Gavayya, pasxa, yangi zellandiya orollari aholisi tarixiy antropologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Gavayya, pasxa, yangi zellandiya orollari aholisi tarixiy antropologiyasi

Купить

GAVAYYA, PASXA, YANGI ZELLANDIYA OROLLARI AHOLISI
TARIXIY ANTROPOLOGIYASI
REJA
1. Gavayyaliklar an’anaviy xo‘jaligi
2. I jtimoiy tuzumi oila va nikoh munosabatlari.
3. Pasxa (Rapanui) oroli aholisi xo‘jaligi ijtimoiy tuzumi. Toshdan haykallar.
Yozuv.
4. Yangi Zelandiya aholisi : a n’anaviy xo‘jalik. u y—joylar , k iyimlar
5. Urug‘chilik tuzumi va oila.
6. Dinlari.

1. Polineziyaliklarni kelib chiqishi haqida uchta nazariya: 1)mahalliy 2) osiyo
3)amerikadan kirib kelganligi: I Forster, A. Gumbolut, T. Xayerdal. Uning 1947
yil solda Amerika sohilidan Guamotu oroligacha sayohati. Yevropaliklar kelguniga
qadar Tonga, Taiti, Gavayyada davlatlar mavjud bo‘lgan. Diniy tasavvurlari: Tane-
quyosh xudosi, Tu-urush ilohi, Rongo- dehqonchilik ilohi va Tangaroa- yer tva
insonlarni yaratgan xudo ekanligi. Yevropaliklar mustamlakachiligiga qarshi
Kamemoa I boshchiligida gavayaliklarning kurashi.Moddiy va madniyati.
. Gavayya orollari vulqonlardan vujudga kelgan bo‘lib ulardan eng
muhimlari:— Gavayya, Maui, Molokai, Oaxular hisoblanadi. Ahamiyatga molik
shahar — Gonolulu orollarning umumiy yer maydoni esa 17 ming km 2
.
Gavayyadagi vulqonlar sovub kolgan bo‘lsada: Mauna —Loa va Qilauea
vulqonlari hozirga qadar vaqti — vaqti bilan otilib turadi. Ajoyib gullar, xususan
orxideyaning vatani Gavayyadir. Orollarda uning ko‘plab navlari usadi. Yangi
Zelandiyada 4/5, Gavayyada 3/4 kiemdagi usimliklari endemik (faqat shu joy
uchun xos) hisoblanadi.
Polineziya suv xavzalari baliqlarga juda boy bo‘lib professor Brayanning
«Gavayyaning tabiiy tarixi» asarida 600ga yaqin baliqlar turi bo‘lib, ulardan 350
xili mahalliy bozorlarda har kuni sotilishi yozilgan. Demak go‘shtli taomlarga
talab turli baliqlar bilan to‘ldirilgan.
Xo‘jaligi . Gavayyaliklar xo‘jaligi asosi so‘g‘orish dexqonchiligi bo‘lgan.
Shlyuz va terrasalar kumagida suvni uzoq masofalarga olib borishgan. Maxsus
qonunga binoan dalalar haftasiga ikki, kurgokchilik yillarida esa bir marotaba
sug‘orilgan.
Asosiy mehnat quroli oddiy tayo q (o) shuningdek toshbolta hisoblangan.
Eng ko‘p e k iladigan ekin taro, undan tashqari yams, batat ham yetishtirilgan. Yer
barcha orollarda — alii nui oliy sarkor qo‘lida edi. Qirol yerlari alohida mulk
hisoblanib, qolgan ye
rlar moku—okruglarga bo‘lingan. Moku o‘z navbatida
axuggua — kichik yer maydonlarga bo‘linib uni nazorati kichik qabila sarkorlari
iznida edi. Axupuada ba’zida bir necha 10 ming gektar yer bo‘lgan.

Nihoyat axupua kichik yer uchastkalariga (ili) ta q simlanib yirik oilalar
(oxana) tomonidan ishlangan. Ma’lum oilada avloddan avlodga o‘tib kelayotgan
ekin maydoni «bo q uvchi» — a i na (ai —tarodan tayyorlangan taom) deb nomlansa,
yirik oilaning atamasi — oxana, oxa—taroning yonidan o‘sib chiqkan bachkisiga
qiyoslab atalgan. Gavayya yirik oilalari yerlari bir nechta uchastkadan iborat bo‘lib
bir qismi tog‘da, boshqasi dengiz qi r g‘ o g‘ ida bo‘lishi hollari ham uchragan. Bu esa
q abilalar orasida maxsulot almashinuvi keng rivojlanishiga asos bo‘lgan.
Gavayya jamiyatining asosiy birligi ijtimoiy iqtisodiy hayot markazi yirik
oila —oxana edi. Oila a’zolari birgalikda uy q urish, baliq ovlash, t o‘ ylarni
nishonlash, soli q t o‘ lash va x.k.larni amalga oshirganlar.
Gavayyaliklar qishloqlarda emas, balki ko‘p sonli bo‘lmagan ovullarda
yashashgan. Uylari to‘g‘ri burcha k li, tomi ikki tomonlama qilib yopilgan.
Sarkorlar uylari esa ko‘p xonali, tevaragi ayvonlar bilan o‘ralgan bo‘lib, ularda
kreslo, lavadan silliklab yasalgan oynalari bo‘lgan. Gavayyaliklar idishlari esa
yog‘ochdan yasalgan.
Aholi kiyimlari tapadan qilinib: erka k larda belbog‘cha (malo), ayollarda
k o‘ kragidan tizzasigacha gazmol bo‘lagi yopib turgan (pau), bosh va oyo q kiyimi
deyarli bo‘lmagan.
Ijtimoiy t u zum. Gavayyaliklar jamiyati 4 toifaga bo‘lingan. Aliyalar —
qirol, uning oilasi, yirik qabila sarkorlari, katta yer egalari; makaainaa—eng katta
toifa urta yer egalari, erkin kishilar va hunarmandlar kirishea; kauva—to‘rtinchi
toifada qullar bo‘lishgan va ularning soni urushlarda tulatib turilgan. Toifaga
oidlik, merosiy bo‘lib kasta tuzumidagi singari ular orasida nikoh ta’qiqlangan.
X VIII asr oxirida Gavayi oroli qiroli qo‘shni orollarni istilo qilib o‘zining
hokimiyatini urnatadi. Gavayi h ukmdoriga nisbatan qirol degan atamani ishlatish
xato emas, sababi u mamlakatdagi yerlardan olingan barcha oziqlar shuningdek
dengizdan ovlangan barcha maxsulotlar egasi hisoblangan. Q abila sarkori vafot
et s a qirol uning yerini o‘z mulkiga aylantirishi yoki boshqa kishiga in’om etish
huquqiga ega bo‘lgan. Qirol hokimiyati otadan qizi yoki o‘tliga meros bo‘lib o‘tish
tartibi sha k llangan.

Qirolning barcha qarindoshlari katga lavozimlarni
egallagan. Uning bopgkaruvi sarkorlar bilan bamaslaxat olib
borilgan. Q irolning xotinlari ko‘p bo‘lib ular hatto uy
yumushlarini ham bajarishmagan.
Qirol shaxsi muqaddaslashtirilgan, u vafot etganda ko‘plab odamlar
qurbon qilingan. Dafn marosimi esa uzoq davom ettan. Janazaning dastlabki ikki
kunida ikki kishi qurbonlik qilingan. So‘ng mayitga kimmatbaxo kiyimlarni
kiydirib maxsus qurilgan uychaga qo‘yishgan. Bu uyni kurish davomida yana ikki
kishi uldirilgan. Qirol tanasi chirib bo‘lishiga yana ikki kishini qurbonlik qilishib
hukmdor suyaklarini maxsus qurilgan marayga o‘tkazilgan. U yerda esa yana to‘rt
kishi o‘ldirilgan.
Qirol hokimiyati merosiy bo‘lsada taxtdagi kishidan jasurlik, matonat,
qurolni yaxshi ishlata bilish talab qilingan. XVIII asr oxirida xukmdorlik qilgan
Kamemea I (Kamehamexa) bu borada o‘zining epchilligi, jasorati bilan nom
qozongan.
Aholi qirolga to‘laydigan soliqlari: qayiq, tapa, tur, cho‘chqa, it, sabzavotlar
va mevalar bilan olingan.
Oila va nikoh. L.Morgan tomonidan — punalua: nikoh munosabatlarini
anglatuvchi atama sifatida tasvirlanadi. Gavayya tilida punalua «yaqin dust, urtok»
ma’nosini anglatadi. L.Morgan uni guruhiy nikoh bosqichi sifatida baholagan edi.
Keyingi tadqiqotlar punaluani keng tarqalgan nikoh turi emas, zodagonlar toifasida
saqlanib kolgan guruhiy nikoh sar q iti ekanligi aniqlangan. Nikohning asosiy turi
esa Polineziyaning boshqa joylaridagi kabi juft oilalarning sha k llanishi, monogam
oilaga o‘tilishi bo‘lgan.
Gavayyada ham aka — singillar orasidagi nikoh ta’qiqlangan. Lekin
geneologik va diniy tasavvurlar bilan bog‘liq; xukmdorlar, zodagonlar oilalarida
bunday nikoh turi ham mavjud bo‘lgan.
Gavayya orollarini mustamlaka qilish uchun XIX asr davomida yirik
davlatlar orasida qator urunishlar bo‘ladi. Ularda AKSh golib chiqib 1898 yili
Ispaniya bilan urushda muvaffakiyatidan so‘ng Gavayya orollarini anneksiya

qiladi. 1900 yilda Gavayyaga «AKSh yerlari» sta tus i berilsa, 1951 yildan u
AKShning shtati hisoblanadi.
Pasxa (Rapanui) oroli aholisi xo‘jaligi ijtimoiy tuzumi. Toshdan
haykallar. Yozuv .
Pasxa (Rapanui) oroli polineziyaliklar yashaydigan sharqiy hududlarning
eng uzoq chekkasida joylashgan. Bugungi kunda unda
30 ming. polineziyaliklar va bir necha o‘ n chililiklar yashaydi. Poytaxti —
Xanga Roa. Orolni 1722 yili golland admirali Roggeven xristianlarning bayrami
pasxaning birinchi kunida kashf qilgan. Uchburchak k o‘ rinishidagi orol maydoni
—118 km 2
, bo‘lib J.Kukning ta’biri bilan aytganda yevropaliklarga shu
arzimagan bir parcha yerni «kim kashf qilganini aniqlash uchun talashish
yarashmaydi...». Pasxada o q ar suv yo‘q, qadimda yomg‘ir suvlarini to‘plash uchun
aholi q azigan sun’iy suv xavzalari saqlanib kolgan. O‘simlik va hayvonot dunyosi
unchalik boy emas.
Ko‘pchilik olimlarning fikricha Pasxaga aholi VIII — IX a s rlarda Markiz
orollaridan kelib kolgan. Roggeven birinchi bo‘lib «Tinch okeani siri», baxaybat
tosh haykallar haqida ma’lumot qoldirgan: uning yozishicha aholi bu baxaybat
haykallarga e’ti q od qilgan. Pasxaga ikkinchi sayo h at ispaniyalik F.Gonsales
tomonidan 1770 yili, so‘ng ingliz J.Kuk tomonidan 1774 yili qilinadi. Kukning
yozishicha orolda o‘ rmonlar bo‘lmaganidan yog‘och juda kadrlangan. U aholi
ishlov bergan yer maydonlarida batat, qovoq, banan, shakar — kamishlar o‘sib
to‘rganini yozadi. Kukning hamroxi G.Foster orol aholisini 900 kishi atrofida
bo‘lgan deb yozgan. Aslida pas’haliklar usha paytda 3 — 4 ming kishi bo‘lishgan.
Orolliklar o‘t— o‘ lanlardan yasalgan chaylalarda yashaganlar. Kukning
ma’lumoticha Pasxada tosh binolar ham bo‘lib u bunday inshootlar kirmaganini
yozadi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Pasxa oroli aholisi q ir i b yuboriladi. Perulik
q aroqchilar yuzlab kishilarni ishlatish uchun janubiy Amerika qonlariga olib
ketishadi. Yurtiga qayiqda kaytishida ulardan yuzga yaqini chechak kasalligiga

mubtalo bo‘lib, 85 tasi vafot etadi, kolganlari keltirgan yukumli kasallik orolga
tarqalib tub aholining deyarli barchasi qirilib bitadi.
1888 yili Pasxa Chiliga qo‘ shib olinadi. XIX asrning o‘ rtalarida orolda
150ga yaqin tub aholi va k illari yashagan. Lekin mahalliy aholi an’anaviy
madaniyati bo‘tunlay yo‘qolib bitgan. Pasxaga shuxrat keltirgan narsa esa unda
ulkan toshlardan yasalgan haykallardir. Okeaniyadagi yagona hozirga qadar
uqilmagan yozuv namunalari ham Pasxadan chiqkan. XX asr davomida Pasxa har
tomonlama o‘rganilib u haqida ko‘plab asarlar bitilgan. Jumladan: Alfred, Metro
«Pasxa antropologiyasi» asarida ko‘plab afsonaviy fikrlardan chetlab, orol aholisi
madaniyatini sinchiqlab o‘rganib, uning Polineziya aholisi madaniyatining bir
qismi ekanligini tasdiqlab beradi. Metroning qarashlarini Te Rangi Xiroa ham
tasdiqlaydi. Pas’haliklarda xo‘jalik asosi dexqonchilik va baliqchilik edi.
Dexqonchilikdagi asosiy mehnat quroli, zalvorli uchli tayoq akaue yordamida
yerni yumshatib; ikkinchi xili — oka yordamida ur ug‘ kadashgan. Pas’haliklar
xo‘jalik hayotida baliqchilik va suv o‘tlarini yig‘ish ham o‘z o‘rniga eta. Erka k lar
baliqni suyak, toshdan yasalgan sanchki va turlar yordamida, ayollar hamda bolalar
esa qirg‘oqlarda chig‘anoqlar, kiskichbakalar, langustlar, suv o‘tlarini terishgan.
Yangi Zelandiya aholisiniki kabi pas x aliklar taomlari asosini batat
(kumara) tashkil qiladi. T u proq unumli bo‘lmaganidan yams va taro kam
e k ilgan. Pasxada kakoe palmasi, non daraxti va boshqa mevali daraxtlar esa
o‘ smaydi. Hayvonot olami va k illaridan faqat tovuq bo‘lgan x olos. Mahalliy
aholining go‘shtga talabini qisman kalamushlar t o‘ ldirgan. Aholi yovvoyi qushlar
tuxumini terish bilan ham shug‘ullangan. Polineziyaliklar kabi pas’haliklar
taomlarini yer o‘choqlarida tayyorlashgan.
Qadimda aholi yarim yert o‘ lalarda, g‘orlarda yashagan. Lekin ko‘pincha
tuntarilgan qayiqka o‘xshash k o‘ rinishdagi uzun uylar (uzunligi 110m.) qadar
qurib, ularda yashashgan. Uyning tomini pahol yoki yaproqlar bilan yopishgan. Uy
oldidagi maydonga ba’zida tosh yotqizilgan. O‘ rmonlar bo‘lmaganidan qayiqlari
kalta taxtalardan yasalib, hatto eshkakni yi g‘ ma ikki bo‘lak taxtadan qilishgan.
Ularning qayiqlarida ham polineziyaliklarniki kabi balansiri bo‘lgan.

Orolliklar tapa tayyorlash san’atini o‘zlashtirib kiyimlari peshband,
ayollarda, ba’zida erka k lar ham plash, (yopinchiq) kiyishgan. Erka k larning
boshida diadema sha k lidagi patlar bilan bezatilgan bog‘ich, ayollar poholdan
t o‘ qilgan uchi chunkirli shlyapa ( q alpo q ) kiyishgan.
Qulo q larining ostini teshib,ba’zida kesib turli zeb — ziynatlar ,
chig‘anoqlar ,oq patlar.yog‘och yoki chig‘anoqdan yasalgan ziraqlarni takishtan.
Erkaqlar tulik, ayollar esa qisman tatuirovka qilishgan, tanalarini qizil va oq
b o‘yoqlar bilan b o‘ yab bezanishgan.
Okeaniyaliklarniki kabi qurollari nayza , turli uzunlikdagi gurzilar (palitsa),
eng ko‘p q o‘ llaniladigani esa oddiy toshlar bo‘lgan. Tosh ulo q tirishda pas’haliklar
yuksak ma h oratga erishganlar.
Yevropaliklar Pasxa oroliga kelganda unda urug‘chilik tuzumi inqirozga yuz
to‘tgan payt edi. Rapanuiliklar xo‘jalik ijtimoiy tuzumi asosi yirik oila (ivi) yoki
paenga deb nomlangan. Yirik oilalar umumiy uyda yashab , ye rga birgalikda egalik
qilishgan va unda yams ,taro, banan, shakarkamish, batat yetishtirgan. Ularning
urush xavfi bo‘lganda yashirinadigan gorlari, baliq ushlash uchun uchastkalari ham
bor edi.
Folklor yodgorliklarining guvohlik berishicha rapanuiliklar nikoh
juftliklari ma’lum darajada mustaqil bo‘lib: ekin maydoni, tovu q xona, qayiq va
x.k.larga ega bo‘lgan. Jamoa mehnatidan esa katga kemalar bayram o‘tkazish
uchun tosh poydevorli katta uylar — hare paenga, moai yirik tosh
haykallarni o‘rnatishda foydalanishgan. O‘zaro yaqin joylashgan bir necha yirik
oilalar maxani tashkil etgan.
Pasxada o‘nta qabila (matalar) yashab ular o‘zining ijtimoiy ahamiyati
jihatdan teng bo‘lmagan. Afsonaviy Xotu Matua avlodi hisoblangan mata miru
ayniqsa katta huquqka va alohida ahamiyatga ega edi.
Orolning oliy xukmdori ariki xenua yoki ariki mau deb nomlanib u
mirulardan bo‘lgan. Mulkiy tabakalanish natijasida mata doirasida 3 ijtimoiy
guruh: ariki —zodagonlar, erkin jamoachilar — xurumanu va qaram jamoachilar
(xizmatchi va qullar) kio shakllangan.

Urug‘chilik jamoasining inqirozi esa Polineziyaning boshqa orollari kabi
Pasxada ham mulkiy tabaqalanish va ilk davlatchilik asoslarini vujudga kelishiga
zamin tayyorladi.
Urug‘chilik tashkilotining inqirozi Pasxada urug‘ va urug‘ ekzogamiyasi
yo‘qolib, o‘rnida qon — qardoshlik ekzogamiyasini vujudga keltirdi.
S.Englertning yozishicha yirik oilalar birlashib tumuni tashkil etgan, nikoh
munosabatlari esa oilalar orasida ta’qiqlanib tumular orasida ruhsat berilgan.
Qiyosiy ma’lumotlar rapanuylar qarindoshlik atamalarini Markaziy
Polineziyadagi (Kuk, Taiti, Tuamotu orollari) aholisinikiga o‘xshashligini
tasdiqlaydi. Rapanuyliklarda: bobo, buvi, ularning singillari, ukalari, avlodlari
to‘puna deb nomlanadi. Atamaning o‘zagi to‘pu —polineziyaliklar tilida «usish»
va «puni» —bo‘lok ma’nosini anglatadi.
Xususan bu atama tongaliklarda «to‘puanga» (ajdodlar); Niueliklarda
«to‘puna» (bobo, buvi, ajdodlar); tikopianliklarda «to‘puna tangata» (bobo);
Gavayyaliklarda «rupuna» (ajdodlar) va h .k.sifatida ishlatiladi.

Asosiy adabiyotlar
1. Hawaiki, Ancestral Polynesia An Essay in Historical Anthropology . Published in
the United States of America by Cambridge University Press, New York . 2001 .
2. Barbara A. West . Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania Copyright ©
2009 .
E lektron manbalar
www. mirknig.com
www.etnology. com

Gavayya, pasxa, yangi zellandiya orollari aholisi tarixiy antropologiyasi

Купить