Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 4.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 10 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Сельское и лесное хозяйство

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari va ularning rivojlanishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA
INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT VA TURIZM FAKULTETI
  “ Yashil iqtisodiyot va agrobiznes ” KAFEDRASI
             _______________________________________ FANIDAN
                                                     
KURS ISHI
 
Mavzu:  
Bajardi  : _______ (imzo)_________ guruhi talabasi ___________________
                                                
Kurs ishi himoya qilingan sana             “ ___ ” ____________202_ yil.
                                  
                    Baho  “__”_______
Ilmiy rahbar:              ___________                  __________________
Komissiya a’zolari: ___________                   __________________
                                 ___________                    __________________
                              
Buxoro-202_ y MUNDARIJA:
   KIRISH………. ........................................................... .
1-Bob. Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari 
va ularning rivojlanishi .
1.1. Agrosanoat   majmuasi   tushunchasi   va   uning   iqtisodiyotdagi
o'rni ……………………………………………………………….
1.2.   Davlat   mulkidagi   korxonalarning   agrosanoat   majmuasidagi   o'rni
…………………………………………………………….
1.3. Xususiy   mulk   shakllari   va   ularning   rivojlanish
tendensiyalari…………………… ………………………………..
2-Bob. Agrosanoat   majmuasida   tadbirkorlik   shakllari
va ularning samaradorligi .
2.1.   Qishloq   xo'jaligi   ishlab   chiqaruvchilarining   tadbirkorlik
shakllari  ............................................................................................
2.2.   Qayta   ishlash   sanoati   korxonalarining   tashkiliy-huquqiy
shakllari ............................................................................................
2. 3 .   Integratsion   tadbirkorlik   shakllari   va   ularning   rivojlanish
istiqbollari .........................................................................................
  XULOSA…………........................................................................................…
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………...................
KURS ISHI UCHUN TAQRIZ Guruh :______________________________________________________
Talaba familiyasi va ismi- sharifi:_________________________________
Kurs ishi mavzusi :_____________________________________________
Kurs ishi himoyasida talabaga berilgan savollar ro`yxati:
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Jadval   va   grafik   materialning   miqdori   (   muhim   chizmalarning   ko`rsatkichi):
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Kurs  ishining ijobiy tomonlari:
_________________________________________________________________
Kurs ishining kamchiliklari:
_________________________________________________________________
Kurs ishiga qo`yilgan baho:
__________________________________________________________________
________________________________________________________________
Kurs  ishiga  rahbarning  ismi-sharifi    va  imzosi: 
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
_____
Kirish. Agrosanoat   majmuasi   (ASM)   –   mamlakat   iqtisodiyotining   eng   muhim   va
strategik   tarmoqlaridan   biri   bo‘lib,   u   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini   yetishtirish,
ularni qayta ishlash, saqlash, tashish va iste’molchiga yetkazib berish jarayonlarini
o‘z   ichiga   oladi.   Yalpi   ichki   mahsulot   tarkibida   agrar   sektorning   ulushi,   aholi
bandligi,   oziq-ovqat   xavfsizligi   hamda   eksport   salohiyatining   ta’minlanishi
bevosita   agrosanoat   majmuasining   samarali   faoliyatiga   bog‘liq.   Shu   bois   ushbu
sohada   mulkchilikning   turli   shakllarini   rivojlantirish,   tadbirkorlikni   qo‘llab-
quvvatlash   va   bozor   mexanizmlarini   kuchaytirish   davlat   iqtisodiy   siyosatining
ustuvor   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi   Mulkchilik   shakllarining   ko‘payishi
fermer   xo‘jaliklari,   dehqon   xo‘jaliklari,   agrofirma   va   agroklasterlarning   barqaror
rivojlanishiga   sharoit   yaratib,   qishloq   joylarda   bandlikni   oshirish   hamda   aholi
daromadlarini   ko‘paytirishda   muhim   rol   o‘ynayapti.   Davlat   tomonidan   subsidiya,
grant, kredit, soliq imtiyozlari va yer maydonlaridan samarali foydalanish bo‘yicha
qo‘llab-quvvatlash   choralari   tadbirkorlik   faolligini   yanada   kuchaytirib,   sohaning
modernizatsiya   jarayonlariga   turtki   bermoqda.Hozirgi   globallashuv   davrida
agrosanoat   majmuasi   nafaqat   mamlakat   ichki   bozorini   sifatli   oziq-ovqat   bilan
ta’minlash,   balki   eksport   salohiyatini   oshirish,   xalqaro   iqtisodiy   integratsiyaga
kirishish, ekologik barqarorlikni ta’minlash kabi masalalarni  ham hal etishi zarur.
Shu   nuqtai   nazardan,   mulkchilikning   turli   shakllarida   faoliyat   yuritayotgan
subyektlar   o‘rtasida   samarali   kooperatsiya,   innovatsion   texnologiyalardan
foydalanish,   boshqaruvning   zamonaviy   usullarini   joriy   qilish   dolzarb   ahamiyat
kasb   etadi.   Xususan,   agroklaster   va   kooperativlar   tizimining   kengayishi   ishlab
chiqarishning   barcha   bosqichlarini   yagona   zanjirga   bog‘lab,   resurslardan
foydalanish   samaradorligini   oshirmoqda.So‘nggi   yillarda   qishloq   xo‘jaligi
islohotlarining   chuqurlashuvi,   xalqaro   standartlarga   mos   boshqaruv   tizimining
shakllanishi, xususiy sektorning faol ishtiroki va kooperativlashuv jarayonlarining
kengayishi agrosanoat majmuasida mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining xilma-
xilligini yuzaga keltirdi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat mulki, xususiy mulk,
oilaviy   tadbirkorlik,   fermer   xo‘jaliklari,   shirkatlar,   agroklasterlar   hamda
kooperativlar   o‘zaro   integratsiyada   faoliyat   yuritib,   ishlab   chiqarish
samaradorligini   oshirishga   xizmat   qilmoqda.Mulkchilik   shakllarining   o‘zgarishi
tadbirkorlikning   yangicha   model   va   mexanizmlarini   shakllantirib,   resurslardan
oqilona   foydalanish,   raqobatbardosh   mahsulot   ishlab   chiqarish   va   iqtisodiy
barqarorlikni   ta’minlashda   muhim   omil   bo‘lmoqda.   Ayniqsa,   qishloq   xo‘jaligida
ilg‘or   texnologiyalarni   joriy   etish,   yer   va   mulkdan   samarali   foydalanish,   xo‘jalik
yuritishning   moslashuvchan   shakllarini   qo‘llash   agrar   sektor   rivojining
poydevoriga   aylangan.Ushbu   kurs   ishining   dolzarbligi   shundan   iboratki,
agrosanoat   majmuasida   mulkchilik   va   tadbirkorlik   shakllarining   o‘ziga   xos
xususiyatlarini   o‘rganish,   ularning   iqtisodiy   samaradorligini   tahlil   qilish   va
takomillashtirish   bo‘yicha   ilmiy-amaliy   takliflar   ishlab   chiqish   bugungi   kunda
alohida ahamiyat kasb etadi. 1-Bob. Agrosanoat majmuasida mulkchilik shakllari va
ularning rivojlanishi .
1.1 . Agrosanoat majmuasi tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o'rni.
Agrosanoat   majmuasi   (ASM)   –   bu   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini
yetishtirish, qayta ishlash, saqlash, tashish, sotish va iste’molchiga yetkazib berish
bilan   bog‘liq   barcha   tarmoqlarning   uzviy   birlikda   faoliyat   yuritishini
ta’minlaydigan ko‘p bosqichli iqtisodiy tizimdir. U nafaqat qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqaruvchilarini,   balki   sanoat,   xizmat   ko‘rsatish,   logistika,   moliya   va   ilmiy-
innovatsion   tarmoqlarni   ham   o‘z   ichiga   oladi.   Mazkur   tizim   o‘zining   murakkab
tuzilishi,   ko‘p   bosqichli   integratsiyasi   va   iqtisodiyotning   turli   bo‘g‘inlari   bilan
o‘zaro   bog‘liqligi   sababli   har   qanday   mamlakatning   strategik   sektorlaridan   biri
sifatida   e’tirof   etiladi. A grosanoat   majmuasining   shakllanishi   jamiyatning   oziq-
ovqat   ehtiyojini   qondirish,   sanoat   uchun   xomashyo   yetkazib   berish   va   aholi
turmush   darajasini   yuksaltirish   kabi   fundamental   vazifalarni   bajarishga   xizmat
qiladi.   Qishloq   xo‘jaligida   yetishtirilgan   mahsulotlar   qayta   ishlash   sanoati   orqali
tayyor   tovarlarga   aylantirilib,   ichki   bozorni   to‘ldiradi   va   eksport   salohiyatini
oshiradi.   Shu   bois   ASM   har   bir   mamlakatning   iqtisodiy   barqarorligi,   ijtimoiy
farovonligi va oziq-ovqat xavfsizligi bilan bevosita bog‘liq strategik tizim sifatida
qaraladi.Agrosanoat   majmuasining   iqtisodiyotdagi   o‘rni   bir   necha   omillar   orqali
namoyon   bo‘ladi.   Avvalo,   u   aholining   asosiy   oziq-ovqat   mahsulotlariga   bo‘lgan
talabini   qondirish   orqali   iste’mol   bozorining   uzluksiz   ishlashini   ta’minlaydi.
Ikkinchidan,   agrar   sektor   ko‘plab   sanoat   tarmoqlari   uchun   xomashyo   yetkazib
beruvchi   asosiy   baza   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Masalan,   yengil   sanoat,   oziq-ovqat
sanoati,   yog‘-moy,   un-yorma,   paxta   tozalash,   vinochilik   kabi   tarmoqlar   aynan
qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlariga   tayanadi.   Bu   esa   qishloq   xo‘jaligi   bilan   sanoat
o‘rtasida   mustahkam   o‘zaro   bog‘liqlikni   yuzaga   keltirib,   butun   iqtisodiyotning
uzviy ishlashiga zamin yaratadi.Yana bir muhim jihat – ASM yirik bandlik manbai
hisoblanadi.   Qishloq   xo‘jaligi   va   unga   bog‘liq   qayta   ishlash,   logistika,   xizmat
ko‘rsatish   tarmoqlari   mamlakat   bo‘yicha   millionlab   aholini   ish   bilan   ta’minlaydi.
Aholining   katta   qismi   qishloq   hududlarida   istiqomat   qilgani   uchun   agrosanoat
majmuasining   rivoji   qishloq   infratuzilmasi,   yo‘llar,   ta’lim,   sog‘liqni   saqlash   va
kommunikatsiyalar   rivojiga   ham   ijobiy   ta’sir   ko‘rsatadi.   Demak,   ASM   nafaqat
iqtisodiy,   balki   ijtimoiy   ahamiyatga   ham   ega.Agrar   sektorda   bozor
mexanizmlarining   faol   ishlashi,   mulkchilik   shakllarining   xilma-xilligi,   fermer
xo‘jaliklari,   kooperativlar,   agrofirmalar   va   klasterlarning   o‘zaro   integratsiyasi
agrosanoat   majmuasining   samaradorligini   oshirmoqda.   Yer   resurslaridan   oqilona
foydalanish,   suv   tejamkor   texnologiyalarni   keng   joriy   etish,   innovatsion
agrotexnika   va   raqamli   boshqaruv   tizimlaridan   foydalanish   bugungi   kunda
ASMning rivojlanishida hal qiluvchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shuningdek, agrosanoat majmuasi eksportni diversifikatsiya qilishda muhim o‘rin
tutadi. Paxta, meva-sabzavot, go‘sht, sut mahsulotlari, uzumchilik va bog‘dorchilik mahsulotlari jahonda yuqori talabga ega bo‘lib, mamlakatning valyuta tushumlarini
oshirishga   xizmat   qiladi.   Bu   jarayonda   xalqaro   standartlarga   mos
sertifikatlashtirish,   mahsulotni   chuqur   qayta   ishlash   va   brendlash   bo‘yicha
ishlanmalar   ASMning   raqobatbardoshligini   yanada   yuksaltirmoqda.Agrosanoat
majmuasining   barqaror   rivojlanishi   ekologik   omillar   bilan   ham   chambarchas
aloqador.   Yer   resurslarining   degradatsiyasi,   suv   tanqisligi,   iqlim   o‘zgarishi   kabi
global   muammolarga   moslashish   uchun   ekologik   toza   texnologiyalar,   organik
qishloq   xo‘jaligi,   chiqindisiz   ishlab   chiqarish   tizimlarini   joriy   etish   dolzarb
ahamiyat   kasb   etmoqda.   Shu   jihatdan   ASM   iqtisodiyotning   eng   mas’uliyatli
sohalaridan biri hisoblanadi.
Agrosanoat majmuasining shakllanishi va asosiy tarkibiy qismlari
Agrosanoat majmuasi odatda uch asosiy bo‘g‘indan iborat bo‘ladi:
Birinchi bo‘g‘in –  Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi.
Bu   bosqichda   yer   resurslaridan   foydalanish,   urug‘chilik,   parrandachilik,
chorvachilik,   bog‘dorchilik,   sabzavotchilik   va   boshqa   yo‘nalishlarda   mahsulot
yetishtiriladi.   Eng   ko‘p   mehnat   talab   qiladigan   jarayonlar   aynan   shu   bo‘g‘inda
amalga oshiriladi.
Ikkinchi bo‘g‘in –  Qayta ishlash sanoati.
Qishloq   xo‘jaligida   yetishtirilgan   xomashyo   qayta   ishlanib,   yangi,   bozor   talabiga
mos   mahsulotlar   yaratiladi.   Yog‘-moy   sanoati,   un-yorma   zavodlari,   konservalash
korxonalari, go‘sht-sutni qayta ishlash, sharobchilik, to‘qimachilik, paxta tozalash
korxonalari ana shu bo‘g‘inga kiradi.
Uchinchi bo‘g‘in –  Xizmat ko‘rsatish va infratuzilma tarmoqlari.
Bu   bo‘g‘inga   transport-logistika,   saqlash   omborlari,   marketing,   moliya-kredit,
texnik   servis,   ilmiy   tadqiqot   institutlari,   konsalting   markazlari   kiradi.   Ushbu
bo‘g‘inlar ASMning barqaror ishlashi uchun qo‘llab-quvvatlovchi asosiy sektordir.
Ushbu   bo‘g‘inlarning   har   biri   o‘zaro   chambarchas   bog‘langan   bo‘lib,   ulardan
birining izdan chiqishi tizimning umumiy samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning   uchun   zamonaviy   iqtisodiyotda   ASMni   kompleks   rivojlantirish   davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyati
Agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rni bir qator omillar bilan belgilanadi.
1.  Oziq-ovqat   xavfsizligini   ta’minlash. Har   qanday   davlat   uchun   oziq-ovqat
xavfsizligi   strategik   vazifalardan   biridir.   ASM   aholini   barqaror   ravishda   sifatli
oziq-ovqat   bilan   ta’minlashi   orqali   iqtisodiy   va   ijtimoiy   barqarorlikni
mustahkamlaydi.   Oziq-ovqat   mahsulotlarining   yetishmovchiligi   yoki   importga
haddan tashqari bog‘liqlik iqtisodiy xavflarni kuchaytiradi. Shu sababli, agrosanoat
majmuasining rivoji milliy xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan.
2. Sanoat uchun xomashyo yetkazib berish Agrar   sektor   ko‘plab   sanoat   tarmoqlari   uchun   asosiy   xomashyo   manbai
hisoblanadi.   Masalan:to‘qimachilik   sanoati   –   paxta   va   jun   mahsulotlariga,oziq-
ovqat   sanoati   –   go‘sht,   sut,   bug‘doy,   sabzavot   va   mevalarga,yog‘-moy   sanoati   –
kungaboqar,   paxta   chigiti   va   boshqa   urug‘larga   tayanadi.Bu   esa   mamlakat   ichida
sanoat korxonalarining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi va sanoatlashtirish
jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi.
3. Bandlikni ta’minlash va qishloq infratuzilmasini rivojlantirish
O‘zbekiston kabi agrar yo‘nalishga ega davlatlarda ASM eng yirik bandlik manbai
hisoblanadi.   Aholining   katta   qismi   qishloqlarda   yashaydi   va   ularning   asosiy
daromad manbai agrosanoat majmuasi faoliyatiga bog‘liq. Shuning uchun qishloq
xo‘jaligining   rivoji:yangi   ish   o‘rinlari   yaratilishi,kambag‘allikning
qisqarishi,qishloq   infratuzilmasining   yaxshilanishi,aholining   turmush   darajasining
oshishi kabi ijtimoiy natijalarni yuzaga keltiradi.
4. Eksport salohiyatini oshirish
Paxta,   meva-sabzavot,   uzum,   go‘sht   va   sut   mahsulotlari   O‘zbekistonning   asosiy
eksport tovarlaridan hisoblanadi. Agrosanoat majmuasining qayta ishlash bo‘g‘ini
rivojlangani   sari   xomashyo   emas,   balki   tayyor   mahsulot   eksporti   ko‘payadi.   Bu
esa:valyuta   tushumlarini   oshiradi,mamlakatning   tashqi   savdo   balansini
yaxshilaydi, milliy brendlarning shakllanishiga xizmat qiladi.
5. Innovatsion rivojlanishning drayveri
Agrosanoat   majmuasi   ilm-fan   va   texnika   yutuqlarini   eng   ko‘p   talab   qiladigan
tarmoqlardan biridir. Zamonaviy qishloq xo‘jaligi  quyidagi  texnologiyalarni  keng
qo‘llay   boshladi:raqamli   monitoring,suvni   tejovchi   uskunalar,dronlar   va   aqlli
texnika,biologik   himoya   vositalari,urug‘chilik   va   seleksiya   innovatsiyalari.Bu
jarayon   nafaqat   qishloq   xo‘jaligining,   balki   butun   iqtisodiyotning   texnologik
yangilanishiga turtki beradi.
Agrosanoat majmuasida integratsiya va kooperatsiya jarayonlari
Zamonaviy   sharoitda   ASM   samaradorligini   oshirish   uchun   turli   xo‘jalik
subyektlarini   yagona   tizimga   birlashtirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Bu   jarayon
quyidagi ko‘rinishlarda amalga oshmoqda:
Agroklasterlar
Agroklasterlar   –   bu   bir   hududda   joylashgan   fermerlar,   qayta   ishlash   korxonalari,
logistika   va   xizmat   ko‘rsatish   markazlarining   yagona   boshqaruv   ostida   ishlashi.
Ular:mahsulot   tannarxini   pasaytiradi,sifatni   yaxshilaydi,eksport   imkoniyatlarini
oshiradi. Fermer xo‘jaliklari va kooperativlar
Fermerlar   o‘zaro   birlashib   texnika,   omborxona,   suv   resurslari   yoki   marketing
xizmatlaridan   umumiy   foydalanishi   mumkin.   Bu   esa:mayda   ishlab
chiqaruvchilarning   xarajatlarini   kamaytiradi,   bozorga   chiqish   imkoniyatini
kengaytiradi.
Xususiy sektor faolligi
Xususiy sektor doimiy ravishda yangi texnologiyalar, investitsiyalar va boshqaruv
tajribalarini olib kiradi. Bu esa ASMning modernizatsiya jarayonini tezlashtiradi.
Agrosanoat majmuasining iqtisodiy barqarorlikdagi roli
Agrosanoat   majmuasi   iqtisodiy   inqirozlar   davrida   ham   strategik   ahamiyatga   ega.
Dunyoning istalgan davlatida iqtisodiy pasayishlar vaqtida aholini oziq-ovqat bilan
ta’minlash   eng   muhim   vazifa   bo‘lib   qoladi.   Agrar   sektor   iqtisodiyot   uchun
“tayanch sektor” sifatida quyidagi  ustunliklarni beradi:talabning doimiyligi  (oziq-
ovqatga ehtiyoj kamaymaydi),ichki bozorni barqarorlashtirish,valyuta tushumlarini
ta’minlash,iqtisodiy inqiroz xavfini yumshatish.
                                                                                                                                    (
1)-rasm 1.2.   Davlat mulkidagi korxonalarning agrosanoat majmuasidagi o'rni .
Davlat   mulkidagi   korxonalar   —   bu   mulki   butunlay   yoki   asosiy   qismi
davlatga   tegishli   bo‘lgan   korxonalar   bo‘lib,   ular   iqtisodiyotning   turli   sohalarida
faoliyat   yuritadi.   Agro sanoat   majmuasi   esa   qishloq   xo‘jaligi   va   sanoatning
integratsiyalashgan tizimi bo‘lib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish,
qayta ishlash va sotishga yo‘naltirilgan. 
Davlat mulkidagi korxonalar agro sanoat  majmuasida muhim rol o‘ynaydi, chunki
ular   resurslarni   samarali   taqsimlaydi;   barqaror   oziq-ovqat   ta’minoti   va   eksport
imkoniyatlarini   yaratadi;   ish   o‘rinlarini   ta’minlaydi   va   hududiy   rivojlanishni
rag‘batlantiradi.
  Davlat korxonalarining agro sanoatdagi vazifalari 
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish:
Davlat   fermer   xo‘jaliklari,   dehqonchilik   korxonalari   yoki   chorvachilik
komplekslari   orqali   asosiy   mahsulotlar   (don,   sabzavot,   meva,   sut   va   go‘sht)
yetishtiriladi.
Qayta ishlash va ishlab chiqarish:
Davlat   mulkidagi   oziq-ovqat   va   sanoat   korxonalari   xom   ashyoni   qayta   ishlash
orqali mahsulotlarni tayyor holda bozorga chiqaradi. Masalan, donni un yoki non
mahsulotlariga   aylantirish,   sutni   qayta   ishlash   va   sut   mahsulotlarini   ishlab
chiqarish.
Innovatsiyalar va texnologiyalarni joriy etish:
Davlat   korxonalari   yangi   texnologiyalar   va   ilg‘or   agrar   usullarni   sinovdan
o‘tkazish imkonini beradi, bu esa umumiy agro sanoat rivojlanishiga turtki bo‘ladi.
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash:
Davlat  korxonalari  narxlarni   tartibga  solish,  strategik  zaxiralarni   saqlash  va  oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
  Afzalliklari
Barqarorlik:   Bozorning   o‘zgarishiga   qaramay,   davlat   korxonalari   ishlab
chiqarishni davom ettiradi.
Hududiy rivojlanish:  Qishloq va chekka hududlarda ish o‘rinlarini yaratadi.
Samarali   resurslardan   foydalanish:   Yer,   suv   va   boshqa   tabiiy   resurslar   davlat
nazorati ostida samarali ishlatiladi.
  Kamchiliklari Bozor mexanizmlariga nisbatan sust javob beradi;
Ba’zan byurokratik boshqaruv sababli samaradorlik past bo‘ladi;
Innovatsiyalarni joriy etishda xususiy sektorga nisbatan sekinroq harakat qiladi.
Davlat korxonalari va agro sanoat majmuasi tushunchasi
Davlat   korxonalari   —   bu   mulki   yoki   asosiy   kapitali   davlatga   tegishli   bo‘lgan
iqtisodiy   subyektlar   bo‘lib,   ular   ishlab   chiqarish,   xizmat   ko‘rsatish   va   boshqa
iqtisodiy   faoliyatni   amalga   oshiradi.   Ularning   asosiy   maqsadi   nafaqat   daromad
olish, balki strategik, ijtimoiy va barqarorlik vazifalarini bajarishdir.
Agro sanoat   majmuasi   (APM)   esa   qishloq   xo‘jaligi   va   sanoatning
integratsiyalashgan tizimi bo‘lib, u quyidagi bo‘limlardan iborat:
Qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqarish   –   don,   meva,   sabzavot,   chorvachilik,   sut,
go‘sht va boshqa mahsulotlarni yetishtirish.
Qayta ishlash sanoati  – xom ashyoni tayyor mahsulotga aylantirish, masalan, un,
sut mahsulotlari, go‘sht mahsulotlari, meva va sabzavotlarni konserva qilish.
Transport  va saqlash tizimi   – mahsulotlarni ishlab chiqarish joyidan bozorlarga
yetkazish, saqlash va logistika xizmatlarini ta’minlash.
Ilmiy-tadqiqot   va   innovatsiyalar   –   qishloq   xo‘jaligi   va   oziq-ovqat   sanoatida
yangi   texnologiyalarni   joriy   etish,   hosildorlikni   oshirish   va   mahsulot   sifatini
yaxshilash.
Davlat korxonalari ushbu majmuaning har bir bosqichida faol ishtirok etadi va uni
barqaror ishlashini ta’minlaydi.
2.  Davlat korxonalarining agro sanoatdagi asosiy vazifalari
a) Mahsulot ishlab chiqarish
Davlat   korxonalari   agro sanoat   majmuasida   asosiy   rolni   qishloq   xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirish orqali bajaradi. Ular:
Don   va   boshqa   ekinlarni   yetishtirish:   Davlat   fermer   xo‘jaliklari,   davlat   yer
uchastkalari orqali barqaror hosil yetishtiriladi.
Chorvachilik:  Sut, go‘sht va boshqa hayvon mahsulotlari ishlab chiqariladi.
Meva   va   sabzavot   yetishtirish:   Ijtimoiy   ahamiyatli   mahsulotlar   barqaror
ta’minlanadi.
Foydalari:   Oziq-ovqat   xavfsizligi,   ish   o‘rinlari   yaratish,   hududiy   iqtisodiy
rivojlanish. b) Mahsulotni qayta ishlash
Davlat   korxonalari   xom   ashyoni   tayyor   mahsulotga   aylantirish   orqali   agro -
sanoatning ikkinchi bosqichida faoliyat yuritadi:
Sutni   qayta   ishlash:   sut,   pishloq,   yogurt,   smetana   va   boshqa   mahsulotlar   ishlab
chiqariladi.
Donni qayta ishlash: un, non, makaron mahsulotlari.
Go‘shtni qayta ishlash: konserva, kolbasa, qayta ishlangan go‘sht mahsulotlari.
Meva va sabzavotlarni konserva qilish yoki muzlatish.
Foydalari:  Mahsulot sifati oshadi, uzoq muddat saqlash imkoniyati paydo bo‘ladi,
eksportga yo‘naltirish osonlashadi.
c) Innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar
Davlat   korxonalari   ilmiy-tadqiqot   institutlari   bilan   hamkorlikda   yangi
texnologiyalarni sinovdan o‘tkazadi:
Hosildorlikni oshirish uchun yangi urug‘lar va gibridlar yaratish.
Qayta ishlash jarayonini avtomatlashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etish.
Agro-ekologik barqarorlikni ta’minlash.
Foydalari:   Mahsulot   sifati   va   ishlab   chiqarish   samaradorligi   oshadi,   qishloq
xo‘jaligi sohasida innovatsion rivojlanish tezlashadi.
d) Iqtisodiy barqarorlik
Davlat   korxonalari  narxlarni  tartibga solish   va strategik  zaxiralarni  saqlash   orqali
barqarorlikni ta’minlaydi:
Narxlarning keskin o‘zgarishiga qarshi choralar.
Don,   kartoshka,   shakar   va   boshqa   asosiy   oziq-ovqat   mahsulotlari   zaxiralarini
saqlash.
Bozor inqirozlariga tayyorlik.
Foydalari:   Oziq-ovqat   xavfsizligi,   aholi   uchun   barqaror   narxlar,   iqtisodiy
barqarorlik.
e) Hududiy rivojlanish Davlat korxonalari agro sanoat majmuasini hududlarda tashkil etish orqali:
Qishloq va chekka hududlarda ish o‘rinlarini yaratadi.
Migratsiya oqimini kamaytiradi.
Hududiy iqtisodiy faollikni oshiradi.
3.  Davlat korxonalarining agro sanoatdagi ijtimoiy va strategik ahamiyati
Oziq-ovqat xavfsizligi:  Davlat korxonalari barqaror ishlab chiqarish va zaxiralarni
saqlash orqali mamlakatni oziq-ovqat bilan ta’minlaydi.
Ish   bilan   ta’minlash:   Ko‘plab   ish   o‘rinlari   qishloq   va   shahar   hududlarida
yaratilib, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Strategik resurslarni nazorat qilish:  Yer, suv va boshqa tabiiy resurslar samarali
ishlatiladi.
Bozorni   tartibga   solish:   Davlat   narxlarni   barqarorlashtirish   va   monopoliyaga
qarshi kurashish imkoniga ega.
Hududiy   va   ijtimoiy   rivojlanish:   Qishloq   hududlarining   iqtisodiy   rivojlanishi,
shahar va qishloq hududlaridagi tafovutlarni kamaytiradi.  Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi farq
      Xususiyat   Davlat korxonalari    Davlat korxonalari
Mulkchilik Davlatga tegishli
Shaxsiy yoki xususiy 
kompaniyaga tegishli
Maqsad
Strategik, ijtimoiy, 
iqtisodiy barqarorlik Daromad va foyda olish
Bozor ta’siri Narxlarni tartibga solish, 
barqarorlik Bozor talabiga ko‘proq 
moslashadi
Innovatsiya Sezilarli, lekin sekinroq Tez, bozor talabiga mos
Hududiy rivojlanish Hududlarda barqaror ish 
o‘rinlari Faqat foydali hududlarda
faoliyat
(1-jadval) (2- rasm) 1.3. Xususiy mulk shakllari va ularning rivojlanish tendensiyalari .
1.1. Xususiy mulk nima?
“Xususiy   mulk”   —   bu   shaxs   (jismoniy   yoki   yuridik)   tomonidan   egalik,
foydalanish va tasarruf etish huquqiga ega bo‘lgan mol - mulkdir. 
Mulkning   obyekti   turli   bo‘lishi   mumkin:   ko‘chmas   mulk   —   yer,   bino - inshootlar;
korxona,   ishlab   chiqarish   vositalari;   hamda   ko‘chma  mulklar:   transport,  buyumlar,
moliyaviy   aktivlar,   aksiyalar,   qimmatli   qog‘ozlar,   intellektual   mulk,   va   hatto
intellektual mehnat mahsullari — ixtirolar, patentlar, brendlar va boshqalar. 
Qonunchilikda  xususiy   mulk  —   boshqacha   mulk   shakllari   (davlat,  jamoa,   aralash)
bilan teng huquqqa ega, daxlsiz  va davlat  tomonidan himoyalanadi;  mulkdor  faqat
qonun belgilagan holatlarda yetarli kompensatsiya bilan mulkidan mahrum qilinishi
mumkin. 
Xususiy  mulk  shaxsiy  tashabbus,   sarmoya,  bozorga erkin kirish  va tadbirkorlik  —
asosiy tamoyillar bilan chambarchas bog‘liq. 
1.2. Mulkchilik shakllari va ularning tasnifi
Huquqiy   jihatdan   —   mamlakatdagi   qonunlarga   ko‘ra   mulk   bir   nechta
shakllarga   bo‘linadi.   Masalan,   O‘zbekiston   qonunchiligi   mulk   shakllarini
quyidagicha tasniflaydi: xususiy mulk; shirkat (jamoa) mulki; davlat mulki; aralash
mulk; va chet elliklar, xalqaro tashkilotlar mulki. 
Xususiy mulk — jismoniy yoki yuridik shaxsga tegishli mulk. 
Jamoa   (shirkat)   mulki   —   kooperativlar,   jamoa   korxonalari,   birlashmalar,
assotsiatsiyalar kabi guruhlarga tegishli mulk. 
Davlat   mulki   (shu   jumladan   kommunal   mulk)   —   davlat   yoki   ma’muriy-hududiy
tuzilmalarga tegishli mulk. 
Aralash   mulk   —   davlat   va   xususiy,   yoki   boshqa   subyektlar   kombinatsiyasida
yaratilgan   mulk;   ya’ni   davlat   va   xususiy   sektor   o‘rtasidagi   hamkorlik   (masalan,
davlat korxonalarining xususiylashtirilishi, PPP - loyihalar, aksiyadorlik jamiyatlari). 
Shuningdek,   iqtisodiy   adabiyotlarda   “shaxsiy   mulk”   —   oilaviy,   iste’molga
mo‘ljallangan   buyumlar,   jamg‘arma,   pensiya,   uy - joy   kabi   narsalar   bilan   bog‘liq
bo‘lib, tahlillarda xususiy mulkning kengroq konteksida keltiriladi. 
Shunday qilib, “mulkchilik munosabatlari” tushunchasi — mulk egasi, mulk obyekti
va mulk huquqlari (egalik, foydalanish, tasarruf) to‘plamidan iborat. 
2. Xususiy mulkning tarixiy rivojlanishi
Xususiy mulk va boshqa mulk shakllari tarixi — jamiyat tuzilmasi, iqtisodiy
tizimlar   va   siyosiy   ijtimoiy   me’moriy   o‘zgarishlar   bilan   chambarchas   bog‘liq.
Quyida asosiy davr bosqichlari.
2.1. An anaviy jamoa / kollektiv mulkdorlik turlariʼ Qadimgi   va   feodal   jamiyatlarda   —   erkinlik   darajasi   past   bo‘lgan   jamiyatlarda
ko‘pincha   kichik   urug‘,   klan   yoki   qabila   mulki   shakllari   mavjud   bo‘lgan.   Yer,
chorva,   resurslar   klan/jamoaga   tegishli   bo‘lgan,   odatda   hamma   jamoa   a’zolari
tomonidan birgalikda ishlatilgan.
Bunday  tizimlarda  mulk soddaroq:  mulk egaligi   shaxsiy   emas  (yakka  emas),  balki
jamoaga tegishli bo‘lar, va foydalanish ham jamoaviy bo‘lishi mumkin.
Bu   davrda   “xususiy   mulk”   kontseptsiyasi   keng   tarqalmagan,   mulkchilik   ko‘proq
jamoa/klan/urug‘ mulki tamoyillari bilan ifodalangan.
2.2.   Xususiy   mulk   tushunchasining   paydo   bo‘lishi:   kapitalizm   va   bozor
iqtisodiyoti
Ijtimoiy - iqtisodiy   rivojlanish,   agrar   inqiloblar,   sanoat   inqilobi   bilan   birga,
mulk   egaligi   shakllari   ham   o‘zgardi   —   yer,   ishlab   chiqarish   vositalari,   ishlab
chiqarilgan mahsulotlar, boshqa resurslar shaxsiy (yakka) egalikka o‘ta boshladi.
Bu   xususiy   mulk   asosida   bozorga   asoslangan   iqtisodiy   tizim   —   kapitalizm
shakllandi:   xususiy   tadbirkorlik,   sarmoya,   investitsiyalar,   ishchi   kuchi   yollash,
ishlab   chiqarish   vositalari,   er - yer   osti   boyliklari,   intellektual   mulk   va   boshqalar
xususiy egalik ostida.
Shu  davrda   mulk  huquqlari   rivojlandi:  egalik  huquqi,  sotish,  meros,  garov,  ijaraga
berish kabi mexanizmlar shakllandi.
Bu   jarayonlar   “bozor   iqtisodiyotiga   o‘tish”   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lib,
xususiy   mulk   bo‘yicha   qonun   va   me’yorlar,   mulk   huquqi   institutlari   —   davlat
tomonidan tan olinadigan huquqiy asoslar shakllandi.
2.3.   Sovet   /   marksistik   tizimda   xususiy   mulkning   yo‘qolishi   va   keyingi   qayta
tiklanish
Marksistik yoki  sovet  tizimida davlat  mulki, kollektiv (kooperativ /  kolxoz /
sovxoz)   mulki   ustuvor   bo‘lgan;   xususiy   mulk,   ayniqsa   ishlab   chiqarish   vositalari
ustidan xususiy egalik deyarli yo‘qolgan.
Ammo shaxsiy iste’mol mulki (uy - joy, tomorqa, kundalik buyumlar) ba’zan ruxsat
etilgan.
1990–1990 - yillardan   boshlab,   ko‘plab   post-sovet   davlatlarda   bozor   iqtisodiyotiga
qaytish,  xususiylashtirish,   mulkchilik  to‘g‘risidagi  qonunlarni   qabul  qilish  jarayoni
boshlandi. Bu orqali davlat mulklari xususiy sektorga o‘tkazildi.
Masalan,   O‘zbekiston   mustaqillikka   erishgach,   “Mulkchilik   to‘g‘risida”   Qonun
qabul qilindi — unda xususiy mulk, jamoa mulki, davlat mulki, aralash mulk singari
shakllar belgilandi va xususiy mulk egalari huquqlari himoyalandi. 
2.4. Hozirgi davr: ko‘p shaklli mulk tizimi va mulkchilik poliformizmi
Bugungi   kunda   ko‘plab   davlatlarda   —   xususan   rivojlanayotgan   va
rivojlangan   mamlakatlarda   —   bir   nechta   mulk   shakllari   hamda   mulkchilik
munosabatlari bir vaqtda mavjud. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Xususiy mulk (shaxsiy va yuridik shaxslar mulki).
Korporativ/jamoa mulki, kooperativlar, shirkatlar.
Aralash   mulk:   davlat   bilan   xususiy   sektor   hamkorligi,   aksiyadorlik   jamiyatlari,
davlat xissasi bilan korporativ strukturalar.
Davlat   mulki   —   infratuzilma,   ijtimoiy   obyektlar,   tabiiy   boyliklar,   suv,   yerdan
foydalanish huquqi, geografik resurslar.
Bu   mulkchilik   poliformizmi   iqtisodiy   samaradorlik,   ijtimoiy   adolat,   sarmoya   jalb
qilish, barqaror rivojlanish kabi turli maqsadlarni qondirish imkonini beradi.
Shunday   qilib,   xususiy   mulk   tarixiy   ravishda   jamoaviy   /   davlat   mulkidan   alohida
yo‘l   bilan   shakllangan   va   bugungi   kunda   bozor,   qonun   va   institutlar   tomonidan
himoyalangan asosiy mulk shakllaridan biriga aylangan.
3. Xususiy mulk shakllari: turlari, ularning afzallik va kamchiliklari, misollar
Quyida xususiy mulkning turli shakllari, ularning ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlari,
afzalliklari va potentsial muammolari, shuningdek real misollar orqali tahlil qilinadi. Mulk
shakli Tavsif / kimga
tegishli Afzalliklari
Kamchilikla
ri / xavflari Misollar   /
kontekst
Shaxsiy   /
jismoniy
shaxs
mulki Fuqarolar   (yakka
shaxs,   oila)
tomonidan   egalik
qilingan   uy - joy,
tomorqa,
buyumlar,
jamg‘arma,
pensiya,
bino - kvartira,
transport,   shaxsiy
biznes. •   Shaxsiy
mustaqillik,
iqtisodiy
erkinlik
•   Tez   qaror
qabul   qilish
imkoniyati
•   Oilaviy
farovonlik,
daromadni
to‘g‘ri
taqsimlash
•   Iste’mol
va
ehtiyojlarni
qondirish •   Resurs
cheklangan
(masalan,
katta   biznes
boshlash
qiyin)
•   Bozor
sharoitlariga
bog‘liqlik
•   Ijtimoiy
ijtimoiy
xavfsizlik
kafolatlari
kamroq
bo‘lishi
mumkin Uy - joy   egaligi,
kichik   biznes,
IQT   manfaatlari,
tomorqa xo‘jaligi
Yuridik
shaxs   /
korporati
v   mulk
(xususiy
kompaniy
a,
korxona) Tadbirkorlik
subyektlari:
MChJ,
aksiyadorlik
jamiyatlari,
kompaniyalar,
korxonalar.  •   Keng
resurs   —
kapital,
asbob - uskun
alar
•
Investitsiyal
arni   jalb
qilish,   keng
ko‘lamli
ishlab
chiqarish
•
Xatarliklarn
i   bo‘lishish,
xodimlar
orqali
ishlash • Qaror qabul
qilish
murakkabligi
•   Manfaatlar
to‘qnashuvi,
korporativ
boshqaruv
muammolari
•   Soliqqa
tortish,
majburiyatlar
,   risklar
(qarz,   bozor
inqirozi) Xususiy
korxonalar,
sanoat
tarmoqlari,
xo‘jalik birliklari •   Bozor
raqobatida
barqarorlik
Jamoa   /
shirkat
(kooperati
v,
birlashma
) mulki Kooperativlar,
jamoa korxonalari,
birlashmalar,
assotsiatsiyalar   va
boshqa  ko‘p  a’zoli
birliklar.  •   Riskni
bo‘lishish
•
Resurslarni
jamlash,
infrastruktur
ani
birgalikda
boshqarish
•   Jamoaviy
manfaatlar,
hamkorlik
va   ijtimoiy
solidarite
•   Kichik
fermerlar,
muhtoj
guruhlar
uchun mos •
Boshqaruvda
nizolar
bo‘lishi
mumkin
• Qaror qabul
qilish sekin
•   Mas’uliyat
va   foyda
bo‘yicha
tarqatishda
adolatsizlik
bo‘lishi
mumkin Qishloq   xo‘jaligi
kooperativlari,
mahalliy
uyushmalar,
jamoa xo‘jaligi
Aralash 
mulk Davlat   +   xususiy
sektor   hamkorligi,
aksiyadorlik
jamiyatlari,
xususiylashtirilgan
korxonalar,   davlat
tomonidan
qo‘llab - quvvatlana
digan   xususiy
sektor.  •   Davlat
resurslari   +
xususiy
sarmoyanin
g
kombinatsiy
asi
•
Infratuzilma
,   katta
loyihalarda
samarali
hamkorlik
• Ijtimoiy va
investitsion
maqsadlarni
muvozanatl •   Manfaat
ziddiyatlari
(davlat   vs
xususiy
sektor)
•   Huquqiy
murakkablik,
tartib - qoidala
r murakkab
•   Korruptsiya
yoki
muloqotdagi
muammolar
ehtimoli PPP loyihalar, 
davlat xissali 
korxonalar, 
transport/infratuz
ilma korxonalari ash
•   Barqaror
rivojlanish
va   keng
ko‘lamli
infratuzilma
Intellekt
ual / 
moliyavi
y mulk 
(qimmatl
i 
qog ozlaʻ
r, patent,
brend, 
ixtirolar) Patentlar, brendlar,
intellektual
mahsulotlar,
aksiyalar - obligatsi
yalar,   moliyaviy
aktivlar,
investitsiyalar,
intellektual
kapital.  •   Global
bozorda
sotish
imkoniyati
•   Past
xarajat   —
intellektual
mulk
moddalarga
bog liq	
ʻ
emas
•
Innovatsiyal
ar   va   yangi
texnologiyal
arni
rivojlantiris
h
•   Likvidlik
va
diversifikats
iya
imkoniyati •   Huquqiy
tartiblar
murakkab
yoki   yetarli
emasligi
mumkin
•   Bozor
o‘zgaruvchan
ligi, risklar
•   Intellektual
mulkni
qiymatga olib
kelish   va
himoya qilish
qiyinchiliklar
i Startaplar, 
texnologik 
kompaniyalar, 
patentli 
mahsulotlar, 
aksiyalar 
bozoridagi 
aktivlar
(2-jadval)
Misollar va kontekstlar:
Masalan, jismoniy shaxsning uy - kvartirasini sotib olishi — xususiy mulk.
Xususiy   sanoat   korxonasining   zavod   va   ishlab   chiqarish   vositalariga   egaligi   —
yuridik shaxs mulki.
Qishloq   aholisi   kooperativi,   bir   nechta   fermerlarning   birgalikda   hosil   yig‘ish,   yer
va texnikani baham ko‘rishi — jamoa mulki.
Davlat   +   xususiy   investorlar   hamkorligida   qurilgan   energiya   /   transport
infratuzilmasi — aralash mulk. Patentga ega bo‘lgan IT - kompaniya, brend, intellektual mahsulotlar — intellektual
mulk.
4.   Xususiy   mulkning   rolini   va   zaruratini   kafolatlaydigan   huquqiy   va   ijtimoiy
mexanizmlar
4.1. Huquqiy kafolatlar — qonun va normalar
“Mulkchilik to‘g‘risida” Qonun mulk shakllarini aniq belgilaydi va xususiy mulkni
himoya qiladi: mulkdor egalik, foydalanish va tasarruf huquqiga ega. 
Qonunda   mulkdorning   huquqlari,   mulk   daxlsizligi   va   qonuniy   asosda   himoya
qilinishi ko‘rsatib qo‘yilgan. 
Mulk   ob’yektlari   keng   ta’riflangan:   yer,   bino,   yer   osti   boyliklari,   suv,   intellektual
mahsulotlar, pullar, qimmatli qog‘ozlar va boshqalar. 
Shu   bilan   birga,   mulk   obyektlari   ichida   davlat   mulkiga   tegishli   bo‘lib   huquqiy
ta’rifga   kirmaydigan   obyektlar   ham   bor:   masalan,   tarixiy   madaniy   yodgorliklar,
tabiiy resurslar, suv havzalari — ularga alohida tartib - qoidalar qo‘llaniladi. 
Bu   huquqiy   asoslar   xususiy   mulk   egalari   uchun   “garov”   rolini   o‘ynaydi:   egalik
huquqi kafolatlangan, qonuniy himoya mavjud, mulkni sotish, meros qilish, ijaraga
berish, garovga qo‘yish kabi huquqlar huquqiy jihatdan ta’minlangan.
4.2. Iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati
Xususiy   mulk   —   bozor   iqtisodiyotining   tayanchi:   sarmoya,   tadbirkorlik,
investitsiyalar, raqobat — hammasi xususiy mulk asosida barpo etiladi. 
Mulk   egalari   bozorga   ishonch   bilan   kirishadi:   ishlab   chiqarish   vositalariga   ega
bo‘lish, kredit, moliyaviy bozorlar, investitsiyalar, yangi biznes — hammasi xususiy
mulk huquqi kafolatida. 
Xususiy mulk — shaxsiy erkinlik, mehnat va tashabbus uchun asos.  Individlar o‘z
mulkini boshqaradi, uni rivojlantirish, investitsiya kiritish, biznes yuritish imkoniga 
Boshqa   tomondan,   xususiy   mulk   jamiyatda   ijtimoiy   barqarorlik,   iqtisodiy
infrastrukturni   rivojlantirish   va   diversifikatsiya   imkoniyati   beradi:   turli   shakllar   —
xususiy, jamoa, aralash — hammasi birgalikda jamiyat ehtiyojlarini qondiradi.
5.   Xususiy   mulkning   rivojlanish   tendensiyalari   va   zamonaviy   muammolar   /
yo‘nalishlar
Quyida   global   va   mahalliy   kontekstda   xususiy   mulkning   jadal   rivojlanayotgan
yo‘nalishlari, shuningdek asosiy muammolar ko‘rib chiqiladi.
5.1.   Xususiy   mulk   huquqlarini   mustahkamlash   va   rasmiylashtirish   (land   titling,
huquqiy moslik)
Jahon tajribasida ko‘p davlatlarda — ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda — yer
va ko‘chmas mulk bo‘yicha huquqni aniq hujjatlashtirish, ro‘yxatlar, kadastr, mulk
huquqi   registratsiyasi   tizimlarini   yaratish   bo‘yicha   islohotlar   olib   borilmoqda.
Bunday jarayonlar “land titling” deb ataladi.  Bu   huquqiy   xavfsizlikni   oshiradi,   aholining   mulk   huquqini   himoya   qiladi,   kredit
olishda, sarmoyada, notijorat va investitsion faoliyatda ishonchni mustahkamlaydi. 
Мировой банк
Xususiy   mulk   huquqi,   egalik   va   tasarruf   huquqlari   qonun   bilan   kafolatlangan
bo‘lishi   —   bu   tadbirkorlik   va   investitsiyalar   uchun   muhim   shartdir.   O‘zbekiston
qonunchiligi ham mulkchilik shakllarining teng huquqliligini ta’minlaydi. 
Kontekst   va   muammolar:   ko‘p   mamlakatlarda   (ayniqsa   rivojlanayotganlarda)
amalda   ko‘chmas   mulk   ro‘yxatdan   o‘tkazilmagan,   egalik   huquqi   aniq
belgilanmagan;   bu   esa   investitsiyalarni   to‘sadi,   mulk   huquqini   noto‘g‘ri
baholanishiga   olib   keladi,   “yer   gashtogarligi”   (land   grabbing)   va   ijtimoiy
notenglikka sabab bo‘ladi. 
5.2. Mulkchilik tizimlarida poliformizm va moslashuv
Zamonaviy   jamiyatlar   va   iqtisodiyotlar   ko‘p   shaklli   mulk   tizimlariga   o‘tmoqda   —
xususiy,   jamoa,   aralash,   davlat   mulki   hamma   baravar   mavjud   va   hamkorlikda
ishlaydi. Bu — mulkchilik poliformizmi deb ataladi. 
Aralash   mulk   va   davlat - xususiy   hamkorlik   (public - private   partnership,   PPP)
kengaymoqda,   ayniqsa   infratuzilma,   energetika,   transport,   sog‘liq,   ta’lim,
kommunal   xizmatlar   sohalarida.   Bu   davlat   va   xususiy   sektor   resurslarini
birlashtirish, sarmoya jalb qilish, barqaror rivojlanish uchun qulay.
Bu trend xususiy mulk tushunchasini faqat yakka egalik bilan cheklamaydi — mulk
egalari,   investorlar,   davlat   va   jamoat   birgalikda   mulk   yaratishi,   uni   boshqarishi,
foyda va xatarlarni bo‘lishishi mumkin.
5.3.   Intellektual,   moliyaviy   va   immaterial   mulk   —   yangi   iqtisodiyot   sharoitida
xususiy mulkning kengayishi
Zamonaviy   iqtisodiyotda   ko‘chmas   mulk   va   an’anaviy   aktivlardan   tashqari
intellektual   mulk   (patent,   brend,   ixtirolar,   ilmiy   ishlanmalar),   moliyaviy   aktivlar
(aksiyalar,   obligatsiyalar),   servis   va   xizmatga   asoslangan   bizneslar   —   xususiy
mulkning yangi shakllariga aylanmoqda. 
Bu   —   kapitalni   diversifikatsiya   qilish,   investitsiyalarni   jalb   qilish,   global   bozorga
chiqish,   innovatsiyalarni   rag‘batlantirish   imkonini   beradi.   Shuningdek,   intellektual
mulk   egaligi   —   yaratuvchanlik   va   innovatsiyalarni   himoya   qiluvchi   muhim
mexanizm bo‘lib xizmat qiladi.
Ayniqsa,   raqamli   iqtisodiyot,   texnologik   rivojlanish,   startaplar,   IT - kompaniyalar,
global   investitsiya   va   moliya   bozorlari   viz - ixtiyoriy   mulk   almashinuvi   va   bozorga
integratsiyasini talab qiladi.
5.4.   Barqaror   rivojlanish,   ijtimoiy   adolat,   huquqiy   muvozanat   va   mulkchilikka
demokratik yondashuv
Xususiy   mulk   egalik   huquqini   kafolatlash,   huquqiy   himoya   ta’minlash   jamiyatda
ijtimoiy barqarorlik va ishonchni oshiradi.  Biroq   xususiy   mulk   bilan   birga   xavflar   ham   paydo   bo‘ladi:   mulk   inequality
(tengsizlik),   boylik   konsentratsiyasi,   ijtimoiy   adolatsizlik,   yer   va   resurslarga
nisbatan   noto‘g‘ri   taqsimlash   —   ayniqsa   agar   mulk   egaligi   va   huquqlarini   himoya
qilish samarali bo‘lmasa.
Shu sababli davlat va qonunlar — xususiy, jamoa, davlat mulkini birgalikda tartibga
solishi, mulk huquqlari, egalik, foydalanish va tasarruf huquqlarini aniqlash, himoya
qilish va balansni saqlash muhim. Bu — ijtimoiy barqarorlik va umumiy manfaatlar
uchun zarur.
Bugungi   globallashuv,   urbanizatsiya,   migratsiya,   investitsiya   —   mulkchilik
tizimlarini moslashuv va yangilanishga majbur qilmoqda.
6. Xususiy mulk shakllari va xususiy mulkchilikning O‘zbekiston kontekstida
Keling, aynan O‘zbekiston misolida xususiy mulkchilik qanday shakllar va qonuniy
mexanizmlar asosida tartiblanganini ko‘rib chiqaylik:
“Mulkchilik   to‘g‘risida”   qonunga   ko‘ra,   O‘zbekiston   mulk   shakllari   —   xususiy,
shirkat   (jamoa),   davlat   /   kommunal,   aralash,   shuningdek   chet   elliklar   /   xalqaro
tashkilotlar mulki. 
Qonunda   mulk   huquqi,   egalik,   foydalanish   va   tasarruf   huquqi   kafolatlangan;
mulkdor   qonunga   zid   bo‘lmagan   har   qanday   xatti - harakatlarni   amalga   oshirish
huquqiga ega. 
Mulk  obyekti  keng  ta’riflangan —  yer, bino,  yer   osti   boyliklari,  suv,  ko‘chmas  va
ko‘chma   mulklar,   intellektual   mulk,   moliyaviy   aktivlar   va   boshqa   iqtisodiy
boyliklar. 
Qonun mulk egalari huquqlarini himoya qiladi: mulk daxlsizligi kafolatlangan, mulk
ixtiyoriy   ravishda   xususiylashtirilishi,   sotilishi,   ijaraga   berilishi,   meros   qoldirilishi
mumkin.Shu   bilan   birga,   davlat   va   jamiyat   manfaatlari   uchun   maxsus   holatlar
(masalan,   ijtimoiy   ob’yektlar,   infratuzilma,   umumiy   manbalar)   bo‘yicha   davlat
mulki yoki aralash mulk shakllari belgilangan. 
Demak,   O‘zbekistonda   —   qonuniy   va   huquqiy   bazaga   ega   ravishda   —   xususiy
mulkchilik, yuridik va shaxsiy, hamda boshqa mulk shakllari mavjud. Bu mulkchilik
tizimi   sarmoya,   tadbirkorlik,   iqtisodiy   erkinlik,   shaxsiy   va   jamiyat   mosligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
7.   Global   tadqiqotlar   va   amaliy   tajriba:   xususiy   mulk   huquqlarining   iqtisodiy
samaradorligi va rivojlanishga ta’siri
Zamonaviy   iqtisodiy   va   ijtimoiy   tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   xususiy   mulk
huquqlarining   ravshanligi,   mulkchilik   institutlarining   ishonchliligi   va   mulkni
ro‘yxatdan o‘tkazish tizimlari — iqtisodiy o‘sish, barqarorlik va ijtimoiy farovonlik
uchun muhimdir.
World   Bank   (Jahon   banki)   tadqiqotlari:   dunyo   aholining   atigi   taxminan   30%   dan
biroz   ortig‘i   ko‘chmas   mulk   ustidan   qonuniy   ro‘yxatga   ega.   Biroq   mulk huquqlarining   rasmiy   himoyasi   va   ro‘yxatga   olish   —   kambag‘allikni   kamaytirish,
ijtimoiy barqarorlik, sarmoya, kredit va infratuzilma rivojlanishiga hissa qo‘yadi. 
Tadqiqatlar  ko‘rsatadiki, mulk huquqlarining kafolatlanganligi aholini  yer va mulk
bozoriga jalb qiladi, kredit olish imkoniyatini oshiradi (yer / ko‘chmas mulk garov
sifatida), investitsiya va biznes rivojlanishiga turtki bo‘ladi.
Shuningdek,   mulk   huquqlarining   kafolati   va   shaffoflik   —   mahalliy   fuqarolar,
ayollar, kichik fermerlar, mahalliy jamoalar manfaatlarini himoya qiladi; bu ijtimoiy
adolat va tenglikka xizmat qiladi. 
Biroq mulkchilik institutsiyalarining zaifligi, huquqiy noaniqlik, notog‘ri ro‘yxatga
olish, ma’lumot bazalarining yetishmasligi — mulk huquqini kafolatlash, sarmoyani
jalb qilish va ijtimoiy ishonch uchun jiddiy to‘siq bo‘ladi. 
Demak, xususiy mulk va mulkchilik institutlarini rivojlantirish — faqat mulk egalari
manfaatigina   emas,   balki   butun   jamiyat,   iqtisodiyot   va   barqaror   rivojlanish   uchun
muhim.
8.   Xulosa   va   tavsiyalar:   Nima   uchun   xususiy   mulk   va   uning   shakllari   zarur   va
jamiyat uchun foydali
Xususiy   mulk   —   individual   erkinlik,   iqtisodiy   mustaqillik,   tadbirkorlik   va
investitsiya uchun asos.
Turli mulk shakllari (xususiy, jamoa, aralash, intellektual) jamiyat ehtiyojlariga tez
moslashish   imkonini   beradi:   kichik   biznes,   korporatsiya,   kooperativ   —   hammasi
o‘ziga mos shaklda bo‘lishi mumkin.
Qonunlar   va   huquqiy   tizimlar   xususiy   mulk   huquqini   himoya   qilishi,   egalik,
foydalanish   va   tasarruf   huquqlarini   kafolatlashi   —   jamiyatda   ijtimoiy   barqarorlik,
investor ishonchi va sarmoya muhitini yaratadi.
Xususiy   mulkchilik   institutlarini   rivojlantirish,   mulk   ro‘yxatini   hamda   mulk
huquqlarini   rasmiylashtirish   —   kambag‘allikni   kamaytirish,   iqtisodiy   o‘sish   va
ijtimoiy tenglikka hissa qo‘yadi.
Shunday   ekan,   xususiy   mulk   va   uning   turli   shakllarining   rivojlanishi   —   nafaqat
iqtisodiy,   balki   huquqiy,   ijtimoiy   va   madaniy   jihatdan   ham   zarur.   Bugungi
globallashuv,   texnologik   o‘zgarishlar,   raqamli   iqtisodiyot   sharoitida   bu   mavzu
yanada dolzarb.
9.Tavsiya:   qo‘shimcha   o‘rganish   yo‘nalishlari.   Mulk   huquqi   tarixini   va
evolyutsiyasini o‘rganish — qadimgi jamiyatlardan kapitalizmgacha.
Mulkchilik   institutlari   va   mulk   egaligi   kafolatlari   bo‘yicha   qonunchilik   tahlili
(O‘zbekiston va jahon tajribasi).
Mulkchilik   shakllarining   ijtimoiy   ta’siri   —   tengsizlik,   barqarorlik,   kredit   va
sarmoya,   kambag‘allikni   kamaytirish.   Intellektual,   moliyaviy   va   raqamli   mulk
tushunchalarining   rivojlanishi   va   hozirgi   iqtisodiyotga   ta’siri.Aralash   mulk   va davlat - xususiy   hamkorlik   tajribalari   —   infratuzilma,   investitsiya,   kompleks
loyihalar.
2-Bob.   Agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllari va ularning
samaradorligi.
2.1. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari.
Qishloq   xo‘jaligi   xo‘jalik   yuritish   shakllarining   xilma-xilligi   agrar
sektorning barqaror rivojlanishi, raqobatbardosh mahsulot yetishtirish hamda bozor
talablariga   moslashuvchanlikni   oshirishda   muhim   o‘rin   tutadi.   Bozor   iqtisodiyoti
sharoitida  ishlab  chiqaruvchilar  turli  tashkiliy-huquqiy  shakllarda   faoliyat  yuritib,
resurslardan samarali  foydalanish,  ishlab chiqarish jarayonini  takomillashtirish va
iqtisodiy   foydani   ko‘paytirishga   intiladilar.   Shu   bois   qishloq   xo‘jaligi   tizimida
tadbirkorlikning   turli   shakllari   shakllangan   bo‘lib,   ularning   har   biri   o‘ziga   xos
boshqaruv uslubi, mulkchilik tuzilmasi va iqtisodiy imkoniyatlari bilan farqlanadi.
Qishloq   xo‘jaligida   tadbirkorlik   shakllarining   asosiy   guruhi   -   bu   yakka   tartibdagi
ishlab   chiqaruvchilar,   oilaviy   fermer   xo‘jaliklari,   dehqon   xo‘jaliklari,   shirkat
xo‘jaliklari, kooperativlar va yirik agrofirma korxonalaridir. Har bir xo‘jalik shakli
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishdan tortib, ularni qayta ishlash, saqlash
va   bozorga   chiqarishgacha   bo‘lgan   jarayonlarni   o‘zida   mujassamlashtirishi
mumkin.
Bozor   iqtisodiyoti   sharoitida   qishloq   xo jaligi   tarmog ining   samarali   faoliyatʻ ʻ
yuritishi,   eng  avvalo,  unda  ishtirok  etayotgan  ishlab   chiqaruvchilarning  tashkiliy-
huquqiy shakllari qay darajada to g ri tanlanganiga, ularning boshqaruv uslubi va	
ʻ ʻ
iqtisodiy   imkoniyatlari   qanchalik   maqsadga   muvofiq   tashkil   etilganiga   bog liq.	
ʻ
Qishloq   xo jaligi   —   tabiiy-iqlim   sharoitlari,   yer   resurslari,   mehnat   salohiyati	
ʻ
hamda texnik ta’minot bilan uzviy bog liq bo‘lgan murakkab tarmoqdir. Shu bois	
ʻ
ishlab   chiqaruvchilarning   tadbirkorlik   shakllari   turlicha   bo lib,   ularning   har   biri	
ʻ
ma’lum   iqtisodiy   mexanizmga,   boshqaruv   talablariga   va   ishlab   chiqarish
imkoniyatlariga ega.
Qishloq   xo jaligi   ishlab   chiqaruvchilarining   tashkiliy   shakllari   tarixiy	
ʻ
jarayonlarda shakllangan bo‘lib, mustaqillikdan keyingi bozor islohotlari natijasida
tubdan yangilandi. Ayni damda O zbekiston qishloq xo jaligida fermer xo jaliklari,	
ʻ ʻ ʻ
dehqon   xo jaliklari,   oilaviy   tadbirkorlik   subyektlari,   qishloq   xo jaligi	
ʻ ʻ
kooperativlari,   shirkatchilik   asosidagi   korxonalar   va   yirik   agrofirma   tizimlari
faoliyat yuritadi. Bu shakllarning mavjudligi agrar sohada raqobatni kuchaytiradi,
xo jalik   yurituvchilarni   samarali   ishlab   chiqarishga   undaydi,   resurslar   taqsimotini	
ʻ
yaxshilaydi va bozor talabiga mos diversifikatsiyani ta minlaydi.	
ʼ
Fermer   xo jaliklari.  	
ʻ Fermer   xo jaliklari   O zbekiston   agrar   sektorining   yetakchi	ʻ ʻ
bo‘g‘ini hisoblanadi. Bu shakl bozor iqtisodiyotining tamoyillariga to laqonli mos	
ʻ
keladi, chunki xo jalik rahbari o‘z faoliyati uchun to liq javobgar, ishlab chiqarish	
ʻ ʻ qarorlarini   mustaqil   qabul   qiladi   va   iqtisodiy   xavf-xatarni   o‘z   zimmasiga   oladi.
Fermer   xo jaliklarida   uzoq   muddatli   yer   ijarasi   asosida   yer   maydoni   ajratilishi,ʻ
resurslardan   samarali   foydalanish,   zamonaviy   texnologiyalarni   joriy   etish
imkoniyatini beradi.
Fermer xo jaliklarining ustun jihatlari quyidagilardan iborat:
ʻ
— ishlab chiqarish hajmini yildan-yilga kengaytirish imkoniyati;
— bozorga mo‘ljallangan mahsulot turlari bo‘yicha mustaqil ixtisoslashuv;
— yuqori hosildor navlar va ilg‘or agrotexnik tadbirlarni qo‘llash;
—   yetishtirilgan   mahsulotni   qayta   ishlash,   saqlash   va   sotish   imkoniyatining
kengayishi.
Hozirda   ko‘plab   fermer   xo‘jaliklari   klasterlar   bilan   hamkorlikda   ishlamoqda.   Bu
esa resurslar birlashuvi, texnologiyalar almashuvi va tezkor bozor integratsiyasiga
sharoit yaratmoqda.
Dehqon xo‘jaliklari.  Dehqon xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligining kichik, ammo juda
muhim   bo‘g‘ini   bo‘lib,   asosan   oila   mehnati   hisobiga   faoliyat   yuritadi.   Tomorqa
yerlaridan   foydalanish   siyosati   kuchaytirilgani   sababli   dehqon   xo‘jaliklarining
salmog‘i va iqtisodiy ahamiyati yildan-yilga oshib bormoqda.
Dehqon xo‘jaliklarining asosiy funksiyalari:
— aholini yangi, tez buziladigan mahsulotlar bilan ta’minlash;
— ichki oziq-ovqat bozorida narxlar barqarorligiga yordam berish;
— qishloq aholisi bandligini saqlab qolish;
— chorvachilik va bog‘dorchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirish.
Dehqon   xo‘jaliklari   kichik   bo‘lsada,   ular   ichki   bozorning   muhim   qismini
ta’minlaydi.   Ayniqsa,   sabzavot,   sut,   go‘sht,   poliz   mahsulotlari   bo‘yicha   dehqon
xo‘jaliklarining ulushi juda yuqori.
Oilaviy   tadbirkorlik   shakllari.   Qishloq   xo‘jaligida   oilaviy   tadbirkorlik   ayni
paytda tez rivojlanayotgan shakllardan biridir. Ushbu xo‘jalik shakli:
— oila a’zolari mehnatini to‘liq band qilish,
— qo‘shimcha daromad manbai yaratish,
—   kichik   hajmda   bo‘lsa-da,   yuqori   samarali   ishlab   chiqarishni   yo‘lga   qo‘yish
imkoniyatini beradi.
Oilaviy   tadbirkorlikda   parrandachilik,   asalarichilik,   issiqxona   xo‘jaligi,
urug‘chilik, ko‘chat yetishtirish kabi yo‘nalishlar eng samarali yo‘nalishlar sifatida
shakllangan.
Kooperativlar.   Qishloq   xo‘jaligi   kooperativlari   —   bir   nechta   ishlab
chiqaruvchilarning   birlashib,   umumiy   manfaat   asosida   faoliyat   yuritadigan
tashkiliy   shaklidir.   Kooperativlar   resurslarni   birlashtirish,   umumiy   texnika   va
texnologiyadan   foydalanish,   mahsulotni   birgalikda   yetishtirish   va   realizatsiya
qilish imkonini beradi.
Kooperativlarning afzalliklari:
— texnik vositalarni birgalikda xarid qilish va ulardan foydalanish;
— suv va yer resurslaridan oqilona foydalanish; — ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish;
— mahsulotni bozorga yagona narxda va yuqori sifatda chiqarish.
Kooperativlar   qishloq   xo‘jaligida   klaster   tizimi   bilan   integratsiyada   ishlaganda
yanada samarali bo‘ladi, chunki butun ishlab chiqarish zanjiri — yetishtirishdan to
qayta ishlash va eksportgacha bir markazda boshqariladi.
Shirkat   xo‘jaliklari .   Shirkat   xo‘jaliklari   o‘tish   davrida   asosiy   xo‘jalik   yuritish
shakllaridan   bo‘lgan   bo‘lsa-da,   hozirgi   vaqtda   ko‘proq   iqtisodiy   islohotlar
talablariga   mos   holda   qayta   tashkil   etilgan.   Ular,   asosan,   kollektiv   mehnatga
asoslangan,   aksiyadorlik   yoki   umumiy   mulkdorlik   shaklida   faoliyat   yurituvchi
subyektlar   sifatida namoyon  bo‘ladi.  Shirkat   xo‘jaliklarining afzalligi   yirik ishlab
chiqarish quvvatlari, keng yer maydonlari va mehnat resurslarining ko‘pligidir.
Agrofirma va agroklasterlar.   Agrofirma  korxonalari  yoki  agroklasterlar  qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining eng yirik va zamonaviy shakli hisoblanadi. Bu
tizimda:
— yer maydonlari yiriklashtiriladi,
— ishlab chiqarish jarayoni to‘liq avtomatlashtiriladi,
— yuqori texnologiyalar joriy etiladi,
—   ishlab   chiqarishdan   tortib,   qayta   ishlash,   logistika   va   eksportgacha   bo‘lgan
butun jarayon bir boshqaruv ostida bo‘ladi.
Klasterlar   sistemasi   fermer   va   dehqon   xo‘jaliklari   bilan   hamkorlikda   ishlaydi.
Fermer   mahsulot   yetishtirsa,   klaster   uni   qayta   ishlaydi,   standartlashtiradi,
qadoqlaydi   va   eksportga   chiqaradi.   Natijada   tarmoqning   umumiy   samaradorligi
oshadi, ishlab chiqarish chiqimlari kamayadi, mahsulot sifati esa yaxshilanadi.
Qishloq   xo‘jaligida   tadbirkorlik   shakllarining   xilma-xilligi   agrar   iqtisodiyotning
barqaror   rivojlanishi   uchun   strategik   ahamiyatga   ega.   Har   bir   xo‘jalik   shakli
o‘zining   iqtisodiy,   tashkiliy  va   ijtimoiy  imkoniyatlariga   ega   bo‘lib,   ular   bir-birini
to‘ldiradi.   Fermer   xo‘jaliklari   yirik   ishlab   chiqarish   imkoniyatlarini   taqdim   etsa,
dehqon xo‘jaliklari ichki bozorni tezkor ta’minlaydi, kooperativlar esa resurslardan
samarali   foydalanish   va   xarajatlarni   kamaytirishga   xizmat   qiladi.   Yirik
agroklasterlar   esa   qishloq   xo‘jaligini   eksportga   yo‘naltirilgan,   yuqori   qiymatli
tarmoqqa aylantiradi. (3-rasm)
Yuqoridagi   diagramma   qishloq   xo‘jaligida   faoliyat   yuritayotgan   turli   tadbirkorlik
shakllarining   ishlab   chiqarish   hajmi   bo‘yicha   shartli   baholangan   ko‘rsatkichlarini
aks   ettiradi.   Tasvirdan   ko‘rinib   turibdiki,   ishlab   chiqarish   hajmi   xo‘jalik   shakliga
qarab sezilarli darajada farq qiladi.
1.   Fermer   xo‘jaliklari.Fermer   xo‘jaliklarida   ishlab   chiqarish   hajmi   8   ball   bilan
baholangan.   Bu   ularning   yirik   bo‘lmagan,   biroq   barqaror   tovar   mahsulotlari
yetishtiruvchi   bo‘g‘in   ekanini   ko‘rsatadi.   Fermer   xo‘jaligi   bozorga   yo‘naltirilgan
bo‘lib, mehnat resurslari va texnik imkoniyatlari hisobiga yetarlicha katta hajmda
mahsulot yetishtirishga qodir.
2.   Dehqon   xo‘jaliklari.Diagrammada   dehqon   xo‘jaliklarining   ishlab   chiqarish
hajmi 4 ball deb baholangan bo‘lib, bu ko‘rsatkich eng past natijani tashkil  etadi.
Dehqon   xo‘jaliklari   asosan   tomorqa   asosida   faoliyat   yuritadi   va   o‘z-o‘zini
ta’minlashga qaratilgani uchun ularning ishlab chiqarish ko‘lami kichik bo‘ladi.
3.   Kooperativlar.Kooperativlar   uchun   ko‘rsatkich   7   ballni   tashkil   etadi.   Bu   shuni
anglatadiki,   bir   nechta   kichik   ishlab   chiqaruvchilarning   birlashuvi   natijasida   ular
o‘rtacha-yuqori   hajmda   mahsulot   ishlab   chiqarishi   mumkin.   Resurslar   birlashuvi,
texnikadan birgalikda foydalanish va marketingning yagona tizimi ishlab chiqarish
hajmiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
4. Agrofirma  va agroklasterlar.Eng  yuqori   ko‘rsatkich  —  10 ball   — agrofirmalar
va   klasterlarga   tegishli.   Buning   sababi,   bu   subyektlar   yirik   yer   maydonlariga   ega
bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar, mexanizatsiyalashgan  ishlab chiqarish va qayta
ishlash   imkoniyatlariga   ega.   Ular   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini   yirik   miqyosda
yetishtirish, qayta ishlash va eksport qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan eng samarali
tizimlardan biridir. 2.2  Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari .
Qayta ishlash sanoati  – qishloq xo‘jaligi xomashyolarini tayyor mahsulotga
aylantirib,   ichki   bozorni   oziq-ovqat,   yengil   sanoat,   kimyo   va   boshqa   mahsulotlar
bilan   ta’minlab   beradigan   iqtisodiyotning   muhim   bo‘g‘ini   hisoblanadi.   Ushbu
tarmoqda   faoliyat   yurituvchi   korxonalar   turli   shakllarda   tashkil   etilishi   mumkin.
Tashkiliy-huquqiy shakl korxonaning boshqaruv tuzilmasi, mas’uliyati, moliyaviy
javobgarligi, foyda va zarar taqsimoti hamda bozor bilan munosabatlarini belgilab
beradi.   Qayta   ishlash   sanoati   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari   qiymatini   oshirish,
ularni   tayyor   mahsulotga   aylantirish,   ichki   bozorni   barqaror   ta’minlash   hamda
eksport   salohiyatini   rivojlantirishda   hal   qiluvchi   o‘rin   tutadi.   Mazkur   tarmoqda
faoliyat yuritayotgan korxonalar turli tashkiliy-huquqiy shakllarda tashkil etiladi va
ularning har biri o‘ziga xos iqtisodiy, boshqaruv va mulkchilik mexanizmiga ega.
O‘zbekistonning   amaldagi   qonunchiligi,   xususan,   “Korxonalar   to‘g‘risida”,
“Mulkchilik   to‘g‘risida”,   “Mas’uliyati   cheklangan   va   qo‘shimcha   mas’uliyatli
jamiyatlar   to‘g‘risida”gi   Qonunlar   ushbu   shakllarning   huquqiy   asoslarini
belgilaydi.
Qayta   ishlash   sanoatida   korxonalar   ko‘proq   quyidagi   tashkiliy-huquqiy
shakllarda   faoliyat   yuritadi:   mas’uliyati   cheklangan   jamiyatlar   (MChJ),
aksiyadorlik   jamiyatlari   (AJ),   xususiy   korxonalar   (XK),   davlat   korxonalari,
qo‘shma korxonalar, klasterlar, kooperativlar va kamroq darajada — oilaviy biznes
subyektlari.   Har   bir   shaklning   tanlanishi   ishlab   chiqarish   hajmi,   investitsiya
chaqiruvchanligi,   texnologik   quvvat,   risklarni   boshqarish   darajasi   hamda   bozor
talablariga bog‘liq.
1. Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ)
MChJ   shaklidagi   qayta   ishlash   korxonalari   O‘zbekistonda   eng   keng   tarqalgan.
Ularning   afzalligi   —   ta’sischilar   mulkiy   javobgarligining   cheklanganligi,
boshqaruvning   moslashuvchanligi,   ustav   fondiga   turli   manbalarni   jalb   qilish
imkoniyati.   Ayniqsa,   yog‘-moy   sanoati,   meva-sabzavot   konservalash,   sut
mahsulotlarini   qayta   ishlash   korxonalarining   aksariyati   aynan   shu   shaklda   tashkil
etiladi.   MChJlar   kichik   va   o‘rta   loyihalar   uchun   maqbul   bo‘lib,   bozor
kon’yunkturasiga tez moslashadi.
2. Aksiyadorlik jamiyatlari (AJ)
Aksiyadorlik jamiyatlari qayta ishlash sanoatining yirik va strategik korxonalarida
keng qo‘llaniladi. Ular aksiyalar chiqarish orqali katta miqdordagi investitsiyalarni
jalb   qilish   imkoniyatiga   ega.   Yirik   paxta-tozalash   zavodlari,   g‘alla,   go‘sht-sut
kombinati, shakar zavodlari ko‘pincha AJ sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Ushbu shakl
investorlarning   mulkiy   manfaatlarini   himoya   qiladi   va   korxonaning   moliyaviy
barqarorligini   oshiradi.   Aksiyadorlik   jamiyatlari   qayta   ishlash   sanoatida   yirik
quvvatli, kapital talabi yuqori bo‘lgan korxonalar shaklidir. Ular:
aksiyalar chiqarish orqali investitsiya jalb qiladi;
ishlab chiqarish hajmini kengaytirish va eksportni ko‘paytirish imkoniyatiga ega;
shaffof boshqaruv tizimi asosida faoliyat yuritadi.
AJlarning   ustunligi   —   yirik   investorlar   ishtirokini   ta’minlash   va   xalqaro   moliya
bozorlariga chiqish imkoniyati.
3. Xususiy korxonalar (XK)
Xususiy   korxonalar   ko‘proq   kichik   qayta   ishlash   jarayonlari   uchun   xos   bo‘lib,
ularning egasi yakka tartibdagi tadbirkor yoki bir guruh shaxslar bo‘lishi mumkin.
Masalan, kichik go‘sht sexlari, qandolat mahsulotlari ishlab chiqarish ustaxonalari,
meva quritish va qadoqlash korxonalari mazkur shaklning klassik ko‘rinishlaridir.
XKlarning   ustunligi   —   boshqaruvning   soddaligi   va   tez   qaror   qabul   qilish
imkoniyati.
4. Davlat korxonalari
Davlat  korxonalari  qayta  ishlash  sanoatida strategik  ahamiyatga ega sohalarda  —
oziq-ovqat   xavfsizligi,   eksport   salohiyatini   qo‘llab-quvvatlash,   ixtisoslashgan
texnologiyalarni   joriy   etish   kabi   yo‘nalishlarda   faoliyat   yuritadi.   Masalan,   ayrim
don   mahsulotlarini   qayta   ishlash,   strategik   mahsulot   omborlari,   yirik   kombinatlar
davlat   mulkida   bo‘lishi   mumkin.   Ularning   afzalligi   —   moliyaviy   barqarorlik   va
davlat kafolati, kamchiligi esa — boshqaruvda byurokratik jarayonlar mavjudligi.
5. Qo‘shma korxonalar (xalqaro sheriklik)
Qo‘shma   korxonalar   xorijiy   investorlar   ishtirokidagi   qayta   ishlash   sanoati
subyektlaridir.   Mazkur   shakl   texnologiya   transferi,   boshqaruv   madaniyatining
takomillashuvi,   eksport   bozorlarga   chiqish   imkoniyatlarining   kengayishi   bilan
ajralib   turadi.   Ayniqsa,   meva-sabzavotni   chuqur   qayta   ishlash,   yengil   sanoat,
biotexnologiya asosidagi mahsulotlar ishlab chiqarishda keng qo‘llanilmoqda.
6. Klasterlar
Klaster   —   bu   xomashyo   yetishtirishdan   tortib,   tayyor   mahsulotni   eksport
qilishgacha  bo‘lgan butun ishlab  chiqarish  zanjirini  o‘z ichiga olgan tizim. Qayta
ishlash sanoatida klasterlarning kengayishi  mahsulot sifati, hosildorlik, logistikani
optimallashtirish   va   eksport   hajmining   oshishiga   xizmat   qiladi.   Bugungi   kunda
paxta-to‘qimachilik   klasterlari,   meva-sabzavot   klasterlari   O‘zbekiston   qishloq
xo‘jaligi va qayta ishlash sanoatida yetakchi rol o‘ynamoqda.
7. Kooperativlar
Kooperativ   shaklidagi   qayta   ishlash   korxonalari   bir   nechta   fermerlar   yoki   ishlab
chiqaruvchilarning   resurslarini   birlashtirgan   holda   tashkil   etiladi.   Ular   xomashyo
yetkazib   berishda   barqarorlik   yaratadi,   qayta   ishlash   xarajatlarini   kamaytiradi   va
kichik   ishlab   chiqaruvchilarni   qo‘llab-quvvatlaydi.   Kooperativlar   ko‘pincha   sutni yig‘ish   va   qayta   ishlash,   mevani   saralash   va   qadoqlash   tizimlarida   uchraydi.
Kooperativlar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini birgalikda qayta ishlash, saqlash va
sotishni maqsad qilgan tuzilmalardir.
Ular:
 bir nechta fermer xo‘jaliklari yoki ishlab chiqaruvchilar birlashmasi asosida 
ishlaydi;
 xarajatlarni birgalikda qoplaydi;
 ishlab chiqarish jarayonida hamkorlikni kuchaytiradi.
Shirkatlar ayniqsa sut, go‘sht, g‘alla, meva-sabzavotni qayta ishlashda samarali 
shakl hisoblanadi.
8. Oilaviy korxonalar
Oilaviy bizneslar  ko‘proq qayta ishlashning mini-texnologiyalariga ega bo‘lib, uy
sharoitida   quritish,   qadoqlash   yoki   mini-ustaxona   shaklida   faoliyat   yuritadi.   Bu
shaklning   afzalligi   —   kichik   xarajatlar,   moslashuvchanlik   va   tez   o‘zgaruvchan
bozor talabiga moslashishidir. Ammo ishlab chiqarish hajmi cheklangan bo‘ladi.
Oilaviy korxonalar kichik quvvatli qayta ishlash sexlari, masalan: quritilgan meva,
konfet,   yog‘,   non   mahsulotlari,   konserva,   guruch   tozalash   kabi   yo‘nalishlarda
faoliyat yuritadi. 
Ular:   kam   xarajatli;   mahalliy   resurslarga   tayangan;   tez   tashkil   etiladigan
korxonalar sirasiga kiradi.
Xorijiy investitsiyali korxonalar
Bu   turdagi   korxonalar   xalqaro   texnologiyalar,   zamonaviy   boshqaruv,   yuqori   sifat
me’yorlarini   mamlakatga   olib   kirish   orqali   qayta   ishlash   sanoatining
raqobatbardoshligini oshiradi.
Ular: qo‘shma korxonalar (JV), 100% xorijiy kapitalga ega korxonalar
ko‘rinishida tashkil etiladi.
Asosiy   afzalligi   —   zamonaviy   texnologiyalar,   eksport   bozorlariga   chiqish
imkoniyati va yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish. Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari
Tashkiliy-huquqiy
shakl A
so
si
y
x
u
s
u
si
y
at
i Afzalliklari Kamchiliklari
Davlat korxonalari
Davlat mulki 
asosida ishlaydi Strategik 
mahsulotlar 
barqarorligi; 
davlat qo‘llovi Moslashuvchanlik
past
MChJ (xususiy) Mas'uliyati
cheklangan,
investorlar
qo‘shilishi
mumkin Risklar
cheklangan; tez
rivojlanadi Katta kapital
bo‘lmasligi
mumkin
YTP (Yakka 
tartibdagi 
tadbirkor) Kichik sexlar,
mini ishlab
chiqarish Tez tashkil
etiladi, xarajatlar
past Katta ishlab
chiqarish qiyin
Aksiyadorlik
jamiyati (AJ) Aksiyalar orqali
kapital to‘playdi Katta loyihalar,
shaffof
boshqaruv Murakkab hisobot
talablari
Kooperativ/Shirkat Bir nechta ishlab
chiqaruvchilar
birlashadi Xarajatlar
bo‘linadi,
hamkorlik kuchli Boshqaruvda
kelishmovchilik
bo‘lishi mumkin
Xorijiy
investitsiyali
korxona Xorijiy kapital va
texnologiya
asosida Eksport, yuqori
texnologiya, sifat Bozor xavflari
yuqori
Oilaviy korxonalar Kichik oila-sexlari Arzon, mahalliy
mahsulot Katta hajm ishlab 
chiqara olmaydi Kichik biznes / 
mikrofirmalar Moslashuvchan, 
bozorga tez 
moslashadi Innovatsion, tez 
rivojlanadi Moliyaviy
resurslar
cheklangan
(3-jadval)
2. 3  Integratsion tadbirkorlik shakllari va ularning rivojlanish istiqbollari.
Qishloq   xo‘jaligida   ishlab   chiqarish   samaradorligini   oshirish,   bozorda
raqobatbardosh   mahsulot   yetishtirish,   eksport   salohiyatini   kengaytirish   va
innovatsion   texnologiyalarni   keng   joriy   etish   jarayonida   integratsion   tadbirkorlik
shakllarining   ahamiyati   tobora   kuchayib   bormoqda.   Integratsiya   –   bu   iqtisodiy
jarayonlarning   turli   bosqichlarini   yagona   tizimga   birlashtirish,   resurslardan
kompleks   foydalanish,   ishlab   chiqarish   zanjirlarini   optimallashtirish   hamda
korxonalar   o‘rtasida   barqaror   hamkorlikni   shakllantirishni   anglatadi.   Integratsion
tadbirkorlik   shakllari   qishloq   xo‘jaligi   tarmog‘ining   texnik,   texnologik   hamda
tashkiliy jihatdan modernizatsiya qilinishiga asos bo‘ladi.
Shu   ma’noda   qishloq   xo‘jaligi   sohasida   integratsiya   quyidagi   asosiy   vazifalarni
bajaradi:
-ishlab chiqaruvchi, qayta ishlovchi va eksportyorlar o‘rtasida mustahkam iqtisodiy
zanjir yaratadi;
- xom ashyo yetkazib berishdagi uzilishlarni bartaraf etadi;
- mahsulot sifati va narxining barqarorligini ta’minlaydi;
- resurslardan oqilona foydalanish imkonini yaratadi;
- innovatsion texnologiyalarni joriy qilishni tezlashtiradi;
- kichik ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini oshiradi.
Ushbu   integratsiya   iqtisodiy   taraqqiyotning   asosiy   drayveriga   aylanmoqda   va   u
turli   shakllarda   namoyon   bo‘ladi:   vertikal,   gorizontal,   diagonal,   klaster
integratsiyasi,   agroholdinglar,   kooperativ   integratsiya,   korporativ   integratsiya   va
boshqalar.
Quyida ushbu shakllar har tomonlama kengroq yoritiladi. (3-jadval)AGROSANOAT 1. Vertikal integratsiya va uning istiqbollari
Vertikal   integratsiya   qishloq   xo‘jaligida   eng   samarador   integratsion
mexanizmlardan biri bo‘lib, u ishlab chiqarishdan tortib iste’molchigacha bo‘lgan
barcha   jarayonlarni   bitta   tizimga   birlashtiradi.   Masalan:   urug‘lik   tayyorlash   →
yetishtirish → yig‘im-terim → qayta ishlash → qadoqlash → logistika → savdo.
Keng   afzalliklari:ishlab   chiqarish   tannarxi   pasayadi;bozor   xavflari
minimallashtiriladi;eksport   uchun   yagona   standartlar   shakllanadi;sifat   nazorati
yaxshilanadi;qo‘shimcha   qiymat   yuqori   bo‘ladi;   korxonalarning   investitsion
jozibadorligi ortadi.
Vertikal   integratsiyaning   rivojlanish   istiqbollari:   Kelgusida   ushbu   integratsiya
quyidagi asoslar  bo‘yicha kuchayadi:agrotexnologiyalarni robotlashtirish (dronlar,
sensorlar, AI monitoring);mahsulot izchilligini blokcheyn orqali nazorat qilish;
“Smart-fermer”,   “Smart-logistika”   tizimlarining   joriy   etilishi;   agrotexnika
parklarining yagona markazlashtirilgan tizimga o‘tkazilishi.
Vertikal   integratsiya   O‘zbekistonning   to‘qimachilik,   chorvachilik,   parrandachilik,
g‘alla va meva-sabzavotchilik tarmoqlarida allaqachon samaralar bermoqda.
2. Gorizontal integratsiya va uning kengayishi
Gorizontal   integratsiya   bir   xil   ixtisoslashgan   korxonalarning   resurslarini
birlashtirish   orqali   yirik   iqtisodiy   kuch   yaratadi.   Bu   integratsiya   shakli   kichik
korxonalarning   bozorga   jiddiy   raqobatchi   sifatida   kirib   kelishi   mumkinligini
ta’minlaydi.
Asosiy   afzalliklari:xarajatlarni   kamaytiradi;ilmiy-texnik   yangiliklarni   tez   joriy
etadi;bir   xil   mahsulot   ishlab   chiqaruvchilarni   birlashtiradi;yirik   buyurtmalarni
bajarishga imkon yaratadi;mahsulot hajmini barqaror oshiradi.
Rivojlanish   istiqbollari:ixtisoslashgan   kooperativlar   orqali   bozorni
barqarorlashtirish;hududiy   birlashmalarni   kuchaytirish;bir   xil   tarmoq
korxonalarining   klasterlarga   qo‘shilishi;   yirik   logistika   markazlari   bilan
hamkorlikni kengaytirish.
3. Klaster integratsiyasi – zamonaviy agrar model
Klaster   integratsiyasi   hududiy   jihatdan   birlashtirilgan   korxonalar   tizimi   bo‘lib,
unda   ishlab   chiqaruvchi,   qayta   ishlovchi,   saqlovchi,   eksport   qiluvchi   va   ilmiy
markazlar yagona qiymat zanjiri sifatida ishlaydi.
Klasterlarning   keng   afzalliklari:eksport   salohiyatini   oshiradi;yangi   ish   o‘rinlari
yaratadi;ilmiy   innovatsiyalarni   ishlab   chiqarishga   bog‘laydi;ishlab   chiqarishning
barcha   bosqichlarida   samaradorlikni   oshiradi;   logistika   samaradorligini
kuchaytiradi.
Istiqbollari:O‘zbekistonda   klasterlar   quyidagi   sohalarda   kuchli   rivojlanadi:paxta-
to‘qimachilik;meva-sabzavot   eksporti;chorvachilik;parrandachilik;   issiqxona
xo‘jaliklari. Kelajakda   klasterlar   “Agro-city”,   “Agro-park”   tarzidagi   yirik   agrohududlarga
aylanishi kutilmoqda.
4. Agroholdinglarning kengayishi
Agroholding   –   bu   yirik   korporativ   tuzilma   bo‘lib,   u   fermer   xo‘jaliklari,   qayta
ishlash zavodlari, savdo tarmoqlari va logistika infratuzilmasini o‘z ichiga oladi.
Afzalliklari:investitsiyalarni   jalb   qilish   osonlashadi;texnika-texnologiyalarni   jadal
modernizatsiya   qilish   mumkin;eksport   tarmoqlari   barqarorlashadi;xalqaro
bozorlarga to‘g‘ridan–to‘g‘ri chiqish imkoniyati yaratiladi.
Kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari:yirik sovutish omborlari tarmog‘ini yaratish;
oziq-ovqat   sanoati   bilan   to‘liq   integratsiya;zamonaviy   logistika   yo‘laklari   tashkil
etish (“cold chain”);raqamlashtirilgan boshqaruv tizimlarining joriy etilishi.
5. Kooperativ integratsiya
Kooperativlar   qishloq   xo‘jaligida   eng   arzon   va   eng   samarali   integratsion
mexanizmlardan   biri   bo‘lib,   ayniqsa   mayda   ishlab   chiqaruvchilar   uchun   qulay
modeldir.
Afzalliklari:kichik   ishlab   chiqaruvchilarning   birlashuviga   yordam   beradi;xarid   va
sotuv   xarajatlarini   kamaytiradi;umumiy   texnika   parkidan   foydalanish   imkonini
beradi;kredit va subsidiya olish imkoniyatini kengaytiradi.
Istiqbollari:qadoqlash   va   saralash   markazlari   tashkiloti;bojxona   va   logistika
xarajatlarini   kamaytirish;organik   mahsulot   ishlab   chiqaruvchilar   kooperativlari;
xalqaro sertifikatlar (GlobalG.A.P, ISO) olishda yordam.
6. Korporativ integratsiya
Korporativ integratsiya yirik kompaniyalar, sanoat korxonalari, ilmiy markazlar va
investorlar hamkorligi asosida shakllanadi.
Istiqbollari:ilmiy-amaliy   tadqiqotlarni   ishlab   chiqarishga   yo‘naltirish;innovatsion
texnologiyalarni transfer qilish;xalqaro brendlar bilan hamkorlik;yuqori qo‘shilgan
qiymatli mahsulot ishlab chiqarish (konserva, sharbat, quritilgan mahsulotlar).
Integratsion   tadbirkorlik   shakllari   qishloq   xo‘jaligi   va   qayta   ishlash   sanoatining
kelajakdagi   rivojlanishida   tayanch   omil   bo‘lib   qolmoqda.   Vertikal   integratsiya
zanjirning   barcha   bo‘g‘inlarini   birlashtirsa,   gorizontal   integratsiya   ichki   bozorni
mustahkamlaydi.   Klasterlar   eksport   uchun   kuchli   platforma   yaratadi,
agroholdinglar   esa   yirik   investitsiya   yo‘nalishlarini   shakllantiradi.   Kooperativlar
esa mayda ishlab chiqaruvchilarni bozorga olib chiqadi.
Agrosanoat   majmuasida   integratsion   tadbirkorlik   kelgusi   yillarda   quyidagi   asosiy
yo‘nalishlarda jadallashadi:
Agroxoldinglar   va   klasterlar   soni   oshadi   —   ular   bozor   talabiga   muntazam   javob
beradigan yirik ishlab chiqaruvchilarga aylanadi.
Raqamli   texnologiyalar   (dronlar,   agroplatformalar,   sun’iy   intellekt)
integratsiyalangan boshqaruvni kuchaytiradi. Qayta ishlash chuqurligini oshirish orqali eksportbop mahsulotlar ko‘payadi.
Fermer kooperatsiyalari kichik xo‘jaliklarni bozor ta'siriga moslashtiradi.
Logistika   va   sovutish   tizimlari   modernizatsiyasi   mahsulot   yo‘qotilishini
kamaytiradi.
Ekologik va organik klasterlar shakllanadi.
Barqaror ishlab chiqarish va “yashil iqtisodiyot” tamoyillari kuchayadi.
Natijada   integratsiya   raqbobatbardoshlikni   oshiradi,   ishlab   chiqarish   tannarxini
pasaytiradi,   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari   sifatini   yaxshilaydi   va   eksport
imkoniyatlarini kengaytiradi..
(4-rasm) XULOSA
  Xulosa   qilib   aytganda,   agrosanoat   majmuasi   mamlakat   iqtisodiy
taraqqiyotining   tayanch   tarmoqlaridan   biri   bo‘lib,   uning   barqaror   va   samarali
rivojlanishi   aholi   oziq-ovqat   xavfsizligini   ta’minlash,   qishloq   joylarda   bandlikni
oshirish   hamda   milliy   iqtisodiyotning   eksport   salohiyatini   mustahkamlashda   hal
qiluvchi   ahamiyat   kasb   etadi.   Mazkur   kurs   ishida   agrosanoat   majmuasida
mulkchilik va tadbirkorlik shakllarining mazmun-mohiyati, ularning shakllanish va
rivojlanish   xususiyatlari   hamda   iqtisodiy   samaradorligi   tizimli   ravishda   tahlil
qilindi.
Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatadiki,   davlat   mulkidagi   korxonalar   agrosanoat
majmuasida   strategik   barqarorlikni   ta’minlovchi,   ijtimoiy   ahamiyatga   ega
mahsulotlar   ishlab   chiqarishni   kafolatlovchi   hamda   oziq-ovqat   xavfsizligini
mustahkamlovchi   muhim   bo‘g‘in   hisoblanadi.   Shu   bilan   birga,   xususiy   mulk   va
tadbirkorlik  shakllari   bozor   mexanizmlarining  faol  ishlashiga,  raqobat  muhitining
kuchayishiga,   ilg‘or   texnologiyalar   va   innovatsiyalarni   joriy   etishga   xizmat
qilmoqda.   Ayniqsa,   fermer   va   dehqon   xo‘jaliklari,   kooperativlar   hamda
agroklasterlarning   o‘zaro   integratsiyasi   ishlab   chiqarishdan   tortib,   mahsulotni
qayta   ishlash   va   realizatsiya   qilishgacha   bo‘lgan   yagona   qiymat   zanjirini
shakllantirmoqda.
Kurs   ishida   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilarining   turli   tadbirkorlik
shakllari   tahlil   qilinar   ekan,   ularning   har   biri   agrosanoat   majmuasida   muayyan
iqtisodiy va ijtimoiy vazifani bajarishi aniqlandi. Kichik ishlab chiqaruvchilar ichki
bozor   barqarorligini   ta’minlashda   muhim   rol   o‘ynasa,   yirik   agrofirmalar   va
klasterlar   yuqori   qo‘shimcha   qiymatga   ega   mahsulotlar   ishlab   chiqarish,   eksport
hajmini   oshirish   va   xalqaro   bozorlarga   chiqishda   yetakchi   o‘rinni   egallaydi.   Bu
holat   agrosanoat   majmuasida   mulkchilik   va   tadbirkorlik   shakllarining   o‘zaro
uyg‘unlashgan holda rivojlanishi zarurligini ko‘rsatadi.
Umuman   olganda,   agrosanoat   majmuasining   samaradorligini   oshirish   uchun
xususiy   sektor   faolligini   yanada   rag‘batlantirish,   kooperatsiya   va   integratsiya
jarayonlarini   kengaytirish,   agroklasterlar   faoliyatini   qo‘llab-quvvatlash   hamda
zamonaviy,   ekologik   toza   va   resurs   tejamkor   texnologiyalarni   joriy   etish   muhim
ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishlarda olib borilayotgan izchil islohotlar kelgusida
agrosanoat   majmuasining   barqaror   rivojlanishini   ta’minlab,   mamlakat   iqtisodiy
o‘sishi va aholi farovonligining oshishiga mustahkam zamin yaratadi.  
O‘zbekistonda   agrosanoat   majmuasida   amalga   oshirilayotgan   islohotlar
mulkchilik   va   tadbirkorlik   shakllarini   rivojlantirish,   xususiy   sektor   faolligini
oshirish   va   yuqori   qo‘shimcha   qiymatli   mahsulotlar   ishlab   chiqarishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, ular agrar sohaning raqobatbardoshligini oshirish va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent.
O‘zbekiston Respublikasining “Mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonuni.
O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonuni.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   qishloq   xo‘jaligini   rivojlantirishga   oid
farmon va qarorlari.
Karimov   I.A.   Iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   yo‘lida.   –   Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
G‘ulomov S.S. Agrosanoat majmuasi iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
Xolmatov A., To‘raqulov B. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti. – Toshkent, 2021.
Rasulov A. Agrobiznes va tadbirkorlik asoslari. – Toshkent, 2022.
World Bank. Agricultural Development and Property Rights. – Washington D.C.,
2021.
FAO. Agro-industrial development and food security. – Rome, 2020.
Купить
  • Похожие документы

  • Asalarichilik 2
  • Un va non mahsulotlarini tayyorlashda foydalaniladigan xom-ashyolar va ularga qoʻyiladigan talablar
  • Mahsulotlarning sifat koʻrsatkichlari.
  • Mahsulot sifatini boshqarish
  • Kungaboqar moyini saqlash va qadoqlash

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha