Genetika fanining rivojlanish tarixi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	676.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Genetika fanining rivojlanish tarixi

Купить

Mavzu: Genetika fanining
rivojlanish tarixi
Reja:

1. Genetika tarixi
2.
Genetika fani taraqqiyotiga hissa qo`shgan olimlar

Ma`lumki har bir fanning tarixini insoniyat tarixidan
izlash kerak. Xuddi shunday genetika fanining tarixi ham
tajriba va hayot bilan bog`liq. Inson juda qadimdan yaxshi
narsalardan foydalanishga intilgan: misol uchun o`simlik
va chorva mollarini chatishtirib, yaxshi zot va navlar
olgan. Bularni yanada takomillashtirib o`z e ҳ tiyojini
qondirish uchun ishlatgan.

Asrimizning 2-chi yarmida naslchilik va urug`chilikda, o`simlikshunoslikda erishilgan
yutuqlar irsiyat masalalarini o`rganishga katta qiziqish tug`dirdi. Genetika, seleksiya
fanlarining rivojlanishida angliyalik olim Ch. Darvinning (1809-1882) organik olamning
rivojlanishi to`g`risidagi evolyutsion ta`limot muhim ahamiyatga ega. Darvingacha bo`lgan
davrda fan K.Linney (1707-1779) va J.Kyuve (1768-1832) ta`limoti asosida rivojlandi.
Ularning ta`limotida o`lik va tirik tabiat o`zgarmas, o`simlik va hayvonlar avval qanday
bo`lsa doimiy shunday bo`ladi deyilgan. Ammo oz bo`lsada Darvinga qadar ham «tabiat
o`zgaradi va rivojlanadi» degan elementar g`oyalar bo`lgan. J.Batist Lamark, Jorj Byuffon,
Erazm Darvin, Lomonosov, Rule va boshqalar. Lekin shunday bo`lsada, fan 18 asrda juda
ko`pgina savollarga javob bera olmas edi. (Nomi genetika bo`lmasada, O`rta Osiyoda
ko`pgina genetik ta`limotlar bor edi. Masalan: qaysi yoshda tug`ish, naslning qiz-o`g`illigini
bilish, yaxshi nav va zotli hayvon va o`simliklar yaratish va hokazo. Suruvga qo`chqor
qo`yish, yaxshi urug` ekish).

Ch. Darvinning 1859 yilda nashr etilgan «Turlarning kelib chiqishi»
nomli asari bu savollarga anchagina javob beradi. Darvin bu asarida turlar
doimiy o`zgarmas degan g`oyaga barham berdi. U bu asarida irsiyat va
o`zgaruvchanlik tufayli tashqi sharoit ta`sirida bir necha formadagi
organizmlar vujudga kelishini isbotlab berdi.
Darvin irsiyat, o`zgaruvchanlik va tanlashning (tabiiy, sun`iy)
evolyutsiya faktorlari sifatidagi ahamiyatini ko`rsatib berdi. Uning
ta`rificha, sifatlar vujudga kelsa, irsiyat bu xususiyatlarni avlodlarga
mustahkamlaydi, tabiiy tanlanish esa ma`lum sharoitga moslanishni vujudga
keltiradi, natijada foydali o`zgaruvchanlikka ega bo`lgan organizmlar
yashaydi, aks holdagilari nobud bo`ladi.

Darvinning «Xonakilashtirish ta`sirida hayvon va o`simliklarning o`zgarishi»
(1868), «Odamning paydo bo`lishi va jinsiy tanlanish» (1871) kabi asarlari
biologiyada evolyutsion ta`limotning nazariy asosini tashkil etdi.
Nemis olimi Gofmeyster hujayra yadrosining bo`linishi va ona hujayradan 2 ta
qiz hujayra hosil bo`lishini 1848 yilda aniqladi. Keyinroq Ru o`simlik va hayvon
hujayralari bo`linishi umumiyligini belgilab berdi. V.Valdeyer xromosomani
aniqladi.

1874 yilda I.D.CHistyakov somatik hujayraning bo`linishini o`rganib
Gofmeyster fikrini tasdiqladi. O.Gertvig tipratikonlarda tuxum hujayra yadrosining
spermatozoid yadrosi bilan qo`shilishini 1875 yilda birinchi marta aniqladi. Bu
hodisa 1880-1883 yillarda ochiq urug`li o`simliklarda Gorojankin, 1884 yilda yopiq
urug`lilarda Strasburgerlar tomonidan o`rganildi. 18-asr oxirida Karl Ber sut
emizuvchilar tuxum hujayrasini kashf etib, barcha organizmlar yagona hujayradan
hayot boshlashini ko`rsatib berdi. Ya`ni, hujayra tirik organizmlarning faqat tuzilish
birligi bo`lib qolmay, balki rivojlanish birligi hamdir.

Darvin o`zgaruvchanlikda va yangi
organizmlar vujudga kelishida duragaylanish
muhim ahamiyatga ega ekanligini aniqladi.
Genetika fanining rivojlanish bosqichini
umumiy ravishda 3 taga bo`lish mumkin.
Birinchi bosqich chex olimi Gregor Mendelning
(1822-1884) irsiyat va o`zgaruvchanlik ta`limoti
kashf etilishi bilan bog`liq. Gugo de Friz, Karl
Korrens va Erix Chermaklarning duragaylash
bo`yicha olib borgan ishlari genetika fanining
rivojida va mustaqil fan sifatida ajralib chiqishida
katta ahamiyatga ega.

Gugo de Friz (Gollandiyada) lolaqizg`aldoq, Germaniyalik Korrens makkajo`xori, Avstriyada
Chermak no`xat o`simligi duragaylari ustida ishlab, ota va ona irsiy belgilarining nasldan-naslga
berilishi va duragaylarning belgilar bo`yicha ajralishi haqidagi maqolalarini 1900 yilda bir-biridan
bexabar holda e`lon qildilar.
Shuning uchun ham genetikaning fan sifatida maydonga kelishini 1900 yilning bahori
hisoblaymiz. Yuqorida nomlari qayd etilgan uchchala botanik olim ham chex olimi G.Mendelning 1865
yilda e`lon qilingan irsiyat qonunlarini «qaytadan kashf etdilar». Bu qonun Mendelning 1865 yilda
nashr etilgan «O`simlik duragaylari ustida tajribalar» asarida bayon etilgan edi. Mendel no`xat ustida
tajriba olib borib, ularning ayrim belgilarining keyingi bo`g`inda berilishini o`rgandi va 2 ta muhim
masalani hal etdi.

Belgi va xususiyatlar jinsiy hujayralar orqali beriladigan ayrim irsiy
omillar bilan belgilanadi.
Organizmlar chatishtirilganda ularning ayrim belgi va xususiyatlari
yo`qolib ketmaydi, balki ota va onada qanday bo`lsa, kelgusi bo`g`inlarda ham
shunday saqlanadi.
Mendelning bu ta`limoti genetikaning kelgusi rivojlanishiga nazariy asos
bo`ldi. Gugo de Frizning mutatsiya haqidagi ta`limoti ham genetikaning
keyingi rivojiga yordam qildi. Iogannsan toza liniya va populyatsiyalarda
belgilarning nasldan-naslga berilishiga doir tajribalar olib bordi. U bir oilaga
oid va tashqi irsiy jihatdan bir xil bo`lib, populyatsiyalardan iborat ekanligini
aniqladi.

1909 yilda «toza liniya», «genotip», «fenotip» va «gen» degan
tushunchalar fanga kiritildi. Irsiyat va o`zgaruvchanlik haqidagi fanga
1906 yilda angliyalik olim V. Betson genetika deb nom berdi.
Ikkinchi bosqich irsiyatning moddiy negizini o`rganish,
xromosoma ta`limotining kashf etilishi bilan bog`liq. T.Boveri,
U.Setton, E.Vilson xromosomalarni o`rganib (1902-1907) hujayraning
bo`linishi va jinsiy hujayraning vujudga kelishi jarayonida irsiy faktorlar
(genlar) bilan xromosomalar o`rtasida ma`lum bog`lanish bo`lishini
aniqladi.
V. Betson

Amerikalik Tomos Morgan 1911 yilda o`z shogirdlari bilan birga xromosoma ta`limotini
yaratdi. Bu ta`limot xromosomalarda genlar bir chiziqda ketma-ket joylashishini va muayyan
turda necha juft gomologik xromosoma bo`lsa, shuncha birikish gruppasi hosil qilinishini
tushuntirib berdi. Morgon fikricha genlar xromosomalarning moddiy bo`lakchalaridir. Morgon
ta`limoti organizmlarning irsiyati va o`zgaruvchanligini o`rganishda Sitologik metodga asos
soldi. Natijada genetikada yangi yo`nalish – sitogenetika vujudga keldi. Xromosoma ta`limoti
genetikada buyuk kashfiyot bo`ldi. Biroq bu davrda gen mutatsiyasi o`zidan-o`zi vujudga
keluvchi, tashqi sharoitga bog`liq bo`lmagan irsiy o`zgaruvchanlik deb qaralar edi. Sababi
tashqi sharoit ta`sirida organizmdagi mutatsion o`zgarishlarni vujudga keltirish bo`yicha olib
borilgan ko`pgina ishlar natijasiz bo`ldi. Faqat 1925 yilda G.A.Nadson va G.S.Filippovlar
achitqi zamburu ғ iga radiy nurlari ta`sir ettirib, birinchi marta mutatsiya oldi. Amerikalik
genetik G.Meller meva pashshasi (drozofila) ga rengent nurlari ta`sir ettirilib, mutatsiya
chastotasining ko`payishini isbotlab, mutatsiyalar miqdorini aniq hisobga olish usulini ishlab
chiqdi.

1932 yilda AQSh da L.Stadler, Sapagen, Delonelar makkajo`xori va
bug`doyning xo`jalik uchun qimmatli navlarini yaratdi. Bu ishlari bilan radiatsion
mutagenez usulidan foydalanishni taklif qildi. Natijada genetikada yangi yo`nalish
radiatsion genetika vujudga keldi. Saharov, Loboshev, Rapopport, Auerbixlar
irsiy o`zgaruvchanlikni vujudga keltirishda ximiyaviy moddalardan foydalanib,
kimyoviy mutagen ta`limotini yaratdi.
1930 yillarda Serebrovskiy va Dubininlar gen to`g`risidagi ta`limotni yanada
rivojlantirdi. Dubinin molekulyar genetika asoschisi hisoblanadi. U gen ham bir
qancha qismlardan iborat ekanligini isbotladi, ya`ni gen xromosomaning bir qismi
N.K.Koltsov genlarning ximiyaviy tarkibini o`rganib molekulyar genetikani yanada
rivojlantirdi. Genetikaning rivojlanishida N.I.Vavilovning xizmati katta. U irsiy
o`zgaruvchanlikda gomologik qatorlar qonunini ishlab chikdi. N.Vavilov bu qonun
asosida madaniy o`simliklarning kelib chiqishi va joylashish markazlarini aniqladi.
Geografik tarqalishining va joylashishining sabablarini isbotladi.

Genetika fanini rivojlanishga I.Michurinning xizmatlari katta. U sistematik
jihatdan uzoq bo`lgan formalarning chatishmasligi va olingan duragayning
naslsiz bo`lishiga barham berish mumkinligini isbotladi. Navashin esa qo`sh
urug`lanish hodisasini isbotladi. Genetikaning metodlarini seleksiya bilan
bog`lab olib borish natijasida, geografik jihatidan uzoq bo`lgan formalarning
chatishmasligi va ulardan olingan duragaylarning naslsiz bo`lishiga barham
beradigan usullarni ishlab chiqqan olim Karpechenko Michurinni ishlarini
yanada rivojlantirdi.
Astaurov radiatsion genetika metodi asosida ipak qurtining jinsini boshqarish
mumkinligini isbotladi.

Uchinchi bosqich esa irsiyat va o`zgaruvchanlikni o`rganishda ximiya,
fizika, matematika, kibernetika kabi aniq fanlarning usul va printsiplaridan
foydalanish davri bo`ldi. Natijada irsiyatning moddiy asosi bo`lgan
hujayraning molekulyar darajasida o`rganildi. Bunda tez ko`payuvchi va
ko`plab nasl beruvchi mikroorganizmlar, bakteriya va zamburug`lardan
foydalanildi.
1944 yilda amerikalik mikrobiolog olim O.Everi irsiyatning moddiy
asosi – xromosomadagi oqsil komponentlari bo`lmay, balki uning DNK si
ekanligini isbotladi. Hozirgi kunda organizmlarning belgi va xususiyatlari
xromosomalar orqali nasldan-naslga berilishi ma`lum. Xromosomalar
ipsimon ikkita uzun molekula bog`lamlaridan, ya`ni DNK dan iboratligi
aniqlandi.

Gen xromosomada o`ziga xos qismlardan iborat bo`lib, vazifa va tuzilishiga ko`ra uning
asosiy qismini tashkil etadi. Gen xromosomadan ajratib olinsa, xromosomaning funktsiyasi
buziladi. Gen xaqiqiy mavjud bo`lib, alohida mutatsiyalanish, birikish yoki kombinatsiyalanish,
ajralish va ma`lum ta`sir ko`rsatish xususiyatiga ega bo`lgan irsiyat birligidir. Genetikaning
oldida turgan eng qiyin masala genning irsiyat birligi sifatida tabiatini va organizmlarda ma`lum
belgilar orqali namoyon bo`lish xususiyatlarini o`rganishdir. Buni hozirgi kunda Sitologiya,
bioximiya, biofizika kabi fanlar hal etdi. Gen birinchidan, xromosomada nusxa ko`chirish
(reduplikatsiya), ikkinchidan mutatsion o`zgarish xususiyatiga ega, uchinchidan esa u aniq
ximiyaviy struktura bilan bog`langan, to`rtinchidan, oqsil molekulasida aminokislotalarning
tartib bilan o`rin almashishini nazorat qiladi.

1953 yilda irsiy belgilarning nasldan-naslga
o`tishida DNK ning ahamiyati isbotlangan.
Angliyalik F.Krik va amerikalik D.Uotson
DNK molekulasining tuzilishini aniqlagan.
1961-1962 yil fransiyalik F.Jakob va J.Mono
oqsil sintezining regulyatsiyasi ta`limotini
ishlab chiqdi. F.Krik, S.Ochoa Nirenberg
irsiyat kodini va oqsil molekulasiga kiradigan
20 ta aminokislota uchun nukleotidlar tripleti
tarkibini aniqladi.

Adabiyotlar:
1 . Z.Yu.Maqsudov. Umumiy genetika. Toshkent- 1980 yil.
2. Z.Yu.Maqsudov, S.R.Muhamadxonov. Genetika asoslari
Toshkent-1976 yil
3. G.V.Gulyaev. Genetika. Moskva- 1984 yil (rus tilida)
4. N.G.Simongulyan va boshk., Guza genetikasi, seleksiyasi va
urug`chiligi. Toshkent – 1974
5. D.T.Abdukarimov va boshq., Dala ekinlari seleksiyasi,
urug`chiligi va genetika asoslari. Toshkent- 1989
6. A.T.G`ofurov va boshq., Genetikadan masala va mashqlar
Toshkent – 1991 y

Genetika fanining rivojlanish tarixi

Купить