Fransuz marifatchiligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	96.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Fransuz marifatchiligi

Купить

MAVZU: FRANSUZ MA’RIFATCHILIGI
MUNDARIJA:
KIRISH.....................................................................................................................3
I BOB. YANGI DAVRDA G’ARBIY YEVROPADA VUJUDGA
KELGAN IJTIMOIY-FALSAFIY TA’LIMOTLAR..........................................6
1.1. G’arbiy Yevropada vujudga kelgan ta’limotar …………………………… .. …. 6
1.2. Fransiya ma’rifatchilik davri …………………………………………….……
14
II BOB. FRANSUZ MA'RIFATPARVARLARI VA ULARNING
TA'LIMOTLARI…………………………………………………………….…..2 2
2.1. Fransiyada vujudga kelgan ta’limotlar ………………………… ….
………….2 2
2.2. Fransiya tarixida ma’rifatchilik davrining ahamiyati …………… … …………
27
XULOSA
………………………………………………………………………....3 3
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………..……………………… . ……
3 4

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Fransiya tarixida ma’rifatchilik davri kata
ahamiyatga ega. Nafaqat Fransiya tarixida balki umumiy global dunyoda
ma’rifatchilik tarixiy jihatdan ham kata ahamiyat kasb etadi. Ya’ni ma’rifatchilik
ham bevosita davlat siyosatiga ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. Mavzuning
dolzarblik jihati ham aynan shundadir.
Jaxon tarixi bo’yicha chuqur bilimlarga ega bo’lish talabalarning
dunyoqarashini kengaytirish yo’lidagi eng samarali vosita sifatida axamiyatlidir.
Qolaversa, mamlakatimiz xdmkorlik kilayotgan davlatlarning rivojlanish
darajasini, xalqlarning mentaliteti, urf-odatlarini, madaniyatini tushunib yetish
uchun xam jaxon tarixi fanining beqiyos axamiyatini tan olish kerak.
Dunyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy va etnik
evolyutsiyasining asosiy bosqichlari, hamda yo’nalishlari haqida talabalarga har
tomonlama bilimlar berish.
Jaxon tarixining turli bosqichlarida ruy bergan muhim voqealar va
jarayonlarni yoritib berish; - insoniyatning ko’p asrlik taraqqiyotiga katta ta’sir
ko’rsatgan omillarni taxlil qilish; - tarixiy rivojlanish davomida turli mamlakatlar
va mintakalarga xos bulgan xususiyatlarni ochib berish; - dunyoning turli
chekkalarida ruy bergan voqealar va jarayonlarning ko’p hollarda o’zaro
bog’liqligini talabalarga tushuntirish; - tarixiy rivojlanishning barcha mamlakatlar
uchun umumiy konuniyatlar mavjudligini namoyon qilish.
“Jaxon tarixi” o’quv fanini uzlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan
masalalar doirasida bakalavr:
- Jaxon tarixi davrining xususiyatlar, xunarmandchilikning qishloq
xujaligidan ajralishi, ishlab chiqaruvchi kuchlarning usishi, feodal shaharlarning
paydo bulishi, rivojlanishi, tovar-pul munosabatlari, feodal jamiyatning ijtimoiy-
iqtisodiy, madaniy va diniy hayotidagi uzgarishlarni bilishi kerak;
- feodal jamiyatning rivojlanib, o'zining eng xususiyatlarini yuqotishi va
o’z urnini yangi iqtisodiy munosabatlarga bushatib berishi, kapitalistik ishlab
chiqarish munosabatlarining vujudga kelishini tug’ri tushunish kunikmalariga ega
4

bulishi kerak;
- talaba jaxon tarixining (qadimgi sharq, qadimgi yunoniston va rim, ilk
va sunggi o'rta asrlar, Osiyo va Afrika, Yevropa va Amerika davlatlari) davrida ruy
bergan ishlab chikarishning yangi ilg’or munosabatlariga utish uchun bevosita
shart-sharoit vujudga kelganini tahlil qilish, yangi ishlab chiqarish munosabatlari
bilan bog’lik bulgan xalq ommasining eski feodal tuzumidan noroziligi, milliy-
ozodlik xarakati, Yevropa miqyosida birinchi marta g’alaba qilgan burjua inqilobi,
yangi burjua davlatining tashkil topishi, rivojlanishi, Yevropa xalqlarining yangi
davrga uta boshlashi. Jamiyat tara qq iyoti bos q ichlari jarayoni malakalariga ega
b o ’lishi kerak.
Yangi davr falsafiy fikrining muhim yo‘nalishlaridan birini ma’rifatchilik
falsafasi tashkil etadi. U G‘arbiy yevropaning ilg‘or mamlakatlarida, xususan
Fransiya, Angliya, Germaniyada shakllandi va rivojlandi.Fransuz
ma’rifatparvarlarining dunyoqarashi asosan XVII asr fransuz materializmiga
asoslangan, jamiyatni tubdan qayta qurish uchun bo‘lgan intilishlarni o‘zida
mujassamlashtiruvchi ijtimoiy qarashlar majmuasidan iborat bo‘lgan falsafiy
ta’limotdir.O‘sha paytda yevropa ijtimoiy muhitida keskin burilishlar davri
boshlangan edi. Bu bir tomondan, xristian katolik cherkovining jamiyat ustidan
hukmronligini yo‘qotgan; ikkinchi tomondan esa, xristian cherkovi mafkurasining
o‘rnini egallashi kerak bo‘lgan, ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan izchil
ta’limotning shakllanib yetilmagan davriga to‘g‘ri keladi
Mavzuning o’rganilish darajasi . Ushbu mavzu o’zbek tarix adabiyotlarida
kam o’rganilgan mavzulardan biri hisoblanadi. Fransiya tarixi bo’yicha asosiy
e’tibor siyosiy va iqtisodiy tarixga qaratilganligi hisobiga bu jihat keng
yoritilmagan. Shu sabab ham xorijiy adabiyotlardan foydalangan holda kurs ishida
bu mavzuni kengroq yoritishga harakat qildim.
Kurs ishining maqsad va vazifalari . Ushbu kurs ishining vazifalari
quyidagilardan iborat:
-Fransiyada ma’rifatchilikning vujudga kelishini o’rganish
- Ma’rifatchilik ta’limotlarini o’rganish
5

- Fransiya ma’rifatchilik tizimini tahlil qilish
Kurs ishining tuzilishi . Kurs ishi kirish qismi, 2 bob, 4 qism va xulosa
qismidan iborat.
6

I BOB. YANGI DAVRDA G’ARBIY YEVROPADA VUJUDGA KELGAN
IJTIMOIY-FALSAFIY TA’LIMOTLAR
1.1. G’arbiy Yevropada vujudga kelgan ta’limotar
Yangi davr falsafiy fikrining muhim yo‘nalishlaridan birini ma’rifatchilik
falsafasi tashkil etadi. U G‘arbiy yevropaning ilg‘or mamlakatlarida, xususan
Fransiya, Angliya, Germaniyada shakllandi va rivojlandi.Fransuz
ma’rifatparvarlarining dunyoqarashi asosan XVII asr fransuz materializmiga
asoslangan, jamiyatni tubdan qayta qurish uchun bo‘lgan intilishlarni o‘zida
mujassamlashtiruvchi ijtimoiy qarashlar majmuasidan iborat bo‘lgan falsafiy
ta’limotdir.O‘sha paytda yevropa ijtimoiy muhitida keskin burilishlar davri
boshlangan edi. Bu bir tomondan, xristian katolik cherkovining jamiyat ustidan
hukmronligini yo‘qotgan; ikkinchi tomondan esa, xristian cherkovi mafkurasining
o‘rnini egallashi kerak bo‘lgan, ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan izchil
ta’limotning shakllanib yetilmagan davriga to‘g‘ri keladi.
Jamiyatning ilg‘or ziyolilari oldida jamiyatni qanday qilib aqlga muvofiq
tarzda qayta ko‘rsa bo‘ladi?, degan savol ko‘ndalang turgan edi. Bunga ular
jamiyatning barcha a’zolarini dunyoviy fanlarni o‘qitish orqali erishish mumkin,
degan javob berishdilar. Ma’rifatparvarlar fikricha, qurilishi zarur bo‘lgan jamiyat:
1) dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan borishi kerak;
2) davlat ko‘pchilik fuqarolarning xohish-irodasini qonunlashtirib, uni
amalga oshiruvchi siyosiy tashkilot bo‘lishi kerak;
3) davlatni dindan, maktabni cherkovdan ajratish prinsiplariga amal qilinishi
kerak;
4) jamiyatning bosh tamoyili gumanizm g‘oyalariga mos kelishi kerak edi.
Ularning falsafiy ta’limoti bo‘yicha inson – tabiatning bir bo‘lagi. Tabiat
o‘z-holicha yashaydi, ya’ni uni hyech kim yaratmagan va uni hyech qanday qudrat
yo‘q qila olmaydi.Materiya – tabiatning qurilish materialidir. Tabiatda uning ichki
qonuniyati hukmronlik qiladi. Tabiat mexaniq harakat qonunlariga muvofiq
harakat qiladi va rivojlanadi. Inson tabiatning mahsuli bo‘la turib, moddiy
7

bo‘lmagan ruh bilan materiyani o‘zida jo qilishi mumkin emas 1
. U to‘la moddiy va
tabiat qonunlariga muvofiq harakat qiladi va faoliyat ko‘rsatadi. Insonda moddiy
xususiyatlarga hos his qilish qobiliyati mavjud bo‘lib, u tabiatning qolgan qismi
bilan o‘zaro munosabatda bo‘lishini, hayotda o‘z o‘rnini topishini ta’minlaydi. Aql
xissiyot bilan aynanlashtiriladi (Gelvetsiy) yoki umumiy his qilish jarayoni (Didro)
sifatida namoyon bo‘ladi, deb ta’kidlanadi.Inson o‘zi erishgan yutuqlarni saqlab
qolish uchun azob-uqubatdan qochishi, lazzat va roxatga intilishi zarur– bu
tabiatning umumiy qonuniyatidir, deyiladi.Xristian mafkurasida ta’lim
berilganidek inson tabiatan yomon yoki yaxshi bo‘lib tug‘ilmaydi. Insondagi
barcha yaxshi yoki yomon xislatlar ijtimoiy muhit ta’siri ostida va bevosita
tarbiyaning natijasi ularoq shakllanadi, deb qayd qilinadi. Ularning mafkurasiga
muvofiq to‘g‘pi tarbiya topgan kishi a) ma’rifatli, b) me’yor darajasida xudbin
bo‘lishi kerak. Unday kishilarda «Yashashni bil, o‘zgalarga ham yashashga imkon
ber» tamoyil amal qiladi. Kishini yaxshi yoki yomon odam qilib tarbiyalash
mumkin, deb hisoblaydi Gelvetsiy.
Yana bir ma’rifatparvar D.Didro (1713-1784) esa kishida tug‘ma ravishda
boshqalarga yordamga intilish mavjud bo‘ladi, o‘z navbatida, bu intilish
pirovardida o‘ziga foyda olib keladi, deb hisoblaydi. Didro ta’limoti bo‘yicha,
inson tabiatan yaxshi bo‘lib tug‘iladi. Tarbiya faqat yaxshi bo‘lishga tabiiy
moyillik prinsipini jamiyat uchun yaxshi odam qilib shakllantirishi
mumkin.Fransuz ma’rifatparvarlarining ijtimoiy-siyosiy, falsafiy qarashlari XIX,
XX asrda dunyoviy taraqqiyot yo‘lini tanlagan qator mamlakatlar uchun
dasturilamal bo‘lib xizmat qildi.
Fransuz ma’rifatarvarlarining o‘lmas ta’limoti dunyoning gumanizm va
dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan borib, demokratik tuzumning g‘alaba qilishida
g‘oyaviy-nazariy asos bo‘lib xizmat qildi. Bu ma’rifatparvarlarning falsafiy-
ijtimoiy qarashlari asosida Butun jahon inson huquqlari deklaratsiyasi BMTda
(1948) qabul qilindi. Ezgulikka yo‘g‘pilgan ma’rifat – ijtimoiy taraqqiyotning
harakatlantiruvchi kuchi, adolatli, erkin, farovon hayotni ta’minlab beruvchi kuch
1
Klod David. Frans Kafka. Pleyado. Parij, 1976-1989. 11-bet
8

ekanligi va yer yuzida, Zardusht bashorat qilganidek, ezgulikning qabohat ustidan
g‘alaba qozonishini ta’minlab bera oladigan yagona ilinj ekanligini insoniyatga
sistemali bayon qilib bergan kishilar fransuz ma’rifatparvarlar edilar.
G‘arb falsafasida yangi zamondan boshlab sifat jihatidan bir biridan farq
qiladigan ikkita davr: klassik (yangi davr falsafasi) va postklassik (hozirgi zamon
falsafasi) farq qilinadigan bo‘ldi. Bu davrlar falsafiy ta'limotlari o‘zlarining kelib
chiqishi bo‘yicha yagona asosga ega bo‘lgani va o‘zaro bog‘liq tarzda rivojlangani
holda, maqsadi va ideallari, falsafiy tafakkur tarzi bo‘yicha jiddiy
kelishmovchiliklarga ega. Klassik falsafaning xronologik chegaralari XVII – XIX
asrning birinchi uchligidan iborat.U Bekondan boshlanib, Gegel bilan yakunlandi
va uning muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Prinsipial, qat'iy ratsionalizm. Aynan ana shu xususiyati bilan antik davr
kosmotsentrizmi, o‘rta asr teotsentrizmi, uyg‘onish davri antropotsentrizmidan farq
qiladi. Fikrlovchi individ, uning aqlining muqaddaslashtirilishi, borliqning
etaloniga aylantirilishi klassik ratsionalizmning mohiyatini tashkil etadi.
2. Epistemologik optimizm, insonning bilish qobiliyatiga nisbatan cheksiz
ishonch. Bilib bo‘lmaydigan narsalar yo‘q, hatto xudoni ham bilish mumkin,
haqiqatga to‘la hajmda erishsa bo‘ladi, degan fikr ana shu optimizmning asosida
yotadi.
3. Progress g‘oyasining asoslanishi. Bu g‘oyaga muvofiq aql-zakovatga ega
inson ijtimoiy hayotni o‘z maqsadlarini tashkillashtirish va shu asosda baxt-
saodatga erishishga qodir. Tarix insonparvarlik, adolat, erkinlik sari harakatlanadi;
bu ayniqsa XVIII asr fransuz ma'rifatparvarlari ijodida yaqqol ifodalangan.
4. O‘z-o‘zini anglash g‘oyasining ilgari surilishi. Bu g‘oyaga muvofiq, inson
aql kuchi ila o‘z mohiyatini, borliqda tutgan o‘rnini tushunib yetadi, (nemis
mumtoz falsafasida bu markaziy falsafiy masalalardan biri sifatida tahlil etiladi).
Gollandiyada (1566-I609) va Angliyada (I640-I688) bo‘lib o‘tgan ilk burjua
revolyusiyalari, ularning G‘arbiy yevropa mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy va
mafkuraviy jihatdan taraqqiy etishiga ko‘rsatgan ta'siri yangi davrning muhim
voqealari hisoblanadi. Shuni aytish kerakki, yirik mashinali ishlab chiqarish fan va
9

texnikaning taraqqiy etishini taqazo qilardi. London va Parijda fanlar
akademiyasining tashkil qilinishi, tabiyotshunoslik va matematikaning tez sur'atlar
bilan rivojlana borishi, mukammal soatlar va tegirmonlarning yaratilishi va shu
kabilar davr amaliy ehtiyojini qondirishga qaratilgan javob bo‘ldi.
Tabiyotshunoslik bilan uzviy aloqada, o‘rta asr sxolastikasiga qarshi keskin kurash
jarayonida yangi davr falsafasi shakllandi. Bu falsafa mexanistik va metafizik
xarakterga ega ekanligi bilan ajralib turadi, o‘zida davr bilishi xususiyatlarini ifoda
qiladi. Kepler va Galileyning kashfiyotlari, Nyuton tomonidan mexanikaning
asosiy qonunlari va prinsiplarining yaratilgani, mexanikaning nazariy fan sifatida
to‘liq shakllanishiga, mexanitsizmning esa, ilmiy bilish va falsafada hukmron
dunyoqarash va metodologiyaga aylanishiga olib keldi.Tabiat hodisalarini
tushuntirishda mexanika qonunlarning mutloqlashtirilishi, tarixiy yondashishning
yo‘qligi eksperimentlar qo‘yish, faktlar to‘plash bilan ovora bo‘lib, predmetlar
o‘rtasidagi bog‘lanishlarni e'tibordan chetda qoldirishga, o‘z navbatida,
tabiyotshunoslik va falsafada metafizik fikr yuritish usulining shakllanishiga va
uning keng qo‘llanilishiga sabab bo‘ldi. Ilk burjua revolyusiyalari davrida qator
yangi ilm sohalarining vujudga kelganligini, ilmiy va falsafiy tadqiqotlarning bir-
biridan aniqroq chegaralana borganligini, falsafada bilish metodi masalasining
keng muhokama qilinganini alohida ta'kidlash zarur. 2
XVI asr oxiri va XVII asrda G‘arb falsafasi sifat jihatidan bir biridan farq
qiladigan ikkita davr: klassik (yangi davr falsafasi) va postklassik (hozirgi zamon
falsafasi) farq qilinadigan bo‘ldi. Bu davrlar falsafiy ta'limotlari o‘zlarining kelib
chiqishi bo‘yicha yagona asosga ega bo‘lgani va o‘zaro bog‘liq tarzda rivojlangani
holda, maqsadi va ideallari, falsafiy tafakkur tarzi bo‘yicha jiddiy
kelishmovchiliklarga ega. Klassik falsafaning xronologik chegaralari XVII – XIX
asrning birinchi uchligidan iborat. U Bekondan boshlanib, Gegel bilan
yakunlandi.Ushbu davr buyuk faylasuflaridan biri bu - F.Bekon (I56I-I626)dir.
Yangi davr fani va falsafasining asoschisi. Uning dunyoqarashida Angliyada
burjua revolyusiyasi arafasida vujudga kelgan vaziyat, xususan dastlabki kapital
2
Max Brod. Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.-
Francfort-sur-le-Main, 1959 56-bet
10

jamg‘arish bilan bog‘liq bo‘lgan voqealar, shakllanib kelayotgan yangi ijtimoiy
tabaqalarning intilishlari, ularning tabiatni ilmiy asosda bilishdan manfaatdorligi
o‘z ifodasini topgan.U sxolastik falsafani chin bilim olish yo‘lidagi g‘ov deb
hisoblab, uni keskin tinqid qiladi va fanni isloh qilish lozimligini asoslaydi.
Aristotel “Organon”i (mantiqiy asarlar to‘plami) ga qarshi o‘z asarini “Yangi
Organon” deb atab, unda yangi sharoitda fanning asosiy vazifalari va metodi
masalasini muhokama qiladi. “Bilim-kuch” degan shiorni maydonga tashladi.
Uning fikricha, ilmiy bilishning bosh vazifasi – tabiatda sodir bo‘layotgan
hodisalarning sabablarini aniqlash va shu asosda kishilar hayotini
yaxshilashdir.Bekonning fanni isloh qilish shartlari hahidagi fikrlariga alohida
e'tibor berish lozim. Uningcha, fan tajribaga asoslanishi zarur. Bilish jarayoni
konkret hodisalarni o‘rganishga, faktlarni to‘plashdan ularni umumlashtirishgacha
bo‘lgan yo‘lni bosishi kerak. Shuning uchun ham ilmiy bilishning asosiy mantiqiy
usuli induksiya, induktiv metoddir. Shu tariqa Bekon o‘zining induktiv mantiq
sistemasini yaratdi. Lekin, shuni ham ta'kidlash kerakki, ingliz faylasufi bilishda
deduksiyaning rolini inkor qilgan emas. Xususan, u faktlarga urg‘u berib, ularni
yig‘ish bilan ovora bo‘lgan sof empiriklarni kerakmi yoki keraksizmi ekanligini
o‘ylab o‘tirmay, barcha narsalarni uyasiga tashiydigan chumolilarga
o‘xshatadi.XVII asr fransuz falsafasi va fanining boshqa bir yorqin vakili –
R.Dekart (I596-I650). Uning fikricha, falsafa barcha mavjud bilimlarni o‘zida
mujassamlantirib, yaxlit sistema holida mavjud. Bu sistemani u daraxtga qiyos
qilib, uning ildizini – metafizika, tanasini – fizika, shoxlarini esa – boshqa barcha
fanlar (ular oxir-oqibatda meditsina, mexanika va etikaga borib taqaladi) tashkil
qiladi, deydi. Dekart falsafasining asosiy belgisi – jon va tana dualizmidir. Olim
fikricha, bir-biridai mustaqil holda 2 ta asos: moddiy (xajm, materiya) va moddiy
bo‘lmagan (tafakkur) substansiyalar mavjud bo‘lib, ularning o‘zaro ta'siri inson
tabiatini belgilaydi. Dekart fizikasining (tabiat haqidagi ta'limotining) Yangi davr
falsafasining taraqqiy etishdagi rolini alohida qayd etish zarur. U fizika,
kosmologiya, matematika, masalalarini faqat faylasuf sifatida emas, tabiyotshunos
olim sifatida ham tadqiq qilgan.Materiya, Dekart fikricha, bir jinsli bo‘lib, o‘z
11

chegarasiga ega emas; u bo‘shliqda mavjud emas, cheksiz bo‘liniishi mumkin.
Harakatni u mexanistik tarzda tushungan, ya'ni jismlarning bir-biriga bergan
turtkisi natijasida hosil bo‘ladi, deb hisoblagan. Harakatning oxirgi sababini
xudodan qidirgan.Bilish nazariyasida Dekart ratsionalist bo‘lgan, ya'ni aqlni
bilishning asosiy vositasi deb hisoblagan. Uning fikricha. Sezgilarimiz va fikr
yuritishimizdagi ayrim xatolar mavjud bilimlarga shubha bilan qarashni taqoza
qiladi. Bu fikri uchun Dekartni skeptitsizm yoki agnostitsizmda ayblash xato
bo‘ladi, albatta. Dekart, Bekon singari, shubhalanishni aniq va chin bilim olishga
xizmat qiladigan usul deb hisoblaydi. U quyidagicha mulohaza yuritadi: “Men
shubhalanayapman, demak, men fikr yuritayapman”, “Men fikr yuritayotgan
ekanman, demak, men mavjudman”. Dekart ilgari surgan bu tezislar, ayniqsa
ikkinchisi, uning falsafiy pozitsiyasini tushunish uchun muhimdir.
Uning fikricha, inson fikr yuritish orqali o‘zining borlig‘iga ishonadi. Dekart
ratsional metodi bilish oldiga bir qancha talablarni qo‘yadi. O‘zining “Metod
to‘grisidagi mulohazalar” asarida u quyidagilarni ko‘rsatib o‘tadi:
1) aniq va ravshan bo‘lgan bilimlarnigina chin bilim deb hisoblash;
2) har bir murakkab muammoni qismlarga bo‘lib o‘rganish;
3) ma'lum bo‘lgan va isbotlangan narsalardan noma'lum narsalarga qarab
borish;
4) hech bir bo‘g‘inni qoldirmagan holda, muammoni izchil mantiqiy asosda
o‘rganish.
Dekart falsafiy dunyoqarashiga umumiy baho berib, uning dualistik
xarakterga ega ekanligini hamda falsafiy fikrning keyingi taraqqiyotiga katta ta'sir
o‘tkazganligini aytish lozim 3
.
Ingliz faylasufi Gobbs (1588-1679) Angliyada burjua revolyusiyasi amalga
oshirilib, burjuaziya siyosiy jihatdan mustahkam pozitsiyaga ega bo‘lgan davrda
yashagan. Burjuaziya bilan yaqinlashib olgan aristokratiya ham mamlakatning
ma'naviy hayotida sezilarli rol o‘ynardi. Gobbsning qarashlarida shu davrdagi
mamlakatda sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, burjua davlati va
3
Klod David. Frans Kafka. Pleyado. Parij, 1976-1989. 71-bet
12

tartiblarini mustahkamlashga bo‘lgan urinishlar o‘z ifodasini topgan.Gobbsning
asosiy asarlari: “Fuqaro haqidagi ta'limotning falsafiy elementlari”, “Leviafan”.
Gobbs Bekon falsafasini sistemaga solgan mutafakkirdir. Uning ta'limotiga ko‘ra,
olam moddiy predmetlar yig‘indisidan iborat. Moddiy bo‘lmagan substansiya yo‘q,
barcha harakat va o‘zgarishlarining asosi materiyada. Harakat tashqi turtki
natijasida hosil bo‘lali.Gobbs bilishning asosini tajribada deb biladi. Bilish
g‘oyalar yordamida amalga oshiriladi. Dekartdan farqli o‘laroq, Gobbs goyalarni
tug‘ma emas, balki predmet va hodisalarning ongimizda bevosita aks etishidan
iborat deb biladi, ya'ni sensualizm ruhida talqin qiladi. Uning fikricha, faqat
g‘oyalarning emas, balki butun bilishimizniig manbaini tashqi sezgilar tashkil
qiladi. Predmetlar ta'siri natijasida ongimizda boshlangich g‘oyalar hosil bo‘ladi 4
.
Ular, o‘z navbatida, aql tomonidan qayta ishlanib (taqqoslash, qo‘shish, ayirish
usullari yordamida), predmetlar haqida bilim hosil qilinadi.Gobbs bilish
nazariyasida nominalizm pozitsiyasida turadi. Uningcha, g‘oyalar ayrim faktlarni
ifoda qiladi. Umumiy xususiyatlar va aloqalar til orqali aks ettiriladi, ular ob'ektiv
xarakterga ega emas. Gobbs falsafasida uning davlat va huquq haqidagi
ta'limotining ustun turishiga e'tibor berish ham lozim. “Leviafan” asarida u jamiyat
taraqqiyotida 2 ta holatni: tabiiy va fuqarolik holatini farq qiladi. Kishilar dastlab
tabiiy holatda yashaganlar va tabiatning o‘z-o‘zini saqlash qonuni asosida hayot
kechirganlar. Ular kuch ishlatib, zo‘ravonlik qilib, barcha narsalarni bosib olish
xuquqiga ega edilar. Buning natijasida, Gobbs fikricha, odamlar bir-birlari bilan
to‘qnasha boshlaydi, hammaning hammaga qarshi urushi holati vujudga keladi.
Kishilar tinchlikni istab, o‘zaro kelishishiga, shartnomalar tuzishga, o‘zlarining
ba'zi xuquqlaridan voz kechib, shaxsiy irodasini bitta kishi yoki bir guruh kishilar
ixtiyoriga berishga majbur bo‘ladilar. Shu tariqa, Gobbs ta'limoticha, davlat va
huquq vujudga keladi va jamiyatning fuqarolik holatiga o‘tiladi. Uning fikricha,
davlatning zng maqbul va mukammal shakli absolyut monarxiyadir. Din va
cherkov, ilmiy va axloqiy qarashlar – barchasi davlat hokimiyatining ixtiyoriga
bo‘ysungan bo‘lishi lozim.Gobbsning jamiyat haqidagi qarashlari, ayniqsa
4
Klod David. Frans Kafka. Pleyado. Parij, 1976-1989. 56-bet
13

davlatni, uning kelib chiqishini tabiiy asosda tushuntirishi shu davr uchun
progressiv hodisa edi.Jon Lokk (I632-I704) ning hayoti va ijodiy faoliyati
Angliyada ikkinchi burjua revolyusiyasi va undan keyingi davrda kechgan. Bu
revolyusiya ingliz burjuaziyasi va yangi dvoryanlarning siyosiy kelishuvi bilan
tugab, uning natijasida feodalizm qoldiqlarini tugatish, kapitalizmni taraqqiy
ettirish uchun qulay sharoit vujudga kelgan edi.
14

1.2 Fransiya ma’rifatchilik davri
Yangi davr falsafiy fikrining muhim yo‘nalishlaridan birini ma'rifatchilik
falsafasi tashkil etadi. U G‘arbiy yevropaning ilg‘or mamlakatlarida, xususan
Fransiya, Angliya, Germaniyada shakllandi va rivojlandi.Fransuz
ma'rifatparvarlarining dunyoqarashi asosan XVII asr fransuz materializmiga
asoslangan, jamiyatni tubdan qayta qurish uchun bo‘lgan intilishlarni o‘zida
mujassamlashtiruvchi ijtimoiy qarashlar majmuasidan iborat bo‘lgan falsafiy
ta'limotdir.O‘sha paytda yevropa ijtimoiy muhitida keskin burilishlar davri
boshlangan edi. Bu bir tomondan, xristian katolik cherkovining jamiyat ustidan
hukmronligini yo‘qotgan; ikkinchi tomondan esa, xristian cherkovi mafkurasining
o‘rnini egallashi kerak bo‘lgan, ko‘pchilik tomonidan e'tirof etilgan izchil
ta'limotning shakllanib yetilmagan davriga to‘g‘ri keladi. Jamiyatning ilg‘or
ziyolilari oldida jamiyatni qanday qilib aqlga muvofiq tarzda qayta ko‘rsa bo‘ladi?,
degan savol ko‘ndalang turgan edi. Bunga ular jamiyatning barcha a'zolarini
dunyoviy fanlarni o‘qitish orqali erishish mumkin, degan javob berishdilar.
Ma'rifatparvarlar fikricha, qurilishi zarur bo‘lgan jamiyat: 1) dunyoviy taraqqiyot
yo‘lidan borishi kerak; 2) davlat ko‘pchilik fuqarolarning xohish-irodasini
qonunlashtirib, uni amalga oshiruvchi siyosiy tashkilot bo‘lishi kerak; 3) davlatni
dindan, maktabni cherkovdan ajratish prinsiplariga amal qilinishi kerak; 4)
jamiyatning bosh tamoyili gumanizm g‘oyalariga mos kelishi kerak edi.Ularning
falsafiy ta'limoti bo‘yicha inson – tabiat ning bir bo‘lagi. Tabiat o‘z-holicha
yashaydi, ya'ni uni hyech kim yaratmagan va uni hyech qanday qudrat yo‘q qila
olmaydi.Materiya – tabiatning qurilish materialidir. Tabiatda uning ichki
qonuniyati hukmronlik qiladi. Tabiat mexaniq harakat qonunlariga muvofiq
harakat qiladi va rivojlanadi. 5
Ushbu davr falsafa rivojida keskin o’zgarishlarga boy bo’lgan. Yangi va Eng
yangi davr faylasuflari falsafa olamiga yangi falsafiy ta’limotlarini taklif etishgan.
Neotomizm va diniy modernism ana shu tamoyillardandir. Neotomizm Foma
5
Max Brod. Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.-
Francfort-sur-le-Main, 1959 25-bet
15

Akvinskiy ta'limotiga asoslanadigan zamonaviy katolik falsafasining asosiy
oqimlaridan biri bo‘lib hisoblinadi. 1879 yilda u Vatikanning rasmiy doktrinasi
maqomiga ega bo‘lgan. II Vatikan sobori (1862-1865) katolik “yangilanishi” ga
sanksiya berganidan keyin, neotomizm antropotsentrik mazmun kasb etdi.
Neotomizmning bosh prinsipi kashf etilish teologiyasi, ratsional ilohiyatchilik va
metafizikaning ajralmas bog‘liqligidan iborat. Neotomizmda asosiy e'tibor Xudo
va olamning o‘zaro munosabatiga qaratiladi.Diniy modernizmda ijtimoiy
taraqqiyot sohasida “kapitalistik individualizm” va “marksistik kollektivizm”
oralig‘idagi “uchinchi yo‘l” bo‘ylab harakat qilish zarurligi ta'kidlab o‘tiladi. 6
XVIII asr falsafasida tabiat hodisalarini tushuntirishga nisbatan qarashlarda
materializm sezilarli darajada rivojlanadi. Fransuz materializmi tarixiy ahamiyat
kasb etadi: u o‘rta asrlar sxolastikasiga qarshi chiqibgina qolmasdan, balki o‘z
dunyoqarashi va dunyoviy manfaatlarini ham asoslashga harakat qiladi.
Albatta, XVIII asr falsafasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: unda materialistik
dunyoqarash mo‘ljallari ham, idealistik dunyoqarash mo‘ljallari ham, ateistik va
deistik qarashlar ham mavjud. Aksariyat hollarda idealizm va materializm, din va
fan yonma-yon turadi.
Shuni qayd etish lozimki, XVIII asr falsafasi avvalo ma'rifat falsafasi
sifatida rivojlangan; qomuslar va lug‘atlar, pamfletlar va boshqa nashrlarda ilmiy
va falsafiy g‘oyalar keng ommaga tushunarli tarzda atroflicha bayon etilgan.
Ma'rifat davri falsafasiga P.Gassendi (1592-1655) asarlari, uning atomistik
materializmi, Epikur g‘oyalari, etikasi, sxolastikaning tanqidi, R.Dekart, P.Beyl
(1647-1706) asarlaridagi diniy dogmatizmning tanqidi zamin yaratdi.
XVII-XVIII asrlar yevropa falsafasiga ingliz ma'rifatchilari J.Lokk va
D.Yum, XVII asr nemis ma'rifatchisi G.Leybnits, shuningdek buyuk olim I.Nyuton
falsafasi ham kuchli ta'sir ko‘rsatdi. XVIII asr Ma'rifat falsafasida ikki yo‘nalish:
Volter, Russo, Volf, Monteske va boshqalarning deistik materializmi hamda Mele,
Didro, Golbax, Gelvetsiy, Lametri kabi olimlarning asarlarida Nyuton, Galiley,
6
Мартинсон X. « Модернизм ». М ., 1986. 57-bet
16

Dekartning materialistik tabiatshunosligi negizida deizm nazariy asoslarining
tanqidi farqlanadi.
Fransua Mari (Arue) Volter (1694-1778) fransuz ma'rifatchilarining atoqli
namoyandasi falsafa tarixi bo‘yicha otashin publitsist, Nyuton fizikasi va
mexanikasi hamda Angliyadagi konstitutsiyaviy tartib va muassasalarning
targ‘ibotchisi, cherkov, iezuitlar, inkvizitsiya tajovuzlaridan shaxs erkinligining
himoyachisi sifatida o‘rin oldi. Uning «Kandid», «Orlean qizi» asarlari, «Falsafiy
lug‘at», «Ensiklopediya»dagi maqolalari butun yevropada keng tarqaldi.
Jan Jak Russo (1712-1778) yevropa inqilobiy mafkurasining vujudga
kelishiga mashhur «Ijtimoiy shartnoma» asari bilan ulkan ta'sir ko‘rsatdi. Erkinlik
hamda huquqlarning so‘zsiz tengligiga asoslangan fuqarolik jamiyatining nazariy
asosi hisoblangan bu asar Buyuk fransuz inqilobi davrida yakobinchilar uchun
o‘ziga xos dasturilamal bo‘lib xizmat qildi.
Ma'rifatchilik oqimi XVII-XVIII asrlarda Yevropada vujudga kelgan va
keyinchalik butun dunyoga yoyilgan. Ushbu oqim vakillari bilimga alohida
ahamiyat beradilar, ular dunyoni aql-idrok bilan anglash mumkin, uni tafakkur
bilan o'zgartirish lozim, deb hisoblaydilar. Bu oqim adabiyotning asosiy xususiyati
xalqni jaholatdan, qoloqlikdan qutqarishga qaratilganligi, bilim olishga, ma'rifatga
chaqirig'i bilan xarakterlanadi. Ma'rifatchilar mavjud ijtimoiy tuzumni mukammal
emas deb biladilar, inson esa gunohkor banda ekahligini tan oladilar. Biroq ular
inson aqliga ishonadilar. Ko'pchilik ma'rifatchilar xudoning mavjudligini inkor
etmas edilar. Ularning fikricha, borliqni Xudo yaratgan, biroq endi insonga uni
boshqarish erki berilgan. Shu sababli ular inson qudratiga, uning yaratuvchilik
kuchiga katta baho berganlar.
Ushbu yo'nalish vakillari aql va bilim bilan inson dunyoni yaxshilik tomon
eltishga qodir, deb hisoblaydilar. Ular «ijtimoiylik» va «tabiiylik», «tabiat» va
«tamaddun» o'rtasida uyg'unlik vujudga keltirishga uringanlar. Shu sababli ham bu
davr adabiyotida madaniyat va ma'rifatning moddiy asosini kuchaytirish yo'lidagi
sayohatlar, insonning tabiat bilan kurashi va g'alabasi, inson tafakkurining sinovi
kabi mavzular yetakchilik qiladi. Ingliz yozuvchisi D.Defoning «Robinzon Kruzo»
17

asarida kimsasiz orolga tushib qolgan inson aqli va mehnatkashligiga tayanib
taraqqiyot cho'qqisiga erishadi, o'limga mahkum qahramon hayotga bo'lgan
cheksiz muhabbati va idrok kuchi bilan tabiat oldida bo'yin egmaydi. Ayni paytda
ma'rifatchilik adabiyotida kurashchan qahramonlarning ziddi bo'lgan obrazlar ham
mavjud. Ular ko'proq yevropalik bo'lmagan qahramonlar timsolida namoyon
bo'ladi. Masalan, Monteskyoning «Fors maktublari» asaridagi Uzbek,
S.Jonsonning «Rasselas, Abissin shahzodasi» asaridagi Rik yoki VoIterning
«Soddadil» asaridagi yovvoyi - o'ta soddaligi, ma'sumligi, dunyodan bexabarligi
bilan ajralib turadi.
Ma'rifatchilar klassitsizm adabiyotidagi shartlilik, sun'iylikka qarshi
chiqadilar, bu oqim vakillaridan farqli o'laroq oddiy kishilar hayotiga murojaat
qiladilar, ularning kundalik tashvishlari va intilishlariga alohida e'tibor beradilar.
Ingliz ma'rifatchiligidagi bu xususiyatlar Yevropa adabiyotiga ham ta'sir ko'rsatdi.
Fransiya (D.Didro, M.J.Seden) va Germaniyadagi (G.Lessing va boshqalar)
meshchanlar dramasi ingliz dramasi shaklini o'zlashtirdi.
Ma'rifatchilar jaholat, nodonlikni tanqid ostiga oladilar. Ingliz adibi
J.Sviftning «Gulliverning sayohati» asarida hajv tig'i yangi tijoratga asoslangan
Angliyaning nodon hukmdorlariga qarshi qaratiladi. G.Fildingning «Topib olingan
Tom Jonson tarixi» va T.Smolletning «Perigrin Piklning sarguzashtlari» asarlarida
yovuzlik va ezgulik to'g'risidagi an'anaviy tushunchalardan chekiniladi, hayotiy,
jonli obrazlar yaratiladi. Ma'rifatchilar tarbiya, bilimning ahamiyatiga alohida urg'u
berganlar, to'g'ri tarbiya yordamida o'zlari orzu qilgan mukammal inson -halol,
mehnatkash, bilimdon kishini yaratish mumkin, deb hisoblaganlar. Biroq shunga
qaramasdan ushbu adabiyotda yaratilgan yorqin obrazlar ko'proq ziddiyatli,
murakkab shaxslar bo'lib chiqdi. Masalan, fransuz adibi A.R.Lesajning
«Santilyanalik Jil Blaz hayoti tarixi» romanining qahramoni, ingliz yozuvchisi
S.Richardsonning «Klarissa Garlo yoki yosh xonimning tarixi» asarining
qahramoni Lovlas kabilar manfiy va musbat tomonlarning yig'indisi, o'ziga xos,
takrorlanmas obrazlar bo'lib qoldi. Ma'rifatchilik adabiyotining yana bir o'ziga xos
xususiyati oddiy kishilar, past tabaqa vakillari obraziga murojaat qilinishida ko'zga
18

tashlanadi. Masalan, D.Didro («Ramo» asaridagi Ramoning jiyani) yaratgan
obrazda bir shaxsning o'zida xudbinlik va tanqidiy ruh, Bomarshe asarining
(«Seviliyalik sartarosh» asari qahramoni xizmatkor Figaro) qahramonida esa
uddaburonlik, tadbirkorlik, ayni paytda, lo'ttibozlik, nayrangbozlik mujassam.
Nemis adabiyoti ko'plab badiiy kashfiyotlari bilan ma'rifatchilikni yangi pog'onaga
ko'tardilar. Buni Shillerning «Vallenshteyn» tragediyasi va Gyotening «Faust»
asari misolida ko'rish mumkin. Shiller («Insonni estetik tarbiyalash to'g'risida
xatlar» asarida) va Gyote («Vilgelm Maysterning talabalik yillari» romanida)
«qashshoqlik va mulohaza» saltanatida yashovchi insonlarni san'at yordamida
qayta tarbiyalash mumkin, deb hisoblaganlar. Ma'rifatchilar hissiyotga ortiqcha
berilishdan cho'chiganlar, Russo, L.Stern, O.Goldsmit kabi ijodkorlar uchun xos
bo'lgan sentimentalizmdan qochganlar. Haddan ortiq hissiyotga berilish
ma'rifatchilar nazdida oddiy zamin kishisi uchun xos emas, buyuk shaxslar uchun
esa uning ijtimoiy dunyoqarashini xiralashtiruvchi xususiyat deb topilgan. Shu
sababli ma'rifatchilar yoki zaminga yaqin janrlarga yoki yuksak janr - tragediyaga
ko'proq murojaat qilganlar. Ma'rifatchilar XVII asr klassitsizmining qolip tusini
olgan qonuniyatlarini tanqid qilganlar, uning estetikasini sifat jihatdan
o'zgartirganlar, unga zulmga qarshi g'oyalar, ma'rifatparvarlik ohanglarini
kirgizganlar. Volterning «Edip», «Brut», Shillerning «Messinlik kelin»
tragediyalari, Gyotening «Ifigeniya Tavridda» dramasi shu jihatlari bilan e'tiborga
molik. 7
Ma'rifatchilik davri adabiyotidagi novatorlik faqat yangi fikrda emas, yangi
shaklda ham namoyon bo'ldi. Ma'rifatchilar mavjud shakllarga yangi ko'rinish,
yangi mazmun baxsh etdilar. Drama janri rivoji yangi bosqichga ko'tarildi.
Klassitsizm dramasining yuqori (tragediya) va quyi (komediya) janrga qo'yadigan
talablaridan chetga chiqildi, drama qahramonlari oddiy kishilar, mavzusi esa
zamonaviyligi bilan xarakterlanadi. Ma'rifatchilik davri adabiyotining asosiy janri -
roman vujudga keldi. Ma'rifatchilik romani erkin janr bo'lib, qat'iy talablarga
bo'ysunmas, makon va zamonda chegaralanmagan, asosiy tasvir obyekti real
7
Max Brod. Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.-
Francfort-sur-le-Main, 1959 68-bet
19

voqelik va shaxslar edi. Roman janri, ayniqsa, Angliyada muvaffaqiyat qozondi.
J.Sviftning «Gulliverning sayohati», D.Defoning «Robinzon Kruzo» romanlari
ushbu janrning imkoniyatlarini namoyish qildi. Adabiyotdagi ma'rifatchilik deb
nom olgan bu bosqich nazariy-estetik jihatdan olg'a tashlangan qadam bo'ldi,
badiiy nasrda yangi janrlar - tarbiyalovchi roman, maishiy roman, falsafiy qissa,
hajviy epos kabilarni vujudga keltirdi, inson ruhiyati tahlilining yangi usullarini
kashf qildi. Buyuk nemis shoiri va mutafakkiri, Yevropa ma'rifatchilik oqimining
so'nggi yorqin namoyandasi Iogann Volfgang Gyote 1749-yili Leypsig shahrida
imperator maslahatchisi oilasida tug'ildi. Otasi Yoxann Kaspar Gyote imperiya
maslahatchisi, huquqshunoslik fanlari doktori bo'lgan. Onasi Elizabet Gyote
Gekstor shahar meri Yoxann -Volfrang Testorning qizi 17 yoshida 38 yoshli
maslahatchiga turmushga chiqqan edi. Oilada to'ng'ich farzand bo'lgan Iogann
avval Leypsigda o'qiydi, so'ngra esa Strasburgda huquq va tabiyot fanlaridan tahsil
oladi. 1771-yili cherkov va davlat o'rtasidagi munosabatlar mavzusida dissertatsiya
himoya qiladi. Bulardan tashqari Gyote geologiya, optika, hayvon va o'simliklar
haqidagi asotirlarga ham qiziqqan, san'at tarixini o'rgangan, rasm chizgan, Shekspir
ijodiga bag'ishlangan ma'ruzalarni tinglagan, she'r yozgan. Shekspir bilan bir
qatorda yosh Gyotega V.Skott, Gizo, Vilmen va Kuzen kabi romantik yozuvchilar
ijodi kuchli ta'sir ko'rsatgan, ayni paytda Fixte, Shelling, Gegel kabi faylasuflar
ijodidagi falsafiy fikr parvozi ham uni maftun qilgan, bo'lajak buyuk shoir
dunyoqarashining shakllanishida katta rol o'ynagan. Gyote o'z ijodini 70-yillarda
boshlagan. Ilk dramalari «Gyos fon Berlixingen», «Prometey», «Muhammad»,
qator she'riy asarlari unga katta shuhrat keltirdi. 1774-yilda «Yosh Verterning
iztiroblari» romanini yaratdi. Unda yosh qalbning ishqiy kechinmalari tasviri
ijtimoiy voqealar bilan bog'lanib ketadi. Gyote 1776-yilda gersog Karl Avgustning
vaziri vazifasiga tayinlanadi. U o'z mavqeidan foydalanib demokratik islohotlar
o'tkazish umidida harakat qiladi, biroq orzulari to'siqlarga uchraydi, niyatlari
puchga chiqadi va Gyote 1786-1788-yillari Italiyaga sayohat qilishga qaror qiladi.
Ushbu sayohat taassurotlari natijasi o'laroq «Ifigeniya Tavridada» (1786),
«Egmont» (1788), «Torkvato Tasso» dramalarini yozadi. 1789-yilda bo'lib o'tgan
20

Fransuz burjua inqilobi uning qalbida ziddiyatli fikriar uyg'otadi. U inqilobning
qon to'kuvchi, birodarkushlik mohiyatini qabul qila olmaydi, o'z vatanida bunday
hodisalar bo'lishini istamaydi. «Venetsiya epigrammalari» (1790), «Fuqaro
General» dramasi (1793), «Nemis mUhojirlari suhbati» novellasi (1794), «German
va Doroteya» dostoni (1794) da ana shu qarashlar aks etgan. 1794-yili nemis
klassitsizmining yorqin namoyandasi G.Shiller bilan do'stlashadi. Gyotening
«Vilgelm Maysterning talabalik yillari» (1793-1796), «Vilgelm Maysterning
darbadarlik yillari» (1821-1829) romanlari asosida insonning jamiyat oldidagi
burchi, mas'uliyati masalasi yotadi. Gyotening dunyoqarashiga Sharq ijtimoiy-
falsafiy qarashlarining ta'siri katta bo'lgan. Sharq mavzusiga murojaat qilishini
uning o'zi shunday izohlaydi: «Yevropadagi hayot sharoiti va davr taqozo qiladi».
Napoleon urushidan so'ng tushkunlikka tushgan Yevropa voqeligidan ko'ra Sharq
uni o'ziga ko'proq jalb qiladi. Gyote Sharq mamlakatlari madaniyati, tarixi,
adabiyotini juda yaxshi bilgan, Firdavsiy, Anvoriy, Sa'diy, Nizomiy, Rumiy, Hofiz,
Jomiy kabi buyuk sharq ijodkorlari asarlari bilan yaqindan tanish bo'lgan. U Hofiz
Sheroziyni o'ziga ustoz deb biladi. Sharq she'riyatidagi hayotsevarlik, inson aqliga,
imkoniyatlariga ishonch tuyg'usi uni o'ziga maftun qiladi. Bu kayfiyat uning 1819-
yilda e'lon qilingan «Mag'rib-u Mashriq devoni» she'rlar turkumida o'z ifodasini
topgan. Ayni paytda Gyote buyuk asari «Faust» ustida 1772-yili boshlagan ishini
davom ettiradi. «Faust» Gyotening butun ijodiy faoliyati davomidagi
izlanishlarining samarasi bo'lib, Yevropa ma'rifatchilik harakati qarashlarini yorqin
aks ettiradi. «Faust» asari asosida afsona yotadi, unga ko'ra dunyo va g'ayb
ilmlarini mukammal egallagan isyonkor doktor Faust iblisga imonini sotadi. Gyote
ijodini o'rgangan olimlar fikricha, Faust VI-VII asrlarda yashagan tarixiy shaxs
bo'Iib, favqulodda o'tkir aqli va g'aroyib shaxsiyati bilan shuhrat qozongan,
sayohat qilishni sevgan. U nihoyatda qobiliyatli, bШmdon kishi bo'lganmi, yoki
uchiga chiqqan ko'zbo'yamachi, lo'ttiboz odam bo'lganmi, bunisi noma'lum. Lekin
uning qilmishlari, ko'rsatgan mo'jizalari elni qoyil qoldiigan, xalqunga ishongan,
muhabbat qo'ygan. Bu Faust haqida ko'plab rivoyat-u afsonalar to'qilishiga sabab
bo'lgan. XVI asrda yashab o'tgan frankfurtlik noshir Shpis «Mashhur folbin va
21

afsungar doktor Yoxann Faust tarixi» nomli kitobida Faust haqidagi barcha rivoyat
va hikoyatlarnijamlaydl Muallif jannat, do'zax, qiyomat haqidagi diniy qarashlar,
tasawurlarni ham bayon etadi. Shpis talqinida Faust tafakkur va bilimlari kuchini
ishlatib inson bajara olishga qodir bo'lmagan ishni qila olmagach, ya'ni afsonaviy
go'zal Yelenani asrlar qa'ridan o'z yoniga chorlashga muvaffaq bo'lmagach, iblis
bilan shartnoma tuzadi va uning yordamida Yelena vasliga muyassar bo'ladi. Shpis
fikricha, isyonkor Faust bu qilmishi uchun u dunyoda do'zax o'tida yonmog'i
lozim. Isyonkor Faust shaxsi Gyoteni o'ziga maftun qiladi, ilk marotaba Faust
haqidagi afeonaga «Prafaust» asarida murojaat qiladi. «Faust» asari murakkab,
ramzlarga, tagma'nolarga to'la asar. Unda aniq makon va davr ko'rsatilmagan,
konkret shaxslar nomi atalmagan, biroq doston o'z davrining muammolari,
g'oyalarini aks ettiradi. Aytii paytda unda butun insoniyat dardlari, intilishlari o'z
ifodasini topgan. Gyote insonga cheksiz mehr va ishonch bilan qaraydi, uning
qudratiga qoyil qoladi, ojizligidan iztirob chekadi. «Faust» tragediyasi insonning
ruhiy imkoniyatlari tadqiqiga bag'ishlangan. «Faust» she'riy shaklda yozilgan
bo'lib, ikki qismdan iborat tragediyadir. «Faust» asari klassitsizm an'analariga ko'ra
«Bag'ishlov», «Teatr muqaddimasi» va «Arshi a'lodagi debocha» bilan boshlanadi.
Muqaddimada san'atga turlicha qarashlar namoyon bo'ladi U qiziqchi, shoir va
muzey direktorining suhbatidan iborat. Shoir: «Avlodlarga qolur haqiqiy san'at»
deb hisoblaydi, qiziqchi esa: «Bu kungi yoshlarni xursand qilur kim? Zamonga yor
bo'lish kichkina ishmas» deydi. Direktor: «Eng zaruri sarguzasht bo'lsin, Ko'zga
quvonch bo'lsin, dilga gasht bo'lsin» degan fikrda. Gyote san'atga ko'ngil ochish
vositasi yoki pul topish manbai deb qarovchilarga qarshi chiqadi, iste'dod ilohiy
ne'mat, uningcha san'at inson qalbini o'zgartirishga qodir buyuk kuch, u buyuk
ishlarga xizmat qilishi kerak.
22

II BOB. FRANSUZ MA'RIFATPARVARLARI VA ULARNING
TA'LIMOTLARI
2.1 Fransiyada vujudga kelgan ta’limotlar
Ma rifatchilik — madaniyat va ma naviyat sohasidagi oqim. ʼ ʼ Uning negizini
fan, bilim imkoniyatlariga katta ishonch tashkil qiladi. Ma rifatchilar bilimlar
ʼ
yordamida ijtimoiy hayotdagi nomutanosibliklar va kamchiliklarni bartaraf qilish
mumkinligiga ishonganlar. Shu nuqtayi nazardan Ma rifatchilikni mafkuraviy,
ʼ
ijtimoiy-falsafiy oqim deyish mumkin. Ilm-fanni egallash va targ ib qilish qad.
ʻ
zamonlarda boshlangan bo lsada, Ma rifatchilik oqim sifatida G arbda XVII asr
ʻ ʼ ʻ
oxiri — XVIII boshlarida, Sharqda esa XIX asrning oxiri — XX asr boshlarida
maydonga keldi. Yunonistonda Demokrit, Sokrat, Platon, Aristotel singari
faylasuflar, Qad. Xitoyda Konfutsiy, O rta Osiyoda Kaykovus, Abu Nasr Forobiy,
ʻ
Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Xorazmiy, Mirzo Ulug bek, Alisher Navoiy kabi
ʻ
allomalar fanning ulkan ahamiyatini e tirof etib, keng targ ib qilganlar. Ularning
ʼ ʻ
g oyalari tom ma nodagi Ma rifatchilik g oyalari edi. M. G arbda ham, Sharqsa
ʻ ʼ ʼ ʻ ʻ
ham bir necha umumiy xususiyatga ega bo lib, diniy aqidapara-stlikka qarshi
ʻ
qaratilgan va turlicha davom etgan. G arb ma rifatchiligining Volter, Monteskye,
ʻ ʼ
Kondilyak, La-metri, Golbax, Didro, Gelvetsii, Mabli, Morelli, Kondorse va b.
vakillari diniy aqidaparastlikni tanqid qilish bilan cheklanmay, umuman dinga
qarshi kurash olib bordilar. G arb ma rifatchiligi dahriylik xususiyatini kasb etdi,
ʻ ʼ
bu uning asosiy belgilaridan biriga aylandi.
Sharq ma rifatchiligi umuman dinga qarshi emas, balki diniy
ʼ
aqidaparastlikka qarshi bo ldi. Sharqdagi Ma rifatchilikning yirik namoyandalari
ʻ ʼ
Ismoil-bek Gasprinskiy, Zakiy Validiy, Mahmudxo ja Behbudiy, Fitrat, Munav-
ʻ
varqori, Abdulla Avloniy kabilar diniy aqidaparastlikka qarshi keskin kurash olib
bordilar, lekin bu kurash dahriylik mavqeidan emas, mo tadil dindorlik mavqeidan
ʻ
olib borildi. Ularning kupi dindor, ba zilari esa (M. Behbudiy) diniy ulamo
ʼ
bo lgan. G arb ma rifatchiligi zamindorlar va monarxiyaga qarshi kurash bayrog i
ʻ ʻ ʼ ʻ
ostida o tdi. 1789-y. Buyuk fransuz inqilobish keltirib chiqargan sabablar orasida
ʻ
Ma rifatchilik muhim o rin tutadi. Sharq, xususan, O rta Osiyo ma rifatchilari
ʼ ʻ ʻ ʼ
23

keskin siyosiy talablarni olg a surishmadi. Ular jamiyatni savodli qilish orqaliʻ
adolatli va farovon turmushga erishmoqchi bo ldilar. G arbda ma rifatchilar
ʻ ʻ ʼ
ko proq tabiiy fanlarga murojaat qilishdi. Chunki yuqorida nomlari zikr etilgan
ʻ
g arblik ma rifatchilarning deyarli barchasi ayni paytda tabiatshunos olim bo lib,
ʻ ʼ ʻ
ularning ko pchiligi tabiatshunoslik rivojiga o z hissasini qo shgan. Sharkda faqat
ʻ ʻ ʻ
tabiiy fanlarga emas, umuman ilm-fanga, sog lom fikrga, mantiqqa murojaat
ʻ
qilishdi. Ular xalqni ro shnolikka chiqarishning asosiy yo li — uni savodli qilish,
ʻ ʻ
ortiqcha sarfxarajatlar talab qiladigan marosimlarga qarshi kurashda deb bilishdi.
Shu bilann birga, ular diniy aqidaparastlikka qarshi kurashda faqat dunyoviy
fanlardan emas, Qur on oyatlari va payg ambar hadislaridan ham foydalanishdi,
ʼ ʻ
zero ularning ko pchiligi muayyan diniy bilimlarni ham egallagan edi.
ʻ
G arb ma rifatchilari cherkov tomonidan ta qib va tazyiq ostiga olindi.
ʻ ʼ ʼ
Lekin XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida Yevropada demokratik muassasalar
tarkib topa boshlagani, so z erkinligi va vijdon erkinligi tamoyillari amal qila
ʻ
boshlagani uchun cherkov ularga sezilarli zarba bera olmadi.
Ma’rifat davrida diniy dunyoqarashni inkor etish, inson va jamiyatni
bilishning yagona mezoni sifatida aql-idrokka murojaat qilish mavjud edi. Tarixda
birinchi marta fan yutuqlaridan ijtimoiy taraqqiyot manfaatlari yo‘lida amaliy
foydalanish masalasi ko‘tarildi. Yangi tipdagi olimlar bilimlarni tarqatishga, uni
ommalashtirishga intildilar. Bilim endi bir nechta bag'ishlangan va imtiyozli
shaxslarning mutlaq egaligi bo'lmasligi kerak, balki hamma uchun mavjud bo'lishi
va amaliy foydalanishi kerak. U ommaviy muloqot, ommaviy muhokamalar
mavzusiga aylanadi. Ularda hatto an'anaviy ravishda o'qishdan chetlashtirilganlar -
ayollar ham ishtirok etishlari mumkin edi. Hatto ular uchun mo'ljallangan maxsus
nashrlar ham bor edi, masalan, 1737-yilda muallif Franchesko Algarottining
"Xonimlar uchun Nyutonizm" kitobi. Xarakterli jihati shundaki, Devid Xum
o'zining "Tarix bo'yicha inshosini" (1741) boshlaydi. Men o'quvchilarimga tarixni
o'rganishdan ko'ra jiddiyroq tavsiya qiladigan hech narsa yo'q, chunki bu kasb
boshqalarga qaraganda ularning jinsi va ma'lumotiga ko'proq mos keladi - ularning
24

odatdagi o'yin-kulgi kitoblariga qaraganda ancha ibratliroq va jiddiy asarlardan
ko'ra qiziqroq.
Bilimni ommalashtirishga intilishning cho‘qqisi Didro va boshqalarning
“Ensiklopediya” (1751-1780) 35 jilddan iborat nashri bo‘ldi. Bu asrning eng
muvaffaqiyatli va ahamiyatli “loyihasi” edi. Bu asar insoniyat tomonidan o'sha
davrgacha to'plangan barcha bilimlarni jamladi. u dunyoning barcha jabhalarini,
hayotni, jamiyatni, fanlarni, hunarmandchilik va texnologiyani, kundalik narsalarni
tushunarli tarzda tushuntirib berdi. Va bu ensiklopediya bunday turdagi yagona
emas edi. Boshqalar undan oldin edi, lekin faqat frantsuzlar shu qadar mashhur
bo'lishdi. Shunday qilib, Angliyada Efraim Chambers 1728-yilda ikki jildli
"Tsiklopediya" ni nashr etdi (yunoncha "doiraviy ta'lim", "pedia" va "pedagogika"
so'zlari bir ildizdir). Germaniyada 1731-1754 yillarda Yoxan Zedler 68 jilddan
iborat Buyuk Universal Lexicon (Großes Universal-Lexicon) ni nashr etdi. Bu 18-
asrning eng yirik ensiklopediyasi edi. unda 284 000 ta kalit so'z bor edi.
Taqqoslash uchun: frantsuz "Entsiklopediyasi"da ularning soni 70 000 ta
bo'lgan.Ammo, birinchidan, u ko'proq mashhur bo'ldi va allaqachon zamondoshlari
orasida, chunki uni o'z davrining eng mashhur odamlari yozgan va bu hammaga
ma'lum edi. Nemis tilida ko'plab noma'lum mualliflar leksikon sifatida ishlagan.
Ikkinchidan: uning maqolalari ko proq munozarali, polemik, o sha davr ruhigaʻ ʻ
ochiq, qisman inqilobiy; ular tsenzura bilan chizilgan, ta'qiblar bo'lgan.
Uchinchidan: o'sha paytda xalqaro ilmiy til allaqachon nemis emas, frantsuz tili
edi. Umumiy ensiklopediyalar bilan bir vaqtda turli alohida fanlar uchun maxsus
ensiklopediyalar paydo bo'ldi, keyinchalik ular adabiyotning alohida janriga
aylandi.
Lotin tili ilmiy til bo lishni to xtatdi. Uning o'rnini frantsuz tili egallaydi.
ʻ ʻ
Oddiy adabiyot, ilmiy bo'lmagan, milliy tillarda yozilgan. O'sha paytda olimlar
o'rtasida tillar haqida katta tortishuv boshlandi: zamonaviy tillar lotin tilini siqib
chiqarishi mumkinmi? Bu mavzuda va haqiqatan ham antiklik va zamonaviylik
o'rtasidagi ustunlik masalasida mashhur pedagog va Gulliverning sayohatlari
muallifi Jonatan Svift, masalan, 1704 yilda nashr etilgan "Kitoblar jangi" satirik
25

hikoyasini yozgan. Bu qissadagi o‘rgimchak va ari haqidagi masalda u qadimgi va
zamonaviy adabiyot tarafdorlari o‘rtasidagi tortishuvning mohiyatini chiroyli va
zukkolik bilan ifodalagan. 8

Davrning asosiy intilishi inson ongi faoliyati orqali inson hayotining tabiiy
tamoyillarini (tabiiy din, tabiiy qonun, fiziokratlar iqtisodiy hayotining tabiiy
tartibi va boshqalar) topish edi. Ana shunday asosli va tabiiy boshlanishlar nuqtai
nazaridan barcha tarixan shakllangan va amalda mavjud shakl va munosabatlar
(pozitiv din, pozitiv huquq va boshqalar) tanqid qilindi. Bu davr mutafakkirlarining
qarashlarida ko'plab qarama-qarshiliklar mavjud. Amerikalik tarixchi Genri Mey
(Genri F. Mey) bu davr falsafasi taraqqiyotida to’rt bosqichni ajratib ko’rsatib,
ularning har biri ma’lum darajada oldingisini inkor etgan.
Birinchisi, Nyuton va Lokk ta'siri bilan bog'liq bo'lgan mo''tadil yoki oqilona
ma'rifat edi. U diniy murosa va koinotni tartibli va muvozanatli tuzilma sifatida
qabul qilish bilan tavsiflanadi. Ma'rifatning bu bosqichi XIV-XV asrlar
insonparvarligining sof dunyoviy madaniy yo'nalish sifatidagi tabiiy davomi bo'lib,
bundan tashqari, individuallik va an'analarga tanqidiy munosabat bilan ajralib
turadi. Ammo Ma'rifat davri insonparvarlik davridan diniy islohot va katolik
reaktsiyasi davri bilan ajralib turadi, bu davrda G'arbiy Evropa hayotida teologik
va cherkov tamoyillari yana ustunlik qiladi. Ma’rifatparvarlik nafaqat
insonparvarlik, balki XVI XVII asrlar ilg‘or protestantizm va ratsionalistik
sektachilik an’analarining davomi bo‘lib, undan siyosiy erkinlik va vijdon erkinligi
g‘oyalarini meros qilib olgan. Gumanizm va protestantizm kabi ma’rifatparvarlik
ham turli mamlakatlarda mahalliy va milliy xususiyat kasb etdi. Eng katta qulaylik
bilan, reformatsiya davri g oyalaridan ma rifatparvarlik g oyalariga o tishʻ ʼ ʻ ʻ
Angliyada XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida, ma lum darajada deizm
ʼ
rivojlangan paytda kuzatildi. reformatsiya davri diniy evolyutsiyasining oxiri va
18-asr ma rifatparvarlari tomonidan targ ib qilingan “tabiiy din”ning boshlanishi.
ʼ ʻ
Yettinchi kuni o'z mehnatidan vafot etgan Buyuk me'mor sifatida Xudo haqida
tasavvur bor edi. U odamlarga ikkita kitob berdi - Injil va tabiat kitobi. Shunday
8
Max Brod. Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.-
Francfort-sur-le-Main, 1959 56-bet
26

qilib, ruhoniylar tabaqasi bilan bir qatorda olimlar tabaqasi ham birinchi o'ringa
chiqadi.
Fransiyada ma'naviy va dunyoviy madaniyatning parallelligi asta-sekin
birinchisining ikkiyuzlamachilik va fanatizm uchun obro'sizlanishiga olib keldi.
Ma'rifatning bu bosqichi skeptik deb ataladi va Volter, Xolbax va Yum nomlari
bilan bog'liq. Ular uchun bizning bilimimizning yagona manbai - beg'araz aqldir.
Bu atama bilan boshqa aloqalar ham mavjud, masalan: Ma’rifatparvarlar,
Ma’rifatparvar adabiyoti, Ma’rifatparvar (yoki ma’rifatparvar) absolyutizm.
Ma'rifatparvarlikning ushbu bosqichining sinonimi sifatida "XVIII asr falsafasi"
iborasi qo'llaniladi.
Skeptik faza Fransiyada Russo nomi bilan, Amerikada Peyn va Jefferson
bilan bog‘langan inqilobiy bosqichga o‘tdi. 19-asrda keng tarqalgan
ma rifatparvarlik davrining so nggi bosqichining xarakterli vakillari Tomas Rid vaʼ ʻ
Frensis Xatcheson kabi mo tadil qarashlarga, axloq, qonun va tartibni hurmat
ʻ
qilishga qaytgan faylasuflardir. Bu bosqich didaktik deb ataladi.
27

2.2 Fransiya tarixida ma’rifatchilik davrining ahamiyati
Boshlanish geografik kashfiyotlar davrida, qorong'u o'rta asrlardan endigina
paydo bo'lgan odamning ufqlari tez kengaya boshlaganida qo'yilgan. yangi yerlar,
savdo-sotiqning kengayishi - bularning barchasi ilm-fan rivojiga, madaniyat va
falsafiy g'oyalarning boyishiga yordam berdi. Davraning ilg'or odamlari endi diniy
dogmalar, e'tiqod postulatlari va antik falsafa bilan qanoatlana olmadilar. Hozirgi
zamon fani - Kopernik, I. Nyuton va boshqalarning kashfiyotlari umumiy
dunyoqarashdan farqli o'ziga xos dunyoqarashga ega bo'lgan yangi odamlar
tabaqasini vujudga keltirdi. Ularning dunyo tasvirida “tabiiy qonun”, “aql”,
“tabiat” tushunchalari asosiy o‘rinni egallagan. Dunyo ilg'or onglarga o'ziga xos
mukammal mexanizm sifatida taqdim etilgan, bir marta tuzatilgan va ma'lum bir
qonunga muvofiq harakat qiladi. Xudoning roli faqat "hamma narsaning
boshlanishi"gacha qisqartirildi, u narsalarning tartibini o'ylab topadigan, lekin
hayotga bevosita aralashmaydigan kuch sifatida tan olingan. Bu ta'limot "deizm"
deb atalgan va XVII XVIII asr faylasuflari orasida juda mashhur edi. 9
Insoniyat jamiyati tabiatning kichik bir qismi hisoblangan. Ma’rifat davri
faylasuflari- Volter, Didro, Russo, Lokk, Lomonosov va boshqalar faqat insoniyat
jamiyati asos bo'lgan tabiiy qonunlarni "topish" va ularni majburiy holga keltirish
kerak deb hisoblashgan. Ular e'tiqod, vijdon va inson qadr-qimmatini tanlashning
tabiiy huquqini, mulk tengligini e'lon qildilar. Hukmdorlar va xalq o rtasidagiʻ
munosabatlar ular o rtasidagi tabiiy shartnoma asosida qurilishi, bu
ʻ
hukmdorlarning o ta mustabidligini cheklab qo yishi kerak edi. Bu yondashuv
ʻ ʻ
chinakam inqilobiy edi - monarx yuqoridan berilgan deb hisoblanishidan oldin va
eng yuqori cherkov ierarxlari tomonidan toj kiygan suveren Xudoning er yuzidagi
vikarisi hisoblangan. Shuning uchun ko'pchilik faylasuflar o'z xabarlarini, birinchi
navbatda, monarxlarga murojaat qilishgan.
Ma'rifat davri faylasuflari o'sha paytdagi hayot tarzini shafqatsizlarcha
tanqid qildilar - cheksiz qirol hokimiyati, inkvizitsiya olovi, cherkov hukmronligi,
uchinchi mulk va ishchilarning tilanchilik va huquqdan mahrum bo'lgan pozitsiyasi
9
Max Brod. Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.-
Francfort-sur-le-Main, 1959 56-bet
28

- bularning barchasi ularga vahshiy bo'lib tuyuldi. o'tmishning yodgorligi.
Faylasuflarning ta'kidlashicha, bularning barchasi monarxlarning o'z fuqarolari
oldidagi burchlariga rioya qilmasliklari va hokimiyatni suiiste'mol qilishlari
natijasidir. Ular davlatni boshqaradigan, tabiiy qonunlarga rioya etilishini
ta'minlaydigan "ma'rifatparvar monarx"ga ergashishni namuna sifatida taklif
qildilar.
Ko'pgina ma'rifat arboblari hokimiyat va cherkov ta'qiblarini boshdan
kechirdilar, ularning asarlari yoqib yuborildi, qattiq tsenzuraga duchor bo'ldi,
mualliflar ertaga tirik va ozod odamlar uyg'onishlarini bilmas edilar. Xullas,
ma’rifat davrining dastlabki belgilaridan biri – Didro entsiklopediyasini Fransiyada
nashr etish taqiqlandi va muallif badavlat ma’rifatparvar homiylarni qidirishga
majbur bo‘ldi. Biroq, bu ta'qiblar faylasuf va yozuvchilarni to'xtata olmadi.
Ma’rifat davri odamlarga munosib o‘rnak, keyingi taraqqiyot yo‘lini ko‘rsatib,
xabarchisi bo‘ldi.
Ma'rifat davri zamonaviy madaniyatga eng boy hissa qo'shdi, uning ko'plab
postulatlari zamonaviy Yevropa huquqi, BMTning jahon deklaratsiyasi va boshqa
hujjatlarning asosini tashkil etdi.
Ma’rifiyat asri XVII asr oxiri — XIX asr boshlaridagi ma rifiy, intellektualʼ
va ma naviy harakat. Yevropa va Shimoliy Amerikada. Bu ma'rifiy dunyoqarashga
ʼ
asos solgan Uyg'onish davri gumanizmi va Yangi asr boshlanishi ratsionalizmining
tabiiy davomi bo'ldi: diniy dunyoqarashni rad etish va aql-idrokni bilishning
yagona mezoni sifatida. inson va jamiyat. Bu nom I. Kantning maqolasi nashr
etilgandan keyin o'rnatildi Savollarga javob: ma'rifat nima?(1784). "Ma'rifat"
(inglizcha Enlightenment; fransuzcha Les Lumières; nemis Aufklärung; italyan
Illuminismo) atamasi kelib chiqqan "nur" so'zining ildizi Eski va Yangi Ahdda
mustahkamlangan qadimgi diniy an'anaga borib taqaladi. Bu Yaratguvchining
yorug'likni zulmatdan ajratishi va Xudoning O'zini Nur deb ta'riflashidir.
Xristianlashtirishning o'zi insoniyatning Masih ta'limotining nuri bilan
ma'rifatlanishini nazarda tutadi. Ma’rifatparvarlar bu obrazni qaytadan o‘ylab,
29

unga yangicha tushuncha kiritib, aql nuri bilan insonning ma’rifatli bo‘lishi haqida
gapiradilar.
Ma'rifatchilik XVII asr oxirida Angliyada paydo bo'lgan. asoschisi D.Lokk
(1632–1704) va uning izdoshlari G. Bolingbrok (1678–1751), D. Addison (1672–
1719), A. E. Shaftesberi (1671–1713), F. Xatcheson (1694–1747) asarlarida )
ma'rifiy ta'limotning asosiy tushunchalarini shakllantirdi: "umumiy manfaat",
"tabiiy inson", "tabiiy huquq", "tabiiy din", "ijtimoiy shartnoma". Tabiiy huquq
ta'limotida bayon etilgan Davlat boshqaruvi bo'yicha ikkita risola(1690) D.Lokk,
insonning asosiy huquqlari asoslanadi: erkinlik, tenglik, shaxs va mulk daxlsizligi,
ular tabiiy, abadiy va ajralmasdir. Odamlar ixtiyoriy ravishda ijtimoiy shartnoma
tuzishlari kerak, uning asosida ularning huquqlarini himoya qilishni ta'minlaydigan
organ (davlat) tuziladi. Ijtimoiy shartnoma kontseptsiyasi ilk ingliz ma'rifati
arboblari tomonidan ishlab chiqilgan jamiyat haqidagi ta'limotning asosiylaridan
biri edi.
XVIII asrda Fransiya ma rifatparvarlik harakatining markaziga aylandi.ʼ
Fransuz ma rifatchiligining birinchi bosqichida Ch. L. Monteskye (1689—1755)
ʼ
va Volter (F. M. Arue, 1694—1778) asosiy arboblar bo lgan. Monteskye asarlarida
ʻ
Lokkning qonun ustuvorligi haqidagi ta’limoti yanada rivojlantirildi. Risolada
Qonunlar ruhi haqida(1748) hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va
sudga bo'linishi prinsipini shakllantirdi. Monteskye fransuz ma'rifatparvari o'zining
oqilona va tabiiyga sig'inishi bilan o'ylagan yo'lni belgilab berdi. Biroq, Volter turli
siyosiy qarashlarga ega edi. U ma'rifiy absolyutizmning mafkurachisi bo'lib,
ma'rifatparvarlik g'oyalarini Yevropa monarxlariga singdirishga intilgan (Fridrix II
bilan xizmat, Yekaterina II bilan yozishmalar). U aniq ifodalangan antiklerikal
faoliyat, diniy aqidaparastlik va ikkiyuzlamachilikka qarshi, cherkov dogmatizmi
va cherkovning davlat va jamiyatdan ustunligi bilan ajralib turardi. Yozuvchi ijodi
mavzu va janr jihatidan rang-barang: antiklerikal yozuvlar Orlean bokira (1735),
Fanatizm yoki Muhammad payg'ambar(1742); falsafiy hikoyalar Kandid yoki
30

optimizm (1759), Begunoh(1767); fojia brutus (1731), Tancred (1761); Falsafiy
xatlar (1733) 10
Fransuz ma rifatining ikkinchi bosqichida Didro (1713-1784) va qomusiyʼ
olimlar katta rol o ynadi. Entsiklopediya yoki fanlar, san'at va
ʻ
hunarmandchilikning izohli lug'ati, 1751-1780 yillar fizika-matematika fanlari,
tabiiy fanlar, iqtisod, siyosat, texnika va san at sohasidagi asosiy tushunchalarni
ʼ
bayon etgan birinchi ilmiy ensiklopediya bo ldi. Aksariyat hollarda maqolalar
ʻ
puxta va so'nggi bilimlarni aks ettirgan. Ilhomlantiruvchilar va muharrirlar
ensiklopediyalar Didro va J. D "Alembert (1717–1783) paydo bo'ldi, uni
yaratishda Volter, Kondilyak, Gelvetiy, Xolbax, Monteskye, Russo faol ishtirok
etdilar. Muayyan bilim sohalari bo'yicha maqolalar mutaxassislar - olimlar,
yozuvchilar, muhandislar tomonidan yozilgan. Russo (1712-1778). U
ma'rifatparvarlik g'oyalarining eng ko'zga ko'ringan targ'ibotchisi bo'lib,
ma'rifatparvarlik davrining ratsionalistik nasriga ta'sirchanlik va fasodli pafos
elementlarini kiritdi. Russo jamiyatning siyosiy tuzilishining o'ziga xos usulini
taklif qildi. Risolada Ijtimoiy shartnoma yoki siyosiy huquq tamoyillari
haqida(1762) u xalq suvereniteti g'oyasini ilgari surdi. Unga ko'ra, hukumat
hokimiyatni xalq qo'lidan topshiriq shaklida oladi va u xalq xohishiga ko'ra amalga
oshirishga majburdir. Agar bu irodani buzsa, odamlar o'zlariga berilgan
hokimiyatni cheklashlari, o'zgartirishlari yoki tortib olishlari mumkin. Bunday
hokimiyatni qaytarish vositalaridan biri hukumatni zo'ravonlik bilan ag'darish
bo'lishi mumkin. Russo g'oyalari o'zining keyingi rivojlanishini Buyuk Fransiya
inqilobi mafkurachilari nazariyasi va amaliyotida topdi.
So nggi ma rifat davri (XVIII asr oxiri — XIX asr boshlari) Sharqiy
ʻ ʼ
Yevropa mamlakatlari, Rossiya va Germaniya bilan bog liq. Nemis adabiyoti va
ʻ
falsafiy tafakkuri ma’rifatchilikka yangi turtki beradi. Nemis ma’rifatparvarlari
ingliz va frantsuz mutafakkirlari g‘oyalarining ma’naviy davomchilari bo‘lishsa-
da, ular o‘z asarlarida o‘zgarib, chuqur milliy tus oldi. I. G. Herder (1744—1803)
milliy madaniyat va tilning o ziga xosligini ta kidlagan. Uning asosiy ishi
ʻ ʼ
10
Мартинсон X. « Модернизм ». М ., 1986. 12-bet
31

Insoniyat tarixi falsafasi uchun g'oyalar (1784-1791) Germaniya jahon tarixiy va
falsafiy fani maydoniga kirgan birinchi fundamental klassik asar edi. Yevropa
ma’rifatparvarining falsafiy izlanishlari ko‘pgina nemis yozuvchilarining ijodi
bilan hamohang edi. kabi asarlar jahon miqyosida shuhrat qozongan nemis
ma'rifatining cho'qqisi edi Qaroqchilar (1781), Aldash va sevgi (1784),
Uollenshteyn (1799), Meri Styuart(1801) F. Shiller (1759–1805), Emiliya Galotti,
Dono Natan G.E.Lessing (1729–1781) va ayniqsa Faust(1808–1832) I.-V. Gyote
(1749-1832). Ma rifatparvarlik g oyalarini shakllantirishda faylasuflarʼ ʻ
G.V.Leybnis (1646—1716) va I.Kant (1724—1804) muhim rol o ynagan.
ʻ
Ma'rifatparvarlik davri uchun an'anaviy bo'lgan taraqqiyot g'oyasi 2009 yilda
ishlab chiqilgan Sof aqlning tanqidi Nemis klassik falsafasining asoschisiga
aylangan I. Kant (1724–1804).
Ma’rifatchilikning butun taraqqiyoti davomida “aql” tushunchasi uning
mafkurachilarining mulohazalari markazida bo‘lgan. Aql, ma’rifatparvarlar
nazarida, insonga ham ijtimoiy tuzilish, ham o‘zi haqida tushuncha beradi.
Ikkalasini ham yaxshi tomonga o'zgartirish, yaxshilash mumkin. Shunday qilib,
jaholat zulmatidan aql-idrok olamiga qadar tarixning qaytarib bo'lmaydigan
yo'nalishi sifatida tasavvur qilingan taraqqiyot g'oyasi asoslandi. Ilmiy bilim ong
faoliyatining eng yuqori va eng samarali shakli hisoblangan. Aynan shu davrda
dengiz sayohati tizimli va ilmiy xususiyatga ega bo'ldi. J.Roggevin (1659–1729),
D.Kuk (1728–1779), L.A.F.Laperuz (1741–1788) tomonidan Tinch okeanida
(Pasxa orollari, Taiti va Gavayi, Avstraliyaning sharqiy sohilida) geografik
kashfiyotlar yaratildi. tabiiy fanlar rivojlanishini rag'batlantirgan ushbu hududni
tizimli o'rganish va amaliy rivojlantirish uchun poydevor yaratildi. Botanikaga
K.Linney (1707–1778) katta hissa qo‘shgan. Ishda o'simlik turlari(1737) u flora va
faunaning minglab turlarini tavsiflab, ularga qo'sh lotincha nomlar berdi.
J.L.Buffon (1707–1788) “biologiya” atamasini ilmiy muomalaga kiritib, u bilan
“hayot haqidagi fan”ni bildiradi. S.Lamark (1744-1829) evolyutsiyaning birinchi
nazariyasini ilgari surdi. Matematikada I. Nyuton (1642–1727) va G. V. Leybnits
(1646–1716) deyarli bir vaqtda differensial va integral hisoblarni kashf etdilar.
32

Matematik tahlilning rivojlanishiga L.Lagranj (1736-1813) va L. Eyler (1707-
1783) yordam berdi. Kimyoviy elementlarning birinchi ro'yxatini zamonaviy
kimyo asoschisi A.L.Lavuazye (1743-1794) tuzgan. Ma’rifatparvarlik davri ilmiy
tafakkurining xarakterli jihati shundaki, u fan yutuqlaridan ishlab chiqarish va
jamiyat taraqqiyoti manfaatlari yo‘lida amaliy foydalanishga yo‘naltirilgan
edi.Maorifchilar o‘z oldiga qo‘ygan xalqni tarbiyalash vazifasi tarbiya va ta’lim
masalalariga e’tiborli munosabatda bo‘lishni talab qildi. Demak, kuchli didaktik
tamoyil nafaqat ilmiy risolalarda, balki adabiyotda ham namoyon bo'ladi. Sanoat
va savdoni rivojlantirish uchun zarur bo'lgan fanlarga katta ahamiyat bergan
haqiqiy pragmatist sifatida D.Lokk risolada gapirgan. Ota-onalar tarbiyasi haqida
fikrlar(1693). Ta'lim romani deb atash mumkin Robinzon Kruzoning hayoti va
ajoyib sarguzashtlari(1719) D. Defo (1660-1731). U aqlli shaxsning xulq-atvori
modelini taqdim etdi va didaktik nuqtai nazardan bilim va mehnatning shaxs
hayotidagi ahamiyatini ko'rsatdi. Ingliz psixologik romanining asoschisi
S.Richardson (1689–1761) asarlari ham didaktik xususiyatga ega. Pamela yoki
Fazilat mukofotlangan(1740) va Klarissa Xarlou yoki "Yosh xonimning
hikoyasi"(1748-1750) - shaxsning puritan-ma'rifatparvarlik ideali gavdalandi.
Fransuz ma’rifatparvarlari ham ta’limning hal qiluvchi roli haqida gapirdilar.
K.A.Gelvetsiy (1715-1771) asarlarida Aql haqida(1758) va Inson haqida(1769)
"atrof-muhit" ning tarbiyaga ta'sirini, ya'ni. turmush sharoiti, ijtimoiy tuzilishi, urf-
odatlari va odatlari. Russo boshqa ma'rifatparvarlardan farqli o'laroq, aqlning
chegaralanganligini bilardi. Risolada Fanlar va san'at haqida(1750) u ilm-fanga
sig'inish va taraqqiyot imkoniyati bilan bog'liq bo'lgan cheksiz optimizmni shubha
ostiga qo'ydi va sivilizatsiya rivojlanishi bilan madaniyatning qashshoqlashuvi
borligiga ishondi. Ushbu e'tiqodlar bilan bog'liq bo'lgan Russoning tabiatga
qaytishga chaqiruvlari. Inshoda Emil yoki Ta'lim haqida(1762) va romanda Julia
yoki Yangi Eloise(1761) u bolaning tug'ilishidan keyin jamiyat ta'siri ostida unda
shakllanadigan illatlar va yomon moyilliklardan xoli tabiiy qobiliyatlaridan
foydalanishga asoslangan tabiiy tarbiya kontseptsiyasini ishlab chiqdi.
33

XULOSA
Ma'rifatparvarlik tafakkuri ham ideal davlatning, ham ideal shaxsning utopik
modellarini qurishga qaratilgan edi. Shuning uchun 18-asr “utopiyaning oltin
davri” deb atash mumkin. O'sha davrdagi Evropa madaniyati dunyoning aql va
adolat qonunlariga ko'ra o'zgarishi haqida hikoya qiluvchi juda ko'p roman va
risolalarni keltirib chiqardi, - iroda J. Mellier (1664–1729); Tabiat kodeksi yoki
uning qonunlarining haqiqiy ruhi(1773) Morelli; Fuqaroning huquq va
majburiyatlari to'g'risida(1789) G.Mably (1709-1785); 2440(1770) L.S. Mercier
(1740-1814). D.Svift (1667–1745) romanini bir vaqtning o‘zida utopiya va
distopiya deb hisoblash mumkin. Gulliverning sayohatlari(1726), bu ma'rifatning
ilmiy bilimlarni mutlaqlashtirish, qonunga va tabiiy insonga ishonish kabi
fundamental g'oyalarini rad etadi. Ma’rifatparvarlik davri badiiy madaniyatida
davrning yagona uslubi, yagona badiiy til mavjud emas edi. Shu bilan birga, unda
turli xil stilistik shakllar mavjud edi: kech barokko, rokoko, klassitsizm,
sentimentalizm, pre-romantizm. San'atning turli turlarining nisbati o'zgardi.
Musiqa va adabiyot birinchi o'ringa chiqdi, teatrning roli oshdi. Janrlar
ierarxiyasida o'zgarishlar yuz berdi. 17-asrning "buyuk uslub" tarixiy va mifologik
rasmlari o'z o'rnini maishiy va axloqiy mavzulardagi rasmlarga berdi (J.B. Charden
(1699-1779), V. Xogart (1697-1764), J.B. Grez (1725-1805). portret janrida
ulug‘vorlikdan intimlikka o‘tish kuzatiladi (T.Geynsboro, 1727-1788, D.Reynolds,
1723-1792) Teatrda burjua dramasi va komediyasining yangi janri paydo bo‘ladi,
unda yangi qahramon, a. uchinchi mulk vakili, sahnaga chiqariladi -
P.O.Beaumarchais (1732–1799). Sevilya sartaroshi(1775) va Figaroning
nikohi(1784), C. Goldoni (1707–1793) tomonidan Ikki xo'jayinning
xizmatkori(1745, 1748) va Mehmonxona egasi(1753). Jahon teatri tarixida R. B.
Sheridan (1751–1816), G. Filding (1707–1754), C. Gozzi (1720–1806) nomlari
sezilarli darajada ajralib turadi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. 1998.
2. Vsemirnaya istoriya v 12 tomax. T. 5-7. M. 1960.
3. Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986.
4. Novaya istoriya. 1 period. Pod red. E.E.YUrovskoy. M. 1983.
Novaya istoriya stran Evropbi i Ameriki.T.1. Pod red.
E.E.YUrovskoy.M.1998.
Asosiy adabiyotlar
1. Klod David. Frans Kafka. Pleyado. Parij , 1976-1989.
2. Краткая литературная энциклопедия в 9 томах М., 1971.
3. Мартинсон X . «Модернизм». М., 1986.
4. Max Brod . Veixweiflung und Eriosung im Werk F. Kafkas.- Francfort-sur-
le-Main, 1959.
4. Istoriya diplomatii v 5-ti tomax. M. 1961-1965.
5. Istoriya Italii v 3-x tomax. M, 1970-1971.
6. Jahon tarixi . ( G ’ arb mamlakatlari 1640-1918 yy ). O ’ quv - uslubiy
qo ’ llanma . Tuzuvchi Xolliev A . G . T . 2002.
7. Mualliflar jamoasi. YAngi tarix. T.1. T. 1967.
Qo ’ shimcha adabiyotlar
1. Сартр Ж. П. Объяснение «Постороннего». «Назват вехи
своими именами» М., 1986.
2. Tilavoldi Jo ‘rayev. JeymsJoys. Toshkent, «Navro‘z», 1993.
3 . Теория литеруры. Том IY . Литературной процесс. Москва,
36

Int ernet say t lari v a axborot port allari
1. www.uz.denemetr.com
2. www.el.tfi.uz
3. www.elibrary.nammpi.uz
4. www.eduportal.uz
5. www.uz.wikipedia.org
37

FRANSUZ MARIFATCHILIGI

Купить