Geofizik maydonlarning shakllanish qonuniyatlari - Физика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физика

Geofizik maydonlarning shakllanish qonuniyatlari

Купить

GEOFIZIK MAY D ON LAR NING SHAKLLANISH QONUNIYAT LAR I
Reja:
1. Geofizik maydonlar
2. Yerning elektromagnit maydoni.
3. Yerning ichki haroratli maydonlari.
4. Geofizik maydonlar va geografik qobiq

Geofizik maydon - bu muayyan shakl va turdagi materiyaning mavjudligidir.
Geofizik maydon uchun elementar zarrachalar (modda va energiya)ning doimiy
o‘zaro ta’siri xosdir. SHu nuqtai nazardan yondashsak geografik qobiq tushunchasi
bilan geofizik maydon tushunchalar mos keladi.
D arhaqiqat, geofizik maydonda ta’sir etuvchi kuch, kuchlanish,
kuchlanishining potensial imkoniyatiga ko‘ra tabiiy hodisalar yuz beradi.
Jumladan, geofizik maydon elektr zaryadlari zarrachalarining migratsiyasini,
yo‘nalishi va xossalari, tog‘ jinslarinig erishi, oksidlanishi, siljishi va hokazolar
bilan belgilanadi. SHuningdek, havo massalarining harakati, tabiiy suvning
aylanma harakati, moddalarning differensiyalanishi, zichlanishi harorati va
bosimning o‘zgarishi bilan ham harakterlanadi. Geofizik maydon Yerning ichki
tuzilishini, fizik-kimyoviy xossalarini aniqlashda, qazilma boyliklarni qidirishda
va, ayniqsa geosferalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa va ta’sirni o‘rganishda ahamiyati
beqiyosdir.
Geofizik maydonlarning quyidagi turlari mavjudki ularni gidrometeorologlar
bilishi shart hisoblanadi. 1.Gravitatsion. 2.Elektromagnit. 3. Termik (issiqlik).
4.Barik kabi maydonlar borki, ular planetor miq’esida geosferalarda modda va
energiya almashinuvida muhim ahamiyat ega bo‘ladi.
1 Yerning gravitatsion maydoni.
Tabiatdagi har qanday ikki jism (zarracha) o‘rtasida o‘zoro ta’sir bo‘ladiki
shu tufayli bir-birini tortib turadi. Ana shu fizikaviy maydondagi o‘zaro ta’sir
tortishish maydoni yoki gravitatsion maydon (latincha, og‘irlik) deb ataladi.
Butun dunyo tortishish qonunini birinchi bo‘lib I.Nyuton 1687 yilda kashf
etdi. Bu universal xususiyatga ega bo‘lgan qonundir. Erga mustahkam aloqada
bo‘lgan nuktadagi massaga bir vaqtning o‘zida uchta kuch ta’sir etadiki, ularning
geometrik yig‘indisi og‘irlik kuchi deb ataladi. U quyidagi formula bilan
ifodalanadi (G):
G  F + I + F
1
Bu erda F-nuqta bilan butun Er massasi o‘rtasidagi tortishish kuchi; I-
markazdan qochma kuch (Yerning o‘z o‘qi atrofida sutkalik aylanishi natijasida

paydo bo‘ladi); F
1 -koinot jismlarining tortishish kuchi (masalan, qalqishlar
kuzatiladi).
Yerning og‘irlik kuchini maxsus asbob- gravimetriya yordamida o‘lchanadi.
Markazdan qochma kuch ekvatorda eng katta qiymatga ega bo‘ladi. Bu kuch olam
tortishish kuchini kamaytirishga harakat qiladi. Yerning og‘irlik kuchi markazi
tomon kamayib boradi va oxiri nolga teng bo‘ladi. Kosmik kemalarning harakati
og‘irlik kuchi ta’sirida emas balki, olam tortilish qonuniga asoslanadi. Lekin
og‘irlik kuchi Er yuzasining barcha qismida bir xil emas. Bunga sabab Er po‘sti va
ichki tuzilishidagi moddalarning massasi va zichligi, og‘irligi har xil ekanligidir.
Masalan, okean qa’rlarida anomal og‘irlik kuchi musbat («massa ortiqcha») bo‘lsa,
tog‘li o‘lkalarda manfiy (engil tog‘ jinslari va rudalar bo‘lgani uchun) bo‘ladi.
Qalqish hodisasi Yer-Oy va Yer-Quyosh tizimi ta’sirida hamda markazdan
qochma kuch ta’sirida sodir bo‘ladi. Qalqish hosil qiluvchi kuchlar davriy
xususiyatga ega.
Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi hisobiga Yer-Oy tizimidagi qalqish yoki
(to‘lqini) okean yuzasida siljib bir oy sutkasi 24 soat 52 minut davomida har bir
nuqtada ikkita suv ko‘tarilishi va pasayishi kuzatiladi.
Yer-Quyosh tizimidagi qalqish, Yer-Oy tizimiga nisbatan 2,2 barovar
kuchsiz kuzatiladi. demak, Quyosh qalqishi Oynikiga nisbatan 2,2 barovar kam
bo‘ladi. Quyosh qalqishi alohida aniq kuzatilmaydi. U Oy qalqishini kuchaytirishi
yoki susaytirishi mumkin. Negaki Oy qalqishi markaziy okeanlarda 0,5 m atrofida
bo‘ladi. Lekin yangi Oy va to‘linoy davrida Yer-Oy va Yer-Quyosh tizimining
qalqish kuchi bir vaqtda kuzatiladi. Qalqishning balandligi qirg‘oqlarning shakliga
bog‘liq. Agar qalqish to‘lqiniga to‘sqinlik bo‘lmasa uning balandligi oshadi. Eng
baland qalqish SHimoliy Amerikaning Fandi qo‘ltig‘ida kuzatilgan 18 metr, Penjin
qo‘ltig‘ida esa 13 metr. Oyning birinchi va oxirgi choragidagi fazalar davridagi Oy
qalqishi ko‘tarilishida Quyosh qalqishi pasayishi mos keladi. SHuning uchun bu
davrda qalqish to‘lqini eng past bo‘ladi.
Qalqish hodisasi gidrosferada juda aniq namoyon bo‘lsada, atmosfera,
ayniqsa Er po‘stida juda kuchsiz sodir bo‘ladi. Atmosferada planetar miqyosida

bosimlar 12 soat davomida aniq o‘zgaradi. Tadqiqot natijalariga qaraganda er
po‘stida ham tog‘ jinsi qatlamlari bir necha detsimetrga ko‘tarilib pasayar ekan.
Gravitatsion hodisalar va jarayonlar tabiatda ko‘plab uchrab turadi. Ular
gravitatsion kuch ta’sirida sodir bo‘ladi. Gravitatsion hodisa deganda og‘irlik kuchi
ta’sirida tog‘ jinslarining bir joydan ikkinchi joyga ko‘chishini, keyinchalik
ularning emirilishi va cho‘kindi jins tariqasida to‘planishini tushuniladi.
Gravitatsion hodisalarning sodir bo‘lishida ekzogen, endogen va texnogen
omillar ishtirok etadi. Bu omillar tog‘ jinslarida mavjud bo‘lgan mutanosiblikni
buzadi, ularni harakatlantiradi va bu jarayonda og‘irlik kuchi va suv etakchi o‘rinni
egallaydi. Bu hodisaning bir necha tiplari bor.
Haqiqiy gravitatsion hodisaga qulashlar va qor ko‘chkilari tegishli
Gravitatsion-akval hodisalarga surilmalar taalluqli. Bular yonbag‘irlardan qulab
yoki uchib tushmaydi, balki surilib, sudralib tushadi. Akval-gravitatsion
hodisalarning sodir bo‘lishida asosan suv ishtirok etadi. Ularga surilma oqimlari,
soliflyuksiya, yuza grudnt oqimlari va sel hodisalari misol bo‘la oladi.
Gravitatsion-subakval hodisalar daryo, ko‘l va dengizlarning suv tagi
yonbag‘irlarida kuzatiladi. Asosan loyqa oqimlar, surilmalar xosdir.
2. Yerning elektromagnit maydoni.
Yerning elektromagnit maydoni (EEM) deganda elektrli zaryadlangan
zarrachalar bilan geosferalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir mexanizmini tushunmoq
kerak. Ushbu zaryadlangan zarrachalarning makon va zamondagi o‘zgarishi
magnit maydoni doirasida elekt tokini barpo qiladi. demak, EEM bir butun bo‘lib
ikki xilda namayon bo‘ladi. 1.Elektr maydoni. 2. Magnit maydoni.
Astrofizika va geofizika fanlarining yutuqlari shuni ko‘rsatadiki Quyosh
radiatsiyasi (faolligi) va magnit kuchlanishi (faolligi) Erda sodir bo‘ladigan
ko‘plab jarayon (atmosfera bosimi, harorat, qurg‘oqchilik, sovuq oqimlarning kirib
kelishi, 1999 yil dekabr oyining oxirida G‘arbiy Evropa mamlakatlaridagi, 2000 yil
fevral AQSH dagi daxshatli dovullar)ga bevosita ta’siri bor. Elektromagnit
bo‘ronlari va anomal maydonlar organizmlarga, jumladan kishilar sog‘ligiga ham

salbiy ta’sir qo‘rsatadi. Ayniqsa bu o‘zgarishlarni bot, yurak, qon bosimi, branxit
kasalliklari bilan xastalangan bemorlar tezda sezadi.
Yer po‘sti-litosfera va undagi jismlar (mineral, tog‘ jinslari) atmosfera va
gidrosferalar elektr tokini turlicha o‘tkazadi.
Yerning magnit maydoni borligini xitoyliklar 1000 yildan avvalroq
bilganlar. «Sirli tosh», ya’ni magnitizm hodisasini eramizdan avvalgi bir necha asr
avvaldanoq xitoyliklar, arablar va yunonlar bilishgan. Magnit strelkasining janub
va shimol tomonni ko‘rsatishini Xitoyda, Qadimgi Misrda va Vavilonda bilishgan
va dengizda suzishda foydalanishgan. Komposning ixtirochisi xitoyliklar
hisoblanadi. Ingliz Gilbert 1600 yilda «Erni katta magnit» deb atagan, uning ikkita
magnit qutbi borligini yozib qoldirgan.
Yer po‘stida tarqalgan tog‘ jinslari va rudalarning xususiyatiga ko‘ra magnit
anomaliyalari kuzatiladi (masalan Kursk magnit anomaliyasi). Ular lokal, regional
va planetar miqyosida kuzatilishi mumkin. Bundan tashqari magnit bo‘ronlari
bo‘lib turadi.
3. Yerning ichki haroratli maydonlari.
Yerning ichki harorati bosim bilan birgalikda moddalarning holatini belgilab
beradi. Tog‘ jinslarining xossalari va ichki moddalarning issiqlik o‘tkazuvchanligi,
elektr toki o‘tkazuvchanligi, qovushqoqligi, oqish me’yori kabi xususiyatlarini
belgilab beradi. Bunda tog‘ jinslarining namlik darajasi etakchi o‘rinni egallaydi.
Yer yuzasiga issiqlik asosan Quyoshdan 99,5% keladi. Yerning ichki
qismidan keladigan harorat oqimi ham muhim ahamiyatga ega. Ana shu haroratlar
ekvatordan qutbgacha geofizik jarayonlarning qonuniy tarqalishiga sababchidir.
Yer yuzasida geliotermik zona , ichki qismlarida geotermik zona (geotermik
gradient va bosqich zonalari) mavjud. Geliotermik zonada 2 ta qatlam ajratiladi.
1.Er yuzasining 1,0-1,5 m chuqurligigacha sutkalik harorat tebranish qatlami.
Bunda harorat maksimumi (soat 13 00
) va minimumi ertalab Quyosh chiqish
arafasida kuzatiladi. 2. Yillik harorat tebranish qatlami Quyosh energiyasining
kelishi va er yuzasidan qaytishi bilan belgilanadi. Bir yilda bir marta maksimum

(iyul-avgust) va bir marta minimum (yanvar-fevral) o‘rtacha kengliklarda
kuzatiladi.
Yozda (60 0
sh.k.) tog‘ jinslarida haroratning tebranish amplitudasi (er
yuzasida): granitda 20,3 0
S (60sm chuqurlikda 1,3 0
S) , qumda 34,5 0
S (60 sm
chuqurlikda 0,1 0
S), torfda 21,4 0
S (60 sm chuqurlikda 0,1 0
S) ga teng.
Geotermik zonada doimiy yillik harorat mintaqasi (Moskva uchun 4,2 0
S 20
metr chuqurlikda, Parij uchun 11,8 0
S, 28 metr, YAqutiyada-2 0
S, 10 metrda),
mavjud. Geotermik bosqich (100 metrq3 0
), geotermik gradient (1 0
 33 metr)
ko‘rsatkichlarini o‘rganishning ahamiyati katta.
2. Geofizik maydonlar va geografik qobiq
Geografik qobiq singari geofizik maydon ham materiya mavjudligining
muayyan shaklidir. Geofizik maydonni tavsiflash uchun birorta manbaga (elektr
zaryadi, massasi va energiyasi) ta’sir etuvchi kuch asos qilib olinadi. Odatda bu
kuchni kuchlanish maydoni E deb yuritiladi. Kuchlanish tashqi kuchlar bajargan
ish bilan o‘lchanadi.
Geofizik maydonning ilmiy-amaliy ahamiyati g‘oyat katta. Jumladan,
zaryadlangan elektr zarrachalarining migratsiyasini, tog‘ jinslarining siljishi, erishi,
oksidlanish jarayonlarini belgilab beradi. SHuningdek, havo massalari va tabiiy
suvlarning aylanma harakatini, zichligiga ko‘ra tog‘ jinslarining
differensitsiyalanishini aniqlaydi, Yerning ichki tuzilishini va fizik-kimyoviy
xossalarini o‘rganish, qazilma boyliklarni qidirishda, geosferalar o‘rtasidagi
aloqani aniqlashda yordam beradi.
Geofizik maydonlar ko‘p. Ulardan gidrometeorologlar uchun qiziqarli va
zarur bo‘lgani Yerning gravitatsion (zarrachalar massasining o‘zaro ta’sir
kuzatiladi), elektromagnit (zarrachalarning elektr zaryadlari ta’siri kuzatiladi) va
issiqlik-termik (harorat maydonida zarrachalar energiyasi ta’sir etadi) maydonlari
bo‘lib, bunda modda va energiyaning almashinuvi kuzatiladi.
Oxirgi jumlalardan ma’lumki, geografik qobiq tabiiy geografiya fanining
tekshirish ob’ekti bo‘lib, bunda ham modda va energiya almashinuvi kuzatiladi.

Geofizik maydonga nisbatan geografik qobiq kichik. Geofizik maydon tarkibidagi
elektromagnit maydoni bilan birgalikda yagona juda katta qobiqni hosil qiladi.
Geografik qobiqning chegarasi: pastda nurash po‘stlog‘i bilan yuqori ozon
ekrani orolig‘idagi qalinligi 25-30 km. bo‘lgan qatlamni egallaydi. Geofizik
maydonning pastki chegarasi ichki yadro, yuqoridagi chegarasi magnitosfera,
qalinligi 40000 km dan oshadi.
Yerning gravitatsion maydon ham geofizik maydonga ham geografik
qobiqqa taalluqli xususiyatga ega. Tabiatdagi ikkita jism (zarracha) o‘rtasida
o‘zaro aks ta’sir kuchi, mavjudki, natijada o‘zaro tortilish kuzatiladi. Ana shu
o‘zaro munosabatni gravitatsion maydon (latincha gravitus-og‘irlik) deb ataladi.
Birinchi bo‘lib olam tortilish qonunini I.Nyuton 1687 yilda kashf etgan edi.
Bu qonun barcha jismlar uchun xos bo‘lib, u osmon jismlari ichki qismi orqali
erkin o‘tib ketadi va bu jism bo‘lmasa ham o‘sha yo‘nalishda mavjud bo‘ladi. Er
gravitatsion maydonnining asosiy o‘lchanadigan elementi bo‘lib: birinchidan, erkin
tushish tezlanishi va ikkinchidan Og‘irlik kuchi potensialining miqdori
hisoblanadi. Ana shu ko‘rsatkichlar orqali Yerning shaklini, joyning balandligini
astronomik-geodezik o‘lchash orqali aniqlashda, geologiyada gravimetrik
tadqiqotlarda, navigatsiya, meteorologiya va boshqa ko‘plab sohada ma’lumotlar
olishga imkon beradi.
Yer bilan mustahkam bog‘langan nuqta massasi birligiga bir vaqtda uchta
kuch ta’sir etadiki, ularning geometrik yig‘indisi og‘irlik kuchi deb ataladi. U
quyidagi formula bilan ifodalanadi:
G  F + I + F 1

bunda G-og‘irlik kuchi, F- nuqtalar o‘rtasidagi va Yerning butun massasi
o‘rtasidagi tortilish kuchi, I-markazga intilma kuch (Yerning o‘z o‘qi atrofida
sutkalik aylanma harakati natijasida paydo bo‘ladi), F 1
-osmon jismlarining
tortilish kuchi. Og‘irlik kuchi Er markazi tomon kamaya borib, markazida nolga
teng bo‘ladi.

Geofizik maydonlarning shakllanish qonuniyatlari

Купить