Frazeologik birikmalarni tarjima qilish (to make va to do fe`llari asosida) - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	75.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Frazeologik birikmalarni tarjima qilish (to make va to do fe`llari asosida)

Купить

Frazeologik birikmalarni tarjima qilish (to make va to do fe`llari asosida) Mundarija: KIRISH …………………………………………………………………………... I.Bob. Tarjima nazariyasi va frazeologik birikmalar haqida tushunchalar 1.1. Tarjima tushunchasining mazmuni va mundarijasi……………………… 1.2. Tarjimada illuzionizm va shartlilik. Tarjima va interpretatsiya………….. 1.3. Adabiy aloqa va badiiy tarjima. Badiiy tarjimada estetik did………… 1.4. Hozirgi zamon ingliz tilida frazeologik birikmalar va ularning qo`llanishi……………………………………………………………………….. II. Bob. “To make” va “to do” fe`llari bilan keladigan frazeologik birikmalar va ularni tarjima qilish yo`llari 2.1. Hozirgi zamon ingliz tilidagi frazeologik birikmalarni tarjima qilish usullari……………………………………………………………………………. 2.2.Hozirgi zamon ingliz tilida to make va to do fe`llarining

Men bitiruv malakaviy ishimning kirish qismini boshlashdan oldin kelajagi buyuk Mamlakatimizda Yurtboshimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bo`lmasdan tinch-totuv yashashi va farovonligi yo`lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan g`urur va iftixorga to`lib , Prezident ko`rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma`ruza va nutqlari bo`yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdim. Ma`lumki, ma`naviyatni shakllantirishga bevosita ta`sir ko`rsatadigan eng muhim hayotiy omillardan biri , bu ta`lim - tarbiya tizimi bilan chambarchas bog`liqdir. Bizning ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo`lmish ilmu-ma`rifat , ta`lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng

farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo`lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish - ta`lim tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo`lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta`lim-tarbiya ishini uyg`un holda olib borishni talab etadi. Ta`limni tarbiyadan, tabiyani esa ta`limdan ajratib bo`lmaydi - bu Sharqona qarash, Sharqona hayot falsafasi. Bu haqda fikr yuritganda, men Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot- yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” degan chuqur ma`noli so`zlarini eslayman. Shuning uchun ham mustaqillikning dastlabki yillaridanoq butun mamlakat miqyosida ta`lim va tarbiya , ilm-fan, kasb-hunar o`rgatish tizimlarini tubdan isloh qilishga nihoyatda katta zarurat sezila boshladi. 2

Milliy dasturdan ko`zlangan maqsad va vazifalarni to`la amalga oshishi birlamchi navbatda, mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy muhitning yanada yaxshilanishiga olib keladi, jamiyatda yangi shaxs-komil insonlar vujudga keladi.Ular zamon talablariga javob beradigan, vatanparvar, chuqur tafakkurga ega, o`z diyorining buyukligini ta`minlashga qodir insonlar bo`lib yetishadilar. Ikkinchidan, Kadrlar tayyorlash milliy dasturining kishilik jamiyatida oz` o`rnini topish jarayonini tezlashtiradi. Zero, har bir inson o`smirlik, ya`ni voyaga yetish arafasidayoq jamiyatda o`z o`rnini topa olish va belgilay bilishi lozim. Uchinchidan, Milliy dasturning amalga oshirilishi jamiyatda mustaqil fikrlaydigan shaxsning shakllanishiga olib keladi. Bunday shaxslarning ko`payishi jamiyatda ongli hayot kechirish tizimi

KIRISH Bitiruv malakaviy ishining maqsadi tarjima samarasini oshirish bilan bir qatorda ilmiy va adabiy tarjima nazariyasi va frazeologik birikmalarga taalluqli bir qancha olimlar ishlarini ko`rib chiqish hamda frazeologik birikmalarni tarjima qilish yo`llarini o`rganish. Mavzuning ilmiy-nazariy qiymati shundan iboratki, tarjimaning muqobil ekvivalentini oshirish uchun turli tillar grammatik strukturasini, so`zlar miqdori, hajmi va kaloritdagi farqlar ta`sirini kamaytirishni ilmiy tarzda berish, ya`ni adabiy aloqa va badiiy tarjimada estetik did, hozirgi zamon ingliz tilida frazeologik birikmalar va ularning qo`llanishi va iborlarning natijasini yaxshilash haqida boradi. Mavzuning dolzarbligi . Uzluksiz ta`limda tarjima haqida ish olib brogan bir qancha olimlar fikrlari o`rganilib, o`z fik

nazariyasi va frazeologik birliklar haqida umumiy nazariy tushunchalar” deb nomlanib, tarjima haqidagi nazariy fikrlar, tarjimonning interpretatsiyaviy mavqei, tarjimada estetik did masalalari va illuzionizm muammolari ko`rsatib berilgan. Bundan tashqari frazeologik birliklar haqida umumiy nazariy fikrlar ko`rsatilgan. II bob esa “ “ to make” va “to do” fe`llari bilan keladigan frazeologik birikmalar va ularni tarjima qilish yo`llari” deb nomlanib, frazeologik birikmalarini tarjima qilish yo`llari , usullari haqida ma`lumotlar berilgan. Bundan tashqari aynan “to make” va “to do” fe`llari bilan keladigan frazeologik birliklarning tarjimalariga oid bir qancha misollar keltirilgan.

I.Bob. TARJIMA NAZARIYASI VA FRAZEOLOGIK BIRIKMALAR HAQIDA TUSHUNCHALAR 1.1. Tarjima tushunchasining mazmuni va mundarijasi Tarjima nima ? Bir tilda yozilgan kitobni ikkinchi tilga o`girish , - deb javob beradi bir kishi . Boshqa odam esa bu ta`rifga e`tiroz bildiradi. - Tarjima qilinayotgan narsa, bordi-yu, kitob emas, balki og`zaki nutq bo`lsa-chi? Bunday taqdirda: tarjima - bu bir tilda bayon qilingan fikrni o`zga tilda so`zlovchi kishilarga tushuntirib berishdan iborat. - O`girilayotgan narsa unisi ham emas (kitob), bunisi ham emas (og`zaki nutq) , balki - kinofilm deb faraz qilaylik - bahsga aralashadi uchinchi shaxs. – Filmlar ham tarjima qilinadiku, shunday emasmi? – deydi u . – Bas, tarjima bir tilda rol ijro etayotgan aktyorning nutqini ikkinchi, uchinchi va hokazo tillarga o`tkaz

Tarjimaning bosh xossasi uning boshqa til bilan qayta yaratishdan iborat ijodiy jarayon , so`z san`ati ekanligidir . Masalan, balet ham san`at, ammo so`z san`ati emas, u yerda umuman nutq ishtirok etmaydi ham. Muallifning muddaosi , asarning g`oyasi , balerinaning mahorati - bular hammasi musiqa , raqs, harakatlar bilan ifoda etiladi. Tasviriy san`atning asosiy quroli bo`yoq, san`atkorning dasturi – mo`yqalamdir. Binobarin, balet, tasviriy san`at obidasi, musiqa asari, haykaltaroshlik namunasi va hokazolar bir tildan boshqa tillarga tarjima qilish haqida gap bo`lishi mumkin emas. So`zning fikrni ifodalash xususiyati, ta`sir quvvatiga asoslangan san`at sohasigagina tarjimani tadbiq etish mumkin. Badiiy tarjima - badiiy ijod sohasidir. Chunki tarjimaning bo`lak sohalaridan farqli o`laroq, b

aytganda , gapning tuzilishi taxminan 50 % o`zgartirildi. Mana endi o`nlab so`zlardan iborat katta gaplar , o`nlab gaplardan tuzilgan abzaslar , minglab abzaslarni o`z ichiga olgan boblar, butun boshlik asarlarni o`z tilida qayta yaratish uchun tarjimondan qanaqa lisoniy kashfiyotlar talab etilishini ko`z oldimizga keltirib ko`raylik! Eng sodda va yengil yozilgan kichkina kitobchani o`zbek tiliga o`girish uchun taxminan 3500-4000 ta so`zni bilish talab etiladi. L.N. Tolstoyning “Anna Karenina” romanini o`zbek tiliga yoki Alisher Navoiyning “Lison ut- tayr” dostonini rus tiliga ag`darish uchun tarjimon qancha so`z bilishi kerak? Bu tarjimalarda qo`llanilgan so`zlarning soni hisoblab chiqilgani yo`q va buning hisobiga yetish ham amri mahol. Tarjima - miqdoriy tushuncha , hisob-kitob ishi ema

ko`rinishini ham hisobga olinsa, ana o`shandagina insoniyat qo`lidagi bu ajoyib vositaning mazmuni to`la ayon bo`ladi. Til mehnat asosida yaratilar ekan, u inson hayoti va faoliyatining barcha tomonlarini aks ettiradi. Lekin tilni ilmiy o`rganish bilan uni amaliy bilish o`rtasida farq bor. Bir xalqning tilidan boshqa xalqning tiliga tarjima qilish uchun esa har ikkala xalqning tilidan chuqur xabardor bo`lish talab etiladi. Bundan tashqari, tarjimon o`zi o`girayotgan kitobda tasvirlangan xalq hayoti, tarixi, madaniyati, uning urf-odatlarigacha bilishi lozim. Bular esa umumiy tarjima muammosining g`ayrilisoniy (ekstralingvistik) masalalardir . Tarjima tushunchasining ma`nosi juda keng . Bir tildan ikkinchi tilga badiiy adabiyot: she`r, dramatic va nasriy asarlar, fanning turli-tuman sohalari

ADAPTATSIYA - soddalashtirish , qiyin tekstlarni soddalashtirib berish demakdir. Tarjima xillari : 1. Bir tildan ikkinchisiga - qardosh yoki qardosh bo`lmagan tilga tarjima qilish . 2. Adabiy tildan -uning biron shevasiga va biton shevadan - adabiy tilga yoxud bir tilning shevasidan boshqa adabiy tilga tarjima qilish. 3. Qadimiy davr tilidan o`sha tilning hozirgi zamonaviy holatiga tarjima qilish. Asl nusxada ifodalangan fikr bo`lak tilda ham xuddi asldagidek to`la , aniq va ta`sirchan bo`lishi lozim. Bundan tashqari, tarjima o`sha asar o`girilgan til normasiga mos, muvofiq bo`lishi darkor. Tarjima protsessida ikki holat ro`y beradi. Birinchidan, tarjima qilish uchun dastavval o`girilayotgan narsani tushunish, aniqlash va talqin qilish kerak. Bu esa ona tilida ro`y beradi. Boshqacha aytga

adiblari bunday tushunchani “chevurish”, “ag`darish”, “o`tkazish”, “qaytarish” singari atamalar bilan ifoda etganlar. Ko`p yillar davomida “tarjima” sharh, tafsir, bayon qilish , tushuntirish ma`nolarida ham qo`llanilib kelingan. Umuman , tarjima deganda , bir tilda yozilgan matn yoki aytilgan nutqning boshqa tilda qayta yaratilishi tushuniladi. Shu ma`noda tarjima xalqlar, millatlararo aloqa vositasi hisoblanadi. Tarjima hozirgi jamiyatimizning juda ko`p sohalarida amalda qo`llanib keladi: telegraf axborotidan tortib, ilmiy- texnikaviy ma`lumotlargacha tarjima vositasida bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga yetkaziladi. Shunga ko`ra , tarjimaning turlari ham ko`p : rasmiy xabarlar va gazeta materiallari tarjimasi, siyosiy –publitistik adabiyot tarjimasi , ilmiy texnikaviy adabiyot tarjimas

amalga oshirilgani sari , tarjima jarayonining ichki dialektik ziddiyatlari shunchalik muayyanlash boradi. Chunki bu talab bir vaqtning o`zida asarni ham “o`z” adabiyotimiz hodisasiga aylantirishni , ham uning o`zga xalq ijodi namunasi ekanligi, “xorijiy kelib chiqishini” ko`rsatishni nazarda tutadi. Bunday qaraganda , tarjimon hal qilib bo`lmaydigan muammolar qarshisida turadi: a) u ijodkor, lekin o`zganing ijodi bilan ish ko`radi; b) vatan adabiyoti ravnaqi yo`lida zahmat chekadi, ayni vaqtda originalning milliyligini saqlashi lozim; d) u o`tmish obidasini zamonaga xizmat qildiradi, shu bilan birga , kitobxonda o`tmish to`g`risida tasavvur berishi talab qilinadi. Badiiy tarjima nusxa ko`chirish emas, balki interpretatsiyadir . Tarjimonning estetik e`tiqodi uning ixtiyoridan tashqari , ta

yangi o`quvchilarga yetjazishga bel bog`lagan kishi. Buning uchun u muallif darajasida predmetni puxta bilishi darkor. Bundan tashqari , muallifning boshqa adib farq qiladigan jihatlari , badiiy uslubini chuqur idrok qilishi lozim . Shunday bajarilgan tarjima ijodiy aniq tarjimaning talabiga javob beradi. Tarjimonlik iste`dodining o`z xususiyatlari bor. 1.2. Tarjimada illuzionizm va shartlilik 5 . Tarjima va interpretatsiya Illuzionistik usul asarda hamma narsa xuddi “chindan sodir bo`layotganday to`g`ri” , ishonadigan qilib tasvirlashni talab etadi. Buning yorqin misoli sifatida illuzionistik teatrni ko`rsatish mumkin. Bunda aktyorga did bilan tarixiy ust - bosh kiydiradilar , dekoratsiyalar yasaydilar. Romanda ham go`yo avtorning daxlsizligi orqali voqea sodir bo`lgan faktlarning ob`yekt

asar ijodkori o`z romanida tasvirlayotgan voqea-hodisalarning “aynan o`ziday” ekanligini ta`minlashda real hayotda chindan sodir bo`lgan voqealarni asos qilib oladi. Turgan gap, yozuvchi hayot hodisalarini quruq bayon etmaydi - u naturalist emas. Adib badiiy to`qimalar yordamida voqealar tasvirini zamon va makon ichida - o`zga joy va boshqa vaqtga ko`chirganida ham o`z o`quvchisini bunga ishontiradi. Tarjomin bo`lsa ikkilamchi voqelik - avtor originali doirasida ish ko`radi. Bunda asl nusxa ortidagi hayotni bilish tarjimonga qo`l kelsa ham (undan bu narsa qattiq talab qilinadi) , ammo u birlamchi voqelik - asarda tasvirlangan voqealarning “hayotiy asli” o`z tarjimasiga qandaydir o`zgarishlar , tuzatishlar kirita olmaydi. Boshqacha aytganda , tasvirlangan voqealar talqiniga bevosita aralash

barcha dostonlari va pyesalariga temuriylar davri Movarounnahri va Xurosoni ham Yelezaveta Angliyasining xususiyatlari singdirilgan. Chunonchi , XII asrda Daniyadagi saroy ahli o`rtasidagi munosabatlar , XVI asrdagi ingliz saroyidagi munosabatlarning o`zginasi; Qadimgi Rim fuqarolari o`zlarini Uyg`onish davri inglizlariday tutadilar. Shekspir juz`iy va tafsiliy narsalarda tarixiy haqiqatdan chekinadi , buning evaziga uning tarixiy konsepsiyasi keng quloch yozadi, chunki u qadimgi Rim voqealariga o`z shaxsiy hissiyotlari nuqtai nazaridan emas, balki o`ziga zamondosh bo`lgan inglizning nigohi bilan qaraydi 6 . Yuqorida aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki, ob`yektiv voqelikni - badiiy voqelikdan , turmushda uchraydigan faktni - badiiy faktdan farqlamoq kerak . Sezar hukmronlik qilga

tashlashi talab etiladi, chunki Shimoliy amerikalik hindular sirayam ko`k ko`z bo`lmaganlar , aksincha , ular ko`k ko`z oq tanlilarning nigohida moviy osmon aks etganiga dastlab hayron qolganliklari dallil keltiriladi. Voqelik bilan badiiy asar o`rtasidagi tafovut e`tiborga olinmasa , ana shunday hol yuz berishi mumkin. Ba`zi tarjimonlar san`atkordan ko`ra ko`proq filolog bo`lganliklarida asl nusxada turmush faktlaridan chetga chiqilgan o`rinlarda uni tuzatish mayli paydo bo`ladi. Biroq Irji Leviyning fikricha , barhayot muallif bilan hamkorlikda ayrim mayda – chuyda narsalarni tuzatsa bo`ladi, lekin tabiatning shoirona tasviri aro “botanic va zoologik tadqiqotlar” o`tkazish g`irt bema`nilikdir. Tarjima qilishdan maqsad asl nusxani (axborot) egallash , saqlash va yetkazishdir, lekin o`z pr

Asarni o`z tiliga o`girish maqsadida qo`lga olgan tarjimonning asl nusxani anglashi 3 bosqichdan iborat: 1-bosqichda, matn so`zma –so`z , ya`ni filologik tarzda idrok qilinadi. Bu bosqichda bir qancha tarjima qusurlari ro`y berishi mumkin: boshqa tildagi bir so`zni xuddi shunday jaranglaydigan bo`lak so`z bilan qorishtirish; yaqin tillarda soxta ekvivalentlar domiga tushib qolish; kontekstni noto`g`ri o`zlashtirish, ayrim xos so`zlarning ma`nosiga tushunib yetmaslik, muallifning muddaosini anglamaslik. 2-bosqichda , uslubiy omillarga e`tibor qilinadi. Tekstni to`g`ri o`qigan kitobxon lisoniy ifodaning uslubiy omillarini ham amglaydi , ya`ni kayfiyat, piching yoki fojiaviy ma`no, ohangdorlik yoxud voqeani quruq bayon qilishga moyillik va hokazo. Rosmana kitobxon barcha bu sifatlarni anglab

tarjima tekstiga o`tish” dan iborat muxtasar psixologik jarayondan ancha murakkab , lekin yagona ijodiy mukammal: “Asl nusxa tekstidan – tasavvur qilingan voqelik orqali - tarjima tekstiga o`tish” . Turgan gapki , tarjimonni muxtasar jarayon o`ziga ko`proq rom qiladi, chunki u ancha qulay : voqelikni qayta yaratish esa tarjimondan keng tasavvurga ega bo`lishni hamda tekst interpretatsiyasi ustida ijodiy mehnat qilishni talb etadi. Voqelikni qayta yaratish metodikasini ishlab chiqish tarjima estetikasining ilk shartlaridan biridir . Gap tarjimonning personajlar , ular o`rtasidagi konflikt sabablari, voqea sodir bo`ladigan muhit va hokazolar haqida umuman konkret tasavvurga ega bo`lishi xususidagina emas, balki tarjimonning ancha keng xabardorligi masalasida boryapti: tasvirlanayotgan voqeal

o`rtasida fikrni ifodalash tarzida semantic o`xshashlik bo`lmaydi , binobarin , lisoniy aniq tarjimaning bo`lishi mumkin emas, asarni faqat interpretatsiya qilish mumkin. Ko`pincha shunday bo`ladiki, tarjimonning tili nusxa tili singari keng va rang –barang ifodalashga imkon bermaydi , bunday haolda tarjimon faqat ma`noning bir qismini ifodalashda eta oladigan birmuncha tor semantic birlikni tanlaydi. Buning uchun ham u tekst ortida turgan voqelikni bilishi lozim . Asl nusxa muallifidan voqelikni to`g`ri interpretatsiya qilish talab etilsa , tarjimondan - asl nusxani to`g`ri interpretatsiya qilish talb qilinadi. Bunda quyidagi 3 nuqtaga e`tiborni qaratish lozim: a) asarning ob`yektiv ma`nosini aniqlash; b) tarjimonning interpretatsiyaviy mavqei; c) shu mavqedan turib asarning ob`yektiv moh

Shu sababdan tarjimon matnga o`z yurtiga xos so`zlar yoki ularga ishora qiluvchi bo`lak parchalarni hadeganda kiritavermasligi lozim. Bundan tashqari, asl nusxani siyqalashtirishning eng sezilarli usuli - bu uslubiy nomunosiblikni paydo qilish, asarga unda mavjud bo`lmagan , lekin tarjimon sevadigan estetik sifatlarni bag`ishlashdir. Tarjimonning burchi matnga o`zining sub`yektiv munosabati va aloqadorligini minimumga keltirish , tajima qilinayotgan asarning mohiyatiga maksimum yaqinlashishdan iborat. Tasvirga mos bo`yoqlarni tanlay olmagan rassom o`z tasavvuridagi manzarani qog`ozga tushira olmaydi; yaratmoqchi bo`lgan obrazning ichki ruhiy dunyosini tushunib yetmagan aktyor „o`z“ rolini tuzuk talqin eta olmaydi , voqealar yoki hissiyotlar mazmuniga mos ohang topa bilmagan shoir yoxud bas

ma`naviy boyligi , ya`ni adabiyot va madaniyati bilan uzviy aloqa o`rnatgan taqdirdagina o`zlarining adabiyoti va madaniyatini keltira oladilar. Alohida olingan har bir milliy adabiyot mavqeidan turib qaralsa , tarjima ko`proq rang-baranglik , xilma-xillikka qulaylik tug`diruvchi omil sifatida namoyon bo`ladi. Lekin , ikkinchi tomondan , tarjima bir qancha yetakchi nasriy, she`riy yoki dramaturgiyaviy uslublarning butun jahon bo`ylab tarqalishiga ko`maklashadi va shunga ko`ra, jahon adabiyoti mavqeidan turib qaraganda , birlashtiruvchi omil sifatida anmoyon bo`ladi. Shunday qilib , tarjima jahon adabiyoti taraqqiyoti tomon yo`naltiruvchi kuchdir. Biroq shu bilan birga , original adabiyot taraqqiyoti bu jarayonga qarshilik ko`rsatadi: hozircha biz milliy adabiyotlarning qo`shilishidan ko`ra

qilingan „Ming bir kecha“, „Kalila va Dimna“ kitoblariga ishlangan son- sanoqsiz rasmlar, Hofiz g`azallari , Umar Xayyom ruboiylariga ilova qilingan miniatyuralar va boshqa suratlar kolleksiyasini to`plab, ularning badiiy - tasviriy ko`rgazmasini tashkil etishning iloji topilganda edi, arablar , hindlar , forslarning moddiy ham ma`naviy hayotini nemis, ingliz, fransuz , ispan , italyan va boshqa xalqlar san`atkorlari qanday atsavvur qilganliklari bilan tanishish juda maroqli bo`lardi. … Veymar shahrida Gyotening bir byusti borki, uni shoirning o`zini hech qachon ko`rmagan fransuz haykaltaroshi Iogann Faltter yasagan va mazkur byust tasvirini u Gyotega xat bilan qo`shib yuborib, uning siymosini xuddi shunday tasavvur etishini aytgan , deb hikoya qilgandi A.K.Tolstoy. Byust ham chakki emas v

Tadqiqotchi B. Do`stqorayev Hamza Hakimzoda Niyoziyning „Boy ila xizmatchi“ dramasi tarjimoni Muhiddin Aminzoda haqida ma`lumot beradi. 8 Tarjimon gohi o`rinlarda o`zbek tilida go`zallik ma`nosini beruvchi so`zlarning tojik tilida shu ma`noni anglatmasligini hisobga olib , ijodiy erkinliklarga yo`l qo`yadi . Masalan , boyning Jamila haqida aytgan „Hisobsiz kokil , qo`ng`ir sochlariga nima deysan“ gapidagi „qo`g`ir“ so`zi aynan tarjima qilinsa , tojik o`quvchisining nazdida go`zallik … xunuklashib qolishi turgan gap. Shu sababli Jamilaning sochiga taalluqli sifat-miqdor bilan almashgan (qo`ng`ir soch - „uzun soch“ deb berilgan). Umuman olganda , did xalqlarda qotib qolgan tushuncha emas, balki tarixan o`zgaruvchan kategoriyalar jumlasiga kiradi . Badiiy asarda aks etgan bir xalqning hamda m

ishlatilib turgan, endilikda uning o`ziniki bo`lib ketgan , ammo kelib chiqishi jihatidan boshqa tillarga mansub so`zlar asosida… „jug`rofiy – lingvistik xarita“ tuzilsa , juda qiziq manzara hosil bo`lar edi! Bunday taqdirda o`zbek tilining lug`atida jahondagi qaysi va qancha tillarning so`zlari „qatnashayotganini“ , shu tariqa tilimizning internatsional aloqalarini yana ham konkretroq tasavvur qilar edik. Tarjimonning ijodkorligi til sohasi bilan chegaralangan . U yangi ifoda vositalari yaratish (neologizmlar) bilangina emas, balki xorijiy iboralarni o`z muhitida assimilyatsiya qilish (ekzotizmlar) bilan ham milliy adabiyotini yangi lisoniy vositalar bilan boyitadi. Xorijiy vositalarni idrok etish va ona tilida muqobil yangiliklar yaratish faqat leksemalar bilangina chegaralanmaydi , balk

tashqariga chiqib ketganini o`zi ham bilmay qoladi. Til bilan o`ynashayotgan tarjimon ham kitobxonga yoqaman deb bachkana qiliqlar qiladi. Holbuki, tarjimonning asarda ishtiroki qanchalik sezilmasa, shuncha yaxshi. Albatta, milliy adabiyotning pinhoniy ifoda vositalari ro`yobga chiqarishiga imkon beradigan uslubiy unsurlarni tarjimaga olib o`tish uchun lisoniy ijodkorlikka yo`l ochish kerak. Vatan adabiyotida taraqqiy etmagan yoki boshqa yo`nalishdan ketgan janrlarni tarjima qilganda , o`z she`riyatimizni boyitishning juda qulay imkoniyati tug`iladi. Har bir davrda istagan ikki milliy adabiyotning taraqqiyotida bunday tafovutlarni ko`plab topish mumkin. 1.4. Ingliz tilidagi frazeologik birikmalar haqida umumiy tushuncha So`zlar birikmasi birdan ziyod so`zdan tashkil topsa ham, yagona umumi

leksik ma`nolariga bog`liq bo`lmagan ma`lum semantic tarkibiy qismning tashuvchisi hisoblanadi. Biz shunga o`xshash birikmalarning qurilish ma`nosi bilan uni tashkil etuvchilarining leksik ma`nosini farqlashimiz lozim. Bundan tashqari so`z birikmalarining ma`nolari ba`zi g`ayrilisoniy omillarga – mahalliy so`zlovchilarning odatiy vaziyatlarda ishlatishlariga bog`liq bo`lishi haqida tez-tez bahslar bo`lib o`tadi. So`zlar leksik birliklar , frazalar yoki so`z birikmalari yasash uchun bir- biriga qo`shib tuziladi . Leksikologiya so`zlar , so`z yasaydigan morfemalar va so`z birikmalari bilan aloqadorligini esga olishimiz lozim. So`z birikmalari qurilish va semantic bog`lanishlari bilan farqlanadi. Ba`zi so`z birikmalari , masalan, at least, point of view , by means , to take place va h.k . fun

So`zlar ma`lum bir kontekstda , masalan, boshqa so`zlar bilan birikma hosil qilib qo`llaniladi . Masalan, otli so`roqlar vital, pressing, urgent, delicate kabi sifatlar bilan birikib keladi. So`zning turli birikmalarda kela olish xususiyati leksik valentlik deyiladi. So`zlarning leksik valentlik doirasi ingliz tilidagi so`zlarning ichki tuzilishi bilan chegaralangan . Shunga ko`ra , to raise va to lift sinonimlar , ammo birinchi so`zgina otli so`roqlar bilan kela oladi. To take , to catch, to seize , to grasp sinonimlar , ammo ular turli xildagi birikmalarni hosil qiladi: To take - exams , measures, precautions; To grasp - the truth , the meaning . So`zlar odatda nutqda klishelar hosil qiladi . Turli tillarda o`zaro aloqada bo`lgan so`zlarning leksik valentligi bir xil emas, chunki bu till

So`zning grammatik valentligi turlicha bo`lishi mumkin. Grammatik valentlik so`z tegishli bo`lgan so`z turkumlari doirasi bilan chegaralangan bo`ladi. Masalan, ingliz tilidagi hech bir sifatdan keyin shaxsi ma`lum fe`l kela olmaydi. Yana, grammatik valentlik tilning ichki tuzilishi bilan chegaralangan bo`ladi. Masalan, to suggest va to propose sinonimlardir. Har ikkalasidan keyin ot kela oladi, ammo faqat to propose fe`lidan so`ng fe`lning infinitive shakli kela oladi - to propose to do smth. Clever va intelligent ham bir xil grammatik valentlikka ega , ammo faqat clever so`zi A+prep+N shaklli so`z birikmasi hosil qiladi, masalan , clever at math. Tuzilish jihatidan so`z birikmalari turli yo`llar bilan ta`riflanadi .So`z birikmalari tartibi va tarkibiy qismlarining joylashishiga ko`ra tavs

Predikativsiz so`z birikmalari qismlari o`rtasida sintaktik aloqaning turlariga ko`ra teng va tobe bog`lanishga bo`linadi. Misol, a red flower , a man of freedom kabi birikmalar tobe predikativsiz birikmalardir . day and night, do and die lar esa teng bog`lanishli predikativsiz birikmalardir . So`z birikmasining leksik ma`nosi tarkibiy qismlarining umumiy leksik ma`nosi deb ta`riflanadi. Ammo shunga qaramay , umumiy leksik ma`no har doim ham so`z birikmasi tarkibidagi barcha so`zlarning ma`nolari yig`indisidan iborat bo`lmaydi. Qoidaga ko`ra, birikmadagi so`zlarning ma`nolari o`zaro bog`langan va so`z birikmasining ma`nosi o`z –o`zidan tarkibiy qismlarning leksik ma`nosidan ustun turadi. O`zaro tobelik polisemantik so`zlardan yasalgan so`z birikmalarida yaqqol ko`rinadi. Masalan, the blind

2.Morfologik motivatsiya - ma`no va morfologik tuzilish o`rtasidagi aloqadir. Morfologik motivatsiyaning asosiy alomati bu morfemalar o`rtasidagi aloqalardir. Bir morfemali so`z motivatsiyaga ega bo`lmaydi. Ex – morfemasi insonlar haqida gapirganimizda sobiq, oldingi ma`nolarini beradi ( ex-wife, ex-president ). Re- qayta degan ma`noni beradi - rebuild, reunite. Boshqa tillardan kirgan so`zlarda motivatsiya yo`qolib boradi ( expect, export, recover ). Morfologik motivatsiya asosan yangi, shu asrda paydo bo`lgan va qo`llanilgan so`zlarda aniq-ravshan ko`rinadi. Eski so`zlarda motivatsiya- etimologik ko`rinishda namoyon bo`ladi. So`zning struktur qolipi ham juda muhim: finger ring va ring-finger . Birikkan so`zlardagi leksik ma`no bir xilligiga qaramay , ma`nolar o`ratasidagi farq qismlarnin

Qachonki so`z ma`nosi va formasi o`rtasidagi bog`lanish mos kelsa , bunday so`z motivatsiyaga ega bo`lmaydi (tilning hozirgi rivojlanish bosqichida) . Motivatsiyasiz bo`lib ko`ringan so`z , hozirda o`zining asosini yo`qotgan bo`lishi mumkin. Earn - earnian – to harvest (yig`moq , yig`ib olmoq), ammo hozir bu so`z asosga ega emas. Yuqorida aytilganidek semantic motivatsiya birikma a`zolarining ko`chma ma`noda qo`llanilishida namoyon bo`ladi. Watchdog – a dog kept for watching property, (morfologik asosli); - awatchful human guardian (semantic asosli). Har bir tilning so`z boyligi doimiy rivojlanishda bo`ladi. Bugungi kundagi motivatsiyasiz so`zlar , asoslarini yo`qotgan bo`lishlari mumkin. Asoslarni ba`zi kishilar payqab, ba`zilar payqamay qolishsa , shu so`zning asosi yo`qolib borayotgan b

Bir xil tuyuladigan so`z birikmalari ba`zida o`zlarining semantic izohlariga ko`ra asosga ega bo`ladi yoki ega bo`lmaydi. Shunga ko`ra , “apple sauce” olmadan qilingan sous ma`nosida kelsa asosga ega hisoblanadi, ammo “safsata, bekor gap” ma`nosida kelsa umuman asosga ega bo`lmaydi. So`z birikmalari ham xuddi so`zlardek asos jihatdan analiz qilinadi. Barcha erkin birkmalar to`liq asosga ega bo`lishadi. Asosga ega bo`lmagan so`z birikmalari odatda frazeologik birliklar yoki idiomalar deyiladi. Ingliz tili frazeologiyasini o`rganishning boshlanganiga uncha ko`p bo`lgani yo`q. Ingliz va Amerika tilshunoslari qoidaga ko`ra kelib chiqishi, uslubi , qo`llanishi va yana boshqa xususiyatlari bilan qiziqtirgan turli so`zlarni , so`z birikmalari va gaplarni yig`ish bilan band. Bu birliklarning barch

Idioma termini umumiy jihatdan lingvistik birliklarning muhim xususiyati iboraviylik va asosning kamligi ekanligini ko`rsatadi. Uriel Vaynrayx idiomani “ma`nosi uni tashkil etuvchi tarkibiy qismlardan kelib chiqmaydigan murakkab so`z birikmasi” deya ta`riflaydi. U idiomani frazeologik birliklarning bir ko`rinishi degan haqiqatga yaqin taxminni ilgari surdi. Rey Jekkendof va Charlz Filmo idiomaning to`liqroq va xolisroq quyidagi izohini taklif etishdi: 9 “… idiomatik ibora yoki konstruksiya bu tildagi barcha so`zlardan xabardor bo`lish mobaynida so`zlovchi bilmay qolgan narsalardir.” Cheyf yana idiomaning til birliklari paradigmasida anomaliya sifatidagi 4 alomatini sanab beradi: adabiy bo`lmaganlik, transformatsion nuqsonlik, grammatik qoidalar asosida bo`maganlik Taniqli rus tilshunosi A.

Bundan bilinadiki, frazeologik birlik “red tape” semantic asosga ega emas, ya`ni uning ma`nosini tarkibiy qismning ma`nolariga qarab xulosa qilib bo`lmaydi va uning tayyor til birligi ekanligi uni leksik va grammatik jihatdan o`zgartirishga hojat qoldirmaydi. Frazeologik birliklarning grammatik strukturasi ham ma`lum darajada turg`un bo`ladi: Red tape - frazeologik birlik Red tapes - erkin so`z birikmasi Frazeologik birliklarni iboraviylik darajasiga ko`ra 3 ta katta guruhga bo`lish mumkin. Bu tasnif birinchi bo`lib akademik V.V.Vinogradov tomonidan taklif etilgan. Bular: - Frazeologik qo`shilmalar (aralashmalar) - Frazeologik birliklar - Frazeologik birikmalar, yoki odatiy birikmalar Frazeologik qo`shilmalar to`liq asosga ega bo`lmaydilar. Birikma tarkibiy qismlarining ma`nosi , hech bo`l

 To play the first role in the theatre - to play the first role (to dominate). Frazeologik birikmalar qisman asosga ega bo`lishadi, ammo ular ushbu so`z birikmalariga xos bo`lgan maxsus leksik valentlikka ega bo`lgan so`zlardan hosil bo`ladi. Frazeologik birikmalarda tarkibiy qismlarning xilma- xilligi ma`lum doirada chegaralangan. Ular tarkibiy qismining biri o`z , boshqasi ko`chma ma`noda kelgani holda , butun birikmaning mazmuni tarkibiy qismlarning ma`nosidan ustun turishi kabi xususiyatlari bilan frazeologik birliklardan farq qiladi. Ko`chma ma`no birikmaning faqat bir qismda bo`lishi kamdan-kam seziladi.  Ta pay a visit, tribute, attention, repect;  To break a promise , arule, news, silence;  To meet demands , requirement , necessity;  To set free, to set a liberty;  To make mo

butunligicha bir so`z turkumiga oid bo`ladi. Bu birikma grmmatik jihatdan “finally, firstly ” kabi yakka ravishlarga teng bo`ladi. Shunday qilib, so`z birikmalari so`z turkumlari tizimiga kiradi. Frazeologik birliklar erkin so`z birikmalaridan yasaladi. Ammo vaqt o`tishi bilan, frazeologik birliklarni tashkil qiluvchi ba`zi so`zlar tilda tushib qolishi mumkin; birlik tuzilgan sharoit unutiladi, asos yo`qolib bu so`z birikmalari frazeologik aralashmalarga aylanadi. Tilning so`z boyligi nafaqat so`zlar , balki frazeologik birikmalar yordamida boyib boradi. Frazeologik birliklar nutq jarayonida yaratib bo`lmaydigan , balki tilda tayyor birlik sifatida bo`ladigan so`z birikmalaridir.Ular maxsus lug`atlarda yig`iladi. So`zlarga o`xshab iboralar ham bitta mazmunni berib, gapning bir bo`lagi bo`l

har ikkala component ham iboraviylik xususiyatiga ega bo`ladi, masalan, red tape, blind alley, bed of nail, shot in the arm va b.q. b) fe`l-ot birikmali iboralar, masalan, to read between the lines, to speak BBC, to sweep under the carpet va h.k. Bu kabi birikmlarning grammatik markazi fe`l, semantic markazi esa ot bo`ladi, masalan, to fallin love. Ba`zi birliklarda grammatik ham semantic markaz ham fe`l bilan ifodalanadi, masalan, not to know the ropes. Bu birliklar to`liq iboraviylik xususiyatiga ega bo`ladi: to burn one`s boats, to vote with one`s feet, to take to the cleaner`s va h.k. to have a glance , to have a smoke kabi so`z birikmalari ushbu turga juda yaqin turadi. Ammo bular iboraviylikka ega emas va grammatikada maxsus sintaktik kombinatsiya vazifasida keladi. c) frazeologik ta

b) Harakat, holat, his-tuyg`uni anglatuvchi fe`l iboralar, masalan, to break the log-jam , to get on somebody`s coattails, to be on the beam, to nose out, to make headlines; c) Belgi-xususiyatini anglatuvchi sifat iboralar, loose as goose, dull as lead; d) Ravish iboralar, masalan, with a bump, in the soup, like a dream, likea dog with two tails; e) Predlog iboralar, in the course of, on the stroke of; f) Undov so`z iboralar, “Catch me!”, “Well , I never!” va b.q. I.V.Arnoldning tasnifidan bundan tashqari, “The sky is limit”, “What makes hom ticket” , “I am easy” kabi gap ekvivalentlari, maqollar, hikmatli so`zlar va sitatalar o`rin olgan. Maqollar odatda majoziy bo`lsa, masalan, “ Too many cooks spoil the broth” kabi, hikmatli so`zlar majozga ega emas, masalan, “Where is a will there is a

Tarjima tushunchasining ma`nosi juda keng. Bir tildan ikkinchi tilga badiiy adabiyot: she`r, dramatic va nasriy asarlar, fanning turli-tuman sohalariga doir ilmiy va ilmiy-ommbop kitoblar, diplomatiya hujjatlari , rasmiy qog`ozlar, siyosiy arboblarning maqolalari va notiqlarning nutqlari, gazeta materiallari, boshqa-boshqa tillarda so`zlashuvchi, tilmochning xizmatiga muhtoj bo`lgan kishilarning suhbatlari tarjima qilinadi, kinofilmlar o`giriladi. Xorijiy tillarni o`rganayotgan kishiular uchun tarjima qila olish qobiliyati muhim rol o`ynaydi. Shuning uchun talabalarga matnni tarjima qilish jarayonida, ushbu matndagi fikrlarni yozuvchi dunyoqarashidan kelib chiqib tarjima qilishni o`rgatish maqsadga muvofiq bo`lar edi.Frazeologik birliklarga kelsak, vaqt o`tishi bilan har bir tilning lug`at

II. BOB. “TO MAKE” VA “TO DO” FE`LLARI BILAN KELADIGAN FRAZEOLOGIK BIRIKMALAR VA ULARNI TARJIMA QILISH YO`LLARI 2.1.Frazeologik birliklarni tarjima qilish yo`llari Frazeologik birliklarni tarjima qilishda quyidagi usullardan foydalaniladi. Frazeologik birliklar yordamida tarjima . Frazeologik ekvivalentlar ikki xil bo`lishi mumkin: monoekvivalentlar va tanlangan frazeologik ekvivalentlar . Monoekvivalent - yagona mos keladigan frazeologik ekvivalentdir. Ular 2 turga ajraladi: to`liq va qisman frazeologik ekvivalent. To`liq frazeologik ekvivalentlar, deb ingliz tilidagi birliklarga ma`nosi, leksik tarkibi, obrazliligi , uslubiy yo`nalganligi va Grammatik tuzilishi jihatidan to`liq mos keladigan iboralarga aytiladi.Masalan, as cold as ice- muzdek sovuq, play with fire - olov bilan o`ynashmoq

eggs – tilla tuxum qo`yadigan tovuqni o`ldirmoq, light as a feather - pardek yengil, a wolf in sheep`s clothing - qo`y terisini yopingan bo`ri. Bu guruhga kiruvchi ba`zi tarjimalar antonimik tarjima usuli , salbiy ma`noni ta`kid konstruksiyasi yordamida berish yo`li bilan tarjima qilinadi. Ijobiy mazmun inkor konstruksiyasi bilan ham berilishi mumkin: don`t count your chickens before they are hatched - Jo`jani kuzda sanaydilar. b) Ingliz frazeologik birliklariga ma`nosi, obrazliligi , stilistik yo`nalganlik jihatdan to`g`ri kelib, ot bilan ifodalangan so`zning soni va so`zlar tartibi bilan farqlanadigan frazeologik ekvivalentlar. Sonda farqlanish: Play into somebody`s hands - birovning qo`liga o`ynamoq (o`yinchoq bo`lmoq) , there`s no rose without thorn - atirgul tikanlarsiz bo`lmaydi. So`

uchun mosini tanlab olishi mumkin: birds of feather - zuvalasi bir , may aunt! - Buni qaraya! Rost so`zim! Ingliz adabiy tilida frazelogik birliklarni individual uslubiy yangilash keng tarqalgan. Bunday hollarda boshqa frazeologik ekvivalentlarga ham o`zgartirish kiritishga to`g`ri keladi. Masalan, poke one`s nose into smb.`s affairs iborasi “birovning ishiga burun suqmoq” tarzida tarjima qilinadi. Dikkens o`zining “Hard Times” (Book III, Chapter V) asarida bu iboraga “officious” sifatini kiritadi: How dare you go and poke your officious nose into my family affairs? Bu ko`rinishdagi obrazlilikni oshirish o`zbek tilidagi frazeologik ekvivalentni yangilab, iboraga “ uzun” so`zini kiritish bilan sodir bo`ladi: “Mening oilaviy ishimga burningizni suqishga qanday haddingiz sig`di.” c) O`zgaruvc

A. Tarjimaning boshqa usullari bilan o`girib bo`lmaydigan ekvivalentsiz frazeologik birliklarni tarjima qilganda, masalan : a fair face may hide a foul heart (maqol) - chiroyli tashqi ko`rinish ortida xunuk qalb yotishi mumkin. The old lady of Threadneedle Street - Trednedlning qari xonimi (shu nomli ko`chada joylashgan Angliya banklarida biri). B.Kalkirovka usuli, agar o`zbek tilida berilgan iboraning mazmuniga mos frazeologizm mavjud bo`lib , ammo uni qo`llash ingliz tili iborasini o`zbekchalashtirishga, uning o`z rangdorligini yo`qotishga sabab bo`lganda qo`llaniladi. Lug`atlarda bunday hollarda “yolg`on ekvivalent ” yoniga taqqoslang yoki сравните (tq,cp) belgisi qo`yiladi. Masalan, agues come on horseback but go away on foot (maqol) - Baxtsizlik bizga otda kelib, piyoda ketadi (tq, da

1) Ko`pgina hollarda murakkab tarjima qo`llanganda, qavs ichida uni izohlovchi tasviriy ifoda bilan beriladi. Masalan, a good horse cannot be of a bad colour (maqol) - yaxshi otning tusi yomon bo`lmaydi (ya`ni, fazilatlar kichik kamchiliklarning ortida qolib ketmaydi ) . Ba`zida lug`atlarda , milliy bo`yoqqa ega bo`lgan frazeologizmlarni tarjima qilishda ayni va tasviriy tarjimalaridan tashqari , taqqoslash uchun agar bor bo`lsa milliy bo`yoqqa ega bo`lmagan “yolg`on ekvivalenti” bilan , masalan, carry coals to Newcastle - Nyukaslga ko`mir olib bormoq (ya`ni, shundoq ham o`sha yerda yetarli bo`lgan narsani eltish ) ;tq , rus tilida, Tulaga samovar bilan bormoq (Nyukasl - Angliya ko`mir sanoatining markazi) . Murakkab tarjimaning boshqa bir turi bu ham so`zlar , ham iboralar yordamida qili

2.2.Hozirgi zamon ingliz tilida to make va to do fe`llarining farqlanishi. Ona tillari boshqa til bo`lgan ingliz tilini o`rganuvchilar “make” va “do”ni qo`llashda bir qator qiyinchiliklarga duch keladilar. Nega? Chunki, masalan, ispan tilidagi “hacer” fe`li bu ikki fe`lning ma`nosini yakka o`zi bera oladi. Shu tufayli ingliz tilini o`rganuvchi boshqa millat vakillari ular o`rtasidagi farqni aniq bilib olishlari kerak. Odatda “make”, yasamoq, biror narsa sodir bo`lishiga sabab bo`lmoq yoki boror natijaga olib kelib kelmoq ma`nolariga ega bo`ladi. Masalan, make a cake , make a noise, make a trouble yoki make friends. Kengroq ko`rib chiqadigan bo`lsak, biz “make” fe`lini qurish , yasash ma`nolarini berish uchun ishlatamiz. Make a dress Make food Make a cup of tea/ coffee “make” tez-tez har qa

Make believe-(to pretend) Make a choice Make a comment Make a decision Make a difference Make an effort Make a phone call Make a promise Make a speech Make a visit Make your bed (to prepare the bed for sleeping in) Make a noise Make a mistake va h.k. DO. Bir tomondan “do” odatda mazmunidan natijasi haqida aytib o`tilmaydigan, nisbatan oson bajariladigan harakatlarni anglatadi. Masalan, do aerobics or exercise, do work or job, do well or do bad, do better or do worse. Biz “do”ni biror harakat, vazifa yoki faoliyat bajarilayotganda qo`llaymiz. Do a crossword Do the ironing Do the laundry Do the washing Do the washing up “do” har qanday turdagi ishni anglatish uchun qo`llanadi. Do your work Do homework Do housework

Do your job. Bu turdagi harakatlar odatda narsa yaratmaydilar. “Do” umumiy fikrni berish uchun Biz “do”ni narsalar haqida umumiy holda gapirganimizda ishlatamiz. Boshqacha aytganda, harakatning aniq qanday harakat ekanligini aytmay tasvirlashda qo`llaymiz. Bunday tuzilishdagi gaplar odatda “something, nothing, anything, everything” kabi so`zlar yordamida yasaladi. I`m not doing anything today. He does everything for his mother. She`s doing nothing. “Do” bilan keladigan muhim iboralar Do badly Do business Do the dishes Do a favour Do good Do harm Do time- (to go to prison) Do well Do your hair Do your best Do your nails Do your worst. Bulardan tashqari “do” yordamchi fe`l vazifasida kelib, barcha fe`llar, shu jumladan “make” fe`li qatnashgan gaplarning inkor va so`roq shakllarida qatnashadi

Bu ikki fe`l bir qancha idioma va tasviriy ifodalarning tarkibiy qismi bo`lib ham keladi. Ba`zan bunday hollarda ular o`rtasidagi farqni anglash qiyinroq bo`lib qoladi, ammo berilgan izohlar gumonlarga chek qo`yadi.

2.3 . “To do” fe`lli frazeologik birikmalar va ularning tarjimalari” (It is) better to do well than to say well (maqol) - Yaxshi ish, yaxshi gapdan afzal (taq., gap bilma, ish bil). Do a bolt (sl., bunk yoki guy)- qochib qolmoq, qochib qutulmoq, “quyon bo`lmoq”. Misol: We are going to try do a bolt, after this job. ( A.S. “ T.G.M”)- Bu ishdan so`ng qochib qolishga harakat qilmoqchimiz. Do & die - qahramonlik ko`rsatmoq, jonini fido qilmoq. Misol: You should do and die to win this championship.(R.L. “T.U.S.B.”)- Bu chempionatni yutishing uchun qahramonlik ko`rsatishing lozim. do as I do – Marhamat davraga qo`shiling ! (do`stlarni ichkilikka taklif qilganda). Misol: Fred come and do as I do. Some drinks will helpful to you. – Fred kel, davramizga qo`shil, ozroq ichkilik senga yordam beradi.

Misol: And I`m going to do my damnedest to get you out of this. - Jin ursin , sizni bu holatdan olib chiqish uchun qo`limdan kelgan barcha ishni qilaman. Do somebody`s bidding (yoki will) - kimningdir xohishini bajarmoq, kimgadir quloq solmoq, kimningdir buyruqlarini bajarmoq. Misol : She was always gentle with children. The wildest would her bidding - she had a tender way with them , indeed she had! - U bolalarga qanday munosabatda bo`lishini juda yaxshi biladi! Hatto eng quloqsiz shumtakalar ham Nelliga quloq solishadi. U ularga juda mehribon. Do something like a bird - jonu dili bilan qilmoq.Misol: Linda always does everything like a bird. That`s why I like her character. –Linda doim har bir ishni jonu dili bilan bajaradi. Shuning uchun uning xarakterini yoqtiraman. (S.SH. “M.O.T.G”) Do

Have done! - Bas ! Yetar ! Have to do with - … bilan ishi bo`lmoq, … bilan aloqada bo`lmoq. How do you do ? - Salom; Ahvollaringgiz yaxshimi? Misol: The Count: How do you do, Mr. Vaugham ? Vaugham: Quite well, thanks. Graf: Ahvollaringiz yaxshimi, janob Vom? Vom: Rahmat, juda yaxshi. If we can`t as we would, we must do as we can - Agar xohlaganingdek ish tutolmasang, qila oladigan ishni bajarish lozim. (Maqol) It isn`t done - Bu to`gri emas, bunday qilish yaramaydi. That`s done it - Bu sabr kosani to`ldirdi. Misol: It was last point. That`s done it. – Bu oxirgisi edi, u sabr kosani to`ldirdi. (S.SH. “M.O.T.G”) well done! - Barakalla! Yashavor! What can I do for you? - Sizga qanday yordamim tegishi mumkin? What`s done can`t be undone - O`tgan ishga salavot; O`tgan o`tib ketdi, qaytarib bo`

on a hot day.- Muzqaymoq savdosi issiq kunda katta muvaffaqiyatga erishadi. (J.G. “T.M.O.P”) do a number on someone or something - kimgadir yoki nimagadir zarar yetkazmoq, jazo bermoq. Misol: The teacher did a number on the whole class. That test was terrible.- O`qituvchi butun sinfga jazo berdi. Test juda qo`rqinchli edi. do a snow job on someone - kimnidir aldamoq, chalkashtirmoq. Misol: Tom did a snow job on the teacher when he said that he was sick yesterday.- Tom kecha kasal edinm deganda o`qituvchini aldagan edi. do away with someone or something - kimnidir o`ldirmoq. Misol: The crooks did away with the witness. - Jinoyatchilar guvohlarni o`ldirishdi. do justice to something - 1) biror narsani yaxshi bajarmoq; biror nimani aniq va to`g`ri tasvirlamoq 2) ishtaha bilan tanavvul qilmoq

Don`t look a gift horse in the mouth - Sovg`ani arzon- qimmati bo`lmaydi (Sovg`a qilingan otning tishini ko`rmaydilar). Misol: John complained that the television set he got for his birthday was black and white. He was told “Don`t look a gift horse in the mouth”. - Jon tugi`gan kuniga sovg`a qilingan televizor oq-qora rangligidan shikoyat qilganda, unga sovg`aning yaxshi-yomoni bo`lmaydi deb aytishdi. done to a T & done to a turn - obi-tobida pishirmoq . Misol: Yummy! This meat is done to T.- Mazali! Bu go`sht juda obi-tobida pishirilibdi.

2.4.“To make” fe`lli frazeologik birikmalar va ularning tarjimalari Made for each other – bir-biri uchun yaratilgan, bir-biriga juda mos. Misol: Mr. and Mrs. Smith were not exactly made for each other. - Janob Smit va xonim bir-birlariga mos emas edilar. Make a beeline for someone or something – Kim yoki nimaningdir tomoniga to`g`ri bormoq Make a break for something or somewhere - … ga , tomonga tez chopmoq yoki harakatlanmoq. Misol: Before we could stop her, she made a break for the door and got away.- Biz uni to`xtatmasimizdan u ehik tomonga qochib chiqib ketdi. Make a bundle and make a pile - Ko`p pulga ega bo`lmoq, yaxshigina daromad qilmoq, osmondan tushgan boylik. Misol: John really made a bundle on that deal. - John o`sha ishdan yaxshigina daromad qildi. Make a clean breast of somet

Make a go of it - uddasidan chiqmoq Make a great show - katta tamosha ko`rsatmoq Make a killing - ulkan omadga erishmoq Make a living – yashashga yetarli pul to`plamoq Make a name for oneself - mashhurlikka erishmoq. Misol: Sally wants to work hard and make a name for herself. – Selli qattiq ishlab mashhurlikka erishmoqchi. Make a mountain out of a molehill - Pashshadan fil yasamoq. Misol: Come on, don`t make a mountain out of a molehill. It`s not that important. – Pashshadan fe`l yasashni bas qiling. Bu muhim emas. Make a note of something - biror narsani yozib qo`ymoq. Misol: Please make a note of this address.- Iltimos bu manzilni yozib qo`ying. Make a nuisance of oneself - bezor qilmoq, hiqqildog`iga kelmoq . Misol: I`m sorry to make a nuisance of myself, but I need an answer to my que

Misol:… he`s as straight and honest as they make them 12 – U o`lgudek haqgo`y va adolatparvar. Make a wry face (or mouth) - yuzini (og`zini) burishtirmoq Make a hash (hay, a mess, a muddle) of smth . - chalkashtirib yubormoq, buzib qo`ymoq, almashtirib yubormoq, “rasvo qilmoq” Make haste (or speed) - shoshmoq Make a splash (oe stir) – shov-shuv ko`tarmoq, ommaning diqqatini tortmoq Make or break (make or mar ) - yo bor bo`ladi, yo yo`q bo`ladi Make a fool of oneself (an ass, amer., make a show) – o`zini kulgili holatga tushirmoq Make a fool of somebody - ustidan kulmoq, hazillashmoq Make believe - ishintirmoq, umidlanmoq, xayolga berilmoq, o`zini kimnidir o`rnida ko`rmoq “Inside me ”, she said, “I`ve been making believe I was a little girl again, I`ve been acting the part” 13 – Ich-ichimda

What make you here? – Siz bu yerda nima qilayapsiz? Nega keldingiz? (XVI-XVII asrlarda ko`p tarqalgan ibora) Make oneself agreeable to somebody - birovga yoqishga harakat qilmoq, ko`nglini olmoq Make oneself cheap – o`z-o`zini hurmat qilmaslik Make oneself scarce – ko`zdan yo`qolmoq, uzoqroqqa ketmoq Make bold (or free) – 1)haddi sig`moq 2) (with somebody) o`ziga ortiqcha erkinlik bermoq 3) (with something) biror narsaga erkin munosabatda bo`lmoq Make oneself solid with somebody - qo`llab-quvvatlashga erishmoq, o`zaro yakdil bo`la olmoq Make sure – 1) erishmoq, harakat qilmoq, yo`lini topmoq 2) ishonch hosil qilmoq, tekshirmoq (make certain of), aniqlashtirmoq, ishonchi komil bo`lmoq

II bob bo`yicha xulosalar Frazeologik birliklarni tarjima qilish deganda, nafaqat ularni so`zma- so`z tarjima qilish, balki o`zbek tilida ingliz tilidagi frazeologik birlikka muqobuil bo`lgan iborani topish tushuniladi. Bitiruv malakaviy ishimga ma`lumot to`plash mobaynida bir qancha qiziqarli faktlarga duch keldim. To make va to do fe`lli frazeologik birliklarni tarjima qilishda muqobil ekvivalentlar ham ba`zi bir ma`no qirralari bilan farqlanar ekan. Bundan tashqari ingliz tilida aynan bizning tilimizga xos bo`lgan iboralar ham anchani tashkil etadi. Bundan ko`rinadiki, xalqlar o`rtasida o`zaro munosabatlar ularning til boyligiga ham bevosita ta`sir ko`rsatadi. Ona tillari boshqa til bo`lgan ingliz tilini o`rganuvchilar “make” va “do”ni qo`llashda bir qator qiyinchiliklarga duch keladila

Xulosa Tarjima har doim turli xalqlar o`rtasida ko`prik vazifasini o`tab kelgan. Jamiyatning qaysi sohsini olmaylik, xoh u ijtimoiy bo`lsin, xoh ma`naviy yoki siyosiy soha , tarjima va tarjimonlik hozirgi kunning dalzarb masalalaridan biridir. Tarjima tushunchasining ma`nosi juda keng. Bir tildan ikkinchi tilga badiiy adabiyot: she`r, dramatic va nasriy asarlar, fanning turli-tuman sohalariga doir ilmiy va ilmiy-ommbop kitoblar, diplomatiya hujjatlari , rasmiy qog`ozlar, siyosiy arboblarning maqolalari va notiqlarning nutqlari, gazeta materiallari, boshqa-boshqa tillarda so`zlashuvchi, tilmochning xizmatiga muhtoj bo`lgan kishilarning suhbatlari tarjima qilinadi, kinofilmlar o`giriladi. Xorijiy tillarni o`rganayotgan kishiular uchun tarjima qila olish qobiliyati muhim rol o`ynaydi. Shuning

Bundan ko`rinadiki, xalqlar o`rtasuda o`zaro munosabatlar ularning til boyligiga ham bevosita ta`sir ko`rsatadi. “to make” va “to do” fe`llari bilan keladigan iboralarni tarjimalarini o`rganish jarayonida shuni guvohi bo`ldimki o`zbek tilida ularning muqobillari bilan bir qatorda , ba`zi bir jihatlari bilan farq qiladigan ekvivalentlari ham mavjud ekan. Bundan tashqari, iboralar tillarda turli ma`nolarda ham keladilar. rsatadi. Ona tillari boshqa til bo`lgan ingliz tilini o`rganuvchilar “make” va “do”ni qo`llashda bir qator qiyinchiliklarga duch keladilar. Shu tufayli ingliz tilini o`rganuvchi boshqa millat vakillari ular o`rtasidagi farqni aniq bilib olishlari kerak. Bu ikki fe`l bir qancha idioma va tasviriy ifodalarning tarkibiy qismi bo`lib ham keladi. Ba`zan bunday hollarda ular o`rta

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati Ilmiy adabiyotlar: 1. I.A.Karimov “Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch”. T.2008 y 61-64 betlar 2. I.A.Karimov “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” ,T.2000y, 246-bet 3. I.A.Karimov “O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”, T. 1998 y , 56-bet 4. Ғ. Саломов “ Таржима назариясига кириш ”, T .1978 y 10-56 betlar 5. И.В.Арнольд. «Лексикология современного анлийского языка». М.1959,стр.96 6. А.И.Смирницкий. «Лексикология английского языка.Библиотека филолога.»М,1956,стр.208 7. Ж. Шарипов “ Бадиий таржималар ва моҳир таржимонлар ”, T .1985 8. К.Н.Качалова, Е.Е. Израилевич “Практическая грамматика английского яз ыка ” ,Б.2005. 9. Andre Lefevre “Translation. History. Culture.” Aust.1998. Badiiy adabiyotla

2. A . Irisqulov , Sh . Bo ` tayev “ Inglizcha - o ` zbekcha , o ` zbekcha - inglizcha lug ` at ”, T .2008 y 3. Colin Howlett “Oxford Russian Dictionary” Bishkek, 2008 4. Richard A.Spears “American idioms”, M.1991 5. Macmillan English Dictionary , M.2005 6. K.M.Karamatova, H.S.Karamatov “Proverbs. Maqollar . Пословицы”. T.2000 y Internet saytlar: 1.http://www.free-encyclopedia/idioms.com 2.http://www.google.ru 3.http://www.ziyonet.uz 4.http://www.EzineArticles.com 5.http://www.englishgrammar.com

Купить