Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 103.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

G’aznaviylar davlatining tashkil topishi

Купить
MAVZU: G’AZNAVIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI
MUNDARIJA: 
KIRISH…………………………………………………………………………....3
I BOB.  G'AZNAVIYLAR DAVLATINI TARIX SAHNASIGA KELISHI.….6
1.1.  Davlatining tarix sahnasiga kelishi va G’aznaviylar davlatining                  
paydo bo’lishi ………………………………………………………………..…….6
1.2.   Ğaznaviylar davlatining yuksalishi va tashkil topishi ………………………..11
1.3.  G’aznaviylar davlatining boshqaruv tizimi ……………………..……………17
II BOB.  MAHMUD G’AZNAVIY DAVRIDA DAVLAT BOSHQARUVI….20
2.1.   G’aznaviylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy asoslari va madaniyat hayoti.. ….20
2.2.   G’aznaviylar davlatida ilm-fan va madaniyati ……………………………….22
2.3.  Abdussamad ibn Mahmud G‘aznaviy va uning “Tafsirul fuqaho
va takzibus sufaho” asari …………………………………………………………26
XULOSA ………………………………………………………………….……..29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…….30 KIRISH
Alptegin G’azna viloyatini o’z hukmronligini o’rnatadi. Uning vaftidan (963)
so’ng   G’aznada   navbati   bilan   Amir   Is’hoq   ibn   Alptegin,   Amir   Bilgategin,   Amir
Piriy,   Amir   Sabukteginlar   hukmronlik   qiladilar.   G’aznaviylar   sulolasiga   asos
solgan ham aslida ana shu Sabuktegin bo’ladi. Shu bilan birga G’aznaning mintaqa
siyosiy   markazlaridan   biriga   aylanishda   birinchi   salmoqli   qadamni   Alptegin
qo’ganini ham esdan chiqarmaslik kerak.
Zikr   qilinganidek   Alptegin   somoniylar   bilan   aloqani   uzgan   bo’lishiga
qaramay   somoniylar   G’aznada   mujassamlashgan   va   quloch   yoyib   borayotgan
siyosiy-harbiy   kuchga   doimo   ehtiyoj   sezib   kelganlar.   Buning   yaqqol   isbotini
Sabuktegin va somoniy Nux III  (976—997)  o’rtasida  Kesh  atrofida bo’lib o’tgan
uchrashuv   (bunda   Sobuktegin   Nuxni   qo’llab-quvvatlashi   haqida   vada   bergan)   yo
bo’lmasa   994   yili   somoniylarning   eng   ashaddiy   dushmanlaridan   Abu   Ali
Simjuriyning   tor-mor   etilishida   Sabuktegin   tuggan   asosiy   o’rin   orqali   ko’rish
mumkin.   Sabukteginning   obro’-e’tibori   so’ngi   yillarda   shu   darajada   yuqori
bo’lganki   u   “dinu   davlat   himoyachisi   (Nosir   ad-din   va   ad   davla)”   faxriy   unvotni
bilan mashhur edi.
G’aznaviylarning ham rasman, ham amalan siyosiy kuch sifatiad tan olinishi
996   yiliga   to’g’ri   keladi.   Yuqorida   qo’rib   chiqilganidek,   qoraxoniylar   bir   necha
marta   Buxoroga   tahdid   soladilar.   Tilga   olingan   yili   esa   Sabuktegii   somoniylarni
qoraxoniylar   “changali”   dan   saqlab   qoladi.   Somoniy   Nux   III   raqib   oldidagi
zaifligini sezgan hodda unga murojaat qiladi. Sabuktegin esa Buxoroni qo’lga olib,
qoraxoniylar   bilan   kelishuvga   imzo   chekadi.   Bunga   ko’ra   Amudaryodan   janubda
joylashgan barcha viloyatlar Sabukteginning nomiga muxirlanadi. Uning vafotidan
(997)   keyin   avqaliga   taxgga   bir   oz   muddat   uni   yg’li   Ismoil   va   998   yildan   esa
boshqa   farzandi   Mahmud   chiqadi.   G’aznaviylar   qudrati   va   shuhratini   oshirgan
hukmdor   ham   aslida   ana   shu   Mauhmud   hisoblanadi.   Chunonchi,   uning
hukmronligi   davrida   (998—1030)   Xorazm,   Xuroson,   Seyiston,   Qobul,   G’azna,
Shimoliy   Hindiston   qabi   viloyatlar   va   makonlar   g’aznaviylar   izmida   bo’lgan.
Mahmudning   o’limidan   so’ng   taxtga   uni   o’g’li   Muhammad   o’tiradi,   vaholanki,
3 undan   katta   o’g’li   (Mas’ud)   ham   bor   edi.   O’sha   zamonda   yozilgan   manbalar
sharhiga ko’ra, Mahud taxtni kichik o’g’li Muhammadga vasiyat qilish bilan birga,
unga “Akang Masud  bilan qarama-qarshilikka borma, agar u senga qarshi  chiqsa,
urushib yurma, (bekor) nobud bo’lasan” degan. Haqiqatdan ham tez orada Mas’ud
va   Muhammad   o’rtasida   muxolifat   yuzaga   keladi.   Masьudning   Muhammaddan
ustun   bo’lganligi   zamondash   tarixchilar   ham   tan   oladilar.   Xulldas,   shu   yilning
o’zidayoq Masьud taxtni egallaydi.
Ilgarilari   ham   ko’p   marta   ko’ganimizdek   odatda,   buron-bir   sulala   tarixida
muayyan bekamu ko’st, doimi “oshig’i olchi” siyosatchi tarix sahnasiga bir marta
chiqadi.   G’aznaviylar   ham   bundan   mustasno   emasdilar.   Shushning   uchun   ham
Mas’ud davri (1030—1041) asosan Mahmud sa’y-harqatlari bilan qo’lga kiritilgan
natijalarini   saqlab   qolish   yo’lidagi   urinishlari   yillari   bo’ldi,   desak   to’g’ri   bo’ladi.
Birinchidan 1034 yili Xorazm g’aznaviylar ta’sir doirasidan chiqadi Ikkichidan esa
Xurosonda   boshqa   bir   siyosiy   sulola   saljuqiylarning   kuchayib   borishi   ham   xuddi
mana   shu   Mas’ud   davriga   to’g’ri   kelgan.   1035   yilgi   kelishuvga   binoan   Mas’ud
saljuqiylarga (Yabg’u, To’g’ril, Dovud boshqa qabilalarga) Niso, Farova Dehiston
valoyatlarin maskan va yaylov sifatida berishga majbur bo’ladi. Vaqt o’tishi bo’lib
kuch-qudrat   orttirgan   saljuqiylar   1038   yili   Nishopurni   egallaydilar.   Shu   yilgi
Saraxs   atrofidagi   Mas’ud   bilan   jangda   mag’lub   bo’lishlariga‚   qaramay,   ko’p
o’tmay   –   1040   -   yili   Marv   va   Saraxs   oralig’idagi   Dandonaqonda   saljuqiylar
g’aznaviylarga   chunonan   zarba   beradilarki,   shundan   so’ng   Subuktegin   avlodlari
o’zlarini   o’nglay   ololmaydilar.   Xuroson   qo’ldan   ketadi.   Garchi   Mas’ud   o’g’li
Mavdud   (1041—1049)   o’z   xonadonining   ilgarigi   mvqeini   tiklashga   urngan
bo’lsada,   buning   uaddsidan   chiqa   olmagan.   Chunki   fursat   qo’ldan   ketgandi.
G’aznaviylar   bundan   buyon   faqat   G’azna   viloyati   va   Shimoliy   Hindistondagina
hukm   yurgizishga   qodir   bir   xududiy   sulolaga   aylanib   qolganlar.   Biroq   nima
bo’lgnada   ham   1187   yilga   qadar   ular   o’z   faoliyatlarini   to’xtatmaganalari   yo’q.
Mavduddan   so’ng   sulolaga   navbati   bilan   Ali,   Abdurashid,   Ibrohim,   Mas’ud   II,
Arslonshoh, Bahromshoh, Xisravshoh, Xisrav Maliklar Yetakch i lik qilganlar.
4 G’aznaviylar   davri   boshqaruv   tizimi   o’zining   murakkabligi   bilan   diqqatini
jalb etadi. U ko’p jihatdan somoniylar, qoraxoniylar zamonidagi davlat boshqaruvi
tizimlariga   yaqin   va   o’xshash.   Bu   tabiiy   hol.   Chunki   ilgari   ham   ta’kidlab
o’tganimizdek,   har   qanday   boshqaruv   tizimi   (shakli)   mavjud   ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy   va   ma’naviy-madaniy   sharoitga   bog’liq   bo’ladi.   Boshqa   tomondan   esa
g’aznaviylar   hukmronligi   ostida   bo’lgan   Xuroson,   Seyiston,   Kobul,   G’azna   kabi
viloyatlar   mintaqaning   ajralmas   tarkibiy   qismlari   bo’lib   kelganliklari   nazarda
tutsak,   boshqaruvchilik   taraqqiyotidagi   o’xshashliklar,   yangiliklar   sababi   ma’lum
bo’ladi.
Mavzuning   dolzarbligi.   Bu   mavzuning   tanlanganligining   asosiy   sababi
uning yanada kengroq organishimiz uchundir.
Kurs   ishining   yangilik   darajasi.   Kurs   ishining   ilmiy   yangiligini   kurs   ishi
doirasida eneolit davri tarixi bilan bog’liq barcha ma’lumotlarni tahlil qilish ilmiy
jihatdan tahlilini tashkil etadi.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Kurs   ishining   tarkibiga   kirish,   asosiy   qism,   ikki
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar, shuningdek ilovalar kiradi. 
                                                  
5 I BOB .  G'AZNAVIYLAR DAVLATINI TARIX SAHNASIGA KELISHI
1.1    Davlatining tarix sahnasiga kelishi va G’aznaviylar 
davlatining paydo bo’lishi.
Tarix   saxnasiga   kelishi.Aslan   Somoniylar   tarkibida   bo‘lib   kelgan   G‘azna
mulkining   X   asr   ikkinchi   yarmiga   kelib     mustaqil   davla t   maqomiga   ega   bo‘lishi
avvalo   shu   davrda   mintaqada   kechgan   ijtimoiy-iqtisodiy     va   siyosiy   jarayonlar
hamda   ayrim   sulolaviy   kuchlarning   o‘zaro   kurashlari   va   uning   oqibatlari   bilan
bog‘liqdir.   Negaki   Somoniylar   davlatining   biz   tilga   olgan   vaqtga   kelib   har
taraflama ichki  ziddiyatlarga duch kelishi,  tobora  zaiflashib  borishi  tabiiy suratda
uning   hududiy   parchalanishiga   sabab   bo‘ldi.   961   yilda   Somoniy   hukmdor
Abdulmalik   vafotidan   so‘ng   davlatning   zaiflashganligidan   foydalanib   G‘azna
mulkini   qo‘lga   kiritgan,   asli   turkiy   g‘ulomlardan   bo‘lgan   salohiyatli   lashkarboshi
Alptaginning   bu   hududda   yangi   davlatga   asos   solganligi   ham   shundandir.   Biroq
G‘aznaviylar   davlatining   yuksak   maqomini   qaror   topishi   va   keng   e’tirof   etilishi
Sabuktegin nomi bilan bog‘liqdir. 
Tarixiy   manbalarda,   jumladan,   Muhammad   Shabangaranning   «Majma-ul
ansob»   kitobida     guvohlik   berilishicha,   uning   asli   kelib   chiqishi   turkiy   barsxon
qabilasidan   bo‘lib,   yoshligida   asir   olinib,   taqdir   taqazosi   bilan   Movarounnahrga
olib   kelingan.   Asta-sekin   o‘z   mehnati,   iste’dodi     bilan   amal   pillapoyalariga
ko‘tarilib,   Somoniylar   davlatining   etuk   harbiy   lashkarboshisi   darajasiga   erishgan.
U   katta   xizmatlari   evaziga   977   yilda   G‘azna   mulkini   qo‘lga   kiritib,   asta   sekin
uning   mustaqilligini   ta’minlash,   qudratini   oshirish   borasida   ustamonlik   bilan
siyosat   yuritadi.   O‘sha   davr   an’anasiga   ko‘ra   xalifalik   tomonidan   unga   «dinu
davlat   himoyachisi»faxriy   unvoni   berilganligi   ham   bejiz   emasdir.   G‘oyatda
salohiyatli,   uzoqni   ko‘ra   bilgan   Sabuktegin   Somoniylar   davlati   ichida   davom
etayotgan   o‘zaro   nizolardan   foydalanib,   qisqa   vaqt   ichida   Qobul   daryosi   havzasi
erlarini   G‘azna     viloyatiga   qo‘shib,   mustaqil   davlat   tuzishga   muvaffaq   bo‘ladi.
Ayniqsa   X   asr   oxirlariga   kelib   Qoraxoniylarning   Somoniylarga   qarshi   urush
harakatlari     kuchaygach   va   somoniy   hukmdorlarning   tang   axvolga   tushib
qolganligidan   foydalanib,   Sabuktegin   o‘z   hududlarini   yanada   kengaytirishga
6 intiladi. U somoniy hukmdorlar da’vatiga javoban ularga harbiy madad ko‘rsatib,
buning   evaziga   Xurosonga   egalik   qilish   huquqini   qo‘lg   kiritadi.   Shu   tariqa,
Qoraxoniylar   Somoniylar   hukmronligini  qulatib,  Movarounnahrni  egallagunlariga
qadar   Amudaryoning   janubida   Sabuktegin   va   uning   vafotidan   so‘ng   esa   (997)
o‘g‘li Mahmud G‘aznaviyning ancha kuchaygan G‘azna davlati tashkil topgan edi.
G‘aznaviylar davlatining eng yuksalgan, qudratli saltanatga aylangan davri Sulton
Mahmud (998-1030) podsholigi vaqtiga to‘g‘ri keladi. Negaki o‘zida noyob harbiy
sarkardalik   iste’dodi,   etuk   davlat   donishmandi,   yuksak   aql-zakovat   sohibi
sifatlarini mujassamlashtirgan,nihoyatda qattiqqo‘l, ayyor Mahmud o‘z jahongirlik
shuhrati-yu,   hukmronligini   butun   choralar     bilan   qaror   topdirishga   intildi.   Bu
yo‘lda   ko‘plab   jangu   jadallardan   ham   qaytmadi.   Shu   bilan   birga   Mahmud
G‘aznaviy shaxsi nihoyatda ziddiyatlidir.
  Chunki u qanchalik qattiqqo‘l, shafqatsiz bo‘lmasin, u ayni zamonda ilmli,
ma’rifatli,  donishmand  siymo  bo‘lgan,  g‘azalnavis  shoir   sifatida qalam   tebratgan,
ilm-ma’rifat ahliga katta homiylik ko‘rsatgan. Binobarin, biz bu     tarixiy shaxsga
baho   berishda   mana   shu   jihatlarni   ham   ko‘zda   tutmog‘imiz   kerak   bo‘ladi.   Kezi
kelganda  Sulton  Mahmud  katta  qo‘shin  tuzib,  uni  o‘sha  davrning  eng  zamonaviy
qurol-aslahalari   bilan,   etarli   maosh   bilan   ta’minlab,   shundan   so‘ng   juda   ko‘plab
bosqinchilik yurishlarini amalga oshirdi. 
U   XI   asr   boshlarida   Amudaryo   bilan   belgilangan   shimoliy     chegaralarni
Qoraxoniylar bilan kelishib olgach, o‘zining asosiy e’tiborini janubda - hindiston,
g‘arbda   -   Xuroson   va   unga   chegaradosh   hududlar   tomon   qaratadi.   Faqat
hindistonga 17 bor  yurish qilib, u erdan katta miqdorda o‘lja-boyliklar olib keladi.
Faqat hindistonga 17 bor   yurish qilib, u erdan katta miqdorda o‘lja-boyliklar olib
keladi. Birgina 1019 yilda Kanuadja     shahrini egallab, olib kelingan o‘lja – katta
miqdordagi oltin, kumush va qimmatbaho   buyumlardan tashqari 350 ta fil va 57
ming   asir-qulni   tashkil   etadi.   U   1008   yilda   Qoraxoniylar     bilan   tuzilgan
shartnomani  buzib,  Amudaryo shimolidagi  Chag‘aniyon  va Xuttalon  viloyatlarini
bosib   oladi.   1010-1011   yillarda   esa   Mahmud   katta   qo‘shin   bilan   jang   qilib   G‘ur
viloyatini     egallaydi.   1017   yilga   kelib   esa   Mahmud   G‘aznaviyning   nigohi
7 geografik jihatdan qulay nuqtada  joylashgan, boy hudud - Xorazmga qaratiladi. U
Xorazmshohlar   saltanatidagi   qaltis   siyosiy     vaziyatdan,   xususan   Xorazmshoh
Ma’munning   o‘limidan   foydalanib,   u   erga   katta   qo‘shin   yuborib,   osonlik   bilan
Xorazmni tobe qiladi. 
Ayni   paytda   shuhratparast   Sulton   Xorazm   Ma’mun   akademiyasining   bir
qator   atoqli   namoyandalarini,   shu   jumladan,   Abu   Rayhon   Beruniyni     G‘aznaga
oldirib keladi. Uning so‘ngi istilochilik yurishlaridan biri 1029 yilda Eronning Rey
shahrini egallash bo‘ladi. Shahar olingach, qo‘lga kiritilgan katta boylik G‘aznaga
olib   kelinadi.   Mahmud   G‘aznaviyning   harbiy   yurishlari   oqibatlaridan   biri   shu
bo‘ldiki,   shimoliy   hindiston   viloyatlarining   bosib   olinishi   natijasida   turkiy
aholining ancha qismi bu joylarga kelib joylasha boshlaydi. Bu esa hindistonning
keyingi   tarixiy   taqdiriga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Mahmud   davrida   G‘aznaviylar
davlati   hududlari   benihoya   kengayib,   mamlakatshaharlarida,   ayniqsa   G‘aznada
katta   inshootlar,   salobatli   masjidu   madrasalar,   kutubxonayu     shifoxonalar,   ilm
maskanlari   ko‘plab   barpo   etilgan   bo‘lsa-da,   biroq   ko‘pchilik   aholining   moddiy
maishiy   ahvoli   nochor   kechgan,   turli   xil   soliq   va   majburiyatlar   odamlarning
tinkasini quritgan. 
Katta   qo‘shin   tutish,   son-sanoqsiz   besamar   urushlar   olib   borish,   yuqori
davlat   amaldorlaridan   tortib   to   mahalliy   beklar,   mansabdorlarning
o‘zboshimchaligi,   suiiste’molchiligi   –   bular   xalq   ommasi   zimmasiga   og‘ir   yuk
bo‘lib   tushgan,   ularni   og‘ir   qismatga   duchor   etgan.   Urushlar   bilan   band   bo‘lish
orqasida mamlakat xo‘jaligiga e’tibor berilmasligi, ekin- maydonlarining qarovsiz
holga   kelishi,   sug‘orish   inshootlarining   ishdan   chiqishi   va   shu   singari     hollar,
dastavval,   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqarishiga   katta   salbiy   ta’sir   ko‘rsatdi.   1011
yilda     Xuroson   o‘lkasida   boshlangan   ocharchilik   minglab   odamlarning   nobud
bo‘lishiga   olib   kelgan.   Shu   bois   Mahmud   G‘aznaviy   davlati   tashqaridan   go‘yo
g‘oyatda   qudratli   ko‘ringani   bilan     haqiqatda   esa   uning   ichdan   emirilishini,
omonatligini   payqash   qiyin   emas.   Zero,   uning   vafotidan   keyin   ko‘p   o‘tmay   bu
saltanatning   tushkunlik   sari   yuz   tutganligi   shundandir.   Bu   o‘rinda   shuni   aytish
kifoyaki,   Sulton   Mahmud   vafotidan   keyinoq   Xorazm   o‘z   mustaqilligini   tiklashga
8 erishdi.   Shuningdek   saljuqiy-turklarning   Xuroson   hududlarini   egallash   sari
harakatlari   kuchaydi.   Agar     Mahmud   davrida   uning   roziligi   bilan   Xurosonning
ayrim hududlariga saljuqiy qabilalar kelib  joylashgan bo‘lsa, endilikda ular butun
Xurosonni ishg‘ol qilishga kirishdilar. 
O‘lkaning  G‘aznaviylar siyosatidan, haddan ziyod soliq-to‘lovlar asoratidan
norozi bo‘lgan mahalliy aholisi ham Saljuqiylarni qo‘llab-quvvatlab chiqdi. Bu esa
ikki o‘rtadagi harbiy to‘qnashuvlarning pirovard yakuniga ham hal  qiluvchi ta’sir
o‘tkazdi.   G‘aznaviylar   qo‘shini   bilan   Saljuqiylar   o‘rtasidagi   birinchi   katta   urush
1035   yilda   Nissa   shahri   yonida   bo‘lib   o‘tdi.   U   Saljuqiylar   g‘alabasi   bilan
yakunlandi. Ko‘p o‘tmay Saljuqiylar o‘z g‘alabalarini mustahkamlab, Xurosonning
ancha   qismini,   jumladan,   Nishopurni   qo‘lga   kiritdilar   (1038y).   1040   yil   bahorida
Dandanakan   yonida   (Saraxs   bilan   Marv   oralig‘i)   bo‘lgan   so‘nggi   hal     qiluvchi
jangdan   so‘ng   Ma’sud   G‘aznaviy   qo‘shini   qaqshatqich   zarbaga   uchrab,   butun
Xuroson     o‘lkasidan   mahrum   bo‘ldi.   Ko‘p   o‘tmay   Ma’sud   ukasi   Muhammad
tomonidan qatl qilindi Ketma-ket yuz bergan saroy fitnalaridan so‘ng g‘aznaviylar
hokimiyatini egallagan Ma’sudning o‘g‘li Mavdud ham bir necha bor kuch to‘plab
saljuqiylar bilan urush olib brogan bo‘lsa-da, ammo o‘z qo‘shinini mag‘lubiyatdan
saqlab   qola   olmadi.   1059   yilda   G‘aznaviylar   davlati   uchun   muhim   strategik
ahamiyatga   molik   -   Balxning   saljuqiylar   qo‘liga   o‘tishi   g‘aznaviylarning   so‘ngi
umidini   ham   puchga   chiqardi.   Bu   esa   pirovardida   G‘aznaviylar   davlatining
puturdan ketkazib, tarix sahnasidan tushib ketishiga sabab bo‘ldi.
G’aznaviylar   davlatining   paydo   bo’lishi.   G'aznavilar   davlati   —   Xuroson,
Shimoliy   Hindiston   hamda   qisman   Movarounnahrda   (X-XII   asrlarda)   yashagan
turkiy davlat.
G'aznaviylar   davlatiga   Alpteginning   g'ulomi   va   kuyovi   Sabuktegin   asos
solgan. Davlat nomi saltanatning poytaxti G'azna shahri nomidan olingan. Turkiy
g'ulomlar   xizmatlari   evaziga   somoniylardan   Xuroson   va   Afg'onistonning   turli
viloyatlari   (G'azna,   Kobul   va   boshqalar)   ni   boshqarish   huquqini   olganlar.
Sabuktegin G'azna  viloyatining noibi  va qo'shin  amiri  qilib tayinlangach  (977), u
bu mulklarni mustaqil boshqarishga kirishgan. 994—995 yillarda Xurosonda bo'lib
o'tgan   2   jangda   somoniylar   amiri   Nuh   ibn   Mansur   va   noib   Sabuktegin
boshchiligidagi   birlashgan   qo'shin   isyon   ko'targan   turk   sarkardalari   Abu   Achi
9 Simjuriy   (Abulhasan   Simjuriynint   o'g'li)   va   Foyiq   qo'shinlarini   tor-mor   keltirish
jarayonida Sabukteginning siyosiy nufuzi yanada onadi. G'.d ning eng kuchaygan
davri  amir Sabuktegin, ayniqsa, sulton Mahmud G' aznaviy hukmronligi yillariga
to'   g'ri   keladi.   I   I   -asr   boshlariga   kelganda   Musulmon   Sharqining   eng   qudratli
davlatlaridan biriga aylangan G'aznaviylar  davlatining chegaralari  g'arbda Ray va
Isfahon   shaharlari,   Kaspiy   dengizi   hamda   shim.-g'arbda   Xorazm   va   Orol
dengizigacha   cho'zilgan,   sharqda   esa   Shim.   Hindistonning   kattagina   qis-mini   o'z
ichiga Olgan vajan.da Balujistongacha yetgan edi. Mahmud G'aznaviy somoniylar
sulolasi   barham   topgach,   ularning   Xurosondagi   butun   hududini,   keyinchalik
Xorazm  davlatini (1017) ham o'z saltanati  tarkiblga qo'shib Olgan. Biroq Janubiy
Toxariston   (hozirgi   Shim.   Afg'oniston)dan   tashqari   Shimoliy   Toxariston   (hozirgi
Surxondaryo   viloyati   va   Janubiy   Tojikiston)   hududini   ham   egallash   uchun
g'aznaviylar kurash boshlaganlarida qoraxoniylar bilan ularning manfaatlari o'zaro
to'qnashdi.   Keskin   kurashlar   natijasida   Chag'oniyon   va   Termiz   g'   aznaviylarga
bo'ysundirilgan.
G'aznaviylar   bilan   qoraxoniylar   davlati   o'rtasidagi   chegara   Amudaryo   deb
e'tirof   qilingan.   1024—1025-yillarda   Mahmud   G'   aznaviy   Termiz   yaqinida
Amudaryoni   kechib   o'tib,   temir   darvoza   (Temir   qopqa)   orqali   Sug'dga   hujum
qilgan   va   Samarqandgacha   borgan.   Bu   harbiy   yurishlar   natijasida   Omul
(Chorjo'y)gacha   bo'lgan   viloyatlar   qoraxoniylar   hukmronligidan   chiqib,
g'aznaviylar   ta'siriga   o'tgan   Bu   davrda   G'aznaviylar   davlati   Sharqdagi   yirik
musulmon davlatiga aylangan edi Biroq, Mahmud G'aznaviyning o'g'li va valiahdi
Mas'ud G'aznaviy hukmronligi davrida (1030—1041) G'aznaviylar davlati o'z qo'l
ostidagi   hududlarni   birin-ketin   qo'ldan   chiqarib,   asta-sekin   tanazzulga   yuz   tuta
boshladi.   G'aznaviylar   davlati   tarkibidan   l-bo'lib   Xorazm   ajralib   chiqdi.
G'aznaviylarning   xorazmdagi   noibi   Oltintosh   vafot   etgach   (1032),   uning   o'   g'li
Horun   g'aznaviylarga   qarshi   isyon   ko'tardi   (1034).   U   saljuqiylar   va   qoraxoniylar
bilan do' slona aloqa o'rnatib, Xorazmni g'aznaviylardan mustaqil deb e'lon qilgan.
Bu paytda qoraxoniylar va g'aznaviylar o'rtasida Chag'oniyon, Xuttalon, Termizni
egallash uchun yana keskin kurash boshlangan.
10 1.2.  Ğaznaviylar davlatining yuksalishi va tashkil topishi.
Biroq   ğazna   hukmdorlari   alohida   mustaqil   davlat   bo'lib   ajralib   chiqishga
ishtiyoq bilan yashaganlar  Mahmud ğaznaviy va uning òğli Ma'sud devonxonasida
xizmat qilgan tarixchi olim Abul Fayz Bayhaqiy ,,Ma'sud tarixi". Uning yozishicha
bu  hikoyani   450  (milodiy  1057)-yilning  yoz   faslida   unga   aloma  Muraffar   Alaviy
aytib   bergan   .   Mahmud   Ğaznaviyning   otasi   amir   Sobuqtegin   yaxshi   jangchidan
tashqari   oqkóngil   merh   muruvatli   inson   ekanligini   kòrsatuvchi   yana   bir   asar
Bayhaqiyning  asaridir  .  Mahmud  ģaznaviy  faoliyat   i  sobiq  shórolar  davrida  faqat
qora boyoq bilan yoritilgan uni bosainchi , jallod va sahroisifatida baholaganlaroni
bilan   davlat   boshqa,,Sayohatnoma,,   ,   ,,Chohir   maqola   ,,   (12   asrda   )   ,,Jome   ul
hikoyat ,, , ,,Lubob ul  albob ,,(12 asrda) Miftoxur  adl  (12 asrda )  . Bu tòplam  va
asarlar   Mahmud   Ğaznaviy   adolatli   fuqoro   parvar   tadbirkor   kerakli   oldindan   kòra
biladigan   har   qanday   muamoni   aql   bilan   oqilona   hal   etishga   harakat   qilgan   shoh
sifatida .Mahmud Ğaznaviy ustalik bilan davlat  siyosati  olib boradi  .999 yil Nasr
Qoraxoniy Buxoroni egallagach Mahmud Ğaznaviy Boğdod xalifasi  Qodir (991 -
1031   )   .G aznavilar   davlati   –   Xuroson,   Shimoliy   Hindiston   hamda   qismanʻ
Movarounnahrda (X-XII asrlarda) yashagan turkiy davlat.
G aznaviylar   davlatiga   Alpteginning   g ulomi   va   kuyovi   Sabuktegin   asos	
ʻ ʻ
solgan. Davlat nomi saltanatning poytaxti G azna shahri nomidan olingan. Turkiy	
ʻ
g ulomlar   xizmatlari   evaziga   somoniylardan   Xuroson   va   Afg onistonning   turli	
ʻ ʻ
viloyatlari   (G azna,   Kobul   va   boshqalar)   ni   boshqarish   huquqini   olganlar.	
ʻ
Sabuktegin G azna viloyatining noibi va qo shin amiri qilib tayinlangach (977), u
ʻ ʻ
bu mulklarni mustaqil boshqarishga kirishgan. 994–995 yillarda Xurosonda bo lib	
ʻ
o tgan   2   jangda   somoniylar   amiri   Nuh   ibn   Mansur   va   noib   Sabuktegin	
ʻ
boshchiligidagi   birlashgan   qo shin   isyon   ko targan   turk   sarkardalari   Abu   Achi	
ʻ ʻ
Simjuriy   (Abulhasan   Simjuriynint   o g li)   va   Foyiq   qo shinlarini   tor-mor   keltirish	
ʻ ʻ ʻ
jarayonida Sabukteginning siyosiy nufuzi  yanada ortadi.G .d ning eng kuchaygan	
ʻ
davri   amir   Sabuktegin,   ayniqsa,   sulton   Mahmud   G aznaviy   hukmronligi   yillariga	
ʻ
to g ri   keladi.   11-asr   boshlariga   kelganda   Musulmon   Sharqining   eng   qudratli	
ʻ ʻ
davlatlaridan biriga aylangan G aznaviylar davlatining chegaralari g arbda Ray va	
ʻ ʻ
11 Isfahon   shaharlari,   Kaspiy   dengizi   hamda   shim.-g arbda   Xorazm   va   Orolʻ
dengizigacha   cho zilgan,   sharqda   esa   Shim.   Hindistonning   kattagina   qis-mini   o z	
ʻ ʻ
ichiga   olgan   va   jan.da   Balu-jistongacha   yetgan   edi.   Mahmud   G aznaviy	
ʻ
somoniylar   sulolasi   barham   topgach,   ularning   Xurosondagi   butun   hududini,
keyinchalik   Xorazm   davlatini   (1017)   ham   o z   saltanati   tarkibiga   qo shib   olgan.	
ʻ ʻ
Biroq   Janubiy   Toxariston   (hozirgi   Shim.   Afg oniston)dan   tashqari   Shimoliy	
ʻ
Toxariston   (hozirgi   Surxondaryo   viloyati   va   Janubiy   Tojikiston)   hududini   ham
egallash   uchun   g aznaviylar   kurash   boshlaganlarida   qoraxoniylar   bilan   ularning	
ʻ
manfaatlari o zaro to qnashdi. Keskin kurashlar natijasida Chag oniyon va Termiz	
ʻ ʻ ʻ
g aznaviylarga bo ysundirilgan. 	
ʻ ʻ
G aznaviylar   bilan   qoraxoniylar   davlati   o rtasidagi   chegara   Amudaryo   deb	
ʻ ʻ
e tirof   qilingan.   1024–1025-yillarda   Mahmud   G aznaviy   Termiz   yaqinida	
ʼ ʻ
Amudaryoni   kechib   o tib,   temir   darvoza   (Temir   qopqa)   orqali   Sug dga   hujum	
ʻ ʻ
qilgan   va   Samarqandgacha   borgan.   Bu   harbiy   yurishlar   natijasida   Omul
(Chorjo'y)gacha   bo lgan   viloyatlar   qoraxoniylar   hukmronligidan   chiqib,
ʻ
g aznaviylar   ta siriga   o tgan.   Bu   davrda   G aznaviylar   davlati   Sharqdagi   yirik	
ʻ ʼ ʻ ʻ
musulmon   davlatiga   aylangan   edi.   Biroq,   Mahmud   G aznaviyning   o g li   va	
ʻ ʻ ʻ
valiahdi Mas ud G aznaviy hukmronligi davrida (1030–1041) G aznaviylar davlati	
ʼ ʻ ʻ
o z qo l ostidagi hududlarni birin-ketin qo ldan chiqarib, asta-sekin tanazzulga yuz	
ʻ ʻ ʻ
tuta boshladi. 11-asr o rtalaridan boshlab g aznaviylarning asosiy raqibi saljuqiylar	
ʻ ʻ
bo ldi.	
ʻ
G aznaviylar   davlati   tarkibidan   1-bo lib   Xorazm   ajralib   chiqdi.	
ʻ ʻ
G aznaviylarning   xorazmdagi   noibi   Oltintosh   vafot   etgach   (1032),   uning   o g li	
ʻ ʻ ʻ
Horun  g aznaviylarga  qarshi  isyon   ko tardi  (1034).  U  saljuqiylar  va   qoraxoniylar	
ʻ ʻ
bilan   do stona   aloqa   o rnatib,   Xorazmni   g aznaviylardan   mustaqil   deb   e lon
ʻ ʻ ʻ ʼ
qilgan.   Bu   paytda   qoraxoniylar   va   g aznaviylar   o rtasida   Chag oniyon,   Xuttalon,	
ʻ ʻ ʻ
Termizni   egallash   uchun   yana   keskin   kurash   boshlangan.   Marv   yaqinidagi
Dandanakon   jangi   (1040   yil   may)da   Mas ud   G aznaviy   qo shini   saljuqiylardan	
ʼ ʻ ʻ
yengilgach,   g aznaviylar   Xurosonni   butunlay   qo ldan   chiqarishdi.   Mag lubiyatga	
ʻ ʻ ʻ
uchragan   sulton   Mas ud   G aznaviy   G aznaga   qochgan   va   keyinchalik   fitnachilar	
ʼ ʻ ʻ
12 tomonidan   o ldirilgan   (1041).   Taxtga   Mas udning   ukasi   Muhammad   o tirgan.ʻ ʼ ʻ
Lekin   Mas udning   o g li   Mavdud   (hukmronlik   davri:   1041–1048)   amakisi
ʼ ʻ ʻ
muhammadning   qo shinini   yengib,   uni   o ldirgan   va   taxtga   o tirgan.   Sulton	
ʻ ʻ ʻ
Mavdudning   Amudaryo   yuqori   qismidagi   viloyatlarni   qaytarib   olishdagi   sa y-	
ʼ
harakatlari   natijasiz   tugagan.   Sulton   Farruxzod   (hukmronlik   davri:   1053–
1059)ning   harakatlari   bir   muncha   samarali   bo lib,   u   ketma-ket   ikki   jangda	
ʻ
saljuqiylar qo shinini mag lubiyatga uchratdi. 	
ʻ ʻ
Lekin   keyinchalik   Alp   Arslon   g aznaviylarni   yengishga   muvaffaq   bo ldi.	
ʻ ʻ
Ikki   o rtada   tuzilgan   bitim   (1059)ga   muvofiq,   g aznaviylar   Movarounnahr   va	
ʻ ʻ
Toxaristonga bo lgan har qanday huquqlarini yo qotdilar. Ularning hududi G azna	
ʻ ʻ ʻ
viloyati   va   Shim.   Hindistonning   bir   qismi   (Panjob   va   boshqalar)   bilan   cheklanib
qoldi.   Bu   hudud   ham   12-asr   boshlaridan   boshlab   asta-sekin   qisqarib   bordi.   12-
asrning   60-yillarida   G uriylar   davlati   g aznaviylarni   Shim.   Hindistonga   butunlay	
ʻ ʻ
siqib chiqardilar, poytaxt G aznadan Lohurga ko chirildi (1161). G uriylar davlati	
ʻ ʻ ʻ
hukmdori   G iyosiddin   Muhammad   qo shini   Lahorni   bosib   olgach,   G aznaviylar	
ʻ ʻ ʻ
davlati butunlay tugatildi.
G’aznaviylar   davlatining   tashkil   topishi.   G’aznaviylar   davlatining   tashkil
topishi.   Gaznaviylarning   siyosiy   kuch   sifatida   yuzaga   kеlishi   va   yuksalishi
masalasida     ham     biz     sovеt     tarixshunosligidagi     mavjud     ba'zi     bir     qarashlarni
qabul     qila   olmaymiz.   Chunki   ilgari   gaznaviylarni   (dеmak,   ularning   zamonini
ham), asosan,  salbiy   tomondan   korsatishga    intilib   kеlingan,   dеsak    mubolaga
bolmaydi. Chunonchi,   bu   sulola   asos   topgan   Gazna   viloyati   «isyonkor   turk
lashkarboshilari»ga   boylik   orttirish   uchun   qulay   joy   sifatida   sharhlanib,   oz-
ozidan   shu   еrda   kuchga   kirgan   va   mazkur   shahar   (viloyat)   nomila   tanilgan
gaznaviylar   sulolasi   tarixi   ham   goyo   xuddi   shunday   maqsad   yolida   yuzaga
kеlgan va faoliyat korsatganday bayon etilgan . Aslida esa tarixiy voqеlik sabablari
bir   nеchta.     Birinchidan,     Ismoil     Somoniydan     kеyin     somoniylar     orasidan     har
jihatdan  еtuk,  yuqori  darajada  siyosat  yurgiza  oladigan  arbob  еtishib  chiqqani
yoq.   Buning  oqibatida  somoniylar  oz  ichki,  ya'ni   sulolaviy  imkoniyatlaridan
kora  koproq  mavjud siyosiy qonun-qoidalariga bogliq, bolib qilganlar. 
13 Siyosiy muhitni  esa bu   vaqtda   nufuzli   lashkarboshilarsiz   tasavvur    qilib
bolmasdi.   Gazna   viloyatidagi   kuchlar   siyosiy   faolligining   oshishi    va   borib-
borib     aloadda     bir     sulola     darajasiga     kotarilishi   ham   xuddi   shunday   yirik
lashkarboshilar   nomi   bilan   bogliq,   bolganini     biz   quyida   yaqqol   ko`ramiz,
Ikkinchidan,     Turkiston     mintaqasida     siyosiy     taraqqiyotning     oziga     xos
tomonlaridan   biri-bu   davrda   xuddi   madaniy   hayotdagi   kabi   bir   qator   oziga
yarasha kuchli davlat  arboblarining, siyosiy sulolalarning yuzaga chiqishidir. Gap
shunday  holning  yaxshi-yomonligida  emas,  oqibatlaridan  qat'iy  nazar,  shunday
vaziyat   sodir   bolgan   va   bu   bilib   qoyilsa   har   jihatdan   foydalidir.     Gaznaviylar
sulolasi     qandaydir     «oljaparastlik»     kеtidan     emas,     balki     mintaqada     kеchgan
ijtimoiy-siyosiy   munosabatlar    muhitida   yuzaga   kеlganligiga   doir    guvohliklar
manbalarda  еtarli  darajada  topiladi.  
Yuqorida   biz   somoniylar   saroyida   yirik   lashkarboshilar    tutgan   mavqе
haqida  aytib  otgandik.  961  yili  somoniy  hukumdor  Abdumalik  olimidan  song
vazirlar     taxtga     marhumning     oglini     otqazadilar.     Bunga,     manba     tili     bilan
aytganda,     «Somoniylar     xonadoni     uchun     maqtovga     loyiq,     xizmatlar     qilib
kеlgan     hamda     noiblik     va     lashkarboshilik     yolini   tutgan»   Alptеgin   qarshilik
qiladi.   Shu   tariqa   davlat   arkonlari   va   Alptеgin     ortasidagi   muholiflik   kochayib
avjiga   chiqadi.   Lashkarboshi   Buxoroni   tark   etadi.     Xatto     shundan     kеyin     ham
ziddiyatlar     tugamay,     oxirida     Alptеgin     va     Buxoro     qoshinlari     ortasida
toqnashuv   sodir   bolib,   buxorolik   lashkar   maglubiyatga   uchraydi.   Somoniylar
xonadoni   va   Movarounnahr   bilan   aloqani   uzgan   Alptеgin   Gazna   viloyatida
oz     hukmronligini     ornatadi.     Uning     vafotidan     (963)     song     Gaznada     navbati
bilan     Amir     Ishoq     ibn     Alptеgin,     Amir     Bilgatеgin,     Amir     Piriy,     Amir
Sabuqtеginlar xukmronlik qilishadilar. Gaznaviylar siyosiy sulolasiga asos  solgan
ham aslida ana shu Sobuqtеgin boladi. Shu bilan birga Gaznaning mintaqa  siyosiy
markazlaridan     biriga     aylanishida     birinchi     salmoqli     qadamni     Alptеgin
qoyganini ham esdan chiqarmaslik kеrak. Zikr  qilinganidеk,  Alptеgin  somoniylar
Bilan  alohani  ozgan  bolishiga qaramay,  somoniylar  Gaznada  mujassamlashgan
va     quloch     yoyib     borayotgan     siyosiy-harbiy     kuchga     doimo     ehtiyoj     sеzib
14 kеlganlar.   Buning   yaqqol   isbotini   Sobuqtеgin va somoniy Nuh III (976—997)
ortasida   Kеsh   atrofida   bolib   otgan     uchrashuv   (bunda   Sobuqtеgin   Nuhni   qollab-
quvvatlashi   hakida   va'da   bеrgan),   yo   bolmasa     994     yili     somoniylarning     eng
ashaddiy  dushmanlaridan  Abu  Ali  Simjuriyning  tor-mor  etilishida  Sobuqtеgin
tutgan  asosiy  orin  orqali  korish  mumkin.  Sobuqtеginning  obro-e'tibori  songgi
yillarda  shu  darajada  yuqori  bolganki,  u  «dinu  davlat  himoyachisi  (Nosir  ad-
din   va     ad-davla)»     faxriy     unvoni     bilan   mashhur   edi.   Gaznaviylarning     ham
rasman,  ham  amalan  siyosiy  kuch  sifatida  tan  olinishi  996  yilga  togri  kеladi.
Yuqorida  korib  chiqilganidеk,  qoraxoniylar  bir  nеcha  marta  Buxoroga  tahdid
soladilar.     Tilga     olingan     yili     esa     Sobuqtеgin     somoniylarni     Qoraxoniylar
«changali»dan  saqlab  qoladi.  
Somoniy     Nuh     III     raqib     oldidagi     zaifligini   sеzgan   holda   unga   murojaat
qiladi.  Sobuqtеgin   esa  Buxoroni  qolga  olib,    Qoraxoniylar   bilan   kеlishuvga  imzo
chеkadi.   Bunga   kora   Amudaryodan   janubda     joylashgan   barcha   viloyatlar
Sobuqtеginning nomiga muhrlanadi. Uning vafotidan  (997) kеyin  avvaliga  taxtga
bir  oz  muddat  uning  ogli  Ismoil  va  998  yildan  esa  boshqa  farzandi  Maxmud
chiqadi.  Gaznaviylar  qudrati  va  shuhratini  oshirgan hukumdor  ham  aslida  ana
shu  Maxmud  hisoblanadi.  Chunonchi,  uning hukmronligi  davrida  (998—1030)
Xorazm,  Xuroson,  Sеyiston,  Kobul,  Gazna, Shimoliy  Hindiston  kabi  viloyatlar
va     makonlar     gaznaviylar     izmida     bolgan.   Mahmudning   olimidan   song   taxtga
uning ogli Muhammad   otiradi, vaholanki, undan   katta   ogli   (Mas'ud)   ham   bor
edi.   Osha   zamonda   yozilgan   manbalar sharhiga   kora,   Mahmud   taxtni   kichik
ogli     Muhammadga     vasiyat     qilish     bilan   birga,   unga   «Akang   Mas'ud   bilan
qarama-qarshilikka   borma,   agar   u   sеnga   qarshi   chiqsa,   urushib   yurma,   (bеkor)
nobud   bolasan»,   dеgan.   Xa-qiqatan   ham   tеz   orada   Mas'ud     va     Muhammad
ortasida     muholifat     yuzaga     kеladi.     Mas'udning   Muhammaddan     ustun
bolganligini  zamondosh  tarixchilar  ham  tan  oladilar. 
Xullas,  shu   yilning  ozidayoq  Mas'ud  taxtni  egallaydi.    Ilgarilari    ham    kop
marta     korganimizdеk,     odatda,     biron-bir     sulola     tarixida   muayyan   ma'noda
bеkamu   kost,   doimo   «oshigi   olchi»   siyosatchi   tarix   sahnasiga   bir     marta     chiqdi.
15 Gaznaviylar   ham    bundan   mustasno    emasdilar.   Shuning   uchun   ham    Mas'ud
davri     (1030—1041)     asosan     Mahmud     sa'y-harakatlari     bilan     qolga     kiritilgan
natijalarni   saqlab   qolish   yolidagi   urinishlar   yillari   boldi,   dеsak   togri   boladi.
Birinchidan,     1034     yili     Xorazm     gaznaviylar     ta'sir     doirasidan     chiqdi.
Ikkinchidan     esa     Xurosonda     boshqa     bir     siyosiy     sulola     -     saljuqiylarning
kuchayib     borishi   ham   xuddi   mana   shu   Mas'ud   davriga   togri   kеlgan.   1035   yilgi
kеlishuvga     binoan     Mas'ud     saljuqiylarga     (Yabgu,     Togril,     Dovud     boshliq
qabilalarga)     Niso,     Farova,   Dеhiston   viloyatlarini   maskan   va   yaylov   sifatida
bеrishga majbur boladi, vaqt  otishi  bilan  kuch-qudrat  orttirgan  saljuqiylar  1038
yili     Nishopurni   egallaydilar.   Shu   yilgi   Saraxs   atrofidagi   Mas'ud   bilan   jangda
maglub   bolishlariga   qaramay,     kop     otmay     —     1040     yili     Marv     va     Saraxs
oraligidagi   Dandonokonda saljuqiylar gaznaviylarga chunonam zarba bеradilarki,
shundan song Sobuqtеgin avlodlari  ozlarini  onglay  ololmaydila . Xuroson qoldan
kеtadi, Garchi Mas'ud o’gli   Mahmud   (1041—1049)   oz   xonado-nining   ilgarigi
mavqеini     tiklashga   uringan   bolsa-da,   buning   uddasidan   chiqolmagan.   Chunki
fursat   qoldan   kеtgandi.     Gaznaviylar     bundan     buyon     faqat   Gazna     viloyati     va
Shimoliy     Hindistondagina     xukm     yurgizishga     qodir     bir     hududiy     sulolaga
aylanib     qolganlar.     Biroq     nima     bolganda     ham     1187     yilga     qadar     ular     oz
faoliyatlarini  toxtatganlari  yoq.  Mahmuddan  song  sulolaga  navbati  bilan  Ali,
Abdurashid,   Ibrohim,   Mas'ud   II, Arslonshoh, Bahromshoh,   Xisravshox, Xisrav
Maliklar еtakchiliq qilganlar.
16 1.3. G’aznaviylar davlatining boshqaruv tizimi.
G aznaviylar   davlatida   boshqaruv   tizimi   o zining   murakkabligi   bilanʻ ʻ
diqqatni   jalb   etadi.   boshqaruv   tizimining   markazida   dargoh   va   devonlar
(vazirliklar)   turgan.   Dargohga   oliy   hukmdor   faoliyati   bilan   bog liq   xizmatlar   va	
ʻ
amallar   kirgan.   G aznaviylar   davrida   hojiblik   xizmatining   o rni   alohida   e tiborga	
ʻ ʻ ʼ
loyiq.   Dargoh   faoliyatida   sipohdor   (saroy   xizmatchisi),   davotdor   (oliy
hukmdorning   hujjatlarini   yurituvchi),   pardador   (mahram;   xufiya   ishlarni
bajaruvchi), martabador (saroydagi o rta amaldor), xazinachi, joma xona va farrosh	
ʻ
kabi mansab va xizmatlarning o rni katta bo lgan. Devonlar ijroiya idoralari bo lib,	
ʻ ʻ ʻ
o sha   davr   manbalarida  5   ta  devon   nomi   uchraydi.   Ular   vazir   devoni   (bosh   vazir	
ʻ
devoni);   harbiy   ishlar   devoni;   elchilik   va   boshqa   rasmiy   tadbirlarni   yuri-tish
devoni; moliya devoni; pochta-xa-bar devoni. Viloyat boshlig ini voliy deganlar va	
ʻ
uni   oliy   hukmdor   tayinlagan.   viloyatlardagi   boshqaruv   ishlarni   amid  olib   borgan.
Shahar boshlig ini rais deb ataganlar. 	
ʻ
Shahar   miqyosida   shih-na,   kutvol   (qal a   komendanti),   sohibi   devon	
ʼ
(ma muriy boshqaruvchi) kabi amaldorlar ham faoliyat ko rsatganlar. G aznaviylar	
ʼ ʻ ʻ
davlati   qudratli   harbiy   qo shinga   ega   edi.   Oliy   qo mondonlik   hukmdorning	
ʻ ʻ
ixtiyorida   bo lgan.   Bosh   qo mondon   –   sipohsolor   esa   sulolaning   eng   ishonchli	
ʻ ʻ
vakili yoxud shu xonadon a zosi hisoblangan. Mas, Mahmud G aznaviy sipohsolor	
ʼ ʻ
mansabiga   ukasi   Muhammad   Yusufni   loyiq   topgan.   Yuqori   darajadagi   harbiy
lashkar-boshilar salor, o rta darajadagilari sarhang deyilgan. Harbiylar o z pochta-	
ʻ ʻ
xabar va qozilik xizmatlariga ega bo lgan. 	
ʻ
G aznaviylar qo shinida harbiy kemalar (daryo va dengiz floti) ham mavjud	
ʻ ʻ
ediMadaniyati.   G aznaviylar   davlatida   ilm-fan   va   madaniyat,   xususan,   adabiyot	
ʻ
rivojlangan.   Mahmud   G aznaviy   ona   tilisi   turkiydan   tashqari   fors,   arab,   hatto	
ʻ
pahlaviy   tillarini   ham   mukammal   bilgan   va   o zi   she rlar   bitgan.   Uning   saroyida	
ʻ ʼ
400   dan   ortiq   olim,   shoir   va   san atkorlar   to planib,   faol   ijod   bilan	
ʼ ʻ
shug ullanishgan. 	
ʻ
Abu   Rayhon   Beruniy,   shuningdek,   Farruxiy,   Unsuriy,   Manuchehriy   kabi
shoirlar,   Nosir   Xusrav,   Utbiy,   Gardiziy,   Bayhaqiy   shular   jumlasidan   bo lib,	
ʻ
17 G aznada yashashgan. Beruniy o zining "Qonuni Mas udiy" va Bayhaqiy o ziningʻ ʻ ʼ ʻ
"Ta rixi   Mas udiy"   asarlarini   Mas ud   G aznaviyga   bag ishlashgan.   Firdavsiy	
ʼ ʼ ʼ ʻ ʻ
mashhur "Shohnoma" dostonini Mahmud G aznaviyga taqdim etgan. Biroq buyuk	
ʻ
tabib Abu Ali ibn Sino G aznaga – sulton saroyiga borishdan bosh tortgan. Shim.	
ʻ
Hindistonni islomlashtirish va turklashtirish jarayoni aynan G aznaviylar davridan	
ʻ
boshlangan.   G aznaviylar   davlatida   qurilish   va   me morchilikka   ham   katta   e tibor	
ʻ ʼ ʼ
qaratilgan.   G azna,   Balx,   Nishopur,   Lohur   va   boshqa   shaharlarda   ko plab
ʻ ʻ
madrasalar,   masjidlar,   xonaqolar,   saroylar   va   bog lar   qurilgan,   kutubxonalar	
ʻ
faoliyat   ko rsatgan.   Xususan,   poytaxt   G azna   shahri   gullab-yashnagan.   Mahmud	
ʻ ʻ
G aznaviy (Abulqosim Mahmud ibn Sabuktegin) (967— G azna, 1030) — turkiy	
ʻ ʻ
davlat   arbobi   va   harbiy   sarkarda,   G aznaviylar   davlati   hukmdori   (998—1030).	
ʻ
Mahmud   G aznaviy   Sarkarda,   markazlashgan   davlat   asoschisi,   ilm-fan   va	
ʻ
madaniyat   homiysiAsl   ismiAbulqosim   Mahmud   ibn   Sabuqtegin   Tug ilishi   11-	
ʻ
fevral   967-yil   G azna   Vafoti4-iyun   1030-yil(59   yoshda)   G azna   Sabukteginning	
ʻ ʻ
o g li.   Yoshligida   otasidan   harbiy   san atni   puxta   egallagan.   Somoniylarga   qarshi	
ʻ ʻ ʼ
isyon   ko targan   turk   amirlari   Abu   Ali   Simjuriy   va   Foyiqqa   qarshi   janglarda	
ʻ
otasining   qo shinida   qatnashib,   katta   jasorat   ko rsatgani   uchun   "sayf   ud-davla"	
ʻ ʻ
("davlat   qilichi")   unvoni   bilan   taqdirlandi   (994).   G aznaviylar   davlatining	
ʻ
Nishopurdagi   noibi   (994—997).   Otasi   vafotidan   so ng   taxtni   egallagan   (998-	
ʻ
yildan).   Marv   yaqinidagi   jangda   Somoniylar   qo shinini   mag lubiyatga   uchratgan	
ʻ ʻ
(16.06.999).   Somoniylar   davlati   ag darilgach,   Mahmud   G aznaviy   Bag dod	
ʻ ʻ ʻ
xalifasi al-Qodirdan (991—1031) "yamin ud-davla va amin ul-milla" ("davlatning
o ng   qo li   va   millatning   ishonchi")   degan   faxriy   unvon   va   Xuroson   hokimligi	
ʻ ʻ
haqida yorliq olgan (999). 
Qoraxoniylar   xoni   Nasr   Mahmud   G aznaviyga   elchi   yuborgan;   1001-yilda	
ʻ
Qoraxoniylar   bilan  tuzilgan   sulh   shartnomasiga   muvofiq,   har   2   davlat   o rtasidagi	
ʻ
chegara   chizig i   qilib   Amudaryo   belgilandi.   Shunday   qilib,   Somoniylar   davlati	
ʻ
o rnida   2   ta   yangi   davlat   tashkil   topgan.   Mahmud   G aznaviy   qo lida   Shimoliy	
ʻ ʻ ʻ
Hindiston chegarasidan tortib Xazar  dengizigacha  (Kaspiygacha)  cho zilgan katta	
ʻ
hudud birlashtirilgan. Keyinchalik bu davlat tarkibiga Shimoliy Hindiston, Xorazm
18 va   G arbiy   Eron   ham   kiritilgan.   Qoraxoniylar   bilan   ayrim   urushlardan   (1006—ʻ
1008) so ng, Chag oniyon, keyinchalik Xuttalon, Qabodiyon viloyatlari va Termiz,	
ʻ ʻ
Amulni (Chorjo yni) ham o z davlati tarkibiga qo shib olgan. Mahmud G aznaviy	
ʻ ʻ ʻ ʻ
yirik   harbiy   yurishlar   olib   borish   bilan   birgalikda   qo shni   davlatlar   hukmdorlari	
ʻ
bilan   diplomatik   aloqalar   va   qarindoshlik   munosabatlari   o rnatgan.   Bayhaqiyning	
ʻ
yozishicha,   Xorazmdagi   xalq   g alayonlari   oqibatida   1016-yilda   Abul   Abbos	
ʻ
Ma mun qatl etilib, taxtga uning jiyani yosh va tajribasiz Muhammad ibn Ma mun	
ʼ ʼ
o tirdi.   Mahmud   G aznaviy   bu   xabarni   eshitgach,   qasos   olish   bahonasida   katta	
ʻ ʻ
qo shin   (100   ming   askar,   500   fil)   bilan   kelib,   Xorazm   davlati   poytaxti   Qiyotni
ʻ
egallagan   (1017)   va   hojib   Oltintoshni   Xorazmda   o z   noibi   qilib   qoldirgan   va	
ʻ
Beruniy   boshchiligidagi   olimlar,   shoirlar   va   san atkorlarni,   shuningdek,   yosh	
ʼ
Xorazmshohni butun sulolasi bilan G aznaga olib qaytgan. 	
ʻ
Fors   tarixchisi   Gardiziyning   "Zayn   al-axbor"   ("Xabarlar   ko rki")   asarida	
ʻ
(1050—1052) yozilishicha, 1025-yilda Samarqandning janubida o sha davrning 2	
ʻ
buyuk   hukmdori:   Mahmud   G aznaviy   va   Qoraxoniylar   tamg achxoni   Qodirxon	
ʻ ʻ
o rtasida   tarixiy   uchrashuv   bo lgan.   Ikki   o rtada   shartnoma   tuzilib,   unga   ko ra	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qoraxoniylarning Samarqanddagi noibi Alptegin Movarounnahrga qaytarib olinib,
Qodirxonning   o g li   Yiganteginga   berilgan.   Tazyiqqa   uchragan   4   ming   o tovli	
ʻ ʻ ʻ
o g uz   xonadonlari   (Saljuqning   avlodlari)   Mahmud   G aznaviyning   ruxsati   bilan	
ʻ ʻ ʻ
o sha   yili   Nurota   atrofidan   Xurosonga   ko chirilgan.   Mahmud   G aznaviy
ʻ ʻ ʻ
Qoraxoniylar   bilan   o z   mavqeini   mustahkamlab,   asosiy   e tiborni   Shimoliy	
ʻ ʼ
Hindistonni   oxirigacha   zabt   etishga   qaratgan.   U   Panjob   va   Kashmir   viloyatlariga
17 marta harbiy yurishlar uyushtirgan (1002—1028). Mahalliy aholini islom diniga
kiritgan. Uning harbiy safarlarida Beruniy hamkorlik qilgan. Beruniyning mashhur
"Hindiston" (1030—1031) asari ushbu safarlar natijasida vujudga kelgan. Mahmud
G aznaviy arab va pahlaviy (fors) tillarini puxta bilgan, turkiy tilda she rlar bitgan.	
ʻ ʼ
O z davlatining poytaxti G aznada nodir kitoblardan katta kutubxona to plagan. Bu
ʻ ʻ ʻ
davrda   islom   madaniyati   rivojlanishi   va   islom   dini   tarqalishiga   katta   hissa
qo shgan.   Xususan,   o z   saroyida  400   dan   ortiq  olimlar,  shoirlar   va  san atkorlarni
ʻ ʻ ʼ
(Beruniy,   Unsuriy   va   boshqalarni)   to plab,   ularga   homiylik   qilgan.   Qudratli   va	
ʻ
19 jangovar harbiy qo shin hamda dengiz flotiga ega bo lgan. G aznada vafot etgan,ʻ ʻ ʻ
qabrida   maqbara   o rnatilgan.  Sharq  allomalarining  asarlarida  Mahmud   G aznaviy
ʻ ʻ
adolatli   va   fuqaroparvar   podsho,   dushmanga   nisbatan   shafqatsiz   sarkarda   sifatida
tasvirlanadi
20 II BOB. MAHMUD G’AZNAVIY DAVRIDA DAVLAT BOSHQARUVI.
2.1 G’aznaviylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy 
asoslari va madaniyat hayoti.
Gaznaviylarning   mintaqa   madaniy   hayotida   tutgan   roli   haqida
gapirarkanmiz,   XI   asr   fan   va   madaniyati   taraqqiyoti   va   olamshumul   yutuqlarida
ular   xukmfarmo   bolgan   makon   va   zamonning   orni   katta   bolgan.   Albatta,   buning
sababini   eng   avvalo   mintaqaning   an'anaviy   fan   va   madaniyat   ochogi   bolib
kеlganligi bilan boglash mumkin. Shu bilan birga, fikrimizcha, bunda gaznaviylar
sulolasi   namoyandalarining   mazkur   sohaga   bolgan   munosabatlari,   shaxsiy
imkoniyatlari omili ham kam orin tutmagan. 
Chunonchi, Mahmud Gaznaviy ona tilisi turkiydan tashqari fors, arab, hatto
pahlaviy   tillarini   ham   mukammal   bilgan,   shе'r   bitgan.   Shuning   uchun   ham   bolsa
kеrak Mahmud va umuman gaznaviylar hukmronlik qilgan markazlar oz davrining
madaniy   muhitida   eng   oldingi   orinlarda   turganlar.   Farruxiy,   Unsuriy,
Manuchеhriy,   Utbiy,   Gardiziy,   Bayhaqiy,   Nosir   Xisrav   kabi   mashhur   shoirlar,
tarixchilar,   olimlar   gaznaviylar   homiyligida   faoliyat   korsatganlar.   Buyuk
ajdodimiz   Abu   Rayxon   Bеruniy   ham   Gaznaviylar   saroyida   ilm   bilan   shugullanib
ozining   koplab   mashhur   asarlarini,   jumladan,   «Hindiston»,   «Gеodеziya»,
«Xorazmning mashhur kishilari», «Mas'ud qonuni», «Minеralogiya», «Saydana»ni
Gaznada yozgan. Gaznaviylar bilan yana bir mashhur madaniyat arbobining nomi
borliq.   Soz   Abulqosim   Fardavsiy   haqida.   Fors   adabiyotining   daho   shoirlaridan
hisoblanmish   Firdavsiy   hammaga   ma'lum   «Shohnoma»   asarini   ottiz   yildan   ortiq
vaqt   ichida   yozib   tugatib,   osha   zamon   tartib-qoidalariga   kora   davr   sultoni
Mahmudga taqdim etadi. 
Mahmud   bu   ulkan   shе'riy   asar   (60   mingdan   ziyod   baytdan   iborat)   uchun
taomilga kora shoirni  taqdirlashi  va hurmatini orniga qoyishi  kеrak edi. Ammo u
bunday qilmaydi. Ba'zi bir adabiyotlarda buning uchun Mahmudni qoralash qonun
tusiga   kirib   qolganligini   nazarda   tutib,   bu   masalaga   ravshanlik   kiritishga   harakat
qilaylik. Firdavsiy oz xalqi farzandi va kuychisi sifatida tabiiy ravishda Eronzamin
va eron xalqni madh etadi. Va bunda eronliklarning tarixi va fazilatlari (donoligi,
21 shijoati   va   hokazo)   masalasini   yoritishda   ularga   turonliklarni   qarshi   qoyadi.
Bugungi   kun   tili   bilan   aytganda   asarda   turonliklar   salbiy   «qahramonlar»   sifatida
gavdalanadilar.   Turkiynasab   hukumdor   sifatida   Mahmud   buni   qabul   qilolmasligi
tabiiy   edi.   Qaysi   hukumdor   oz   xalqiga   qarshi   ruhda   bitilgan   asarni   taqdirlagan?
Bundayi   yoq,.  Shuning   uchun  bu   borada   Mahmudni   ayblash   tarixiy  xaqiqatga   va
umuman mantiqqa ziddir. Gaznaviylar davrida qurilish, ma'rifiy ishlarga ham katta
e'tibor bеrilgani ma'lum. Gazna, Balx, Nishopur, Shimoliy Hindiston shaharlarida
madrasalar, masjidlar, xonaqoxlar, saroylar koplab qurilgani manbalarda oz aksini
topgan. Madrasalarda turli sohadagi fanlardan darе bеrilgan, ilmi toliblar uchun oz
zamonasida boy hisoblangan kutubxonalar eshigi doimo ochiq bo`lgan.
22 2.2 G’aznaviylar davlatida ilm-fan va madaniyati.
Madaniyati. G aznaviylar davlatida ilm-fan va madaniyat, xususan, adabiyotʻ
rivojlangan.   Mahmud   G aznaviy   ona   tilisi   turkiydan   tashqari   fors,   arab,   hatto	
ʻ
pahlaviy   tillarini   ham   mukammal   bilgan   va   o zi   she rlar   bitgan.   Uning   saroyida	
ʻ ʼ
400   dan   ortiq   olim,   shoir   va   san atkorlar   to planib,   faol   ijod   bilan	
ʼ ʻ
shug ullanishgan.   Abu   Rayhon   Beruniy,   shuningdek,   Farruxiy,   Unsuriy,	
ʻ
Manuchehriy   kabi   shoirlar,   Nosir   Xusrav,   Utbiy,   Gardiziy,   Bayhaqiy   shular
jumlasidan bo lib, G aznada yashashgan. Beruniy o zining "Qonuni Mas udiy" va	
ʻ ʻ ʻ ʼ
Bayhaqiy   o zining   "Ta rixi   Mas udiy"   asarlarini   Mas ud   G aznaviyga
ʻ ʼ ʼ ʼ ʻ
bag ishlashgan.   Firdavsiy   mashhur   "Shohnoma"   dostonini   Mahmud   G aznaviyga	
ʻ ʻ
taqdim   etgan.   Biroq   buyuk   tabib   Abu   Ali   ibn   Sino   G aznaga   –   sulton   saroyiga	
ʻ
borishdan bosh tortgan. Shim. Hindistonni islomlashtirish va turklashtirish jarayoni
aynan G aznaviylar davridan boshlangan.	
ʻ   Madaniy taraqqiyot, ilm-fan ravnaqi 
  Turonzamin   ulus   va   elatlari   istiqomat   qilgan   hududning   arablar   istilosi   va
asoratidan   xalos       etilishi,   o’z   mustaqillik   maqomiga   ega   bo’lishi   yurtimizning
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy   taraqqiyotiga sezilarli ijobiy ta’sir etdi. Somoniylar,
Qorahoniylar,   G’aznaviylar,   Saljuqiylar       va   Xorazshohlar   sulolalari   hukmronlik
qilgan IXXII asrlarda Movarounnahr sarhadlarida    yashagan ulus-elatlar o’rtasida
nisbatan tinchlik, osoyishtalik, totuvlik, yaqinlik va     hamjihatlik vujudga keldiki,
buning   orqasida   o’lkada   moddiy   ishlab   chiqarish,   madaniy   rivojlanish   jarayoni
ancha   tezlashdi,   shaharlar   hayoti   yuksaldi,   savdo-sotiq,   hunarmandchilik       o’sdi,
aholi   farovonligi   ko’tarila   bordi.   IX-XII   asrlarda   Movarounnahrda   moddiy
madaniyat       o’ziga   xos   uslub   va   shakllarda   to’xtovsiz   rivoj   topib   bordi.   Xalq
ichidan   chiqqan   mahalliy       ustalar,   me’morlar,   naqqoshlar,   kulollar,   zargarlar,
miskarlar   tomonidan   yurt   dovrug’ini       olamga   tanitgan   ajoyib   me’morchilik
obidalari, san’at namunalari bunyod topdi.
Somoniylar,   G’aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar sulolalariga mansub
ma’rifatparvar    hukmdorlarning ilm-fan va madaniyatga doimiy rag’bat  berishlari
orqasida   ko’plab   iste’dod       sohiblarining   salohiyati,   ijodi   o’sib,   yuksalib   borgan.
O’sha   davr   hukmdorlari   tashabbusi       bilan   bunyod   etilgan   va   faoliyat   ko’rsatgan
23 kutubxonalarda   sonsanoqsiz   noyob,   qimmatbaho   kitoblar,   qo’lyozmalar
to’planganki, bulardan hozirgi avlod kishilari ham bahramand     bo’lmoqdalar. Ibn
Sinodek   buyuk   zot   ham   birinchi   bor   tanishib   hayratlangan   Somoniylar     saroyi
qoshidagi   boy   kutubxona   ham   mana   shunday   ilm   maskanlaridan   biri   bo’lgan.
O’rta   Osiyo   xalqlari   ma’naviy   madaniyatining   o’sishida   islom   madaniyatining
ahamiyati   katta bo’ldi. Islom faqat dingina emas, balki yangi ma’naviy yo’nalish
sifatida   ham   butun       madaniy   jarayonga,   barcha   musulmon   mamlakatlari   orasida
ijtimoiy-madaniy va ma’rifiy     aloqalarning kuchayishiga sezilarli ta’sir ko’rsatdi.
Bu   davrda   ma’naviyatda   hurfikrlilik,   har     qanday   bilim,   ilm-fanga   hurmat,   diniy
oqimlar erkinligi ustivorlik qilgan. Diniy va dunyoviy   ilmlar o’zaro uzviy bog’liq
holda rivoj  topib  bordi.  Qadimgi  Yunon,  Hind va  boshqa  yurtlar       an’analaridan,
bilim   manbalaridan   ham   keng   ijodiy   foydalanildi.   Mahmud   Qoshg’ariyga
zamondosh Yusuf xos Hojib (XI asr) ijodi ham o’ziga   xos badiiy sayqali, yuksak
mahorati   bilan   ajralib   turadi.   Adib   nomini   yurtlararo,     xalqlararo   mashhur   qilgan
narsa,   bu   uning   «Qutadg’u   bilig»   («Baxt   va   saodat       eltuvchi   bilim»)   asaridir.
Ushbu   kitob   turkiy   xalqlar,   elatlar   hayoti   haqida   yozilgan       asar   bo’lib,   unda
davrning juda ko’p o’ta muhim muammolari, axloq, odob va   ma’rifat  masalalari
katta mahorat bilan yoritilgan.   Bu kitobni chinlilar «Adabul muluk», mochinlar -
«Oyinul mamlakat», Sharq eli   ulug’lari «Ziynatul umaro», eronliklar «Shohnomai
turkiy»,   turonlilar   -       «Qutadg’u   bilig»,   boshqalar   «Pandnomai   muluk»   deb
ataganlar.       Bu   davr   adabiyotining   daho   san’atkorlaridan   yana   biri   Abulqosim
Firdavsiy  (940/941-1030)dir. 
Uni olamga mashhur, nomini tillarda doston qilgan, abadiylikka  muhrlagan
narsa-bu   allomaning   -   betakror   «Shohnoma»   asaridir.   Negaki,   bu   shoh       asarda
Eron va Turon xalqlarining ming yilliklar qa’riga borib taqaladigan uzun     ko’hna
tarixi, tutash taqdir - qismatlari, jangu jadallari, mislsiz jasoratu     qahramonliklari
katta   mahorat   bilan   ifodalangan.   60000   baytdan   iborat   bunday   yirik     mepik
asarning dunyoga kelishi Firdavsiyning badiiy ijoddagi ulkan jasoratidir.   Mahmud
Qoshg’ariyga   zamondosh   Yusuf   xos   Hojib   (XI   asr)   ijodi   ham   o’ziga     xos   badiiy
sayqali,   yuksak   mahorati   bilan   ajralib   turadi.   Adib   nomini   yurtlararo,     xalqlararo
24 mashhur   qilgan   narsa,   bu   uning   «Qutadg’u   bilig»   («Baxt   va   saodat       eltuvchi
bilim»)   asaridir.   Ushbu   kitob   turkiy   xalqlar,   elatlar   hayoti   haqida   yozilgan     asar
bo’lib, unda davrning juda ko’p o’ta muhim muammolari, axloq, odob va   ma’rifat
masalalari  katta mahorat  bilan yoritilgan.      Bu kitobni  chinlilar  «Adabul  muluk»,
mochinlar - «Oyinul mamlakat», Sharq eli   ulug’lari «Ziynatul umaro», eronliklar
«Shohnomai turkiy», turonlilar - 
«Qutadg’u   bilig»,   boshqalar   «Pandnomai   muluk»   deb   ataganlar.     Bu   davr
adabiyotining   daho   san’atkorlaridan   yana   biri   Abulqosim   Firdavsiy   (940/941-
1030)dir.   Uni   olamga   mashhur,   nomini   tillarda   doston   qilgan,   abadiylikka
muhrlagan narsa-bu allomaning - betakror «Shohnoma» asaridir. Negaki, bu shoh
asarda   Eron   va   Turon   xalqlarining   ming   yilliklar   qa’riga   borib   taqaladigan   uzun
ko’hna   tarixi,   tutash   taqdir   -   qismatlari,   jangu   jadallari,   mislsiz   jasoratu
qahramonliklari   katta   mahorat   bilan   ifodalangan.   60000   baytdan   iborat   bunday
yirik     epik   asarning   dunyoga   kelishi   Firdavsiyning   badiiy   ijoddagi   ulkan
jasoratidir.   IX-XII   asrlar   davri   nafaqat   dunyoviy   fanlarning   yuksaklab   borishi
bilan,   shu     bilan   birga   islomiy   madaniyat   va   ma’naviyatning   shakllanib,   chuqur
ildiz   otib     borishi,   bu   sohada   talay   etuk   olimu   ulamolarning   etishib   chiqib,
Vatanimiz   sha’nini     olamaro,   ulug’laganligi   bilan   ham   tavsiflanadi.       Garchand
islom   dini   Arabistonda   vujudga   kelgan   bo’lsa-da,   biroq   yangi   ilohiy     ta’limot
Turkiston zaminida ravnaq topdi, takomiliga erishdi.
Turkiston   musulmon     dunyosiga   Xorazmiylar,   Buxoriylar,   Termiziylar,
Nasafiylar, Samarqandiylar     taxalluslari bilan ijod qilgan ko’plab noyob iste’dod
sohiblarini   etishtirib   berdi.     Islom   va   uning   asosiy   ta’limoti   aks   etgan   «Qur’oni
Karim»   g’oyalarining   o’lka   hayotiga   kirib   kelishi   va   keng   yoyilishi,   shuningdek,
mahalliy   xalqlarning   musulmonchilik   tamoyillari   va   udumlarini   qabul   qilishi
hamda ularga e’tiqod  bog’lashi davomida asta-sekin islom madaniyati shakllanib,
chuqur   ildiz   otib   bordi.     Bunda   shu   yurt   zaminidan   etishib   chiqqan   buyuk
islomshunos allomalarning xizmati benazirdir.  Biz tilga olayotgan tarixiy davrning
yana bir muhim jihati shundaki, bunda islom dini va uning asosiy tamoyillarini har
tomonlama   chuqur   tadqiq   etish   hamda   rivojlantirishga   o’z   hissasini   qo’shgan,
25 tasavvuf   va   tariqat   ilmida   benazir   bo’lgan     vatandosh   allomalarimiz   faoliyatiga
ham bir nazar tashlab o’tmog’imiz joiz bo’ladi.   Avvalo, tasavvuf – bu odamlarni
halollikka,   poklikka   undovchi   barcha       musulmonlarning   o’z   halol   mehnati   bilan
kun   ko’rishini,   boshqalar   kuchidan   foydalanmaslikni,   ijtimoiy   adolat   qoidalariga
rioya etishni targ’ib etuvchi ta’limotdir.
26 2.3 Abdussamad ibn Mahmud G‘aznaviy va uning “Tafsirul fuqaho va
takzibus sufaho” asari.
Tafsir   ilmiga   doir   yozilgan   kitoblar   ichida   Abdussamad   ibn   Mahmud
G‘aznaviy   Hanafiyning   qalamiga   mansub   “Tafsirul   fuqaho   va   takzibus   sufaho”
asari   o‘z   o‘rni   va   ahamiyatiga   ega.       Asar   muallifining   to‘liq   ismi   Abul   Fath
Abdussamad   ibn   Mahmud   ibn   Yunus   ibn   Muhammad   G‘aznaviy   Hanafiydir.   U
hijriy   5   asr   (milodiy   XI   asr)oxirlarida   yashab   o‘tgan.   Hozirda   Afg‘oniston
hududiga kiruvchi G‘azna shahrida tug‘ilgani uchun G‘aznaviy nisbasini olgan. Bu
davr   Abbosiylar   xalifaligining   so‘nggi   davrlari   bo‘lib,   Xuroson   yerlari   xalifalik
nazoratidan   chiqqan   edi.   Olimning   hayoti   Saljuqiylar   hukmronligining   oxiri
G‘aznaviylar   hukmronligining   avvalgi   qismlariga   to‘g‘ri   kelgan.   Mufassirning
tug‘ilgan   sanasi   haqida   aniq   ma'lumotlar   mavjud   emas.   Tadqiqotchilar
musannifning   asarning   nihoyasida:   “Mazkur   kitobni   yozishdan   487   (1094   mil.)
yilning   Rajab   oyida   forig‘   bo‘lindi”   deb   yozganiga   asoslanib,   hijriy   beshinchi
asrda yashab o‘tganini ta'kidlaganlar. 
Uning   vafoti   haqida   ham   mazkur   sanaga   tayangan   holda,   tafsirni   yozib
bo‘lgan yili yoki undan keyingi yil vafot etgan deyiladi. Abdussamad ibn Mahmud
G‘aznaviy ma'rifat  nurlari porlab turgan oilada tarbiya topgan. Otasi  Abul  Qosim
Mahmud   ibn   Yunus   G‘aznaviy   chuqur   bilim   sohibi   va   o‘z   davrining   qozilaridan
bo‘lgan.   Amakisi   Shayx   Abu   Sulaymon   Dovud   ibn   Yunus   G‘aznaviy   ham   qozi
edi.   Musannif   asarning   oxirida   “Nos”   surasi   tafsiridan   keyin   otasi   va   amakisi
haqida   ularning   katta   ilm   sohibi   bo‘lganini   yozib   o‘tgan,   xususan,   amakisini
qozilar qozisi deb atagan. Mufassir ahli sunna val jamoa ulamolaridan hisoblanadi.
Uning   aqidaviy   qarashlari   qazo   va   qadar,   payg‘ambarlarning   gunohdan   pok
bo‘lishi va boshqa shu kabi masalalarda salaf ulamolarining e'tiqodiga asoslangan
edi.   Allohning   ba'zi   sifatlari   borasidagi   qarashlari   esa   ko‘proq   ash'ariy   mazhabi
mos kelgan. Fiqhiy masalalarda esa hanafiy mazhabiga amal qilgan. Ulamolarning
tarjimai   holi   haqida   kitob   yozganlar   mufassirni   hamisha   hanafiylarga   ajratilgan
bob ichida zikr qilganlar. 
27 Mufassirning   o‘zi   ham   asarida   Abu   Hanifa,   Imom   Abu   Yusuf,   Imom
Muhammaddan   (rahmatullohi   alayhim)   masalalar   naql   qilgan.   Shuni   ta'kidlab
o‘tish   lozimki,   Abdussamad   ibn   Mahmud   G‘aznaviyning   hayoti   va   shaxsiyatini
ifoda etuvchi ma'lumotlar unchalik ham ko‘p emas. Shu jumladan, uning ustozlari
va shogirdlari haqida ham manbalarda keng yoritilmagan. Bu borada izlanish olib
borgan   Saudiya   Arabistoni   “Ummul   Quro”   universiteti   tadqiqotchilari
mufassirning   quyidagi   shayxlardan   ta'lim   olganini   aniqlaganlar:   Amakisi   Shayx
Imom   Abu   Sulaymon   Dovud   ibn   Yunus   ibn   Muhammad   G‘aznaviy.   Shayx   Abu
Mansur   Muhammad   ibn   Ahmad   ibn   Muhammad   ibn   Shabib   Kog‘idiy   Balxiy.
Shayx Abu Ja'far Ahmad ibn Muhammad ibn Tolha Noshboniy. Shayx Abu Ja'far
Ahmad ibn Makkiy ibn Husayn. Otasi Shayx Abul Qosim Mahmud ibn Yunus ibn
Muhammad   G‘aznaviy.   Olimning   shogirdlari   haqida   ma'lumotlar   juda   kam.
Tadqiqotlarda   Mahmud   ibn  Abu   Hasan   ibn   Husayn   Naysoburiy   ,  olimning  o‘g‘li
Yahyo   G‘aznaviy     singari   shogirdlari   nomi   aniqlangan.   Shogirdlari   haqida
ma'lumot   kamligi   mufassir   tarjimai   holi   haqidagi   ma'lumot   kamligi   sababidandir.
Dunyo   kutubxonalarida   tafsirning   bir   nechta   qo‘lyozma   nusxalarini   uchratish
mumkin. 
Ulardan   biri   Turkiyaning   Istanbul   shahridagi   “Sulaymoniya”   kutubxonasi,
“Mehr Shoh Sulton” qismida uchta juzda raqam bilan saqlanmoqda. Keyingi nusxa
ham   Turkiyada   bo‘lib,   “Boyazid”   davlat   kutubxonasida   №562   raqam   bilan
saqlanadi.   Bir   tomlik   qo‘lyozma   nusxasida   qisman   tushib   qolgan   varaqlar   bor.
Jumladan,   202dan   219   varaqqacha   mavjud   emas.   Bu   nusxa   “Mehr   shoh   sulton”
kutubxonasidagi   nusxadan   ko‘chirilgan   bo‘lib,   Usmon   Mus'hafiga   muvofiqdir.
Imom   Buxoriy   xalqaro   ilmiy-tadqiqot   markazi   manbalar   fondida   aynan   ushbu
nusxaning elektron shakli saqlanmoqda. Nusxa 943/1537 sanada Abdul Karim ibn
Muhammad ibn Ali nomli kotib tomonidan oqqa tushirilgan. Nusxa 625 varaqdan
iborat. Har bir sahifasida 35 qator va har bir qatorda o‘rtacha 16-19 so‘z mavjud.
Kotib   asarni   nasx   yozuvida   ko‘chirgan.   Sura   nomlari   va   oyatlar   qizil   rangda
keltirilgan.   Asarning   boshqa   bir   nusxasini   ham   “Boyazid”   davlat   kutubxonasida
№552 raqam bilan uchratishingiz mumkin.
28 “Tafsirul   fuqaho   va   takzibus   sufaho”   asari   o‘ziga   xos   yo‘nalishda   ta'lif
etilgan.   Olim   tafsirda   bir   nechta   uslublardan   foydalangan.   Jumladan:“Tafsiri   bil
ma'sur” uslubi. Bu uslubda beshta yo‘nalishga asoslangan:
- Qur'onni Qur'on bilan tafsir qilish;
- Qur'onni hadis bilan tafsir qilish;
- Qur'onni sahobaning so‘zi bilan tafsir qilish;
- Qur'onni tobi'iynlar ijmo qilgan rivoyatlar bilan tafsir qilish.
- Mufassirning Qur'onni tafsir qilishda isroiliyotlarga munosabati
“Tafsiri bir ra'y” uslubi. Bu uslubga yetti xil yo‘nalishda yondashgan.
- muallifning Allohning ism va sifatlariga nisbatan nuqtai nazari;
- muallifning tafsir qilish davomida aqida masalalaridagi yondashuvi;
- muallifning tafsir qilish davomida fiqhiy masalalarga yondashuvi;
- muallifning tafsir qilish davomida balog‘at masalalariga e'tibori;
- muallifning tafsir qilish davomida lug‘at va grammatik qoidalarga e'tibori;
- muallifning tafsir qilish davomida borliq haqidagi mulohazalari;
- muallifning tafsir qilish davomida ijmo qilingan masalarga bo‘lgan e'tibori.
Mufassir   ushbu   yondashuvlari   ichida   fiqhiy   masalalarni   yoritishga   katta
e'tibor   qaratgan.   Kamdan   kam   hukm   oyatlaridagina   u   haqdagi   fiqhiy   istinbotlar
haqida   gapirmasdan   o‘tib   ketgan   xolos.   Ma'nolarni   yoritishda   ijmo   qilingan
masalalardan   ham   keng   foydalangan.   Faqihlar   fikrlaridan   ko‘p   foydalangani
kitobni   “Tafsirul   fuqaho   va   takzibus   sufaho”   deb   nomlashiga   asosiy   sabab
bo‘lganini   tadqiqotchilar   aytib   o‘tganlar.   Tafsirning   ilmiy   qiymati   beqiyosdir.
Unda oyatlar ma'nosi aniq qilib yoritilgan, shuning bilan birga ortiqchalikdan ham
saqlanilgan. Qisqa va lo‘ndalikka ko‘p e'tibor qaratilgan. Tushunishda mushkullik
kelib chiqadigan ma'nolar yoritib berilgan. Fiqhiy masalalarga keng o‘rin berilgan.
Kitob bamisoli hanafiy mazhabini bayon qiluvchi asarga aylangan. Oyatdan fiqhiy
hukm   chiqarib   olishda   ishonchli   va   kuchli   uslubdan   foydalangan.   Movarounnahr
va Xuroson yerlarida yashab o‘tgan mufassir Abdussamad ibn Mahmud G‘aznaviy
Hanafiy   qalamiga   mansub   “Tafsirul   fuqaho   va   takzibus   sufaho”   tafsiri   boy
29 tariximizning   muhim   bo‘g‘inlaridin   biridir   va   asar   tadqiq   etilib,   ilm   ahli   va
xalqimizga taqdim etishga munosib.
30 XULOSA.
Xulosa   qilib   aytganda,   G’aznaviylar   davlati   qisqa   vaqt   davomida
hukumronlik   qilgan   bo’lsa-da,   tarixda   o’zining   alohida   o’rniga   ega.Biz
G’aznaviylar   davlati   hukmron   paytidaga   e’tibor   beradigan   bo’lsak,bu   vaaqtda
Somoniylar   davlatining   yemirilishi   ham   G’aznaviylarni   davlat   sifatida
shakllanishiga   va   o’z   hududini   mustaqil   boshqarish   huquqiga   ega   bo’lganligini
ko’rishimiz   mumkin.G’aznaviylar   hukumronlik   qilgan   davri   boshqa   hukmron
davlatlarning   boshqaruvi   va   ijtimoiy-iqtisodiy   tuzilishida   o’xshashlik   tomonlari
bor.Zero   G’aznaviy   Sultonlar   o’sha   paytdagi   hukmron   davlatlar   bilan   aloqa
o’rnatilganlikini bilishimiz mumkin.
31 FOYDALANILGAN A DABIYOTLAR:  
1. Mirziyoyev   Sh.M.   “Erkin   va   farovon,   demakratik   O’zbekiston     davlatini
mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga
kirishish   tantanali   marosimiga   bag’ishlangan   Oliy   Majlis   palatalarining   qo’shma
majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston” , 2016.-56.
2. Mirziyoyev   Sh.M.   “Qonun   ustuvorligi   va   inson   manfaatlarini   ta’minlash-
yurt   taraqqiyoti   va   xalq   farovonligi   garovi   ”   mavzusidagi   O’zbekiston
Respublikasi   Konstitutiyasi   qabul   qilinganining   24   yilligiga   bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. -  T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
3. Mirziyoyev   Sh.M.   Tanqidiy   tahlil,   qat’iy   tartib   intizom   va   shaxsiy
javobgarlik   –   har   bir   rahbar   faoliyatining   kundalik   qoidasi   bo’lishi   kerak.   -     T.:
“O’zbekiston” , 2016.-102 b.
4. Mirziyoyev   Sh.M.   Buyuk   kelajagimizni   mard   va   olijanob   halqimiz   bilan
birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
5. Karimоv I. A. Bizdan оzоd va оbоd Vatan qоlsin. T.2. – T., 1996. – 379 b. 
Karimоv I. A. Vatan sajdagоh kabi muqaddasdir. T. 3. – T., 1996. – 366 b. 
Karimоv I. A. Хavfsizlik va barqarоr taraqqiyot yo`lida.  T. 6. – T., 1998. –b.
6. Karimоv   I.   A.   Хavfsizlik   va   tinchlik   uchun   kurashmоq   kеrak.   T.   10.   –   T.,
2002. – 432 b.
7. Karimоv   I.   A.   Tinchlik   va   хavfsizligimiz   o`z   kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irоdamizga bоg`liq. T. 12. – T., 2004. – 400 b.
8. Karimоv I. A. Yuksak ma’naviyat – еngilmas kuch., 2008. – 176 b.
9. Karimоv   I.   A.   Mamlakatimizni   mоdеrnizatsiya   qilish   yo`lini   izchil   davоm
ettirish – taraqqiyotimizning muhim оmilidir // POSTDA. – 2010. – 11 dеk.
10. Karimоv   I.   A.   O`zbеkistоn   Rеspublikasi   ichki   ishlar   idоralari   хоdimlariga
bayram tabrigi // POSTDA. – 2007. – 25 оkt.
11. Beruniy, Hindiston [Tanlangan asarlar], 2-j., T., 1965;
12. Abu-l-Fazl   Beyhaqi,   Istoriya   Mas uda   (1030—1041),   T.,   1962;   izd.   2,   M.,ʼ
1969; Abu Sa id Gar-d iziy, Zayn al-axbar, T., 1991;	
ʼ
13. Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971;
32 14. O zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001.ʻ
15. Abu-l-fazl   Bayxaki,   istoriya   Mas uda   (1039–1041),   T.,   1962;   2-nashri,   T.,	
ʼ
1969;
16. Beruniy, Qonuni Mas udiy (Tanlangan asarlar, 1–2-kitoblar, T., 1973; 1976;	
ʼ
17. Erol Gungur, Tarixda turkiy davlatlar, T., 2003.
33

G’AZNAVIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI.docx

Купить
  • Похожие документы

  • Yangi davrda Janubiy Afrikada Xalqaro raqobat mavzusida kurs ishi
  • Mirzo Ulugʻbeknig hayoti va faoliyati mavzusida kurs ishi
  • Zigmund Freyd psixoanalizni oʻtkazish boʻyicha maʼruzalar asari 26
  • Turizm” atamasi tushunchasi va uning shakllanish jarayoni 26
  • Tarixi Rashidiy

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha