi o'sha kuni Muvaqqat hukumat joylashgan bino
oldidagi maydon yana qurolli xalq bilan liq toidi. Ishchilardan biri qo'lida qurol
tutib, xalq nomidan hukumatdan "mehnat huquqi"ni, ya'ni ishga muhtoj bo'lgan har
bir kishining ish olish huquqini e'tirof etishni talab qildi. Muvaqqat hukumat
"mehnat huquqi"ni tan olishga rozi bo'ldi va dikret chiqarib, "hamma grajdanlarni
ish bilan taminlash" majburiyatini o'z zimmasiga oldi. Lekin bu ishni hukumat o'z
tepasiga kelgan xavfni bartaraf qilish uchun qilgan edi xolos. Xalq ommasining
tazg'yiqi ostida Muvaqqat hukumat umumiy saylov huquqi (erkaklar uchun) joriy
etildi. Ish kuni bir soat (Parijda 11 dan 10 soatgacha, viloyatlarda 12 soatdan 11
soatgacha) qisqartirildi 78
. Fransiya mustamlakalarida qullik bekor qilindi. 1848
yilda e'lon qilingan va 1852 yilgacha yashab turgan respublika Ikkinchi respublika
deb nom oldi. Demokratik respublikada umumiy saylov huquqi, parlament
boshqaruvi, so'z erkinligi, majlislar qilish erkinligi va boshqalar joriy qilinadi,
shuning uchun demokratik respublika monarxiyaga nisbatan olg'a tashlangan
qadamdir. Demokratik respublika ishchilarga o'z kuchlarini uyushtirish,
jipslashtirish uchun, o'z sinfiy manfaatlarini himoya qilib, kapitalistlarga qashi
ochiq kurashishi uchun katta imkoniyatlar beradi. XIX asrning 50-60 yillarida
Fransiyada yirik kapital hukmronlik qilib, davlat tepasida Napoleon III o'tirardi. U
1851 yil 2 dekabrda o'tkazilgan davlat to'ntarishi natijasida hokimiyat tepasiga
chiqib olgandi. 1852 yilda Napoleon III o'zini imperator deb e'lon qildi. Ikkinchi
imperiya deb atalgan bu davrda Fransiyada ishlab chiqarish tez rivojlandi 79
.
Sanoatda o'zgarishlar tugallashib, temir yoilar tarmoqlari ko'payib bordi. Katta-
katta zavod va fabrikalar qurildi. 60-yillarning ikkinchi yarmida Napoleon III
ning mavqega putur yetdi. Fransuz burjuaziyasi uning tashqi siyosat sohasidagi
muvaffaqiyatsizliklarini, xususan Prussiyaning Germaniyani birlashtirishga
to'sqinlik qila olmaganini kechira olmadi. 1860 yilda tuzilgan Angliya-Fransiya
savdo shartnomasidan ham norozilik mavjud edi. Chunki shartnomaga ko'ra,
77
Farmonov R. Sodiqov O. Jahon tarixi, T„ 2001, b-78.
78
Yefimov A. Yangi tarix. T., 1982. b-167.
79
M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-9.
68

Fransiyaga ingliz tovarlarining kiritilishi, fransuz tovarlari bilan raqobatni
kuchaytirgan edi. Napoleon III hukumatidan norozilik oddiy xalq orasida ham
kuchaygan edi. Bunga ishsizlik, qashshoqlik, oziq-ovqat mahsulotlari narxining
to'xtovsiz oshib borishi sabab boimoqda edi.
Napoleon III hukumati mamlakatda norzilik kuchayotganligini, o'z obro'-
e'tiborining tushib borayotganligini nazarda tutib, Prussiyaga qarshi urush e'lon
qildi. U shu yo'l bilan mamlakatdagi ahvolni o'nglab olishga qaror qildi. Hukumat
Prussiyani tor-mor qilishni, Germaniyaning birlashishiga yo'l qo'ymaslikni
Reynning g'arbdagi nemis yerlarini bosib olishni vash u yo'l bilan o'z obru-
e'tiborini tiklashni o'ylardi 80
. Bismark Germaniyasi ham bir necha yillardan buyon
Fransiyaga qarshi urushga tayyorlanib kelmoqda edi. Bismarkning maqsadi
Germaniyada Prussiyaning hukmronligini mustahkamlashga to'siq bo'lgan
Fransiyani yengish, demokratik harakatlarni bostirish edi. 60-yillarning oxirida
Prussiya janubiy German davlatlarini o'z tomoniga og'dirib olishga, Avstriya
Vengriyani va chor Rossiyani betaraf betaraf qilishga muvaffaq bo'lgan edi.
Shunday qilib, har ikki tomon - Fransiya ham, Prussiya ham urushga intilmoqda,
buning uchun bahona qidirmoqda edi. Fransiya Prussiya hukumatlari o'rtasida
Ispaniya qirolligining bo'shab qolgan taxtiga kimni qirol qilib qo'yish masalasida
janjal chiqdi. Muzokaralar davomida Bismark Prussiya qiroli xatiga o'zgartirishlar
kiritib, Fransiya hukumatini ataylab haqorat qildi. Uning mAqsadi shunday ig'vo
bilan Fransiyani urush boshlashga majbur qilish edi. Bismark muddaosiga erishdi.
1870 yil 19 iyulda Fransiya Prussiyaga qarshi urush e'lon qildi 81
.
Bismark urushni shunday ustalik bilan boshlab yubordi-ki, German xalqi
nazarida Fransiya xujum qilgan davlat bo'lib qoldi. Germaniyaning Fransiyaga
qarshi urushi davstlabki kunlarda nemislar uchun milliy ozodlik urushi edi. 31
oktabrda Parij xalqi Blanki, Deleklyuz va boshqa sotsialistlar tashabbusi bilan
shahar Ratushasiga bostirib kiridi va hukumatni ag'darilgan deb e'lon qildi 82
. Biroq,
80
M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-9.
81
Averyanov A., Galkin I. Yangi tarix II-qism. T. 1982. b-4
82
M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-20.
69

hukumat qo'zg'olonni bostirishga muvaffaq bo'ldi. Xalqning kuchayib ketgan
vatanparvarlik ruhi fransuz yuqori tabaqalarini tashvishga solib qo'ydi. Ular
ishchilar prussiyaliklarni tor-mor qilgandan so'ng qurolni hukumatga qarshi
qaratadilar, deb qo'rpqar edilar. Hukumat o'z qo'liga qarshi kurashish mAqsadida
prusslar bilan «til biriktirishga» qaror qildi. Xalq ommasi hukumatni tutgan bu
yo'li uchun «Millatga xiyonat hukumati» deb atadi. 1 martda Bordoda bo'lib o'tgan
Milliy majlis yig'ilishida 549 deputatdan 107 tasi bitimga qarshi chiqdi 83
. Ular
orasida Viktor Gyugo, Leon Gambetta, Jorj Klemanso ham bor edi. Germaniya
Fransiyanings anoati rivojlangan, strategik jihatdan muhim bo'lgan, ko'mir va
temirga boy Elzas va Lotarengiya viloyatlarini egalladi. Bundan tashqarii, mag'lub
Fransiya hukumati Germaniyaga 5 milliard frank kontributsiya (tovon) toiashi,
kontributsiya to'lagunga qadar Fransiyaning ancha qismigerman qo'shinlari
tomonidan bosib olingan holmicha turadigan bo'ldi. Keyinroq 1871 yil 10 may
kuni Frankfurt - Maynda Germaniya bilan Fransiya o'rtasida sulh shartnomasi
imzolandi.
Fransiya respublikasi haqida fikr yuritar ekanmiz, albatta bugungi Fransiya
haqida fikr yuritishni joiz deb topdim. Fransiya Yevropaning g'arbidagi davlat,
poytaxti Parij. Hududi 551000 km kv. Aholisi 59200000 kishi (2001). Davlat tili
fransuz. Dini katolik (96%). Pul birligi yevro. Davlat tuzilishi - prezidentlik
respublikasi. Mamlakat tarkibiga 96 deportamentga boiingan 22 ta viloyat kiradi.
Franklar qirolligi V asrda tashkil topadi. Birinchi respublika 1792 yilda e'lon
qilingan. So'ngi konstitutsiya (V respublika ) 1958 yil 28 sentabrda qabul qilingan.
Milliy bayrami 14 iyul - Bastiliya olingan kun (1789). Davlat boshlig'i - Prezident.
Prezident Bosh vazir (Ministrlar kengashi Raisi)ni tayinlaydi. Qonun chiqaruvchi
hokimiyat Senat (yuqori palata) va Milliy majlis (qo'yi palata) dan iborat
parlament tomonidan amalga oshiriladi 84
.
1992 yil fevral oyida Fransiya bilan O'zbekiston o'rtasida diplomatik
munosabatlar o'rnatildi.
83
M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-13.
84
Jahon mamlakatlari (qisqa ma'lumotnoma) T., 2006., b-328-330.
70

1993 yil 28-30 oktabr kunlari O'zbekiston delegatsiyasining Fransiyaga
rasmiy tashrifi natijasida ikala mamlakat o'rtasida sarmoyalarni o'zaro
Rag'batlantirish va himoyalash to'g'risidagi bitim, ikala mamlakat o'rtasida do'stlik
va hamkorlik, madaniyat, ilmiy- texnikaviy va maorif sohasida bitim imzolandi 85
.
O'zbekiston Milliy banki bilan Fransiyadan yirik « Kredit kommersial de Frans»
banki o'rtasida bitim imzolandi, unda Buxoroda neftni qayta ishlash zavodini
sarmoya bilan taminlashda kata hissa qo'shdi.
Undan tashqarii respublikamiz chorvadorlari, sogiiqni saqlash xodimlari
(Bofur - ipsen internatsional dorichilik shirkati bilan) yaqin aloqa o'rnatganlar.
Fransiyada «Temuriylar» nomli jurnal nashr etib kelinadi 86
. 1994 yil aprelda Parijda
YUNESKO rahbarligida buyuk bobokalonimiz Amir Temur tavalludining 660
yilligiga bag'ishlangan tantanalar boiib o'tdi. bu sohadagi ulkan xizmatlari uchun
YUNESKO Bosh direktorii F. Mayor «Do'stlik» ordeni, Temuriylar tarixi
bilimdoni L. Keren «Shuhrat» medali Bilan taqdirlandi. tantanalar jarayonida I.A.
Karimov Fransiya Prezidenti Jak Sherak Bilan uchrashdi va ikki mamlakat
o'rtaksidagi aloqalarining kelajagi belgilab olindi 87
.
Birinchi prezidentimiz LA. Karimov aytganlaridek: «Bizning nazarimizda
Fransiya - insoniyat ruhi ulug'vorligi va aql ziyosi ramzi, jahonga ko'plab atoqli
arboblar yetkazib bergan mamlakatdir. Fransiya nafaqat noyob madaniyat
nafis san'at mamlakati, u yuksak ma'rifat, turmushning dono falsafasi,
insonparvarlik bilan yo'g'irilgan adabiyot va she'riyat mamlakatigina emas.
Bizning nazdimizda Fransiya jahonga ilk bor erkinlik, tenglik va birodarlik
singari oliy maqsadlarni in'om etgan zamonaviy demokratiya vatani hamdir» 88
.
85
Jo'rayev N. O'zbekiston tarixi. T., 2003 b-275.
86
Usmonov Q. O'zbekiston tarixi. T., 2003., b-305.
87
Lafasov M., Jahon tarixi T., 2008. b-199.
88
M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi T., 2002. b-39.
71

Xulosa
XVII - XVIII asrlarda Fransiyaning ijtimoiy - iqtisodiy, siyosiy va
madaniy taraqqiyoti tarixi yoritish hozirgi jahon tarixining muhim va
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bu masala anchadan buyon
tarixchi va boshqa turdagi fanlar bilan shug’ullangan olimlarning diqqat
markazida turgan.
Fransiyaning XVII - XVIII asrlardagi ijtimoiy - iqtisodiy, siyosiy va
madaniy sohasiga bag’ishlangan manba va adabiyotlarda keltirilgan
malumotlar qiyosiy tahlil qilib, qo’ydagicha xulosaga kelindi:
- birinchidan, XVII asrda Fransiyadagi milliy - ozodlik jarayonining
borishi va fransuz xalqining bosqinchilarga qarshi milliy - ozodlik
harakati bosqichlari yoritib berildi;
- ikkinchidan, Fransiyada siyosiy markazlashuv jarayonining xususiyatlari
va amalga oshirilishi sabablari mavjud manba va adabiyotlar asosida
ilmiy tahlil qilindi;
- uchinchidan, XVII asrda Fransiyada siyosiy feodal tuzum va iqtisodiy
hayot tarixi hozirgi fransuz tarixshunosligi uchun muhim ahamiyat kasb
etishi bayon qilindi;
- to rinchidan, Fransiyada diniy urushlar va siyosiy diniy guruhlar
faoliyati tahlil qilinib, ular o sha davr fransuz tarixini ajralmas bir

bo lagi ekanligi yoritib berildi;

- beshinchidan, XVII asr Fransiyada mutloq monarxiyaning tiklanishi va
uning o ziga xos xususiyatlarini mavjud manba va adabiyodlar asosida

yoritib berildi;
- oltinchidan, XVII - XVIII asrlarda Fransiyaning ijtimoiy - iqtisodiy,
siyosiy va madaniy hayoti tarixini yoritishda Sh. Pirimqulov, R.
Qurbangaliyeva , Z. Udol’sova, A. Fomchenko, S. Skazkin, L. Kerin,
A. Saidov kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlarini o rni va ahamiyatini

alohida ko rsatib o tish darkor.

72

Shunday qilib XVII - XVIII asrlarda Fransiyaning ijtimoiy - iqtisodiy,
siyosiy va madaniy sohadagi hayoti tarixini bitiruv - malakaviy ish
sifatida yoritish orqali shu davr fransuz xalqi tarixini chuqur o rganishda
muhim bir manbalardan biri bo lib hizmat qiladi.

73

Tavsiyalar
- birinchidan, XVII asrda Fransiyadagi milliy - ozodlik jarayonining borishi
va fransuz xalqining bosqinchilarga qarshi milliy - ozodlik harakati
bosqichlari tarixi bo yicha brashuralar chop ettirish;
- ikkinchidan, Fransiyada siyosiy markazlashuv jarayonining xususiyatlari
va amalga oshirilishini o zida aks ettirgan al bomlar tayyorlash;

- uchunchidan, XVII-XVIII asrlarda Fransiyada siyosiy feodal tuzum va
iqtisodiy hayot tarixi hozirgi fransuz tarixshunosligi bo yicha maxsus kurs

ma ruzalar matni tayyorlashda keng foydalanish;

-to rtinchidan,
Fransiyada diniy urushlar va siyosiy diniy guruhlar
faoliyati natijalarini bugungi kundagi tinchlik va osayishta hayotga salbiy ta siri

borligi haqida turli plakatlar tayyorlash.
74

Adabiyotlar ro'yxati.
1.O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.T.: O zbekiston , 2014.
2.Karimov I.A. Inson xotirasi boqiy, qadr-qimmati ulug . //
О ‘zbekiston ovozi”
2012 yil, 10 may.
3.Karimov I.A. О ‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.,“ О ‘zbekiston” NMIU,
2011.
4.Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T.,“ О ‘zbekiston”, 2010.
5.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.,“Ma’naviyat”, 2008.
6.Islom Karimov. Ozodlik xavosidan to’yib nafas olgan xalq o’z yo’lidan hech
qachon qaytmaydi.T.,”O’zbekiston”,2016
7.Islom Karimov. Xayo’t sinovlarida toblangan Qashqadaryo eli xar qanday

yuksak marrani egallashga qodir. T., O zbekiston ,2016

8.Shavkat Mirziyo ev. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy

javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak.

T.,O’zbekiston,2017

9 .Артомонов С. Вольтер и его время. М., "Наука" 1980
10 . Averyanov A ., Galkin I . Yangi tarix II - qism . T . " O ' qituvchi " 1982
11.Averyanov A., Galkin I. Yangi tarix. T ., " O ' qituvchi " 1991.
12.Бомарше Драматическая трилогия М., "Наука" 1982
13.Верциан И. Жон жак Руссо М., "Наука" 1958
14. Гра Феликс. Марсельцы: повесть из времен французской революции. М.,
"Наука"1965
15. Гранин Д. Генерал Коммуны. М. "Наука"
1975
16.Yefimov A . Yangi tarix . T ., " O ' qituvchi " 1982.
1 7 . Франция. М., "Наука" 1990.
18. Farmonov R . Sodiqov О. Jahon tarixi , Т., " O ' qituvchi " 2001
19. Jo ' rayev U , Farmonov R . Ergashev Sh . Jahon tarixi . T . " Cho ’ lpon " 2006
75

20. Jahon mamlakatlari ( qisqa ma ' lumotnoma ) Т., " Sharq "2006.
2 1. Jo ' rayev N . O ' zbekiston tarixi . Т., "Sharq"2003
22.Жилин П. Гибел Напалеонской армии в Россию М., «Просвещение»
1974
23.Jo'rayev U., Farmonov R., Ergashev Sh. Jahon tarixi Т., "Cho'lpon" 2010
24.M. Lafasov., Xoliqov Y, Qodirova D., Jahon tarixi Т., "Meros" 2002.
25. Молок А Июньский дни 1848 г . М ., " Наука " 1978
26. Нарочницкий А. Новая история . М. «Просвещение» 1987
27. Narochniskiy A , Averyanov A . Yangi tarix . T. "O'qituvchi" 1987
28.Парижская Коммуна 1871 года: время, события, люди. М., "Наука" 1981
29.Semyonov V . O ' rta asrlar tarixi . Т., "O'qituvchi" 1973.
30.Тарле Е. Наполеон Нашествие Наполеона на Россию. М., "Наука" 1979
31 . Usmonov Q . O ' zbekiston tarixi . T .," Sharq " 2003
3 2. История Россия. М., «Просвещение» 1995
33.O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 9-tom, T.2005.
34.Yangi tarix. 1-tom.T. "O’qituvchi" 1967
35 . Nasriddinov Q. “Yangi tarix qo llanma. QDU, 2010
36 .Ergashev Sh. Jahon tarixi (Yangi davr).I-II. T.,O’zbekiston,2016

37. Internet ma lumotlari.

www . ziyonet . uz
www . history . ru
www . wikipedia . ru
76

Купить