Gelbert Spensor fan tarixida - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Gelbert Spensor fan tarixida

Купить

Mavzu:Gelbert Spensor fan tarixida.
Reja:
1.Gelber Spensor hayoti va faoliyati.
2.Gelbert Spensor pozitivistik falsafasi.
3. Gelbert Spensorning asarlari va nazariy qarashlari.

Gerbert Spenser (1820-1903) 1820 yil 27 aprelda Angliyaning Darbi
shahrida о ‘qituvchi oilasida tuG‘iladi. Yoshligidanoq u Londonning Birmingem
temir y о ‘l qurilishida injener lavozimida ishlaydi. 1846 yilda Gerbert Spenser
injenerlik faoliyatini tashlab, «Ekonomist» jurnali xodimi b о ‘lib ishlaydi,
yozuvchilikdan topgan daromadiga yashaydi. Gerbert Spenserning evolyusion
g‘oyalari XIX asrning 30-yillarida shakllanadi. Spenserning yirik asari «Sotsial
statika» 1850 yilda nashrdan chiqarildi. Bu asarda Spenser organik rivojlanishni
ijtimoiy taraqqiyotga tadbiq qiladi. Taraqqiyotni «mukammal baxtga intilish ilohiy
g‘oyasi» sifatida talqin qiladi. Bunday talqindan keyinchalik voz kechib,
taraqqiyotning mexanistik talqiniga о ‘tadi. О ‘zining «Rivojlanish gipotezasi»
nomli maqolasida Spenser barcha tirik jonzotlarni tabiiy y о ‘l bilan kelib chiqishini
qat’iy ta’kidlamasa ham, ularni ilohiy kuch tomonidan yaratilishi g‘oyasini shubha
ostiga oladi. Tabiatni ilohiy yaratilishi fikrini olim sifatida tan olmadi.
Jamiyat taraqqiyotiga nisbatan Spenser mashhur biolog Beromning tabiatdagi
barcha jonzotlarni bir turdan har xil turlar kelib chiqishi haqidagi g‘oyasiga
tayanadi. Tabiatdagi barcha narsalarning asosida qandaydir bir sirli kuch
yashiringanini tan oladi. Bu kuchni fan orqali bilib b о ‘lmasligini ta’kidlaydi.
Shunday qilib, Spenser tabiat va jamiyatni tushunishda ruhiy jarayonlarni va ruhiy
kuchni tan olmadi. Ruhiyat о ‘rniga maxsus fanlarga xos b о ‘lgan biologik va
mexanistik kuchni kiritdi. Bu kuch asosida yotgan ilohiylikni bilib b о ‘lmaydigan
sir deb e’lon qildi.
1860 yilda Spenserning «Sintetik falsafa» nomli 10 jilddan iborat asari nashrdan
chiqadi. 1862 yilda uning «Boshlang‘ich asoslar» nomli asarida biologik,
psixologik, axloqiy qarashlari berilgan. Undan tashqari, Spenserning «Aqliy,
axloqiy, jismoniy tarbiya» nomli asari ham bor. 3 jildlik «Tajribalar» asari ham
nashrdan chiqqan. G.Spenser 1903 yilda vafot etadi. Bilish muammosi. Spenser
о ‘zining «Asosiy boshlang‘ichlar» nomli asarida bilish t о ‘G‘risidagi fikrlarini
ilgari suradi. Bu asarning «Bilib b о ‘lmaydigan» nomli b о ‘limida olamni bilib
b о ‘lmasligini ta’kidlaydi. Olamning kelib chiqishi, rivojlanishi va qanday kuch
tomonidan yaratilganligi masalalari dinda ham, fanda ham о ‘z yechimini topa
olmadi.
Bu savollarda, Spenser fikricha, inson tafakkuri anglamaydigan fikrlar yotadi.
Diniy ta’limotni olamning xudo tomonidan y о ‘qdan bor qilinganligi haqidagi
g‘oyasi, Spenser uchun quruq safsatadir. Panteizm ta’limotidagi olamning
cheksizligi va doimiy rivojlanishda ekanligi haqidagi fikrlar olim uchun fan
tomonidan isbotlangan dalillardir.

Shunday qilib, Spenser ham din, ham fan tomonidan olamning asosida yotgan
kuchni bilib b о ‘lmaydi, degan xulosaga keladi. Shuningdek, Spenser makon va
zamon, harakat, b о ‘linuvchanlik, ong tushunchalari ziddiyatlarga t о ‘la ekanligini
ham asoslab beradi. Ichki ziddiyati bor narsa haqida biz «ha» ham, «y о ‘q» ham
deya olmaymiz. Spenser shunday metafizik, agnostik xulosaga keldi.
Spenser ham fanlarning tasnifini beradi. U Kontning fanlar tasnifini bir oz
о ‘zgartirib, kengaytirib beradi. Spenser fanlarni uch turga b о ‘ladi: 1) mavhum
fanlar: matematika, mantiq; 2) mavhum-aniq fanlar: mexanika, fizika, ximiya; 3)
aniq fanlar: astronomiya, geologiya, biologiya, psixologiya, sotsiologiyaga b о ‘ladi.
Spenser makon va zamonni mavhum kuchning k о ‘rinishi deb hisoblaydi. Makon,
zamon va mavhum kuchlar birgalikda materiyani tashkil qiladi.
«Materiya ziddiyatga t о ‘la b о ‘lganligi uchun fan nuqtai-nazaridan aniq va mutlaq
ma’lumotga ega b о ‘la olmaymiz. Biz materiya haqida faqat nisbiy bilimga
egamiz», - deydi Spenser.
Makon va zamon, Spenser fikricha, nisbiy reallikdir, uning mavjudligi boshqa bir
mutlaq, mavhum reallikning borligidan dalolat beradi. narsalar makon va zamonda
mavjuddirlar. Makon narsalarning bir-biriga nisbatan joylashishi, zamon esa
narsalarni birin-ketin sodir b о ‘lishidir.
Spenser biz his qilgan olamdan tashqari, his-tuyg‘ularimizdan tashqaridagi
obyektiv olam ham mavjud, deydi, Spenser «Psixologiya asoslari» asarida Berkli,
Yumning qarashlarini tanqid qiladi. Berklining «Gilos va Filonus о ‘rtasidagi
suhbat» asarini tanqidiy о ‘rganib, Gilosning Filonusga bergan javoblariga
yangicha ma’no kiritadi.
Agar Berklida Gilos va Filonus о ‘rtasidagi suhbat butun borliqni inson his-
tuyG‘ularining yig‘indisi, degan fikrga olib kelsa, Spenser talqinida bu suhbat
boshqacha hal qilinadi, ya’ni moddiy olamni obyektiv mavjud ekanligini
k о ‘rsatadi.
Spenser fikrlar bizning ongimizga moddiy olam ta’sir qilganligi uchun paydo
b о ‘ladi, moddiy olamning inson organizmiga bir xildagi ta’sir qilishi bir xildagi
fikrlar oqimini yuzaga keltiradi, deydi. Spenserning bu fikri materialistlarning fikr
va sezgilarning in’ikos sifatidagi tasavvuriga о ‘xshaydi, ya’ni bilishda in’ikos
nazariyasini rad etmaydi. Umuman olganda, Spenserning falsafiy dunyoqarashiga
XIX asrda tabiiy fanlarning rivojlanishi katta ta’sir k о ‘rsatadi.
Spenser konsepsiyasining xarakterli xususiyati shundan iboratki, uning fikricha,
evolyusiyaning « о ‘z chegarasi b о ‘lib, u bundan oshib о ‘tolmaydi». Bu chegara
tizimlarning tengligidan yoki evolyusionlashgan tartibdan iborat b о ‘lib, qachonki

qarshilik k о ‘rsatuvchi barcha kuchlar tenglashganda vujudga keladi. Spenserning
о ‘zi quyidagicha misol keltiradi: jamiyatdagi konservativ va progressiv kuchlarni
tenglashtirish zarurati uni о ‘rganishning ijtimoiy ma’nosini yaqqol k о ‘rsatib
beradi. Biroq Spenser tenglikni mutloq deb hisoblamaydi. Spenser fikricha,
tenglikni о ‘rnatish bilan о ‘zgarishlar jarayoni tugamaydi, ertami yoki kechmi yana
tenglik holatiga intilish boshlanadi. Muvozanat saqlovchi muntazam harakatdagi
tartib odatda tashqi kuchlar tufayli yuzaga keladi, biroq qachonki о ‘rnatilgan
muvozanat eski tizim о ‘rnini bosa olsa, shundagina kerakli natijani bera oladi.
Lekin vujudga kelgan holatni alohida tizim y о ‘nalishidagi, qaytarilmaydigan holat
deb hisoblab b о ‘lmaydi, chunki u boshqalardan farq qilmaydi. «Harakatlar soni va
materiya soni bilan doimiy tengligi» dan kelib chiqib, tortish va itarish kuchining
sur’ati doimiy ekanligini tan olish mumkin: «Evolyusiya va tugallanish davrlari
о ‘zaro almashinib turadi. О ‘tmishda bir qator shunday evolyusiyalar mavjud
b о ‘lib, ular hozirgivaqtdagi evolyusiyaning ayni hisoblangan va kelajakda ham
xuddi shunga о ‘xshash evolyusiyaning qaytarilishini kutish mumkin, ular ham
о ‘ziga xos tarzda va hamisha о ‘zining turli xildagi konkret tomonlari b о ‘yicha
tantana qilishi mumkin, degan xulosaga kelib chiqadi».
Shunday qilib, Spenser aylanishning qadimgi qoidasiga qaytadi. Bu qoida hamisha
u yoki bu tashqi о ‘zgarish bilan falsafa tarixiga kirib kelgan.
Spenser tomonidan umumiy shaklda ishlab chiqilgan evolyusiya g‘oyasi biologiya,
psixologiya, sotsiologiya va axloqda q о ‘llanilmoqda. Biologiya qonunni
о ‘rganuvchi, k о ‘rsatilgan barcha sohalar ichida asosiy fan hisoblanadi.
Spenserning farazi b о ‘yicha, hayotning barcha murakkab oliy darajadagi ruhiy va
ijtimoiy jarayonlari oxir oqibatda biologik qonunlar bilan yakunlanadi. U shunday
о ‘ziga xos mexanik biomorfizm k о ‘rinishida о ‘tadi.
Spenser ta’limotining о ‘ziga xosligi, bizningcha, XIX asrning 40-yillaridagi
biologiya fani erishgan katta yutuqlar bilan ifodalanadi. Haqiqatdan ham, 1838
yilda G.Shleyden о ‘simlik hujayrasini kashf etdi (R.Guk ushbuni Shleydendan 200
yil oldin kashf etgan b о ‘lsa ham, bu kashfiyot « О ‘z davri sharoiti sababli yuzaga
chiqmay qolib ketgan»), 1839 yilda T.Shvann hayvonlar hujayralarining о ‘ziga
xosligini asoslab berdi, 1843 yilda A.Kelikker tuxumdan xuddi hujayradagidek
katta hayvonlarning barcha a’zolari rivojlanib chiqishini k о ‘rsatib berdi. Agar
о ‘sha vaqtdagi siyosiy iqtisodda mehnat taqsimotining rivojlanish g‘oyasi keng
tarqalganini hisobga olinsa, (1827 yilda Mili Edvarde buning isboti sifatida hayvon
tanasi moddalarining turli-tumanligidan foydalanib, ushbu biologik jarayonda
mehnat taqsimotining umumiy qonunini nazarda tutgan) Spenserning biologizmi
yetarli darajada tushunarli b о ‘ladi.

Spenserning fikricha, hayot bu «ichki munosabatlarning tashqi munosabatlarga
tinmay moslashishidan iborat». Spenserning biologiya va psixologiya sohasidagi
ishlari о ‘sha davrdagi fikr va kuzatishlar uchun о ‘ziga xos ahamiyatga ega b о ‘ldi.
Spenser tabiiy tanlash haqidagi CH.Darvin ta’limotining о ‘zigina organizm
rivojlanishining barcha muammolarini hal qila olmasligini bilsa ham, lekin uni
q о ‘llab-quvvatlaydi. Spenser G‘oyalarining eng muhimlaridan biri –
individuumning shakllanishi sekin-asta barcha t о ‘plangan tajriba asosida
aniqlanadi, degan fikrdir.
Spenser sotsiologiyasining mohiyati – bu jamiyatning hayot jarayoniga
moslashuvi, jamiyatning tirik organizm kabi tabiiy y о ‘l bilan vujudga kelishi va
rivojlanishidan iborat. Bundan shunday muhim xulosa kelib chiqadi: jamiyat va
uning institutlarini har qanday sun’iy tashkil etishga urinishi yoki jamiyatni sun’iy
y о ‘l bilan qayta qurilish - bu amalga oshmaydigan ish; Spenser «jamiyat о ‘zicha
rivojlanadi, lekin u sun’iy asar emas», «konstitusiyalar yaratilmaydi, о ‘zi yetishib
chiqadi» kabi fikrlarni keltiradi va muntazam takrorlaydi.
Spenser tarixda buyuk kishilarning hal etuvchi roli haqidagi fikrni butunlay inkor
qiladi. Hatto monax ham о ‘zi boshqarayotgan jamiyatni о ‘zgartirishga ojizlik
qiladi. «U vaqtincha buzishi, boshqarishning tabiiy jarayonini tutib turishi yoki
unga yordam berishi mumkin, biroq umumiy jarayon harakati ustidan hukmronlik
qila olmaydi». Buyuk kishilar jamiyat taqdirini belgilamaydilar, balki ular ham
«buyuk kishilar kabi ushbu jamiyat mohiyatining mahsulidirlar». Spenser fikricha,
jamiyat strukturasi va uning siyosiy shakllari, jamiyat hayoti xususiyatlari va xalq
xarakteri bilan yoki aniqroq qilib vytganda, uni tashkil etuvchi individuumlar bilan
belgilanadi: «...Xalq xarakteri – bu birinchi boshlang‘ich siyosiy shakl manbaidir».
U о ‘z navbatida ushbu xalqning atrof-muhitdagi shart-sharoit bilan о ‘zaro
munosabati jarayonida vujudga keladi, о ‘zgaradi va yashash uchun kurashishga,
yaxshiroq bir tarzda moslashishga qaratilgan kuch bilan ifodalanadi.
Shunday qilib, Spenser sotsiologiyasining asosi о ‘zining nazariy mazmuni
b о ‘yicha ziddiyatlidir. Bir tomondan, Spenser jamiyat rivojlanishini tabiiy sababiy
bog‘lanish jarayoni sifatida k о ‘rib chiqishga harakat qilib, tarixni buyuk shaxslar
hal qilishi haqidagi fikrga qarshi chiqadi, sotsial о ‘zgarishlarning hal qiluvchi
omilini ayrim shaxslar ixtiyori va faoliyatidan emas, balki mamlakatning barcha
odamlari harakatidan qidirish kerakligini tan oladi. Bunday xulosalar Spenserning
ilmiy an’analar izidan borganidan dalolat beradi. Yuqorida bayon qilingan
qarashlarning о ‘zi shunday xulosaga kelishga asos b о ‘la oladiki, jamiyatning
sinflarga b о ‘linishi va ekspluatatsiya qiluvchi sinflar soni xalq xususiyatidan kelib
chiqadi va t о ‘liq bunga javobberadi. U ta’kidlaydiki, «vassallar tomonidan sadoqat
ruhi b о ‘lmaganida, feodal tizimi hech qachon mavjud b о ‘lmas edi». Spenserning

ijtimoiy hayotni biologik iboralar asosida tushuntirib, ijtimoiy rivojlanishni haqiqiy
qonunchilik nuqtai-nazaridan tahlil qilinishini chetlab о ‘tishga urinishi ilmiy
munosabatda samarasiz b о ‘lib hisoblanadi.
Sotsiologiyada «yashash uchun kurash» tamoyilining keng tarqalishi yangi
sotsiologik oqim uchun zamin tayyorlaydi. Bu «darvinizm sotsiologiyasi» deb
nomlanadi va sinfiy notenglikni yoqlash uchun xizmat qiladi. Spenser
sotsiologiyasining oshkora apologetik xarakteri organizmning funksiyalari hamda
ijtimoiy guruhlar va tashkilotlararo о ‘zaro о ‘xshashlikni о ‘rnatishga b о ‘lgan
harakatini namoyon etadi. Masalan, boshlang‘ich shilliqlik va suyuqlikning
rivojlanishi orasida shunday о ‘xshashlik borki, buning natijasida oziqlantiruvchi
apparat va organizmning asab-muskul va suyak tizimi shakllanadi va bu jamiyatda
s о ‘zlashuv va hayot uchun zarur muloqotni ta’minlash uchun hizmat qiladi.
Spenser shunday deydi: «qonli yuklama pulga borib» bu «sotsial organizmning
turli qismlari о ‘zi uchun zarur oziq-ovqat uchun kurashadi va uni о ‘z faoliyatining
k о ‘p yoki kamligiga qarab k о ‘p yoki kam miqdorda oladi». Bu mulohazalar
zarracha ilmiy qadrga ega emas va ular faqat mavjud b о ‘lgan jamiyat va uning
barcha institutlarini oqlash, abadiylashtirish uchun xizmat qiladi.
Fan taraqqiyoti haqidagi tarixiy tadqiqotiarda o ‘ziga xos
iz qoldirgan yana ikki oqim XX asming 30-yilIarida paydo
b o ‘Idi. 1931-yiIdagi ja h o n faylasuflarining Londonda
o ‘tkaziIgan kongressida B.M.Gassen Nyuton mexanikasining
ljtimoiy-iqtisodiy ildizlari haqida ma’ruza qiladi. Bu ma’ruza
kongress ishtirokchiiarida katta taassurot qoldiradi va u fan
tarixi bilan shug‘ullanuvchi ingliz faylasuflarini ikki guruhga
boMadi. G ‘arb fani tarixida paydo bo‘lgan bu yo'nalishlar ekstemalizm
va internalizmdir.
Ingliz fizik va fanshunos olimi J.Bemal (1901 — 1971)
≪ Fanning ijtimoiy funksiyalari ≫ , ≪ Fan va jamiyat ≫ , ≪ Jamiyat
tarixida fan ≫ kabi maqolalarini nashr qiladi va ekstemalizmga
asos soladi. Ekstemalizm fan taraqqiyotiga ijtimoiy-iqtisodiy
0‘zgarishlar ta ’sir ko‘rsatadi, deb hisoblaydilar.
Fan tarixi haqidagi ekstemalizm konsepsiyasi ba’zi

fanshunos olimlar orasida norozilikni uyg‘otadi va unga
qarama-qarshi interaalizm shakllanadi. Intemalizm vakillari
A.Koyre, Dj.Prayz, R.Xoll, Dj.Rendell, Dj.Agassi va boshqalar
fikricha, fan ijtimoiy voqeiikdagi tashqi ta ’sir vositasida
emas, balki o‘zining ichki evolyutsiyasi, tafakkur uslubining
ijodiy salohiyati natijasida rivojlanadi.
Ekstemalizm va internalizm yo‘nalishi namoyondalari
uchun umumiy bo‘lgan fikrga ko‘ra, fan o ‘rta asrlardan
Yangi davrga o‘tish jarayonidagi madaniyat tarixidagi olamshumul
voqeadir. Pozitivizmning fan haqidagi fikrlariga qarshi
o‘laroq, ular ilmiy metod insonda obyektiv voqelikni
idrok qilishning tabiiy vositasi emas, balki har xil omillar
ta’sirida shakllanishini ta ’kidlaydilar, biroq bu omillami ular
turlicha tushunadilar. Masalan, ekstemalizm vakillari E.Silzel
va Dj.Nidam bu omillarni kapitalizm paydo bo'Iishi hamda
shakllanishi davrida hunarmandlaming yuqori tabaqalari va
universitet olimlari faoliyati o‘rtasidagi ijtimoiy to ‘siqni bartaraf
etish bilan bog‘liq, deb hisoblaydilar. R. Merton ilmiy
metodning alohida jihatlari ratsionalizm va empirizmni Protestant
etikasi ta ’sirida shakllangan, deb hisoblaydi. Fransuz
faylasufi, internalist AKoyre (1892—1964) tafakkur uslubini
tubdan qayta qurish fan paydo bo‘lishining omili, deb
hisoblaydi. Bu qayta qurishni u iyerarxik tartibli dunyo sifatidagi
Kosmos haqidagi antik tasawurlaming parchalanishida
ko‘radi. U kosmos g‘oyasi barcha narsalar aynan bitta reallik
darajasiga tegishli bo‘lgan noaniq va cheksiz Universum
(umumiylik) g‘oyasi bilan almashinadi deb hisoblaydi.

AKoyre fikricha Kosmos haqidagi bunday antik tavvurlaming parchalanishi inson
aqlida yuz bergan buyuk ilmiy
revolyutsiyadir. Fan taraqqiyotiga ta'sir qiluvchi keyingi omil
sifatida olim borliqning geometrizatsiyasini tushunadi, ya’ni
Galileygacha bo‘lgan davr fizikasidagi borliqni Evklid geometriyasidagi
gomogen borliq bilan almashtiradi. Uning fikricha,
kuzatish va eksperiment emas, (zero ularning fan taraqqiyotidagi
ahamiyatini inkor qilmasada), balki aynan
maxsus fan tilining yaratilishi eksperimentlar uchun zaruriy
sharoit hisoblanadi (u uchun bu til matematika, xususan, geometriyadir).
Koyre, fan shakllanishi davrigacha boMgan
ilmiy fikrni uch davrga bo‘Iish mumkin, deb izohlaydi. Ular
quyidagilar:
1) Aristotel fizikasi;
2) XV asrgacha shakllangan fizika;
3) Galileyning matematik fizikasi.
Eksternalist, avstriyalik olim E.Silzel (1891—1944) inson
tafakkuri bir chiziqli emas, balki turli yo‘nalishlarda taraqqiy
etgan bo‘lib, fanning paydo bo‘lishi uning bir irmog‘idir, deb
e ’tiro f qiladi. ≪ Fanning sotsiologik ildizlari ≫ asarida fan
hamda ilmiy metod shakllanishining umumiy va xususiy
sharoitlarini izohlaydi. Unga ko‘ra umumiy sharoitlar quyidagicha:
1. Kapitalizm dastlab paydo bo‘lishi bilan madaniyat
markazi monastir va qishloqlardan shaharlarga ko‘chadi.
Chunki fan ruhoniylar va ritsarlar orasida rivojlanishi mumkin
emas edi, zotan fanning ruhi na ilohiy, na harbiy emas,
shuning uchun u faqat shaharliklar orasida rivojlanishi mumkin.
2. 0 ‘rta asrlarning oxiri shiddatli texnologik progress

davri bo‘ldi. Ishlab chiqarish va harbiy ishda mashinalardan
foydalanila boshlandi, bu bir tomondan mexanik va kimyogarlar
oldiga yangi vazifalarni qo‘ysa, ikkinchi tomondan,
maxsus ilmiy bilim sohalari hamda tafakkuming shakllanishigaTadbirkorlik va
raqobat ruhiga asoslangan kapitaiizm
o‘rta asr turmush tarzi, tafakkuriga xos bo‘lgan a n ’anaviylik
(traditsionalizm) hamda avtoritetlarga ko‘r-k o ‘rona e ’tiqodni
parchaladi. Jamiyatda shakllanayotgan individualizm
yangicha ilmiy tafakkur rivojiga asos bo‘ldi. Zero, turli avtoritetlardan
xoli bo‘lgach, olimlar faqat o ‘zlariga ishonib,
fan taraqqiyotiga dasturulamal bo‘lib xizmat qiluvchi tanqidiy
tafakkumi rivojlantiradi.
4. Feodal jamiyati a n ’anaviylik va ko‘nikma bilan boshqarilgan
boisa, kapitalizmda boshqaruv hamda xo‘jalikni
yurgizish ratsional qoidalar asosida olib borilgan. 0 ‘z
navbatida, iqtisodiy ratsionallik esa ko‘plab ratsional ilmiy
metodlaming rivojlanishiga olib kelgan. Ilgari mavjud
bo‘lmagan qator metodlaming paydo bo‘lishi kapitaiizm iqtisodiga
xos bo‘lgan hisob-kitob ruhi bilan chambarchas
bogliq edi.
Eksperimental tabiatshunoslikning paydo bo‘lishidagi
o ‘ziga xos shart-sharoit va omillami izohlar ekan, E.Silzel
uchta ijtimoiy guruhni ajratadi:
— universitet olimlari-sxolastlar;
— gumanistlar;
— hunarmandlaming faoliyati.
Ma’lumki, XV asr o ‘rtalarigacha saqlanib qolgan dastlabki
sxolastik universitetlar ruhi o‘rta asrchilik ‘ sarqitlariga

asoslangan bo‘lib, o ‘z navbatida tashqi olamdagi
o ‘zgarishlarni tushunishga qattiq qarshilik ko‘rsatgan.
Bundan farq qiladigan gumanistlar — ma’rifatparvarlik
vakillari XIV asr o‘rtalarida Italiya shaharlarida paydo bo‘ldi.
Ular olim bolmasalarda, munitsipalit, papalar va boshqa kiborlarning
kotiblari bo‘lganlar. Ulaming ko‘pchiligi adabiyotshunos
bo‘lib, b a ’zilari kiborlaming farzandlariga
o ‘qituvchilik qilganlar. Biroq universitet olimlari ham, gumanistlar
ham avtoritetlar tarafdori bo‘lganlar, deb hisoblaydiUyg‘onish davri oxirlarida
hunarfnandlar doimiy
an ’analar hukmroniigidan chiqib, empirik kuzatuvlar va
eksperimentlarda dastlabki qadamni qo‘ydilar. Ular orasida
faoliyatiga ko‘ra keng qamrovli bilimlarga ega bo‘lganlar ham
bo‘lib, Silzel ulami rassom-muhandislar deb ataydi.
Fan tarixi bo‘yicha o ‘z qarashlariga ega bo‘lgan yana bir
mutaxassis, amerikalik olim Tomas Kun (1922-1999) ≪ Ilmiy
revolyutsiyalar strukturasi* asarida intemalizm va ekstemalizmdagi
biryoqlamalikni barta raf qilishga uringan. Uning
fikricha, ekstemalizmdagi tarixiylik jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlari
bilan asoslangan fanning u yoki bu sohasidagi dastlabki
taraqqiyotini o ‘rganishda asqotadi. Internalizmdagi
tarixiylik esa taraqqiy etgan fanga xosdir. Kun fikricha, har
ikki yo‘nalish bir-biridan mustaqil bo‘lsa-da, bin ikkinchisini
to ‘ldiradi.
Hozirgi davrda fanning tarixiyligini asoslovchi uchta
model (ularning har biri turli davrlarda paydo bo‘lgan bo‘lsada)
mavjud:
— F an tarixi kumulyativ, ketma-ket progressiv jarayon

natijasi;
— Fan tarixi ilmiy inqilob natijasi;
— Fan tarixi individual, xususiy vaziyatlar majmuyi
(Keys-stadis);
Kumulyativ modelning mazmuni quyidagilar bilan izohlanadi:
— fandagi har bir yangi qadam faqat oldingi yutuqlarga
tayanilgan holda bo‘lishi mumkin;
— yangi bilim eski bilimning mukammallashgan,
toMiqroq va aniqroq shakli bo‘lib, haqiqatni yanada
aniqroq aks ettiradi;
— o ‘tmishdagi fan taraqqiyoti yangi fan uchun zamin
tayyorlaydi;
— o ‘tmishdagi bilimlaming faqat hoziigi davr ilmiy
nazariyalariga mos keluvchi elementlarigina ahamiyatlidir.Uyg‘onish davri
oxirlarida hunarfnandlar doimiy
an ’analar hukmroniigidan chiqib, empirik kuzatuvlar va
eksperimentlarda dastlabki qadamni qo‘ydilar. Ular orasida
faoliyatiga ko‘ra keng qamrovli bilimlarga ega bo‘lganlar ham
bo‘lib, Silzel ulami rassom-muhandislar deb ataydi.
Fan tarixi bo‘yicha o ‘z qarashlariga ega bo‘lgan yana bir
mutaxassis, amerikalik olim Tomas Kun (1922-1999) ≪ Ilmiy
revolyutsiyalar strukturasi* asarida intemalizm va ekstemalizmdagi
biryoqlamalikni barta raf qilishga uringan. Uning
fikricha, ekstemalizmdagi tarixiylik jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlari
bilan asoslangan fanning u yoki bu sohasidagi dastlabki
taraqqiyotini o ‘rganishda asqotadi. Internalizmdagi
tarixiylik esa taraqqiy etgan fanga xosdir. Kun fikricha, har
ikki yo‘nalish bir-biridan mustaqil bo‘lsa-da, bin ikkinchisini

to ‘ldiradi.
Hozirgi davrda fanning tarixiyligini asoslovchi uchta
model (ularning har biri turli davrlarda paydo bo‘lgan bo‘lsada)
mavjud:
— F an tarixi kumulyativ, ketma-ket progressiv jarayon
natijasi;
— Fan tarixi ilmiy inqilob natijasi;
— Fan tarixi individual, xususiy vaziyatlar majmuyi
(Keys-stadis);
Kumulyativ modelning mazmuni quyidagilar bilan izohlanadi:
— fandagi har bir yangi qadam faqat oldingi yutuqlarga
tayanilgan holda bo‘lishi mumkin;
— yangi bilim eski bilimning mukammallashgan,
toMiqroq va aniqroq shakli bo‘lib, haqiqatni yanada
aniqroq aks ettiradi;
— o ‘tmishdagi fan taraqqiyoti yangi fan uchun zamin
tayyorlaydi;
— o ‘tmishdagi bilimlaming faqat hoziigi davr ilmiy
nazariyalariga mos keluvchi elementlarigina ahamiyatlidir.

A dabiyotlar:
1. Axmedov A.A., Yuldasheva D. Yu., Eazdonov Z.Sh. Amaliy falsafaning
dolzarb muammolari. Monografiya.Samarqand. SamDChTI, 2021 . 528 b.
2. Karimov I.K., Rustamova R. Falsaf a fani tarixi va nazariyasi.T.,2007.
3. Falsafa qomusiy lug’at. / Q.Nazarov tahriri ostida. –T.: O’FMJ, 2005
4. G’arb falsafasi. / Q.Nazarov tahriri ostida. –T.: O’FMJ, 2004
5. Sharq falsafasi. / N.Ibrohimov tahriri ostida. –T.: Sharq, 2006
6. Falsafa. Qisqa izohli lug’at. Abdullayeva M. tahriri ostida. –T.: Sharq, 2004.
7. Zotov I.V.B ы tiye i sushiye. –M.: Sovremenn ы ye tetradi, 2005.
8. Prigojin I., Stengers I. Poryadok iz xaosa. -M.: Nauka, 2000.
9. Arshinov V.I. Sinergetika kak fenomen postklassicheskoy nauki. -M.: 1999.
10. Axmedova M. Falsafa asoslari. -T.: UFMJ, 2006 -340 s.
11. Kubayeva Sh.T. O’yin va innovatsion va tafakkur tarzi. Monografiya . S.:
SamDU. 2021. 144 b.
12. Filosofskiy ensiklopedicheskiy slovar / pod red. L.F.Ilicheva. -M.: Sov.
ensiklopediya, 1983.
13. Istoriya filosofii. Ensiklopediya. Interpresservis. –Minsk.: Knijn ы y Dom,
2002
14. Sultanova G.S. Postnoklasik ilmiy tafakkur tarzi va innovatsiya.
Monografiya. “Globoedit”, 2019. –B . 160
15. Feyerabend P. Izbrann ы ye trud ы po metodologii nauki. – M., 1986. – S.178.
16. Polani M. Lichnostnoye znaniye. Na puti k postkritichiyeskoy filosofii. Per.
s angl/ obщ. Red.v.A.Lektorskogo, V.I.Arshinova.. – M. «Progress». , 1985.
– S 344 .
Internet resurslari
1. www.ziyonet.uz
2. www. philosophy .ru .
3. http//www. intencia .ru .
4. http://www. anthropology.ru
5. http://www.ido.rudn.ru.
6. http://www. filosofia .ru .
7. http://www.falsafa.dc.uz .
8. http://www. phenomen .ru .
9. http://www.lib.ru/FILOSOF .
10. http://www.filam.ru/ sait.phg

Gelbert Spensor fan tarixida

Купить