Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 163.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Сельское и лесное хозяйство

Продавец

Bohodir Jalolov

G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining rivojlanish xususiyatlari

Купить
G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining rivojlanish xususiyatlari REJA: KIRISH I BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIKNING IQTISODIY AHAMIYATI 1.1 G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilikning tarixi 1.2 G’arbiy Afrika davlatlarining iqtisodiyotidagi paxtachilik tarmog’ining o’rni 1.3 Paxtachilikka ta'sir qiluvchi tabiiy va iqlimiy sharoitlar II BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIK TARMOG’INING RIVOJLANISH OMILLARI VA MUAMMOLARI 2.1 G’arbiy Afrika davlatlaridagi paxta eksporti va importi 2.2 Qishloq xo’jaligi siyosati va hukumat dasturlari 2.3. Paxtachilikda duch kelinayotgan muammolarni rivojlantirish yo’llari va istiqbollari XULOSA ILOVALAR FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 KIRISH Bugungi kunda qishloq xo’jaligi tarmoqlari orasida paxtachilik alohida o’rin tutadi. Chunki paxta nafaqat yengil sanoat uchun muhim xomashyo hisoblanadi, balki eksport orqali mamlakat iqtisodiyotini mustahkamlashga hissa qo’shadi. Ayniqsa, G’arbiy Afrika davlatlari uchun paxtachilik tarmog’i qishloq xo’jaligining asosiy ustunlaridan biri bo’lib, aholini band qilish, eksport hajmini oshirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Ushbu hududning tabiiy va iqlimiy sharoitlari paxta yetishtirish uchun qulay bo’lsa-da, sohada bir qator iqtisodiy va texnik muammolar mavjud. Kurs ishi mavzuning dolzarbligi shundagi – chunki G’arbiy Afrika davlatlaridagi paxtachilik tarmog’ining rivojlanishi faqat mintaqaning iqtisodiy o’sishi uchun emas, balki global to’qimachilik sanoatida ham katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, sohani rivojlantirish yo’lidagi muammolarni hal qilish va istiqbolli dasturlarni shakllantirish zarurati ushbu mavzuni chuqur o’rganishni talab qiladi. Kurs ishining obyekti : G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining rivojlanish jarayonlari. Kurs ishining predmeti : paxtachilik tarmog’ining iqtisodiyotdagi o’rni, rivojlanish omillari va duch kelinayotgan muammolar. Kurs ishining maqsadi : G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining rivojlanish xususiyatlarini o’rganish, uning iqtisodiy ahamiyatini aniqlash va mavjud muammolarni hal qilish yo’llarini taklif etish. Kurs ishining vazifalari: G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilikning tarixiy taraqqiyotini o’rganish; Paxtachilik tarmog’ining iqtisodiyotdagi ahamiyatini tahlil qilish; Tabiiy va iqlimiy sharoitlarning paxtachilikka ta’sirini o’rganish; Eksport, import va hukumat dasturlarini ko’rib chiqish; Sohaning muammolarini aniqlab, rivojlantirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish. 2 Kurs ishi mazmunan G’arbiy Afrika davlatlaridagi paxtachilik tarmog’ining rivojlanishiga kompleks yondashuvni taqdim etadi va ushbu hudud qishloq xo’jaligi siyosatining global ahamiyatini ochib beradi. 3 I BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIKNING IQTISODIY AHAMIYATI 1.1 G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilikning tarixi G'arbiy Afrikada paxta yetishtirish mahalliy an'analar, mustamlakachilik ta'siri va global iqtisodiy o'zgarishlar bilan shakllangan uzoq va murakkab tarixga ega. Bu yerda umumiy ko’rinish: Mustamlakachilikdan oldingi davr: mahalliy aholining paxta yetishtirishi Paxta yetishtirishning kelib chiqishi : Paxta G'arbiy Afrikada asrlar davomida yetishtirilib kelinmoqda, uning ishlatilishi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Gossypium herbaceum kabi mahalliy navlar Mali va shimoliy Nigeriya kabi hududlarda etishtirilgan. Mahalliy foydalanish: Paxta asosan mato to'qish uchun ishlatilgan. Yoruba va Mandinka kabi G'arbiy Afrika jamiyatlarida kente va adire kabi to'qimachilik buyumlarini yaratgan mohir hunarmandlar bo'lgan . Savdo tarmoqlari : Paxta mahsulotlari G'arbiy Afrikani Shimoliy Afrika va O'rta er dengizi dunyosi bilan bog'laydigan trans-Saxara savdo yo'llari orqali Sahroi Kabir cho'li bo'ylab sotilgan. Mustamlaka davri: paxta yetishtirishning kengayishi Naqd pul yetishtirishning joriy etilishi: Yevropa mustamlakasi davrida (19- 20-asrlar) mustamlakachi davlatlar Yevropa to qimachilik sanoatini ta minlashʻ ʼ uchun paxta yetishtirishni rag batlantirdilar. ʻ Majburiy ishlab chiqarish tizimlari: Frantsiyaning G'arbiy Afrikasida (hozirgi Mali, Burkina-Faso, Senegal) mustamlaka ma'muriyatlari fermerlarni eksport uchun paxta etishtirishga majbur bo'lgan tizimlarni joriy qildilar. Infratuzilmani rivojlantirish : Paxtani portlarga tashish uchun temir yo'llar va yo'llar ishlab chiqilgan, ammo bu tizimlar birinchi navbatda mustamlakachilik manfaatlariga xizmat qilgan. Paxtaga e'tibor ko'pincha oziq-ovqat ekinlarini siqib chiqardi, bu esa ba'zi hududlarda oziq-ovqat xavfsizligiga olib keldi. 4 Mustaqillik va qishloq xo'jaligi islohotlari: 1950 va 1960 yillarda mustaqillikka erishgandan so'ng, ko'plab G'arbiy Afrika davlatlari o'z iqtisodiyotlarini diversifikatsiya qilishga intilishdi, lekin paxtani asosiy eksport mahsuloti sifatida saqlab qolishdi. Mali va Burkina-Faso kabi davlatlar davlat tomonidan nazorat qilinadigan paxta kompaniyalarini tashkil etishdi (masalan, Compagnie Malienne pour le Développement des Textiles - CMDT). Bu korxonalar fermerlarga urug’lik, o’g’it va kreditlar yetkazib berdi. G'arbiy Afrikadagi paxta ishlab chiqaruvchilari global paxta narxlarining o'zgarishi va Qo'shma Shtatlar kabi rivojlangan mamlakatlardagi subsidiyalangan paxta ishlab chiqaruvchilarining raqobati bilan bog'liq muammolarga duch kelishdi. 1970-yillardan beri paxta qishloq xo jaligi ishlab chiqarish tizimlariniʻ o zgartirishda harakatlantiruvchi kuch bo lib, G arbiy va Markaziy Afrikaning ʻ ʻ ʻ savanna hududlarida (WCA) mahalliy iqtisodiyotning asosiy elementi bo lib ʻ kelgan. Biroq, paxtaga asoslangan ishlab chiqarish tizimlarining barqarorligi ko'pincha ularning tuproqlarga ta'siri va kimyoviy zararkunandalarga qarshi kurashning atrof-muhit va inson salomatligiga salbiy ta'siri tufayli muhokama qilinadi. Keskin islohotlar orqali WCA paxta sektori inqirozlarni yengib o'tdi, o'zining chidamliligini ko'rsatdi. Paxtaning vatani Afrikaning g'arbiy qismi emas, lekin an'anaviy ravishda o't o'simliklari, shuningdek, Yangi turlari yetishtiriladi. Shunisi e'tiborga loyiqki, Liviyaning janubi-g'arbiy qismidagi tashkil etilganiga qaramay, Miloddan avvalgi 200-yilda, G'arbiy Afrikada miloddan avvalgi 500-yildan eski va ko'pchiligi milodiy 1000-yildan keyingi davrga to'g'ri kelgan xavfsiz topilmalar yo'q. Bu shuni ko'rsatadiki, mahalliy paxta yetishtirishga tayyor bo'lish qishloq xo'jaligi amaliyotidagi yoki urbanizatsiyadagi o'zgarishlarni va u bilan birga keladigan hunarmandchilik ixtisosligini yoki ikkalasini ham kutishi kerak edi. Qishloq xo'jaligi nuqtai nazaridan, Afrikaning g'arbiy qismidagi neolit davridan temir davrigacha bo'lgan qishloq xo'jaligining aksariyati paxtachilikka 5 e'tiborni qaratgan bo'lib, asosan miloddan avvalgi asrlarda boshlangan ekinlarning keng doirasiga paxta ekilgan. G'arbiy Afrikada qadimgi dunyo paxtasining ikkita turining an'anaviy tarqalishi haqidagi mustamlaka ma'lumotlariga asoslanib, biz ular g'arbga ikki xil yo'l orqali yetib borishini taklif qilamiz, biz ularni "Savanna yo'li" va "Voha yo'li". Loy shpindellarining dastlabki topilmalari Afrikaning g'arbiy qismida to'qimachilik ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun ikkita zonani taklif qiladi, biz ushbu ikkita paxta tarqalish jarayoniga ulanishni taklif qilishimiz mumkin, biri miloddan avvalgi 8-asrdan Chad ko'lining shimoli-sharqida, ikkinchisi esa Nigerning o'rta va yuqori qismida. G'arbiy Afrika mamlakatlarida paxta yetishtirish tarixi mahalliy dehqonchilik va to'qimachilik hunarmandchiligidan mustamlakachilik va mustamlakachilikdan keyingi tizimlar sharoitida global eksport tovariga aylanishigacha bo'lgan sayohatni namoyish etadi. Global narxlarning o'zgarishi va subsidiyalangan ishlab chiqaruvchilarning raqobati kabi muammolarga duch kelganiga qaramay, paxta G'arbiy Afrika iqtisodiyoti va madaniyati uchun hayotiy ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Barqarorlik va qo'shimcha qiymatni oshirishga qaratilgan sa'y-harakatlar sektorning kelajakdagi muvaffaqiyati kalitidir. 1 Afrika paxta bozorining hajmi 2024 yilda 6,06 milliard dollarga baholanmoqda va 2029 yilga kelib 7,70 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, bu prognoz davrida (2024-2029) CAGRda 4,91 foizga o'sadi. Paxta issiq va nam iqlimda yaxshi o'sadi, u erda yoz uzoq va tuproq sho'rlanadi, bu Afrikaning Sahroi Kabirni dunyodagi eng yirik paxta ishlab chiqaruvchilardan biriga aylantiradi. Bundan tashqari, ekin odatda almashlab ekishda bo'lgani kabi boshqa ekinlar, masalan, makkajo'xori, soya yoki yer yong'og'i kabi asosiy oziq-ovqat ekinlari bilan navbatma-navbat o'sdi, bu esa tuproqning yuvilishini va mamlakatda uni etishtirishni qo'llab-quvvatlovchi zararkunandalarni kamaytiradi. Dehqonchilikdan tashqari paxta sanoati to’qimachilik, yigiruv fabrikalari va tikuvchilik ishlab chiqarishni qo’llab- quvvatlab, iqtisodiy taraqqiyotga yanada hissa qo’shadi va bozor o’sishiga turtki 1 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X24002773#s0030 6 bo’ladi. Paxta urug'i, shuningdek, oziq-ovqat yog'ini, asosan G'arbiy Afrikada, hayvonlar uchun ozuqa va margarin kabi mahsulotlarni olish uchun ishlatiladi. Paxta deyarli butunlay Afrikadagi kichik fermerlar tomonidan yetishtiriladi, juda kam asosiy plantatsiyalar. Ekin ko'pincha yashash uchun yetishtiriladigan asosiy mahsulotlar bilan bir qatorda qo'shimcha tijorat ekinlari sifatida etishtiriladi. Biroq, Afrikaning bir nechta joylarida genetik jihatdan o'zgartirilgan paxta hosilini etishtirishga ruxsat berilgan. Kichik fermerlar faqat Janubiy Afrika, Sudan va Burkina-Fasoda geni o'zgartirilgan paxta ekishadi. Kichik fermerlar tomonidan yetishtiriladigan Afrika paxtasi, birinchi navbatda, qo'lda teriladi va bu uning yuqori sifatini ta'minlaydi. Shu bilan birga, Fairtrade Africa kabi tashkilotlar paxta fermerlari uchun adolatli narxlar va mehnat standartlarini ta'minlash, paxta etishtirishda barqaror amaliyotni ilgari surish uchun ishlaydi. Benin, Mali, Burkina-Faso va Kot-d'Ivuar Afrikadagi eng ko'p paxta yetishtiruvchi davlatlar bo'lib, mintaqadagi mahsulotning qariyb 50 foizini tashkil qiladi. Afrikada ishlab chiqarilgan paxta asosan Bangladesh, Vetnam, Xitoy va Malayziyaga eksport qilinadi. Bundan tashqari, 2023 yilda AKADEMIYA2063 va Xalqaro oziq-ovqat siyosati tadqiqot instituti (IFPRI) tomonidan tayyorlangan yangi tadqiqot shuni ko'rsatdiki, Afrikaning paxta qiymat zanjiri Afrikaning keyingi asosiy eksport tovariga aylanish, o'sishni ta'minlash, turmush sharoitini yaxshilash va qit'a uchun imkoniyatlarni oshirish uchun katta salohiyatga ega. katta. Shunday qilib, Afrika bozorida paxtaning yuqori salohiyati, sezilarli eksport va barqaror dehqonchilik amaliyotlaridan foydalanish prognoz davrida bozorning o'sishiga turtki bo'lmoqda. 2 1.2 G’arbiy Afrika davlatlarining iqtisodiyotidagi paxtachilik tarmog’ining o’rni Umuman olganda, paxta sohasi 2000-yillardagi inqiroz ko’lamiga qaramay, bu qiyinchiliklarni yengib o’tib, o’zining barqarorligini isbotlay oldi. So'nggi o'n yillikda davlatlar yana bir bor jahon bozorida ishtirokchilarga aylandi. Ba'zilar yillik ishlab chiqarish rekordini yangiladi yoki tenglashtirdi: 2017–2018 yillarda 2 https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/africa-cotton-market 7 Malida 743 000 tonna paxta chigiti, 2014–2015 yillarda Burkina-Fasoda 710 000 tonna va 2018–2019 yillarda Beninda 720 000 tonna ishlab chiqildi. Biroq, bu davlatlar uzoq muddatda paxta yetishtirish darajasi va daromadlarini saqlab qolish uchun kurashmoqda. Burkina-Fasoda ishlab chiqarish 2006-yildagi 700 000 tonnadan 2009 yilda 400 000 tonnagacha. 2000-yillardan boshlab urug’lik paxta hosildorligi gektariga 1 tonna atrofida turg’unlashgan. Paxtadan olinadigan daromadlar, nisbiy ahamiyatiga qaramay, borgan sari tovlamachilik stavkalari bo yicha qarz olishga majbur bo ladigan ayrimʻ ʻ dehqonchilik toifalarining pul talablarini qondira olmayapti. Paxta ishlab chiqarish tizimlarining barqarorligi ularning atrof-muhit va inson salomatligiga potentsial salbiy ta'siri tufayli muntazam ravishda shubha ostiga olinadi. Misol uchun, Burkina-Faso g'arbida, Mouhoundagi paxta yetishtirish tizimlarida tuproqlarning 80% dan ortig'i quriydi (tuproqning yo'qolishi va tuproqning kimyoviy tarkibining pasayishi bilan substratning kamayishi). Beninda har yili ko'plab fermerlar paxtaga ishlatiladigan pestitsidlar bilan zaharlanadi. 2019-yilning 26-28-fevral kunlari Bamako shahrida bo’lib o’tgan “Ochlik bilan kurashish” konferensiyasida Germaniya taraqqiyot agentligi tomonidan tashkil etilgan sessiya “G’arbiy Afrikadagi paxta: oq oltin yoki tuproqning vayron bo’lishi va atrof-muhitga zarar yetkazishi” mavzusida bo’lib o’tdi . Ushbu pozitsiyalarning ba'zilari ilmiy darajada shubhali, chunki ular mahalliy amaliy tadqiqotlarga tayanadi, ya'ni umumlashmalar cheklangan. Biroq ular zamonaviy qishloq xo'jaligi masalalari bo'yicha paxtaning "Muvaffaqiyat tarixi" kelajagini shubha ostiga qo'yadi. Aslida, Afrika paxta sektorining barqarorligiga qaramay, o'tmishdagi muammolar saqlanib qolmoqda va yangilari paydo bo'lmoqda bular: jahon bozorida tola narxining o'zgaruvchanligi; ishlab chiqaruvchilarning daromadlari va qishloq jamoalari farovonligini oshirish va himoya qilish; biologik muvozanatlarning o'zgarishi va biologik zararkunandalarning tarqalishi; 8 paxta ekinlarining atrof-muhitga salbiy ta'sirini kamaytirish; tuproq unumdorligini boshqarish, landshaftni boshqarish va pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish orqali; paxta boshqaruviga siyosiy aralashuv. Paxtachilikka asoslangan tizimlarga xos bo'lmagan boshqa asosiy muammolar umuman qishloq xo'jaligiga taalluqlidir: iqlim o'zgarishi ta'siri ostida qo'yilgan yangi cheklovlarga moslashtirilgan ko'proq ekologik amaliyotlarni ishlab chiqish, qishloq xo'jaligining rivojlanish dinamikasidagi zaif guruhlarni, xususan, ayollar va yoshlarni, yoshlarni fermalarda qolishga undash. Afrikada, iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo ma’lumotiga ko'ra, iqlim o'zgarishi haroratni, atmosferadagi CO2 darajasini va yog'ingarchilikni buzadi, bu ekinlarga (shu jumladan paxta), ayniqsa hosildorlik, ertalik va zararkunandalar va kasalliklarga chidamliligiga ta'sir qiladi. Ushbu uzilishlarga moslashish va ularning salbiy ta'sirini yumshatish uchun paxtaga asoslangan barqaror tizimlarni ishlab chiqish resurslar va biologik xilma-xillikni saqlashga yordam berishi kerak. Bunga erishishning bir necha yo'li bor bular ekinlar va ishlab chiqarish tizimlari uchun ekologik intensivlashtirish jarayonlaridan foydalangan holda barqaror erni boshqarish, suvni ushlab turish, eroziya va ozuqa moddalarining mavjudligiga ta'sir qiluvchi tuproq organik moddalarini boshqarish, zararkunandalar va kasalliklarga qarshi agroekologik boshqarish, ixcham va atrof-muhitning buzilishi ta'siriga chidamli erta navlarni tanlash. G’arbiy Afrikadagi kichik fermer xo'jaliklarida ayollar ekinlarni ekishdan tortib yig'ib olishgacha bo'lgan ishlab chiqarish ishlarining ko'p qismini bajaradilar ( FAO, 2015 ). Bu rol kamdan-kam tan olinadi yoki mukofotlanadi (ITC, 2011 ). Paxta sohasida, erkaklardan farqli o'laroq, ayollar kredit olish uchun kurashadilar, ular jamoaviy tashkilotda kam vakillik qiladilar va pestitsidlardan foydalanish bilan bog'liq sog'liq uchun xavf-xatarlarga duch kelishadi. 3 2020/2021 ekin yilida Kot-d'Ivuarda paxta yetishtirish taxminan bir million toyni tashkil etdi. Undan keyin 915 ming toy bilan Burkina-Faso joy oldi. 3 https://www.cahiersagricultures.fr/articles/cagri/full_html/2021/01/cagri200251/cagri200251.html#S6 9 2021/2022 qishloq xo’jaligi yilida paxta yetishtirish Malida qariyb 1,3 million toyga yetishi prognoz qilinmoqda. G’arbiy Afrika qit’aning paxta yetishtirish va savdosi bo’yicha yetakchi mintaqasi hisoblanadi. 4 G'arbiy Afrika paxta yetishtiruvchi o'n ikkita mamlakatni, xususan, Benin, Burkina-Faso, Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi, Chad, Kot-d'Ivuar, Gana, Mali, Niger, Nigeriya, Senegal va Togoni o'z ichiga oladi. USDA tashqi qishloq xo'jaligi xizmati xabariga ko'ra, o'n ikki mamlakat ichida Kot-d'Ivuar va Burkina- Faso eng yirik ishlab chiqaruvchilar bo'lib, ushbu hududlarda ishlab chiqarish o'rganish davrida o'sishi kutilmoqda. FAOSTAT ma'lumotlariga ko'ra, ushbu mamlakatlar orasida Mali 2022 yilda 526 000 metrik tonnadan ortiq paxta ishlab chiqarishni qayd etdi. Ushbu mamlakatlarning mintaqadagi yuqori mahsuloti paxta bozorini qo'llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, G'arbiy Afrikaga Afrikaning paxta eksportining to'rtdan uch qismidan ko'prog'i to'g'ri keladi. Bu G'arbiy Afrika paxtasining asosiy importchilari bo'lgan Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda yuqori iste'mol bilan bog'liq. Bundan tashqari, barcha G'arbiy Afrika paxta eksport qilinadi, chunki tegirmonlar mintaqada nisbatan siyrak, bu G'arbiy Afrika ishlab chiqaruvchilari uchun tashqi talabning muhim rolini bildiradi. Ushbu barqaror o'sish mintaqaning boshqa qismlarga nisbatan yuqori ishlab chiqarishni qo'llab-quvvatlaydi. G arbiyʻ Afrika, O rta Afrika, Shimoliy Afrika, Janubiy Afrika va Sharqiy Afrikada paxta ʻ yetishtirish mos ravishda 2.617.129 metrik tonna, 600.275 metrik tonna, 454.731 metrik tonna, 43.513 metrik tonna va 1.000.643 metrik tonnani tashkil etadi. Shunday qilib, paxta yetishtirishda G'arbiy Afrika mamlakatlari yetakchilik qiladi. Paxta ishlab chiqarishda inson va atrof-muhit salomatligiga zarar etkazuvchi kimyoviy intensiv ishlab chiqarish tizimi mavjud. G’arbiy Afrikada organik paxta yetishtirishni ko’paytirish tashabbuslari ko’tarilmoqda. 2023-yilda Better Cotton kompaniyasi Kot-d'Ivuarda paxta yetishtirishni kengaytirish va birinchi besh yil ichida 200 000 mahalliy paxta fermerlarini qo’llab-quvvatlash bo’yicha yangi dasturni boshladi. Dala darajasidagi yangi dastur butun mamlakat 4 https://www.statista.com/statistics/1258870/cotton-production-in-west-africa-by-country/ 10 bo'ylab fermer jamoalariga barqaror paxta yetishtirishga yordam berish uchun o'qitish va resurslarni taklif qilishi kutilmoqda. Bu prognoz davrida G'arbiy Afrika paxtasiga bo'lgan talabni oshirishi kutilmoqda. Shu sababli, G'arbiy Afrika mamlakatlarida boshqalarga nisbatan yuqori ishlab chiqarish, so'ngra qo'llab- quvvatlovchi tashabbuslar prognoz davrida mintaqada ishlab chiqarishni boshqaradi. 5 1.3 Paxtachilikka ta'sir qiluvchi tabiiy va iqlimiy sharoitlar Iqlim o'zgarishi G'arbiy Afrikadagi agrar jamoalar uchun aniq xavf tug'diradi va barqaror rivojlanishning allaqachon dolzarb muammolarini kuchaytiradi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDGs) kontekstida mintaqaviy rivojlanish tashkilotlari iqlimga mos va barqaror dehqonchilik amaliyotlarini, masalan, yuqori hosildor va issiqlikka bardoshli navlar, tabiatni muhofaza qilish qishloq xo’jaligi va agro o’rmon xo’jaligini asosiy ustuvor yo’nalishlar sifatida belgilab oldilar. Qishloq xo'jaligida iqlimga moslashish qishloq jamoalarida ovqatlanish va iqtisodiy barqarorlikni o'z ichiga olgan ko'plab SDGlar uchun dolzarbdir. SDG rejalashtirish kontekstida G'arbiy Afrika bir vaqtning o'zida dunyodagi eng tez rivojlanayotgan mintaqa va insonparvarlik rivojlanish sharoitlariga iqlim o'zgarishi kuchli ta'sir ko'rsatadigan mintaqadir. Mintaqada yirik agrar aholi yashaydi, asosan kichik mulkdorlar kapitalga oddiy kirish imkoniyatiga ega va o'rtacha harorat ko'plab qishloq xo'jaligi hududlariga qaraganda yuqori. Issiqlik sharoitlari va yog'ingarchilikning o'zgarishi, ayniqsa, ushbu mintaqada yashash va rivojlanish sa'y-harakatlariga muhim ta'sir ko'rsatishi mumkin - mojaro va siyosiy beqarorlikni yanada kuchaytiradi. Shuning uchun ekinlar uchun iqlim mosligining qanchalik o'zgarishini kutish mumkinligini va bu o'zgarishlar geografik jihatdan qanday taqsimlanishi mumkinligini tushunish muhimdir. Iqlimning ekinlarga ta'sirining fazoviy aniq modellari tobora keng tarqalgan, biroq kam sonli tadqiqotlar ularni ushbu mintaqada kelajakdagi ekinchilikka tatbiq etgan. Istisnolarga Jalloh va boshqalarning ishlari kiradi. Makkajo'xori, guruch va boshqa 5 https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/africa-cotton-market 11 asosiy oziq-ovqat ekinlaridagi o'zgarishlarni, shuningdek, Akpoti va boshqalarning Benin va Togoda guruch ishlab chiqarishni o'zgartirish prognozi. Paxta ( Gossypium hirsutum ) G'arbiy Afrikadagi kichik fermerlar va mintaqaviy iqtisodlar uchun iqtisodiy tayanch hisoblanadi. Paxta yetishtirishdan olinadigan daromad oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilash, sog'liqni saqlash, sanitariya va ta'limni, barqaror rivojlanishning barcha muhim jihatlarini qo'llab- quvvatlaydi. Paxta yetishtirishning qisqarishi kichik fermerlar farovonligiga bir qancha ta'sir ko'rsatadi. O rtacha 4 gektardan kam maydonni egallagan kichikʻ fermer xo jaliklari G arbiy Afrikada paxtaning katta qismini yetishtiradi va bu ʻ ʻ yerdagi deyarli barcha paxta yomg irli, bu qisman kam ta minlangan dehqonlar ʻ ʼ uchun sug orish imkoniyati yo qligini aks ettiradi. Uning iqlim o'zgarishiga ʻ ʻ zaifligining geografik taqsimotini tushunish mintaqaning turli qismlarida barqaror rivojlanish istiqbollari va strategiyalarini oldindan bilish uchun juda muhimdir. Tegishli o'sadigan maydonlarni taqsimlashdagi o'zgarishlarni tushunish mintaqadagi boshqa ekinlarni etishtirish istiqbollari haqida ham tushuncha beradi. Biz G'arbiy Afrikadagi yomg'irli paxta uchun mos iqlim sharoitlarini modellashtirish uchun turlarni taqsimlash modeli (SDM) yondashuvidan foydalandik. Umuman olganda, SDMlar tur uchun mos diapazonni modellashtiradi. Keyinchalik, diapazonni kelajakdagi iqlim stsenariylari yoki boshqa ekologik o'zgarishlar bilan taqqoslash mumkin. Uyda o'stirilgan ekinlar uchun atrof-muhit cheklovlaridan tashqari ko'plab omillar o'simliklarning hayotiyligi va mahsuldorligini nazorat qiladi. Masalan, ekinchilik, genetik texnologiya, yer tuzish va iqtisodiy omillar paxta yetishtirishning barcha shakllariga ta sir qiladi. Shunga qaramay, SDM yondashuvi iqlim o'zgarishining ʼ mahalliy ekinlar uchun ta'sirini loyihalashda foydali ekanligini isbotladi, masalan, Efiopiyada yomg'irli don ekinlari, Keniyada yomg'irli makkajo'xori etishtirish va Benin va Togoda guruch ishlab chiqarish. Biz yaqin o'tmishdagi (1970–2000) boshlang'ich sharoitlarni modellashtirish uchun kuzatilgan hodisalardan foydalandik, so'ngra ikkita iqlim stsenariysi asosida bu shartlar oralig'ini 2050 yilgacha prognoz qildik: agressiv 12 iqlim ta'sirini ifodalovchi RCP4.5 va ekstremal o'zgarishlarni ifodalovchi RCP8.5 , shuningdek, odatdagidek biznes. Bunday yondashuv paxta yetishtirishga yaroqliligiga potentsial ta'sir ko'rsatadigan iqlim omillarini aniqlash va yomg'irli paxta yetishtirish assortimentidagi o'zgarishlarni miqdoriy jihatdan aniqlash imkonini berdi. Kelajakdagi sharoitlar modeli aniq prognozni emas, balki joriy jarayonlarning ehtimoliy natijalari haqidagi farazni taqdim etadi. Shunday qilib, modellarda har doim noaniqlik mavjud, ammo iqlim traektoriyalaridagi farqni taxmin qilish muhimligini hisobga olsak, bu kabi model moslashish strategiyalari haqida ma'lumot berishga yordam beradigan foydali taxminni taqdim etishi mumkin. Mumkin bo'lgan o'zgarishlar naqshlarini tasavvur qilish, masalan, mintaqa fermerlari uchun iqtisodiy variantlarni o'tkazish yoki diversifikatsiya qilish tashabbuslarini qo'llab-quvvatlashda foydali bo'lishi mumkin. Global miqyosda sotiladigan tovar sifatida paxta nafaqat mahalliy iqtisodiyotlar, balki G'arbiy Afrikadagi mintaqaviy va milliy iqtisodiyotlar uchun ham muhim ahamiyatga ega. Kichik dehqonlar uchun paxta eng keng tarqalgan ekin (shuningdek, muhim parhez moyli) hisoblanadi va u kakaodan keyin ikkinchi eng qimmatli hisoblanadi, u faqat ishonchli nam joylarda o'sadi. Bu kichik xo'jaliklar G'arbiy Afrikani mintaqa sifatida dunyodagi beshinchi yirik paxta ishlab chiqaruvchi va uchinchi yirik eksportchi (Shimoliy Amerika va Markaziy Osiyodan keyin) qiladi. Hosil ayniqsa, “paxta to rtligi” mamlakatlari Benin, Burkina-Faso, Chad vaʻ Mali uchun muhim bo lib, ularning har biri eksport tovari sifatida paxtaga bog liq. ʻ ʻ Paxta ahamiyatidan kelib chiqib, bu mamlakatlar jahon savdosini barqarorlashtirishga va boy mamlakatlarda paxta yetishtirish uchun subsidiyalarni kamaytirishga intildi. Ushbu subsidiyalar jahon paxta narxini pasaytiradi va iqtisodiyoti kam rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarishga putur etkazadi, bu milliy va mintaqaviy iqtisodiy barqarorlik uchun muhim masaladir. Garchi u past kengliklarda paydo bo'lsa va ko'p ekinlarga qaraganda yuqori haroratga toqat qilsa-da, paxta uzoq davom etadigan issiq davrlarda issiqlik 13 zarbasidan aziyat chekadi. Yuqori haroratlarda unumdorlik pasayadi: o'simlik stressi 35 ° C dan yuqori bo'ladi; ko'za ishlab chiqarish uchun ideal haroratlar 18 °C-32 °C; gullash uchun esa salqin kechalar kerak. Muhimi, paxta bir oz qurg'oqchilikka bardosh bera oladi, bu esa uni yarim qurg'oqchil hududlar uchun mos qiladi. Qurg'oqchilik sezuvchanligidan farqli o'laroq - o'simlik selektsionerlari o'simlik hajmi, o'sish shakli yoki tuzga chidamlilik kabi xususiyatlar orqali o'zgartirishi mumkin - yuqori haroratga sezgirlik naslchilik orqali osonlik bilan o'zgartirilmaydigan asosiy hujayra funktsiyalarini o'z ichiga oladi. Haroratga sezgirlikni sug'orish orqali yumshatish mumkin, chunki o'simliklar suvning transpiratsiyasi orqali issiqlikni kamaytirishi mumkin, lekin naslchilik yoki genetik modifikatsiya orqali osonlikcha o'zgartirilmaydi. G'arbiy Afrikadagi deyarli barcha paxta yomg'ir bilan oziqlanadi, chunki mavsumiy nam iqlim bu etishtirishni qo'llab-quvvatlaydi va sug'orish mintaqaning aksariyat ishlab chiqaruvchilari uchun mavjud emas. Mintaqaning ko'p qismida sug'orish uchun suv resurslari, infratuzilma va o'zboshimchalik bilan ishlaydigan dehqonlar uchun kapitaldan foydalanish imkoniyati etarli emas. Mintaqadagi suv resurslari baliqchilik kabi boshqa muhim resurslarni ham qo'llab-quvvatlaydi. Shunday qilib, vaqt va mo'l-ko'llikda mavsumiy yomg'irlarning ishonchliligi paxta xo'jaligi uchun muhim ahamiyatga ega. 6 II BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIK TARMOG’INING RIVOJLANISH OMILLARI VA MUAMMOLARI 2.1 G’arbiy Afrika davlatlaridagi paxta eksporti va importi G’arbiy Afrika davlatlari dunyodagi yirik paxta yetishtiruvchi va eksport qiluvchi mintaqalardan biri hisoblanadi. Bu davlatlar asosan xomashyo sifatida 6 https://www.mdpi.com/2225-1154/9/4/68 14 paxta eksport qilishadi, importlari esa qishloq xo’jaligida foydalaniladigan texnika, urug’, kimyoviy vositalar va ba’zan tayyor to’qimachilik mahsulotlarini o’z ichiga oladi. Eksportning asosiy o’rni Global eksportchilar: G’arbiy Afrika davlatlari dunyoda ishlab chiqariladigan paxtaning taxminan 15-20% qismini eksport qiladi. Asosiy davlatlar: Burkina-Faso: Afrika qit’asidagi eng yirik paxta eksportchisi. Mali: Mamlakat iqtisodiyotida paxta eksporti oltindan keyin ikkinchi daromad manbasi hisoblanadi. Benin: Doimiy ravishda yirik paxta eksport qiluvchi davlat sifatida e’tirof etiladi. Kot-d’Ivuar: Mintaqadagi eksport hajmi katta bo’lgan davlatlardan biri. Eksport mahsulotlari va yo’nalishlari Mahsulot shakli: Asosan xomashyo shaklidagi paxta tolasi (lint) eksport qilinadi. Xitoy, Hindiston, Bangladesh, va Evropa Ittifoqi G’arbiy Afrika paxtasining asosiy xaridorlari. Ushbu davlatlar paxtani o’z to’qimachilik sanoatida qayta ishlaydi. Eksportning iqtisodiyotga ta’siri Daromad manbasi: Burkina-Faso eksportining 50% dan ko’prog’i va Mali eksportining 10- 15% i paxtadan keladi. Paxta eksporti davlatlar uchun valyuta daromadining muhim qismi hisoblanadi. Qishloq xo’jaligida ahamiyati: Eksport daromadlari qishloq xo’jaligini rivojlantirish va fermerlar hayotini yaxshilash uchun ishlatiladi. Eksport bilan bog’liq muammolar Narxlarning tebranishi: Global paxta narxlarining o’zgarishi eksport daromadlariga ta’sir qiladi. 15 Qo’shilgan qiymat yetishmasligi: Xomashyo shaklida eksport qilish iqtisodiy foydaning katta qismini yo’qotishiga olib keladi. Xomashyo importi G’arbiy Afrika davlatlari o’zlari paxta ishlab chiqaruvchi hudud bo’lgani uchun xomashyo import qilmaydi. Ishlab chiqarishni qo’llab-quvvatlovchi vositalar Urug’ va texnika: Paxta urug’lari (xususan, transgen yoki yuqori hosil beruvchi navlari) chet eldan olib kelinadi. Paxta yig’ish mashinalari, tozalash zavodlari uchun uskunalar va boshqa texnologiyalar import qilinadi. Kimyoviy vositalar: Pesticidlar va o’g’itlar G’arbiy Afrika davlatlarining paxta yetishtirish jarayonida keng qo’llaniladi va asosan chet davlatlardan keltiriladi. Tayyor mahsulotlar importi Ko’plab davlatlar xomashyo eksport qilishsa-da, tayyor matolar va to’qimachilik mahsulotlarini import qiladi. Bu mahalliy sanoatning rivojlanmaganligi bilan bog’liq. Import qilinadigan mahsulotlar, asosan, kiyim-kechak, sintetik matolar va boshqa to’qimachilik buyumlaridir. Eksportning o’rni: G’arbiy Afrika davlatlarida paxta eksporti iqtisodiy barqarorlik va valyuta daromadlarining asosiy manbasi bo’lib qolmoqda. Importga bog’liqlik: Ishlab chiqarish uchun zarur bo’lgan texnika, urug’ va kimyoviy vositalarga import bog’liqlik yuqori darajada. Rivojlanish imkoniyatlari: Mahalliy to’qimachilik sanoatini rivojlantirish orqali qo’shilgan qiymatni oshirish. Tayyor mahsulotlar eksportini yo’lga qo’yish va import hajmini kamaytirish. Barqaror qishloq xo’jaligiga o’tish orqali ekologik muammolarni hal qilish. 16 G’arbiy Afrika davlatlari paxta yetishtirish va eksport bo’yicha yirik o’yinchi sifatida tan olingan, ammo sanoatni diversifikatsiya qilish va mahalliy ishlab chiqarishni qo’llab-quvvatlash iqtisodiyotni yanada rivojlantirishga yordam beradi. Mintaqaviy savdo siyosati a'zo davlatlar va butun dunyoga eksportni ko'paytirish yo'nalishida ishlab chiqilgan. Shu sababli, mintaqaga import tovarlar va xizmatlar eksportiga qo'shimcha sifatida qaraladi. 7 G’arbiy afrika tashqi savdosida bir qator mahsulotlar ustunlik qiladi va qazib olish sanoatidan keladigan yoqilg'ilarning ustunligi tufayli mahalliy qo'shilgan qiymat hosil qiladi. Bular eksportning to'rtdan uch qismini (75%) tashkil qiladi (reeksportdan tashqari) va asosan Nigeriya (73%) tomonidan ta'minlanadi. Kakao va kakaodan tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari (eksportning 5%), qimmatbaho toshlar (3%) va ikkilamchi paxta, iste'mol qilinadigan mevalar, kauchuk, plastmassa, yog'och va yog'och mahsulotlari, baliq va mollyuskalar (har birida taxminan 1%), yoqilg'i bilan birga hosil bo'ladi. G'arbiy Afrika Iqtisodiy Hamjamiyatining asosiy eksport mahsulotlari. Mintaqaviy importga kelsak, ularda o’nga yaqin mahsulot yetakchilik qiladi. Ushbu ro'yxatda hali ham yoqilg'i yetakchi o'rinni egallaydi. Ular umumiy importning 24% ni tashkil qiladi. Ulardan keyin avtomobillar, traktorlar, velosipedlar va boshqa transport vositalari (2-o rin), mexanizmlar, mexanikʻ asboblar va qozonxonalar (3-o rin), mashinasozlik va elektr jihozlari (4-o rin), don ʻ ʻ mahsulotlari (5-o rin), plastmassa (6-o rin), temirchilik ishlari, temir va po'lat (7- ʻ ʻ o'rin), temir, quyma temir, po'lat (8-o'rin), farmatsevtika (9-o'rin) va baliq va dengiz mahsulotlari (10-o'rin). Eksportga kelsak, Nigeriya bu yerda ham ustun mavqega ega bo'lib, faqat 41% tranzaktsiyalarni Ganada 18%, Senegal va Kot- d'Ivuar uchun 10% bo'lgan. Nigeriya va Gana birgalikda Hamjamiyat importining 59 foizini G'arbiy Afrika Iqtisodiy va Valyuta Ittifoqining (WAEMU) sakkizta davlati uchun 36 foizga nisbatan amalga oshiradi. G’arbiy afrikaga a'zo 7 https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2002/wp02173.pdf 17 davlatlarning qolgan beshta davlati hamjamiyat importining atigi 5 foizini amalga oshiradi. 8 G'arbiy Afrikada o'sishga yordam berishi kerak bo'lgan xizmatlar savdosiga ma'lum darajada institutsional, tartibga solish va infratuzilma cheklovlari to'sqinlik qilmoqda. Mintaqaviy darajada xizmat ko'rsatish sohasining salohiyati haqida ko'rinish va ma'lumotlarning yo'qligi bilan bir qatorda, boshqa turli xil ichki va tashqi cheklovlar uning raqobatbardoshligini pasaytirmoqda. Ichki cheklovlar qatoriga fiskal bosim, norasmiy sektorning rivojlanishi, kredit olishning qiyinligi va xizmatlar eksportini moliyalashtirish mexanizmlarining nomutanosibligi, sifatsiz ish sifati (ISO sifat kafolati standartlarining 9001 2000 versiyasiga yomon muvofiqligi), energiya tanqisligi kiradi, shaffoflik va yaxshi boshqaruvning yo'qligi, ko'plab mamlakatlarda xorijiy kompaniyalar tomonidan davlat shartnomalarining muhim qismi bajarilishi, xizmat ko'rsatish infratuzilmasining etarli emasligi, savdo operatsiyalarining yuqori narxi (ishlab chiqarish omillari, ma'muriy darboğazlar) va boshqalar. Hozirgi vaqtda tashqi bozorlar, erkin harakatlanishdagi to'siqlar, malaka va diplomlarning o'zaro tan olinishi, xorijda tadbirkorlik faoliyatini yo'lga qo'yishning nisbatan yuqori xarajatlari va dengizga chiqish imkoni bo'lmagan mamlakatlarning ahvoli to'g'risida ma'lumotlarning etishmasligini bartaraf etish bo'yicha ishlar olib borilmoqda. boshqalar. 9 2.2 Qishloq xo’jaligi siyosati va hukumat dasturlari G'arbiy Afrika qishloq xo'jaligi burilish nuqtasida. Kuchli talabning o'sishi, barqaror iqtisodiy o'sish, yuqori global qishloq xo'jaligi narxlari va yaxshilangan siyosat muhitining kombinatsiyasi 30 yil ichida qishloq xo'jaligining o'sishi uchun eng qulay sharoitlarni yaratdi. G'arbiy Afrika mamlakatlari va ularning Rivojlanish bo'yicha hamkorlari keng ko'lamli o'sish, oziq-ovqat xavfsizligi, ovqatlanishni yaxshilash va qashshoqlikni kamaytirish uchun sektorning hayotiy ahamiyatini aniq tan olishadi. Shu bilan birga, iqlim o'zgarishidan tortib narxlarning 8 https://ecoslate.github.io/doing-business-in-ecowas/import-and-export/index.htm 9 https://africa-container-shipping.com/en/cotton-from-africa-to-the-world/ 18 o'zgaruvchanligigacha bo'lgan eski va yangi muammolarning kombinatsiyasi G'arbiy Afrikaliklarning ushbu imkoniyatlardan foydalanish qobiliyatiga tahdid soladi. G'arbiy Afrika qishloq xo'jaligi oldida turgan muammolar va imkoniyatlarni hisobga olgan holda, Afrika taraqqiyot banki (AfDB) Frantsiya hukumati ko'magida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) va G'arbiy Afrika Davlatlari Iqtisodiy Hamjamiyati bilan hamkorlik qildi. (ECOWAS) G'arbiy Afrikada qishloq xo'jaligining o'sishi (AGWA: Bozor va siyosat omillari) nomli qo'shma tahliliy tadqiqot o'tkazish uchun. Tadqiqot G'arbiy Afrikaning qishloq oziq-ovqat sektoridagi o'sish uchun rivojlanayotgan kontekstni yaxshiroq tushunishga yordam beradi: qishloq xo'jaligi mahsulotlariga bo'lgan talab va taklifga ta'sir etuvchi omillar va tendentsiyalarni o'rganish, qishloq xo'jaligi sektori faoliyatini baholash va tegishli ushbu tendentsiyalarni hisobga olgan holda siyosat va kelajakdagi siyosat ustuvorliklari uchun asosiy ta'sirlarni aniqlash. 10 G'arbiy Afrikadagi ko'plab zarbalar, asosan, qishloq xo'jaligi xavf- xatarlaridan kelib chiqqan holda, oziq-ovqatni taqchil va qimmatroq qildi va to'yib ovqatlanmaslikni kuchaytirdi. 2021 yilda taxminan 27 million G'arbiy afrikalik qurg'oqchilik, qashshoqlik, don mahsulotlarining yuqori bahosi, atrof-muhit degradatsiyasi, ko'chish, yomon savdo integratsiyasi va mojarolar kombinatsiyasi tufayli zudlik bilan oziq-ovqat yordamiga muhtoj edi. Tez-tez sodir bo'ladigan ekstremal ob-havo hodisalari haqidagi hayajonli bashoratlar va qishloq xo'jaligining aholi o'sishiga mos kelmaydigan hosildorligi uzoq muddatli barqaror rivojlanish tahdid ostida ekanligini anglatadi. 24 million dollar qishloq joylarda munosib ish o’rinlari yaratishga yordam beruvchi tanlangan yuqori samarali qishloq xo’jaligi texnologiyasi va qiymat zanjirlarini tarqatish orqali aholining zaif qatlamlarining oziq-ovqat va oziq-ovqat xavfsizligi holatini yaxshilaydi. FSRP Burkina-Faso Milliy Qishloq Sektori Dasturining ikkinchi bosqichini qo'llab-quvvatlaydi, bu to'qqizta mintaqadagi 125 10 https://www.fao.org/4/i4337e/i4337e00.htm 19 ta kommunalarga qaratilgan bo'lib, ular yuqori qishloq xo'jaligi salohiyati va nisbatan qulay iqlim sharoitlari uchun tanlangan, taxminan 300,000 kam ta'minlangan odamlarga, shu jumladan 120,000 ayollar va 30,000 yoshlarga ta'sir qiladi. Qurg’oqchilik va zararkunandalarga chidamli urug’lik navlari, kompostlash va eroziyaga qarshi kurash usullari, chorva va parrandalarni boqish texnologiyalari kabi ilg’or qishloq xo’jaligi texnologiyalarini joriy etish orqali qishloq xo’jaligi mahsuldorligini oshirish ozuqa yetishtirish va hosildorlikni oshiradi. Tadbirlar, shuningdek, ekinlar va sabzavotlarning ozuqaviy sifatini yaxshilash, marketing yordamini ko'rsatish, qishloq fermerlariga chorva mollari va ozuqa xarajatlarini kamaytiradigan, oziq-ovqat va oziq-ovqat iste'moli sifatini yaxshilash va ish o'rinlarini yaratish uchun turli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. 11 2.3. Paxtachilikda duch kelinayotgan muammolarni rivojlantirish yo’llari va istiqbollari So'nggi yarim o'n yillikda G'arbiy Afrikaning paxta sanoatiga yaxshi munosabatda bo'lmadi. Paxtalashtirilgan narxlar va moliyaviy muammolar har bir yirik paxta yetishtiruvchi mamlakatlarda paxta biznesiga to’sqinlik qildi va 2006/07 yilgi hosil bo’yicha eng so’nggi ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, hosildorlik va maydondagi yo’qotishlar tufayli ishlab chiqarish mavsumoldi rejalaridan pastga tushib ketgan. Moliyaviy iqlimni hisobga olgan holda, 2007/08 yilgi hosil noaniqlik dunyosiga duch kelmoqda. Mintaqaning bir qancha mamlakatlarida yaqinda e'lon qilingan narxlar yanada pasayganini ko'rsatmoqda, shu bilan birga ishlab chiqarish xarajatlarining yana bir o'sishi kutilmoqda. Vaziyatni bundan ham yomoni, ishlab chiqaruvchilar narxlari pastroq bo'lsa ham, G'arbiy Afrikaning yirik mamlakatlaridagi paxta tozalash zavodlari joriy jahon narxlaridan kelib chiqqan holda daromadni aylantirishda qiynaladi. Fermerlar uchun zarur bo'lgan mahsulotlar, jumladan, urug'lik, o'g'it va pestitsidlar kerak bo'lgan dalalarga kech yetkazib berilishi mumkin. Muxtasar qilib aytganda, 11 https://www.gafspfund.org/index.php/projects/west-africa-food-system-resilience-program-fsrp-burkina-faso 20 maydonlarni qisqartirish davom etadi - hech bo'lmaganda fermerlar tanlovi bo'lgan joyda. Muammoning bir qismi global iqtisodiyotdir. Oddiy qilib aytganda, mintaqada paxta AQSH dollarida, xom ashyo esa Yevropa Ittifoqi yevroida sotiladi. Valyutalar o'rtasidagi joriy ayirboshlash fermerlarga paxtaning jahon narxlarida erishilgan yutuqlarga asoslangan har qanday muvaffaqiyatga erishishga to'sqinlik qiladi. Noaniqlik faqatgina hududni yo'qotish masalasi emas. Havoda shunchalik noaniqlik borki, ishlab chiqaruvchilar uchun mavjud bo'lgan cheklangan kreditlar qurib bormoqda. Kredit bo'lmasa, G'arbiy Afrika sanoati to'g'ridan-to'g'ri qulashdan qochish uchun kurashga duch keladi. Zotan, muammolar paxtachilik xo’jaliklarining rentabelligidan ham kattaroq. Paxta hosilining past daromadi fermerlarni makkajo xori, jo xori va tariqʻ ʻ kabi boshoqli ekinlarni bozorga chiqarishga undadi. Paxta o'g'itlash uchun kamroq mablag' bilan, odatda boshoqli ekinlarga o'tadigan unumdorlik kamayib bormoqda, ya'ni mayda don ekinlari. Natijada qashshoqlik va to'yib ovqatlanmaslik bilan bog'liq muammolar ko'paydi. Ba'zi mamlakatlar uchun tunnel oxiridagi yorug'lik biotexnologiyaning paydo bo'lishidir, chunki Osiyo va Janubiy Amerikaning paxta sektorlarini qayta quvvatlagan Bacillus thuringiensis (Bt) paxta navlari mintaqaga kirish uchun hali tozalanmagan. Ba'zilar bu navlar hamma narsani o'zgartirishi mumkin deb o'ylashadi. Boshqalar uchun muammolar allaqachon juda chuqur; Bt bandaj bo'lishi mumkin, ammo bu davo emas. Benin, Burkina-Faso, Chad, Kot-d'Ivuar, Mali va Senegal mamlakatlari G'arbiy Afrika paxta yetishtirishning asosiy qismini tashkil qiladi. Umuman olganda, bu mamlakatlar 2006/07 yillarda 3,2 million toy paxta yetishtirgan, bu 2005/06 yilga nisbatan 11 foizga kam. 2007/08 yillar uchun tekislik yoki keyingi pasayish ehtimoli bor. Ushbu mahsulotning 95% dan 98% gacha eksport qilinadi, bu esa mintaqani dunyodagi eng yirik eksport qiluvchi hududlardan biriga aylantiradi. 21 Hamma bir xil kurashlarga ega bo'lsa-da, xususiylashtirish va bozor tarkibidagi farqlar barcha hududlarni juda keng cho'tka bilan bo'yashni qiyinlashtiradi. Quyidagi kapsulalar har bir mamlakatning paxta sohalarining lavhalarini taqdim etadi. Benin Benin uchun 2005/06 yillar unutilmas yil bo'ldi. 2006/07 yilgi mavsum uchun dastlabki maqsadlar 500 000 metrik tonna (MT) ga yaqin urug'lik paxta yetishtirish bo'lgan bo'lsa-da, uning yarmidan kamrog'i (240 000 MT) hosil bo'yicha joriy prognozdir. Vaqtinchalik Benin uchun hamma narsa. G'arbiy Afrikaning ko'plab mamlakatlari singari, transport va infratuzilmani rivojlantirish asosiy muammolardan biri bo'lib, asosiy manbalarning barchasi paxta fermerlariga yetishishda kechikayotganining bir qismidir. Kechikishlar katta muammo tug'diradi va Benin 2005 yildan beri kuchli zararkunandalar bosimi tufayli hosilga zarar etkazgan. Ayni paytda Benin dehqonlarini yanada ko'proq muammolar qiynamoqda: may oyi o'rtalarida paxta narxi e'lon qilinmagan. Joriy prognozlar hali ham 2006/07 yilgi hosilning 462 000 kutilganidan 505 000 toygacha tiklanishni bashorat qilmoqda. Mamlakat foydasiga ishlash uning xususiylashtirish darajasi, hech bo'lmaganda dastlabki bosqichlarda bo'ldi. Benin mintaqada birinchilardan bo'lib sanoatni xususiylashtirish bo'yicha harakatlarni amalga oshirdi. 2000 yilgacha hukumatning Qishloq xo'jaligini rivojlantirish milliy jamiyati (SONAPRA) Benindagi barcha paxta faoliyatini nazorat qilgan. Xalqaro yordam bilan Benin 1990-yillarning oxirida xususiylashtirish ishlarini boshladi. Biroq, so'nggi paytlarda sanoatning sust ishlashi tufayli bu harakatlar to'xtab qoldi. Past narxlar va o'sib borayotgan qarzlar tufayli yuzaga kelgan inqirozni to'xtatish uchun hukumat 2006 yilda paxta narxini belgilashga aralashib, 2007/08 yillarda SONAPRAga o'g'it va pestitsidlarni import qilish huquqini berib, paxta sektorida yanada aniqroq rol o'ynadi. 22 SONAPRA shuningdek, umumiy quvvati 300 000 MT atrofida bo'lgan 10 tegirmonni hamon nazorat qiladi. Xususiylashtirish boshlanganidan buyon oltita xususiy kompaniya umumiy quvvati 275 ming tonna bo'lgan sakkizta tegirmon qurdi. Xususiylashtirish rejalarida SONAPRA ning mavjud tegirmonlari asta-sekin aylantirildi, hukumat, fermerlar va ishchilarga tegirmonlarning 45% va xususiy investorlar 55% egalik qildi. Bu rejalar hali amalga oshmagan. Umuman olganda, Beninda taxminan 7000 MT yigirish quvvati mavjud, ammo hozirda atigi 2000 tasi ishlatiladi. Benin paxta yetishtirishning qariyb 98% eksport qilinadi, asosiy qismi Osiyoga va 10% Evropaga jo'natiladi, ba'zi Afrika mamlakatlari (masalan, Nigeriya) ham muhim rol o'ynaydi. Mintaqadagi boshqa mamlakatlardan farqli o'laroq, Benin genetik jihatdan o'zgartirilgan (GM) ekinlarni rivojlantirishni yaqin kelajakdagi rejalaridan tashqarida qoldirdi. 2020-yildan beri mamlakat GMning barcha tadqiqotlari va ishlanmalari bo'yicha o'z-o'zidan 5 yillik mandatni saqlab kelmoqda. Burkina-Faso Burkina-Fasodagi 350 000 paxta fermer xo'jaliklarining har biriga o'rtacha 2 gektar (ga) maydonni egallaydi, bu esa mamlakatda logistikani qiyinlashtiradi. Burkina-Fasoda ishlab chiqarish, birinchi navbatda, 2007/08 yillar uchun maydonning bir oz qisqarishi bilan hosildorlikning pastligi tufayli pasayishda davom etmoqda. Biroq, ekin maydonlarining o'zgarishi nisbatan kichik bo'lishi kerak, chunki fermerlar bu borada kam tanlovga ega: paxta yetishtirish mamlakatdagi ko'plab fermerlar o'g'it va pestitsid kreditlariga ega bo'lishlari kerak bo'lgan yagona vositadir. Aksariyat fermerlar g’o’zadan keyin boshoqli don yetishtirishi va o’g’itni qo’llashning o’z paxta ekinlariga ijobiy ta’sirini ko’rayotganligi sababli, paxta hosilining kamayib borayotgan daromadidan qat’i nazar, paxtakorlar o’g’itdan foydalanish imkoniyatiga ega bo’lish uchun paxta ekishni davom ettiradilar. . Burkina-Faso 1990-yillarning oxirida hukumat ishlab chiqaruvchilar tashkiloti UNPCB aktsiyalarini sotishni boshlaganida o'zining paxta sektorini xususiylashtirishni boshladi. Sanoatni xususiylashtirishning bosqichma-bosqich 23 boshlanishi uchta hududiy paxta shirkatining tashkil etilishiga olib keldi. Birinchisi, 13 ta paxta tozalash zavodiga ega SOFITEX mamlakatimiz paxta tozalash quvvatining 80 foizini tashkil qiladi. U hukumat (35%), DAGRIS (34%) va ishlab chiqaruvchilar (31%) birgalikda egalik qiladi. Ikkinchisi, SOCOMA, Sharqiy Burkina-Fasoda 3 ta paxta tozalash zavodini boshqaradi, uchinchisi, Faso Koton esa Uagadugu markazida atigi 1 paxta tozalash zavodini boshqaradi. SOCOMA ham, Faso Coton ham 2024 yilda tashkil etilgan. Har bir kompaniya fermerlar uchun zarur bo'lgan mablag'larni moliyalash va paxta yig'im-terimi paytida paxta narxidan bu xarajatlarni chegirib tashlash orqali ishlaydi. Burkina-Faso paxtaning 98% eksport qiladi, 75% Osiyo bozorlariga (birinchi navbatda Xitoy, Indoneziya, Pokiston, Bangladesh va Tailand) va 20% Yevropaga (Germaniya, Italiya, Portugaliya va Shveytsariya) yo naltiriladi. Kichikʻ miqdori Janubiy Amerikaga eksport qilinadi va faqat 2% mamlakat ichida ishlatiladi. FILSAH DG mamlakatdagi yagona yigiruv korxonasi bo lib, quvvati ʻ 5000 MT lint bo lib, 3000 MT ga yaqin foydalaniladi. Burkina-Fasoda bitta yuqori ʻ hajmli asbob (HVI) sinov joyi mavjud bo'lib, u mamlakat paxtasining uchdan bir qismini tashkil qiladi. Mamlakat Bt paxta yetishtirish bo’yicha mintaqaviy yetakchi bo’lib, buning uchun 2003-yildan buyon dala sinovlari o’tkazilmoqda.2020-yilda bu sinovlar mahalliy navlarni qamrab olgan holda kengaytirildi, 2021-yilda esa har bir yirik yetishtiriladigan mintaqada o’tkaziladi. Dastlabki natijalar ijobiy bo'ldi. Shveytsariyaning Helvetas nodavlat tashkiloti tomonidan organik paxta dehqonchiligini rag'batlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar ham amalga oshirildi, biroq dehqonlar almashlab ekishning ikkinchi qismida boshoqli ekinlar hosildorligini oshirish uchun paxta ekinlarida qo'llaniladigan o'g'itga bog'liq bo'lganligi sababli, ko'pchilik bu jarayonga intilmayapti. organik paxta uchun premium mavjud. Chad Ketma-ket uchinchi yildirki, Chad paxtakorlari 2006/07 yillarda ishlab chiqarishning pasayishiga duch kelishdi. O’tgan mavsumda mamlakatga xom 24 ashyoning sekin yetkazib berilishi ekishning juda kech boshlanishiga olib keldi, ba’zi o’g’itlar va pestitsidlar shu qadar kech yetib kelganki, fermerlar ularni dalalarida ishlatish o’rniga naqd pulga sotishgan. Islohotlar CotonTchad uchun 2020 yilda xususiylashtirish bo'yicha "yo'l xaritasi" ga tayyor bo'lishi va'da qilingan bo'lsa-da, bu harakatlar oldinga siljimadi. Hukumat (75%), DAGRIS (19%) va mahalliy banklar (6%) birgalikda egalik qiladigan kompaniya shu qadar moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldiki, u 2020/21 yillar uchun hosilni xarid qilish va sarf-xarajatlarni moliyalashtira olmadi. mavsum. Fermerlarga kompaniya tomonidan va'da qilinganidan kamroq maosh olayotgani yoki ba'zi hollarda umuman to'lov olmagani haqida xabarlar paydo bo'lmoqda, bu esa sektorda yanada beqarorlikni keltirib chiqarmoqda. 2020/21 yillardagi ishlab chiqarish ham zaif ko'rinadi, o'tgan yilgiga o'xshash hosildorlik va maydonning biroz qisqarishi. Ma'lum bo'lishicha, Chadning hosildorligi G'arbiy va Markaziy Afrika mintaqalarida eng yomoni va mamlakatda infratuzilmaning yo'qligi qo'shimcha transport xarajatlariga olib keladi. Chadda yigiruv yoki to qimachilik fabrikalari yo q, faqat hunarmandlarʻ ʻ tomonidan ishlab chiqarilgan to qimachilik darajasi kichik. Mamlakat paxtasining ʻ deyarli barchasi eksport qilinadi, asosiy qismi Osiyoga, 60% ga yaqini Xitoyga sotiladi. Mintaqadagi boshqa mamlakatlardan farqli o'laroq, Chad kuchli fermer tashkilotlaridan foyda ko'rmaydi. Chadning bo'sh tashkilotlari har qanday fermerlarni kengaytirish yoki tadqiqot faoliyatini davom ettirish uchun juda parchalangan. Natijada, CotonTchad mamlakatning paxta bilan bog'liq faoliyatini deyarli mutlaq nazorat qiladi. Kot-d'Ivuar Kot-d'Ivuarning paxta sektori 250 000 ga yaqin kichik fermer xo'jaliklaridan iborat. Mintaqadagi boshqa mamlakatlardan farqli o'laroq, paxta Kot-d'Ivuar qishloq xo'jaligi eksportining ozgina qismini (5% -10%) tashkil qiladi, kofe va kakao ko'plab paxtakorlar uchun yaxshi mahsulot sifatida taqdim etiladi. 25 So'nggi besh yil ichida paxta yetishtiruvchilar uchun muammolar ko'p bo'ldi, bular orasida fuqarolik mojarosining siyosiy muhiti ham bo'ldi. O'sha paytda paxta fermerlari katta qarz muammosiga duch kelishdi, chunki ko'pchilik o'z ekinlarini paxta sotishdan ushlab qolinishi kerak bo'lgan kredit bilan ta'minlovchi zavodlarga topshira olmadi. Ma lumotlarga ko ra, 50 million dollargaʼ ʻ yaqin paxta zavodlarga yetkazib berilmagan. Vaziyat paxta tozalash korxonalari uchun moliyaviy dahshatli tushni keltirib chiqardi va ishlab chiqarishni kechiktirdi, bu esa kamida 2020/21 yilgi mavsumda davom etishi mumkin bo'lgan ishlab chiqarishning pasayishiga olib keldi. Paxta sohasini jonlantirishga yordam berish uchun Yevropa Ittifoqi yaqinda fermerlarni qarzdan xalos qilish va paxta sanoatini yaxshilash uchun 20 million dollar (AQSH dollari) ajratishni va'da qildi. Bu, Uagadugu tinchlik kelishuvi va mamlakatning hukumat nazoratidagi janubiy qismini isyonchilar shimolidan ajratib turuvchi bufer zonaning yo'q qilinishi bilan birgalikda Kot-d'Ivuarning ahvolini yanada istiqbolli qildi. Mamlakatda barqarorlik qaytib, paxta sanoati yaxshilanar ekan, Kot-d'Ivuar yaxshi zamonlarga qaytishini ko'rishi kerak. Mali Ikki yillik ishlab chiqarish 1 million toydan oshganidan so'ng, 2020/21 yillarda Mali paxtasi ishlab chiqarish 20 foizga kamaydi, bu asosan Mali paxta kompaniyasi (CMDT) tomonidan maydonning rejalashtirilgan qisqarishi, shuningdek, mamlakatning 175 000 paxta fermeri boshqa joyga ko'chishi bilan bog'liq edi. Miqdorga qarab emas, balki yuqori sifatli (1-nav) paxtaga. 2020/2021 yillar uchun yana qisqarishlar kutilmoqda, prognozga ko'ra hosil 825 000 toyni tashkil qiladi. Hukumatga (75%) va DAGRISga (25%) tegishli bo'lgan CMDT mamlakatdagi eng ko'p tortishishlarni chaqiradi. Uning 17 ta paxta tozalash zavodi umumiy quvvati taxminan 9500 MT lintga ega, ammo ular odatda 50% dan kam quvvatda ishlaydi. Mamlakatda uchta yigirish va to'quv fabrikasi mavjud: COMATEX SA, Mali va Xitoy egalari bilan birgalikda ichki bozor uchun mahsulotlar ishlab chiqaradigan qo'shma korxona; BATEXCI-SAU, eksport uchun 26 qurilgan Mali yigiruv/to'quv zavodi; va eksportga asoslangan FITINA SA yigiruv kompaniyasi. Ikkita qo shimcha zavod ishlab chiqilmoqda, biri yigiruv/to quvʻ ʻ zavodi (COTEMA), ikkinchisi to qimachilik zavodi (ICOMA SA). ʻ Shunga qaramay, Mali paxtasining taxminan 98% eksport qilinadi. Eksport bilan DAGRIS va COPACO, frantsuz agentligi shug'ullanadi. Mali eksportining asosiy qismi Osiyoga, taxminan 10% Yevropaga yo naltiriladi. ʻ Malini xususiylashtirish jarayoni yaxshi davom etmoqda. 2001-yilda so’nggi olti yil ichida muvaffaqiyatga erishgan islohotlarni muvofiqlashtirish uchun Paxtachilik sektorini qayta qurish missiyasi (MRSC) tuzildi. 2008 yilga kelib turli zonalarda to'rtta hududiy paxta shirkatlari bo'ladi, ularning 61% xususiy manfaatlar, qolganlari fermerlarga (20%), hukumatga (17%) va tegirmon ishchilariga (2%) tegishli bo'ladi. Xususiylashtirish, shuningdek, Paxta uyushmasi, Paxtani tasniflash idorasi va Paxta birjasini tashkil etishga olib keladi. Xususiylashtirishning yana bir maqsadi paxta marketingini yaxshilash bo lib, ʻ mamlakat mahsulotlarini ilgari surish uchun milliy “Mali Cotton” yorlig ini ʻ yaratish rejasini o z ichiga oladi. ʻ Mali, shuningdek, biotexnologiyaning dastlabki bosqichida, dala sinovlarini boshlashga imkon beradigan qoidalar qabul qilinishiga yaqin. Senegal Qo'shnilarining tendentsiyalarini o'zgartirib, Senegal 2006/07 yilgi mavsumda so'nggi 15 yil ichida eng yuqori hosildorlikka erishdi va bu rekord darajadagi 52 000 MT chigitli paxta yetishtirishga erishdi. Ushbu kuchli ko'rsatkich, shuningdek, o'rtacha paxta tozalash tezligining 42% gacha o'sishiga yordam berdi. Sobiq hukumatga qarashli paxta shirkatiga paxtakorlarni yanada daromadli ekinlarga olib borish uchun ekinlarni diversifikatsiya qilish dasturini boshlashga rahbarlik qilayotgan Senegal paxtakorlari uchun narxlar pastligicha qolmoqda. 2020/21 yillar uchun bu dastur paxta maydoni va yetishtirishning qisqarishiga olib kelishi mumkin. 12 12 https://www.cottongrower.com/cotton-news/west-african-cotton-economies-face-a-struggle-for-survival/ 27 ILOVALAR 1 – ILOVA G’arbiya Afrika davlatlari paxta maydonlari Manba: Rasm internet saytidan olindi [11] 2 – ILOVA 2018-2019- yillarda G’arbiy Afrika paxta eksporti 28 Manba: Rasm internet saytidan olindi [12] XULOSA G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’i iqtisodiyotning muhim sohalaridan biri bo’lib, uning rivojlanishi mintaqaning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotida muhim rol o’ynaydi. Paxtachilikning uzoq tarixiy ildizlari va ahamiyati mintaqadagi qishloq xo’jaligi madaniyati bilan chambarchas bog’liq bo’lib, bugungi kunda ham iqtisodiy o’sish va eksport daromadlari manbai hisoblanadi. Paxtachilikning rivojlanishida tabiiy va iqlimiy sharoitlar muhim omil bo’lib, mintaqaning iliq iqlimi va unumdor tuproqlari bu sohaga qulay imkoniyatlar yaratadi. Shunga qaramasdan, iqlim o’zgarishi, suv resurslari yetishmovchiligi, va zamonaviy texnologiyalarning yetarlicha joriy etilmasligi kabi muammolar ushbu tarmoqni rivojlantirishda jiddiy to’siqlarni keltirib chiqaradi. Davlatlar darajasida olib borilayotgan qishloq xo’jaligi siyosati va hukumat dasturlari paxtachilikni qo’llab-quvvatlash va uning eksport salohiyatini oshirishga qaratilgan. Shu bilan birga, paxtachilik sohasi yuqori qo’shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishga qaratilgan innovatsion yondashuvlarni talab qiladi. Mintaqada ko’plab muammolar, jumladan, infrastrukturaviy kamchiliklar, qishloq xo’jaligi texnikasining yetishmovchiligi va xalqaro bozorlardagi narxlarning tebranishi kabi qiyinchiliklar mavjud. Xulosa qilib aytganda, G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining yanada rivojlanishi uchun quyidagilarga e’tibor qaratish zarur: Ilg’or texnologiyalarni joriy etish va suvni tejovchi qishloq xo’jaligi usullarini rivojlantirish; Mahalliy fermerlarni qo’llab-quvvatlashga qaratilgan hukumat dasturlarini kengaytirish; Eksportga yo’naltirilgan paxta mahsulotlarini diversifikatsiya qilish; Mintaqa davlatlari o’rtasida hamkorlikni mustahkamlash va xalqaro bozor talablariga mos ravishda ishlab chiqarishni tashkil etish. 29 Bu yondashuvlar nafaqat mintaqada paxtachilikni rivojlantirishga, balki qishloq joylarida yashovchi aholining hayot sifatini yaxshilashga ham xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/ S2352409X24002773#s0030 2. https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/africa-cotton-market 3. https://www.cahiersagricultures.fr/articles/cagri/full_html/2021/01/ cagri200251/cagri200251.html#S6 4. https://www.statista.com/statistics/1258870/cotton-production-in-west- africa-by-country/ 5. https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/africa-cotton-market 6. https://www.gafspfund.org/index.php/projects/west-africa-food-system- resilience-program-fsrp-burkina-faso 7. https://www.cottongrower.com/cotton-news/west-african-cotton-economies- face-a-struggle-for-survival/ 8. https://www.fao.org/4/i4337e/i4337e00.htm 9. https://africa-container-shipping.com/en/cotton-from-africa-to-the-world/ 10. https://ecoslate.github.io/doing-business-in-ecowas/import-and-export/ index.htm 11. https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F %2Fwww.researchgate.net%2Ffigure %2FCottonProductioninWestAfrica_fig1_23506221&psig=AOvVaw3HYlaz3fVS 8otudd69vtHa&ust=1732468241216000&source=images&cd=vfe&opi=89978449 &ved=0CBcQjhxqFwoTCKD0xaX58okDFQAAAAAdAAAAABAE 12. https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F %2Fwww.textiletoday.com.bd%2Fwest-africa-comprise-12-cotton-producing- countries-boost- exports&psig=AOvVaw20z94TWbUhxKOr9a8MBQaj&ust=1732468711805000 30 &source=images&cd=vfe&opi=89978449&ved=0CBcQjhxqFwoTCIDnjYb78okD FQAAAAAdAAAAABAE MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………… 3 I BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIKNING IQTISODIY AHAMIYATI 1.1 G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilikning tarixi…………………………….. 5 1.2 G’arbiy Afrika davlatlarining iqtisodiyotidagi paxtachilik tarmog’ining o’rni.. 8 1.3 Paxtachilikka ta'sir qiluvchi tabiiy va iqlimiy sharoitlar……………………… 12 II BOB G’ARBIY AFRIKADA PAXTACHILIK TARMOG’INING RIVOJLANISH OMILLARI VA MUAMMOLARI 2.1 G’arbiy Afrika davlatlaridagi paxta eksporti va importi…………………….. 16 2.2 Qishloq xo’jaligi siyosati va hukumat dasturlari…………………………….. 19 2.3. Paxtachilikda duch kelinayotgan muammolarni rivojlantirish yo’llari va istiqbollari………………………………………………………………………... 21 XULOSA………………………………………………………………………… 29 ILOVALAR……………………………………………………………………... 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 31 31

G’arbiy Afrika davlatlarida paxtachilik tarmog’ining rivojlanish xususiyatlari

Купить