Geografiya darslarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish va pedagogik texnologiyalarni qo’llash (Transport Qashqadaryo misolida ) - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	2.0MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Geografiya darslarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish va pedagogik texnologiyalarni qo’llash (Transport Qashqadaryo misolida )

Sotib olish

K I R I S H …………………………………………… ... ……..

I Bob. O’ZBEKISTON GEOGRAFIYASINI O’RGANISHDA
YANGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI
I -1. О‘zbekiston geografiyasini ta’lim –tarbiyaviy vazifalari
I -2. Geografiya ta’limida yangi pedagogika texnologiya
I -3. Geografiya ta’limini amalga oshirishda interfaol usullarda
foydalanish
1.4. Iqtisodiy geografiya fanini о‘qitishda texnika vositalaridan
foydalanish masalalari
II Bob. O’ZBEKISTON IQTISODIY VA IJTIMOIY
GEOGRAFIYASINING “ TRANSPORT GEOGRAFIYASI”
MAVZUSINI TA LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA
’
O QITISH
’
2. 1.
Maktab darsligi bilan ishlash, ta lim jarayonida sinfda va
’
sinfdan tashqari bajariladigan ishlar
2. 2. Qashqadryo viloyati transport geografiyasi
2. 3. Transport geografiyasi mavzusini ta lim texnologiyalari
“ ” ’
asosida o qitish
’
2.4 Iqtisodiy geografiyada о‘quv sayri va uni tashkil qilish
XULOSA.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Ilovalar.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

K I R I SH
Ilmu - ma-rifatga intilib yashash esa
xalqimiz matonatining ajralmas qismiga
aylanib ketgan . 1
I.A. KARIMOV
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. O zbekiston o z istiqlol va‘ ‘
taraqqiyot yo lidan rivojlanib, xalqaro maydonda o zining munosib o rnini
‘ ‘ ‘
topmoqda. Davlatimizning mustaqil taraqqiyot yo lini ta minlash uchun
‘ ’
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ma rifiy sohalarda chuqur islohotlar
’
amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda yosh avlodni zamon ruhi va talabi hamda
ishlab chiqarish ehtiyojlariga to liq javob beradigan darajada o qitish va
‘ ‘
tarbiyalash Ta lim to g risida gi qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy
“ ’ ‘ ‘ ” “
Dasturi ning asosiy talabi hisoblanadi. Shu bois mustaqillikning dastlabki
”
kunlaridan boshlab sifatli kadrlar tayyorlashga qodir milliy asosga qurilgan va
jahondagi ilg or davlatlar ta limi taraqqiyoti tajribalariga tayanadigan kadrlar
‘ ’
tayyorlash tizimini yaratish asosiy vazifalaridan biriga aylandi. Ta lim-
’
tarbiyaning mazmuni, maqsad va vazifalari davrlar o tishi bilan kengayib borishi
‘
natijasida uning shakl va usullari ham takomillashib, hozirda inson faoliyatining
asosiy yo nalishlari shu faoliyatdan ko zda tutilgan maqsadlarni to liq amalga
‘ ‘ ‘
oshirish imkoniyatini beruvchi yaxlit tizimga, yangi texnologiyalarga aylanib
bormoqda. 1997 yilda qabul qilingan O zbekiston Respublikasining Ta lim
‘ “ ’
to g risida gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi milliy ta lim
‘ ‘ ” “ ” ’
taraqqiyoti va milliy kadrlar tayyorlash tizimi istiqbollarini belgilovchi hujjat
sifatida bu sohadagi ishlarni rivojlantirishda yana bir tarixiy davr boshlanishiga
zamin yaratdi.
2012 yil 16 17 fevral kunlari Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni
– “
tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim
–
sharti mavzusidagi xalqaro konferensiyaning o tkazilishi davlatimiz tomonidan yosh avlodni
” ’
tarbiyalashga berilayotgan e tiborning katta ekanligidan dalolatdir. Ushbu anjumanda Prezident
’
1
I.A. Karimov “Yuksak ma’naviya t -yengilmas kuch”. Toshkent “Ma’naviyat”-2008 62-bet.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

I.A.Karimov har tomonlama yetuk va mustaqil fikrlaydigan shaxsni shakllantirishni maqsad“ …
qilib qo yadi 2 deb ta kidlaydi o z ma ruzasida. (
’ ” ’ ’ ’ Barkamol avlod mamlakatimizni –
rivojlantirishda hal qiluvchi kuch. Ma rifat gazetasi 2012 yil 18 fevral soni)
’ – Belgilangan
ushbu vazifalar ta lim va tarbiya tizimidagi barcha bo g inlarning o zaro hamkorligi asosida
’ ‘ ‘ ‘
amalga oshirilmoqda. Shu borada O zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining
’
2011 yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012
–
yilda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga
–
bag ishlangan majlisida Prezident I.Karimov Shu nuqtai nazardan qaraganda,
’ “
mamlakatimizning barcha hududlarini ishonchli ravishda bog laydigan,
’
mintaqaviy va jahon bozorlariga chiqishni ta minlaydigan O zbek milliy
’ ’
avtomagistrali tarkibiga kiradigan yo llarni qurish va rekonstruksiya qilish
’
loyihalarini jadal amalgam oshirish biz uchun g oyat muhim ahamiyatga ega.
’ ”
deb bayon etganlar. I.Karimov. 2012 yil Batanimiz taraqqiyotini yangi
“
bosqichga ko taradigan yil bo ladi Xalq so zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.
’ ’ ” ’
Jamiyat va inson manfaatiga qaratilgan bu islohotlarning samarasi bevosita
ta lim tizimida tayyorlanayotgan mutaxassis kadrlarning salohiyatiga bog liqdir.
’ ‘
Bu mavzuning dolzarbligini bildiradi.
Tadqiqotning o rganilganlik darajasi.
‘ Mavzuni o rganishda an naviy ‘ ’
va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni yosh avlodni tarbiyalashdagi ahamiyati
haqida tadqiqot ishi olib borgan olimlarning ( Eshmuhammedov R., Abduqodirov
A., Majidova N., Majidova A., Qorayev S., Musayev P.,Qurbonniyozov R.) ilmiy
ish natijalarida va Qashqadaryo viloyatini geografiyasini o rgangan Qarshi Davlat
‘
universiteti Geografiya kafedrasi professor-o qituvchilari Hayitov A., Mamatov
‘
A., Abdullayev S.va boshqalarning ilmiy ishlaridan hamda geografiya o qitish
‘
bo yicha malaka oshirish va qayta tayyorlash instituti tadqiqotchilaridan
‘
Jumayeva R., 34 maktab oily toifali o qituvchisi Murodova N. tomonidan
– ’
o qitishning optimal usullari tahlil qilingan.
‘
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Geografiya darslarida zamonaviy
axborot texnologiyalaridan foydalanish va pedagogik texnologiyalarni qo llash,
’
mashg ulot samaradorligi uchun ko rgazmali materiallardan foydalanish, savol-
’ ‘
javoblar o tkazish, mavzu uchun metodik ochqich vazifasini bajaruvchi
‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

elementlarni topa olish bilan xarakterlanadi. Buning uchun mahalliy materiallardan
foydalangan holda mashg ulot otkazish maqsadga muvofiq bo ladi.’ ’
Tadqiqot obyekti. O zbekiston
’ iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasini
o qitishda mahalliy materiallardan foydalanib, o quvchilarni vatanparvarlik
’ ‘
ruhida tarbiyalash jarayoni.
Tadqiqotning predmeti. O zbekiston
’ iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
darslarida mamlakat va Qashqadaryo viloyatining materiallaridan foydalanib
o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning mazmuni, shakllari, usul va
metodlari.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
- О‘zbekiston geografiyasini ta’lim –tarbiyaviy vazifalari
- О‘zbekiston geografiyasi kursini о‘qitishda kinofilmlardan foydalanish
- Geografiya darslarida innovatsion talimning o’rni;
- Geografiya darslarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish;
- Geografiya ta’limini amalga oshirishda interaktiv usullardan foydalanish;
- kadrlarni tayyorlashda yangi ta lim texnologiyalarining o rnini
’ ‘
o rganish;
’
- O zbekiston
’ iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasini o qitishda ’ darslarida
mahalliy materiallardan ta lim texnologiyalari asosida foydalanishni
’
amalga oshirish;
- talabalarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda mahalliy materiallardan
foydalanish;
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot usullari. Olib borilayotgan ilmiy ishda
Geografiya darslarida innovatsion talimning o rni, zamonaviy axborot
’
texnologiyalaridan foydalanish, O zbekiston
’ iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasining Transport geografiyasi mavzusini ta lim texnologiyalari
“ ” ’
asosida o qitishda
’ geografiya ta limini amalga oshirishda interaktiv usullardan ’
foydalanish asosida tizimli tahlil qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asoslari. Olib borilayotgan ilmiy
ishda geografiya va pedagogik ta lim texnologiyalarining fundamental
’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

adabiyotlari va hukumatimiz tomonidan joriy etilgan farmonlari, O zbekiston‘
Respublikasi Kadrlar Tayyorlash Milliy dasturi, Ta lim to g risida gi
“ ’ ’ ’ ”
qonunlari, Prezident I.A. Karimovning ta lim haqidagi ma ruzalari va asarlari
’ ’
BMI ning metodologik asosini tashkil qiladi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Geografiya ta limida
’
o qituvchi o quvchilarni faollashtiradigan o zi va o rganishi uchun qulay
‘ ‘ ‘ ‘
bo lgan usul va uslublarni, o qitish shakllarini, vaziyatlarini izlaydi, zamonaviy
‘ ‘
pedagogik texnologiyaga suyanib, o quv jarayoni samaradorligini oshirish.
‘
O quvchilarni mustaqil fikrlashga o rgatib, o quv jarayonining yuqori sifat va
‘ ‘ ‘
samaradorligiga erishishni ta minlash.
’
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy-amaliy ahamiyati. Geografiya keng
qamrovli fan bo lib, o quvchilarga bilim berganda tabiat va jamiyat orasidagi
‘ ’
aloqadorlik ularning ongiga singdirib boriladi. Ilg or pedagogik texnologiyalardan
‘
foydalanish-o quvchilarni o zini-o zi boshqarishga, mavzu to g risidagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
axborotlarni kengroq uzatish va qabul qilishga, dars mobaynida monitoring olib
borishga, o quvchilarni vatanparvarlik g oyalari bilan tarbiyalash va yana bir
‘ ‘
qancha insoniy fazilatlar bilan ta lim-tarbiya berishga xizmat qiladi.
’
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va jadvallardan
iborat.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

I BOB. O ZBEKISTON GEOGRAFIYASINI O RGANISHDA YANGI’ ’
TA LIM TEXNOLOGIYALARINING O RNI
’ ‘
1.1 О‘zbekiston geografiyasini ta’lim –tarbiyaviy vazifalari
О‘zbekiston tabiiy geografiyasini maktab geografiya ta’limi tizimida ta’lim
–tarbiyaviy ahamiyati katta bо‘lib, о‘qitishning о‘ziga xos usul va shakllarida
bayon qilinadi. О‘zbekiston tabiiy geografyasida о‘quvchilarga tabiat
komponentlarining bir-biriga bog‘liqligi va ta’siri tufayli vujudga kelgan tabiiy
sharoit haqida tushunchalar beriladi. Shu bilan birga о‘quvchilarni tabiat va
uning boyliklarga nisbatan oqilona munosabatda bо‘lish uchun nazariy bilim
olishga zamin yaratadi.
О‘zbekiston tabiiy geografiyasi О‘rta Osiyo tabiiy geografiyasidan keyin
о‘rganiladi. Bunda о‘rganiladigan materiallar О‘rta Osiyo va О‘zbekistonning bir-
biriga taqqoslash bilan о‘rganiladi. О‘zbekiston tabiiy geografiyasini о‘rganish
uchun zamin bо‘ladigan bilmlar boshlang‘ich sinflarda tabiatshunoslik kursida
о‘rganilgan. Bu yerda yil fasllarning о‘zgarishi tabiatda о‘simlik va hayvonlarda
bо‘ladigan о‘zgarishlar, tabiat hodisalari orasidagi aloqalar va о‘lka tabiati haqida
dastlabki bilimlar berilib, tabiat qо‘yniga sayoxatlar uyushtiriladi. Bundan
о‘quvchilar о‘lkamiz relyef shakllari, foydali qazilmalari, tuproq, о‘simlik,
hayvonot dunyosi haqidagi tushunchaga ega bо‘ladilar. Tabiiy geografiyada о‘lka
haqidagi tushunchaga ega bо‘ladilar. Tabiiy gaografiyada о‘lka haqidagi
tushunchalar kengaytirilib quruqlik va suv yuzasining notekis isishi, yuqoriga
kо‘tarilgan sari haroratining pasayishi, bulut va yog‘inlarning vujudga kelish
sabablari, О‘zbekistonda yil fasllarining о‘zgarishlari, ob-havoning о‘zgarish
omillari, suvning tabiatdagi ishi, jarlar, vodiylarning vujudga kelishi, suvning
inson faoliyatidagi ahamiyati, quruqlik yuzini tashkil etuvchi jinslar, tabiat
komponentlari va ular о‘rtasidagi aloqalar, О‘zbekistondagi balandlik mintaqalari
va tabiat muhofazasiga oid dastlabki tushunchlar bilan tanishadilar.
Tabiiy geografiyani о‘rganish jarayonida geograik qobiq haqida bilimlar
kengaytiriladi. Materiklar va okeanlar geografiyasida burmali va palaxsali
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

tog‘larning paydo bо‘lishi, tashqi kuchlar tasirida yemirilish, platformalar,
qalqonlar va boshqa xodisalar haqidagi bilimlar beriladi.
Shuningdek, iqlim va uni hosil qiluvchi omillar bilan tanishtiriladi. Shundan
sо‘ng О‘rta Osiyo geografiyasida soat mintaqalari, geologik sanalar, platformalar,
yer yuzasining paleogeografik taraqqiyoti, quyosh radiatsiyasi, atmosfera frontlari,
siklon va antiksiklon, bug lanish va namlik koeffitsiyenti, daryo vodiysining‘
taraqqiyoti, yer osti va yer usti suvlari, tuproqlarning paydo bо‘lishi va turlari,
tabiat boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish tushunchalarini
egallaydilar, hamda kartografik proyeksiyalar, geografik xodisa va obyektlarning
kartada tasvirlanishi, geologik, tektonik, sinoptik kartalar va shular yuzasida
mashqlar bajariladi. Tabiatda hodisalarini kuzatish О‘zbekiston geografiyasida
ham muhim ahamiyat kasb etadi.
О‘zbekiston tabiiy geografiyasi О‘rta Osiyo tabiiy geografiyasining tarkibiy
qismi bо‘lib, О‘zbekiston tabiiy geografiyasi о‘rganilayotganda mamlakatimiz
tabiiy sharoiti boshqa mamlakatga, yoki dunyo miqyoslab ilmiy asosda
о‘rganiladi. Bunda о‘quvchilarning fikrlash qobiliyati о‘stirilib, amaliy kо‘nikma
hosil qilinadi. О‘zbekiston geografiyasida о‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni
shakllantirish estetik did va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish kabi ishlar ham kiradi.
Ilmiy dunyo qarashni shakllantirish respublikamiz tabiiy sharoitini
о‘rganishdan boshlanadi. О‘quvchilar geografik unsurlar, tog‘ jinslari, relyef
shakllari, yer usti va yer osti suvlari, о‘simlik va hayvonot dunyosini bir-biriga
bog‘liqligi, о‘zaro ta’sir etib, tabiiy sharoitni tarkib topishini bilib oladilar.
Masalan, О‘zbekiston hududida g‘arbda past tekislik, sharqda tog‘lar kо‘p.
Bundan tashqari toqqa chiqqan sari harorat pasayadi, yog‘in ortadi, о‘simlik,
iqlim, tuproq о‘zgaradi. О‘zbekistonning tekislik qismida yog‘in kam, bug‘lanish
kо‘p. О‘zbekiston geografiyasini о‘rganishda о‘quvchi tabiiy jismlar, xodisalar
uzluksiz о‘zgarib turishga ishonch hosil qiladi.
Bunga yil fasllari davomida tog‘ jinslarining yemirilishi, suv tasirida
vodiylarning vujudga kelganligi, allyuvial tekisliklarning hosil bо‘lishiga sabab
bо‘ladi. Relyef , foydali qazilmalariga о‘rganilayotgan tektonik tuzilma ham tasir
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

qiladi. О‘zbekiston tabiiy geografiyasida vatanparvarlik g‘oyalari singdiriladi.
Tabiatni muhofaza qilish- vatanni muhofaza qilish demakdir. Tabiat unsurlaridan
birining о‘zgarishi, boshqalarning о‘zgarishiga olib keladi. О‘zbekistonning iqlimi
о‘rganiayotganda suvlarni toza saqlash, tejamkorlik bilan foydalanish, tuproq,
о‘simlik, hayvonot dunyosini muhofaza qilish tadbirlari bilan tanishtiriladi. Tabiat
qо‘ynida bо‘lganda biz tabiatdan zavq olamiz. Darsda tabiat manzaralari
tasvirlangan kino va diafilmlar kо‘rsatish, muzeyga borish о‘quvchilarning estetik
didini shakllantiradi. Umuman О‘zbekiston tabiiy geografiyasini о‘rganishda
tarbiyaviy ishlar rejali olib borilsa, о‘quvchilarda insonparvarlik g‘oyalarini
shakllantirish yaxshi yо‘lga qо‘yiladi.
1.5 Allomalarimiz vatan geografiyasi haqida
Abu bakr Muhammad ibn jafar Narshahiy (899-956) Buxorolik tarixchi
olim о‘zining “Buxoro tarixi asarida Buxoro viloyatining tarixi, shaharlari
qishloqlari, boyligi, sanoati va aholisi tо‘g‘risida bergan ma’lumotlari juda
muhimdir. Buxoro shahrining Numujkot, Madinat al Sufrmn (Mis shahri) Madinat
Tujor (Savdogarlar shahri, Fohira degan nomlari bо‘lganini aytib, “Xurosonda
hech bir shaharga bunchalik nom berilmagan deydi. Buxoroda “juyi Mumiyon
kabi gо‘zal joylar bog‘lar, gulshanlar ming tarafga о‘tkazilgan ariqlar bir-biri bilan
kesishgan. Ularning bunday joylanishini mohir usta va me’morlar uylab topganlar.
Zarafshon daryosi Rudizar va Xaramkom deb tilga olinadi. Xaramkom suvi
Boykendga oqib boradi. Boykend tо‘qayliklarga va katta kо‘lga tutashadi. Bu
kо‘lni ... Bargin Farax yoki Qorakо‘l deb ataydilar. Uning kengligi 20 toshdir. U
SHо‘ofirkon nomini Shopurkom- Shopur qazdirgan ariq nomidan kelib chiqqan
deydi.yexni ham Konimex nomidan kelib chiqqan degan fikrni beradi. Afshonp
katta bir shahar bо‘lib qal’asi bor, bir necha qishloqlar unga qarashlidir. Haftaning
bir kuni bozor bо‘ladi. Karmina da mulla va shoirlar kо‘p bо‘lgan. Karminani
bad’ian xuddak (kichkina tog‘ora, kichik obdasta) deb ataganlar. Buxorodan
Karminagacha 12 toshdir.
Abu Rayxon Beruniy (973-1048) Beruniy asarlarida Vatan geografiyasiga
oid Kot-Xorazmning ikkinchi shahri, eng qadimiylaridan, Jayxunning sharqiy
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

qirg og ida Xorazm viloyatida uzunligi 85 gradus, kengligi 41 gradus 36 minut.‘ ‘
Tavoval-xar yili bozor bо‘ladigan joy Buxoro viloyatida, uzunligi 87 gradus
50minut, kengligi 39 gradus 30 minut. Binkot –Shosh shaharlaridan biri, turkiycha
Toshkent. Bu yunonlarning Burjal Xijra qalasidir.
Kesh shahri forscha Ma’jamat deb yuritilgan. Sirdaryoning eng qadimiy
nomi Xasart yunonlar uni buzib Yaksart deganlar (Kasart).
Amir Temur ham о‘lka geografiyasiga munosib hissa qо‘shgan Xofizi
Abruning “Tarixlar qaymog‘i” kitobida Darg‘om kanalini kengaytirgani
Samarqand atrofida bog‘lar bunyod qilgan. Ular hozirgi qо‘riqxona, milliy
bog‘larga tо‘g‘ri keladi.
Xofizi abru (1362-1431) “Tarixlar qaymog‘i” (Zubdatat tavarix) kitobida
Samarqandning qisqacha tarixidan sо‘ng uning atrofida bog‘lar Bog‘i bо‘ldi, bog‘i
Amirzodai Shoxrux bog‘i, Zag‘on bog‘i, Baland, Amirzodai Ulug bek bog i,
‘ ‘
bog i maydon, Shamol bog i, Dilkunsho bog i, Chinor bog i, bog i Behisht,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ariqlari juybori Bozor, juybori Mazdaxin, juybori Karand, juybori Obiraxmat va
qishloqlariga ta rif berilgan. Shovdor- Samarqandning janubida, aholisi baquvvat
’
va sog‘lom. Bu nohiyaning buyi 10 farsang. Odamlarning ot-ulovi kо‘p. Yorqat –
bu tumanning suvi aksari chashmadan chiqadi. G‘allachilik bilan mmashg‘ul.
Yaylov kamroq. Kо‘xak (Zarafshon) daryosining suvi quyi oqimda suv
kо‘payganda Amudaryogacha yetib boradi.
Buxoro va uning atorflari. Buxoroning mevasi hamma mevalardan yaxshi
va shirindir. Xususan olxо‘ri. Buxoroda qaynatilgan qiyomni asaldan farq qilib
bо‘lmaydi. Dashtida mol bisyor.
Kesh – uni Shaxrisabz ham derlar .... Yaqinda tog‘ bor, u tog‘da Xarsangtuz
bor ... suvlari farovondir. Qarshi suvi Kesh suvining oxiridir.
Naxshab - uni Nasaf ham derlar. Qarshi nomi bilan mashxurdir. Bu
qadimiy shahar tekis yerda joylashgan.
Termiz – jayxun kamori bо‘yidagi shahar. Kо‘handiz (ark) va shahristoni
bor. Ekinzorlari surxondan (Chog‘aniyon) suv ichadi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Zahriddin Muhammad Bobur (1483-1530) Bobur о‘zining
“Boburnoma”sida о‘zi tug‘ilib о‘sgan yurt, Vatani, uning tabiati, iqtisodiy,
ma’naviy resurslari, mehnatkash yaratuvchi xalqi tо‘g‘risida tо‘lqinlanib yozgan
satrlarini hayajonlanmay о‘qish qiyin. U Andijon xaqida, Farg‘ona qovuni va
uzimi yaxshi bо‘lur. Qovun mahalida poliz boshida qovun olmoq kerak, yoki
Samarqand tо‘g‘risida shunday yozadi. “Samarqand shahri ajab orasta shahardur,
bu shaharda bir xususiyat borkim, о‘zga kam shaharda andoq bо‘lg‘ay. Har
xirfagarning bir boshqa bozori bor, bir-birilariga maxlut emasdur tavr rasmedur.
Xо‘p navoliqlari va oshpazliklarga bordur. Olamda yaxshi qog‘oz Samarqanddan
chiqar. Juvoz qog‘ozlari suvi tamom Konigildan keladur.
Yuqoridagi fikrlarning ahamiyatli tomoni shundaki Boburning
yaratuvchanlik, iqtisodiyotni yaratish ishlab chiqarishga qiziqishlari bayon
etilgandir. Modiy ne’matlarning uzoq-uzoqlarga olib borish va mashhur bо‘lib
ketishi о‘sha davr iqtisodiy va ijtimoiy siyosatining natijasi bо‘lsa, boshqa
tomondan, ular savdogarlarning olijanob xizmatlari tufaylidir. “Bobornomada” bir
yurt boshqa yurtlarga olib borilishi, almashuvi aholi ehtiyojlarini qondirilishi va
ularning ahamiyati maroq bilan hikoya qilinadi.
Alisher Navoiy (1441-1501) A.Navoiy о‘zining “Saddi Iskandariy”
dostonida Zarafshonni Kо‘hak daryosi deb nomlagan uning jannat anhori desa
mubolag‘a bо‘lmaydi chunki uning quvvatsiz odam ichsa darmonga kiradi.
Zarafshon kishi umridek tez oqar daryo ediki, uning suvi har bir shahar va har bir
odam yerlarini sug‘orish gullatishidan shod bо‘ladi va oxiri hamma suvlar qum
tuproqlarga singib zoye bо‘lib ketadi. Zarafshonni Nil daryolariga qiyoslaydi.
Samarqand haqida: Zarafshon daryosi CHо‘ponga tepaliklari yonida bunyod
etilganligi quyidagi misralarda ifodalaydi.
Aning yonida shahr bino,
Ki о‘ltirmaslik anga gardi fano.
Iskandar atadi Samarqand ani,
Samarqand firdavsmonand oni!
“Sab’ai sayyor” dostonida Shahrisabzni shunday tasvirlaydi:
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Dedilar Kishvari durur dilkash,
Oti ham Shaxrisabz yerur, ham kash.
Xizr monand sabzadan rangi,
Sabzasi suyi kо‘zgusida rangi.
Shaxrisabz о‘ldi chun mulkat
Yо‘q ajab gir yashil durur qisvat”
Otini Shaxrisabz ham Kesh deb yuritiladigan va dilkash odmalar
yashaydigan mulkdan, tiriklik ramzi bо‘lgan yaxshilik – suvning kо‘katlarning
boringki butunborliq tabiatida о‘z aksini topganki shuning uchun bizning
kiyimlarimiz shu rangda. Shaxrisabzdek yashil obod yurt kam uchraydi.
Xofiz Tanish Buxoriy (XVI asr) о‘zining “Abdullanoma” nomli asarida
Movaronnaxrning kо‘rki – tо‘rt tomnidan joylashgan tо‘rt shahidir.
Ularning har biri kо‘rkam jannatdan ham yaxshiroqdir. Birinchisi – ilmufazl
manbai bо‘lgan Buxoro uning tuprog‘i Rum va Chin mamlakatlariga faxrilidir.
(ikkinchisi) saltanat о‘rni xazrat Samarqand Shoi-sharafida boshqa shaharlarga
nisbatan uzukdek tojda esa kо‘zdekdir.
Ulardan sо‘ng avliyo va sahobalar makoni Termiz jahonda oqar suvlar
g‘ayr qiladigan daryo labidadir. (Tо‘rtinchisi) ishrat joyi, poklik mavzui, sо‘filar
makoni (Xо‘jand).
Ahmad Donish ( 1827-1897) Axmad Donish Buxoro shahrining kattagina
reja-chizmasini chizgan, bu rejada shaharning barcha darvozalari, kо‘cha va
ariqlarning nomlari yozib quyilgan. Uning Buxoro vohasini sug‘orish maqsadida
Amudaryodan suv keltirish rejasi irrigatsiya tarixi uchun muhimdir. Bu g‘oya
bizning kunlarga kelib amalga oshdi. YA’ni Amu-Buxoro, Amu- Qorakо‘l, Amu-
Qarshi, Amu- Zang kanallari buning isbotidir.
Fitratning iqtisodiy - geografik qarashlar. Halqimizning mustaqillik
g‘oyalari va intilishlariga о‘zining sermazmuni va kо‘p qirraliart faoliyati bilan
munosib hissa qо‘shgan Abdurauf Fitrat (1836-1937) turli janrlardagi adabiy
asarlari bilangina emass, balki tarixiy – geografiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlari
bilan xamо‘chmas iz qoldirgan. Ayrim mamlakatlar halqi hayotini izchanlik bilan
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

kuzatgan ulkan adib iqtisodiy geografik muammolarni ham e’tiborsiz
qoldirmagan. Fitratning Hind sayyohining Qissasi bunga dalil bо‘ladi.
Asar mazmuni bilan tanishish, iqtisodiy-geograf sifatida quyidagi xulosa va
mulohazalarga olib keldi:
-о‘zining kuzatishlari, ikkinchi darajadagi maqsadlarga tayanib, Buxoro
amiroligida feodal iqtisodiyotning asosiy yо‘nalishlarini tо‘g‘ri tushunib, ularga
haqiqiy baho
-baho mamlakatlardagi iqtisodiy rivojlanish yо‘nalishlarini о‘rganib, Buxoro
amirligi iqtisodiyotini boshqarishda yо‘l qо‘yilayotgan kamchiliklarni kо‘rsatib
berishga harakat qilgan. Bu yо‘nalishda qator tavsiyalar bergan.
-Buxoro iqtisodiyotini qayta qurishda ilm-fan taraqqiyoti muhim ahamiyatga
ega ekanligini kо‘rsatish bilan birga, amirlikdagi о‘rta asrlardan beri davom etib
kelgan ta’lim tizimini yangicha usulga kо‘chirish haqida tavsiyalar bergan.
-Asarda Fitrat о‘zining ilg‘or ma’rifatparvarlik g‘oyalarini kitobxonga
yetkazish maqsadida о‘z fikrlarini diniy adabiyotlar asosida ham quvvatlashga
harakat qilgan.
Asarning eng muhim qirralaridan biri Fitrat tomonidan tarixda Yevropa
mamlakatlari dastlab musulmonlar bilan yaxshi munosabatlar о‘rnatib, juda kо‘p
moddiy-ma’naviy jihatdan manfaatdor bо‘lganliklari, kо‘p kashfiyotlar, ishlab
chiqarish kuchlari taraqqiyotini belgilovchi iqtisodiy usullarni sharq halqlarida
о‘rganganligini kо‘rsatishga harakat qilgan.
Hind sayyohi Buxoro viloyati bzylab sayyohat qilar ekan, Buxoro halqining
jahon madaniyatiga qо‘shgan hissasini aniqlashga , ilgarigi iqtisodiy taraqqiyotda
saqlanib qolganlariga alohida e’tibor beradi.
“Qarshi, - deb kо‘rsatiladi kitobda, - Buxoroning katta shaharlaridan biridir.
Bir vaqtlar shaharning tijorati Buxorodagichalik ekan, biroq temir yо‘l
bо‘lmaganligi sababli, savdo ancha orqada qolgan. Sanoatning hunarmandchiligi
poytaxt sanoatidan yaxshiroq. Halqi obdasta yasash va gilam tо‘qishda о‘ta mohir.
Ayniqsa, olacha tо‘qishda tengi yо‘qdir. Biroq, afsuski, ushbu narsalarning
barchasida eski usulda tayyorlaydilar. YA’ni korxonalarning barchasida qо‘l
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

mehnati ustun. Bu о‘rinda Fitrat Qarshida tо‘qilgan olacha Odessa bojxonasida
xajga borayotgan musulmonlar yuklari orasida kuzatilgan, bu tо‘qish Qarshida
emas, Fransiyada tо‘qilgan deb notо‘g‘ri boj olganligini aytib, Qarshi olachasi sifat
jihatidan mashinada tо‘qilgan olachadan ustunligini kо‘rsatishga harakat qilgan.
Uning fikricha, tijorat yо‘llaridan biri “ixtiroj sa’nati” ya’ni, yer osti
boyliklarini qazib olish va “amal san’ati” yangi uskunlar, (Fabrika, zavodlar) ni
ishga solish kerak bо‘lgan.
Ulkan olim va adib Fitrat butun О‘zbekistonni kelajakda gullab yashnashi,
iqtisodiy jihatdan mustahkamlanishini orzu qilgan va bu asosda halqimiz
farovonligini yuksalishga qaratilgan qator tadbirlar amalga oshirildi. Buxoroda,
ayniqsa, yer osti boyliklarni ishga solishga qaratilgan tadbirlar kо‘zga tashlanadi,
qishloq xо‘jaligi sohasida paxtachilik va boshqa tarmoqlarniyanada rivojlanishiga
katta e’tibor berilmoqda. Shu bilan birga buxoroliklarni respublikamiz ilm-faniga
qо‘shayotgan hissalari tobora ortmoqda . Bu ulkan muvaffaqiyatlar va olimlar, shu
hisobda Fitratning ham munosib hissasi bor.
1.2. Geografiya ta’limida yangi pedagogik texnologiya
Mamlakatimizda mustaqillikdan s о ‘nggi davrlarda ta’lim sohasida ham katta
о ‘zgarishlar ruy berdi . «Ta’lim xaqidagi q onun», «Kadrlar tayorlash milliy dasturi»
ning oldiga q о ‘yilgan ustivor vazifalariga yosh avlodga chuqur bilim va tarbiya
berish, barkamol insonlarni voyaga yetkazish b о ‘lib xisoblanadi.
Bu h aqda Prezidentimiz I.A.Karimov «Aql zakovatli, yuksak ma’naviyatli
kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga q о ‘ygan maqsadlarga erisha olamiz,
yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi 2
» deb k о ‘rsatganining о ‘zi
jamiyatmizning yuksalishida va uning rivojlanishida ilmning boshqa sohalari bilan
bir qatorda zamonaviy geografiyaning ham tutgan о ‘rni aloxida e’tiborga loyiq.
Zamonaviy geografiyani о ‘qitishda innovatsion texnolgiyalardan samarali
foydalana olish eng birinchi navbatda о ‘qituvchining faoliyatiga, nazariy bilim
darajasiga, tashkillashtirish qobiliyatiga va pedagogik ma h oratiga bog‘lik.
2
I. Karimov-«Barkamol avlod orzusi» -T.1999-yil 88-bet
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Bugungi kun ta’lim tizimining talablaridan kelib chiqqan holda innavatsion
texnolgiyalardan geografiya darslarida mavzuga mos turda saralab olish va olib
borishdan k о ‘zda tutiladigan ma q sadlar q uyidagicha taqsimlanadi:
- о ‘quvchilarning geografiya faniga va u orqali о ‘zi yashayotgan о ‘lka tabiatiga
mexr-muxabbatni shakllantirish,
-ularning nazariy bilimlarni chuqur о ‘rganishida, о ‘zicha fikrlay olishi hamda
о ‘rganilgan bilimlarni amalda bajara olishida mu h im о ‘rinni egallash;
- о ‘rganilayotgan mavzuni yengil uzlashtira olishga yordam berish va boshqada
shunga о ‘xshagan a h amiyatli vazifalarini о ‘z ishiga oladi.
Innavatsi ya (inglizcha - i nnavatsion ) yangilik kiritish, yangilik
demakdir .
Innavatsion texnologiyal ar pedagogik jarayon hamda talaba (o’quvchi )
faoliyatiga yangilik, o’zgarishlar kiritish bo’lib, uni amalga oshirishda asosan
interfaol uslublardan foydalanadi. O quv jarayonidagi pedagogik texnologiya ’ –
bu aniq ketma ketlikdagi yaxlit jarayon bo lib, u talaba (o quvchi)larning
– ’ ’
ehtiyojidan kelib chiqqan holda bir maqsadga yo naltirilgan, oldindan puxta
’
loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga qaratilgan pedagogik
jarayondir.
Uzluksiz geografik ta lim milliy ta lim tizimining barcha bosqichlarini
’ ’
o zida qamrab oluvchi va iyerarxik pog ona joylashtiruvchi bilim berishni
‘ ‘
oddiydan murakkab tomonga olib boruvchi kadrlar tayyorlash tuzilmasi va uning
faoliyat ko rsatishi mumkin. Maktabgacha ta lim muassasalarida bolalar
‘ ’
ko ziga yaqqol tashlanayotgan ularni Atrof-olamga sayohat ruknida bolalarga
‘ “ ”
ochiq havoda tanishtiruv sohalarini saoatlarini o tkazish va rasmlar chizdirish
‘
tavsiya etiladi. Barchada esa bolalarga ochiq havoda tanishtiruv soatlarini
o tkazish va rasmlar chizdirish tavsiya etiladi.
‘ Geografiya darslarni о‘qitishda
avvaldan takomillashtirilgan ta’lim metodlari: ogzaki bayon, suhbat, darslik va
qо‘shimcha adabiyotlar bilan ishlash, kuzatish va tajriba, amaliy ishlar va shuning
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

bilan bir qatorda innovatsion texnologiyalardan tо‘g‘ri foydalana bilish- bu
о‘quvchilarning fikrlarni oydinlashtiradi, darsga jadalligini orttiradi.
Innovatsiya – bu inglizcha «yangilik kiritish» degan tushuncha bulib, о‘qituvchi
tomonidan geografiya darsida yangiliklar, interfaol metodlar bilan boyitilib,
tuldirilib borilishi kerak.
Bu metodlar alohida emas, bir-birlari bilan bog‘lik xolda olib borilishi
natijasida mavzuni tushuntirish vaqtida amalga oshirilib boriladi.
О‘qituvchi tomonidan klaster (tarmoklar) uslubi har bir darsda о‘quvchilar
bilan birgalikda aloqalarni kо‘rsatish uchun foydalanilsa, bu qulay va ihcham uslub
bо‘lib hisoblanadi.
Innovatsion texnologiyalardan «Skarabey», «Bumerang», «Veyer»,
«FSMU» texnologiyalari murakkab kо‘rinishlari bilan ajralib turadi. Masalan,
FSMU TEXNOLOGIYASI

Trening haqida tushuncha. Ushbu texnologiya munozarali masalalarni hal
etishda, baxs – munozaralar о‘tkazishda yoki о‘quv – seminari yakunida
(tinglovchilarning о‘quv – seminari haqidagi fikrlarini bilish maqsadida) yoki
о‘quv rejasi asosida biron bо‘lim о‘rganib bо‘lingach qо‘llanilishi mumkin, chunki
bu texnologiya tinglovchilarni о‘z fikrini himoya qilishga, erkin fikrlash va о‘z
fikrini boshqalarga о‘tkazishga, ochiq holda bahslashishga, shu bilan bir qatorda
о‘quvchi – talabalarni, о‘quv jarayonida egallagan bilimlarini tahlil etishga, qay
darajada egallaganliklarini baholashga hamda tinglovchilarni bahslashish
madaniyatiga о‘rgatadi.
Maqsad. Ushbu texnologiya tinglovchilarga tarqatilgan oddiy qog‘ozga о‘z
fikrlarini aniq va qisqa holatda ifoda etib, tasdiqlovchi dalillar yoki inkor etuvchi
fikrlarni bayon etishga yordam beradi.
О‘tkazish texnologiyasi. Ushbu texnologiya bir necha bosqichda о‘tkaziladi:
1 – bo sqich:
 trener tinglovchilar bilan birga bahs mavzusini yoki muhokama etilishi kerak
bо‘lgan muammoni yoki о‘rganilgan bо‘limni belgilab oladi;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

 trener о‘quv mashg‘ulotida avval har bir tinglovchi yakka tartibda ishlashi,
keyin esa kichik guruhlarda ish olib borilishi va nihoyat dars oxirida jamoa
bо‘lib ishlanishi haqida tinglovchilarga ma’lumot beradi;
 mashg‘ulot davomida har bir tinglovchi о‘z fikrini erkin holda tо‘liq bayon
etishi mumkin ekanligini eslatib о‘tiladi.
2 – bos qich:
 har bir tinglovchiga FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan qog‘ozlar
tarqatiladi.:
F – fikringizni bayon eting.
S – fikringizni bayoniga sabab kо‘rsating.
M – kо‘rsatgan sababingizni isbotlab misol (dalil) keltiring.
U – fikringizni umumlashtiring.
Har bir tinglovchi yakka tartibda tarqatilgan qog‘ozdagi FSMUning 4
bosqichini о‘z fikrlarini yozma bayon etgan holda tо‘ldiradi.
3 – bosqich:
 har bir tinglovchi о‘z qog‘ozlarini tо‘ldirib bо‘lgach, trener ularni kichik
guruhlarga bо‘linishlarini iltimos qiladi yoki о‘zi turdi guruhlarga bо‘lish
usullaridan foydalangan holda tinglovchilarni kichik guruhlarga bо‘lib
yuboradi;
 trener har bir guruhga FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan katta
formatdagi qog‘ozlarni tarqatadi;
 trener kichik guruhlarga har birlari yozgan qog‘ozlardagi fikr va dalillarni katta
formatda umumlashtirgan holda 4 bosqich bо‘yicha yozishlarini taklif etadi.
4 – bosqich:
 kichik guruhlarda avval har bir tinglovchi о‘zi yozgan har bir bosqichdagi
fikrlari bilan guruh a’zolarini tanishtirib о‘tadi. Guruh a’zolarining barcha
fikrlari о‘rganilgach, kichik guruh a’zolari ularni umumlashtirishga kirishadi;
 guruh a’zolari FSMUning 4 bosqichini har biri bо‘yicha umumlashtirib, uni
himoya qilishga tayyorgarlik kо‘radilar;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

 fikrlarni umumlashtirish vaqtida har bir tinglovchi о‘z fikrlarini himoya etishi,
isbotlashi mumkin.
5 – bosqich:
 kichik guruhlar umumlashtirilgan fikrlarini himoya qiladilar: guruh vakili har
bir bosqichni alohida о‘qiydi (iloji boricha izoh bermagan holda). Ba’zi
bо‘limlarni isbotlashi, ya’ni guruhning aynan nima uchun shu fikrga kelganini
aytib о‘tishi mumkin.
6 – bosqich:
 trener mashg‘ulotga yakun yasaydi, bildirilgan fikrlarga о‘z munosabatini
bildiradi;
 quyidagi savollar bilan tinglovchilarga murojaat qiladi:
 ushbu trening yordamida nimalarni bilib oldingiz va nimalarni о‘rgandingiz?
 ushbu texnologiyani о‘quv jarayonida qо‘llanilishi qanday samara berdi?
 ushbu texnologiyani qо‘llanilishi о‘quvchi – talabalarda qanday xislatlarni
tarbiyalaydi, nimalarni shakllantiradi, ularning qanday fazilatlarini
rivojlantiradi?
 ushbu texnologiyaning о‘quv jarayonining qaysi bosqichida qо‘llanilgani
ma’qul va nima uchun?
 ushbu texnologiyani dars jarayonida qо‘llanilishi о‘quvchi – talabalarga nima
beradi va nimaga о‘rgatadi?
 ushbu texnologiyani yana qanday tartibda yoki qanday shaklda о‘tkazish
mumkin?
 ushbu treningda trenerning asosiy vazifasi nimadan iborat?
Izoh: yuqorida keltirilgan savollar har bir treningning mazmuni, maqsadidan
kelib chiqib trener tomonidan tinglovchilarga yoki о‘quvchi – talabalarga berilishi
mumkin.
Tarqatma materialning taxminiy nusxasi:
« FSMU »
F-fikrni bayonlash
S- sababini k о ‘ rsatish (fikrning)
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

M-misol (misol bilan tushuntirish)
U- umumlashtirish (fikrni)
“Bumerang” texnikasi – о‘quvchi – talabalarni dars jarayonida, darsdan
tashqarida turli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, о‘rganilgan materialni yodida
saqlab qolish, sо‘zlab bera olish, fikrini erkin holda bayon eta olish hamda bir dars
davomida barcha о‘quvchi – talabalarni baholay olishga qaratilgan.

“Bumerang” texnologiyasi.
Mazkur texnologiya bir mashg‘ulot davomida о‘quv materialini chuqur va
yaxlit holatda о‘rganish, ijodiy tushunib yetish, erkin egallashga yо‘naltirilgan. U
turli mazmun va xarakterga (muammoli, munozarali, turli mazmunli) ega bо‘lgan
mavzularni о‘rganishga yaroqli bо‘lib, о‘z ichiga og‘zaki va yozma ish shakllarini
qamrab oladi hamda bir mashg‘ulot davomida har bir ishtirokchining turli
topshiriqlarni bajarishi, navbat bilan о‘quvchi yoki о‘qituvchi rolida bо‘lishi,
kerakli ballni tо‘plashga imkoniyat beradi.
“Bumerang” texnologiyasi tanqidiy fikrlash, mantiqni shakllantirishga
imkoniyat yaratadi, xotirani, g‘oyalarni, fikrlarni, dalillarni yozma va og‘zaki
shakllarda bayon qilish kо‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ta’lim bilan bir qatorda mazkur metod tarbiyaviy xarakterdagi qator
vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi:
 jamoa bilan ishlash mahorati;
 muomala l ik;
 xushfe’llik;
 kо‘nikuvchanlik;
 о‘zgalar fikriga xurmat;
 faollik;
 rahbarlik sifatlarini shakllantirish;
 ishga ijodiy yondoshish;
 о‘z faoliyatining samarali bо‘lishiga qiziqish;
 о‘zini holis baholash;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

“Skarabey” texnologiyasi . “Skarabey” interaktiv texnologiya bо‘lib, u
о‘quvchilarda fikriy bog‘liqlik, mantiq, xotiraning rivojlanishiga imkoniyat
yaratadi, qandaydir muammoni hal qilishda о‘z fikrini ochiq va erkin ifodalash
mahoratini shakllantiradi. Mazkur texnologiya о‘quvchilarga mustaqil ravishda
bilimning sifati va saviyasini holis baholash, о‘rganilayotgan mavzu haqidagi
tushuncha va tasavvurlarni aniqlash imkonini beradi. U ayni paytda turli g‘oyalarni
ifodalash hamda ular orasidagi bog‘liqliklarni aniqlashga imkon yaratadi.
“Skarabey” texnologiyasi har tomonlama bо‘lib, undan о‘quv materialining
turli bosqichlarini о‘rganishda foydalaniladi:
 boshida о‘quv faoliyatini rag‘batlantirish sifatida (Aqliy hujum) – mavzuni
о‘rganish jarayonida – uning mohiyati, tuzilishi va mazmunini belgilash; ular
orasidagi asosiy qismlar, tushunchalar, aloqalar xarakterini aniqlash; mavzuni
yanada chuqurroq о‘rganish, yangi jihatlarini kо‘rsatish;
 oxirida – olingan bilimlarni mustahkamlash va yakunlash maqsadida.
“Skarabey” texnologiyasi о‘quvchilar tomonidan oson qabul qilinadi, chunki
u faoliyatning fikrlash, bilish xususiyatlari inobatga olingan holda ishlab chiqilgan.
U о‘quvchilar tajribasidan foydalanishni kо‘zda tutadi, reflektiv kuzatishlarni
amalga oshiradi, faol ijodiy izlash va fikriy tajriba о‘tkazish imkoniyatlariga ega.
Mazkur texnologiyaning ayrim afzalliklari sifatida idrok qilishni
yengillashtiruvchi chizma shakllardan foydalanishni kо‘rsatish mumkin.
“Skarabey” alohida ishlarda, kichik guruhlarda hamda о‘quv jamoalarida
qо‘llanishi mumkin.
Ta’limdan tashqari mazkur metod tarbiyaviy xarakterdagi qator vazifalarni
amalga oshirish imkonini beradi.:
 о‘zgalar fikriga hurmat;
 jamoa bilan ishlash
mahoratimahorati ;
 faollik;
 xushmuomalalik;
 ishga ijodiy yondoshish;
 imkoniyatlarini kо‘rsatish ehtiyoji;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

 о‘z qobiliyati va imkoniyatlarini tekshirishga yordam beradi;
 “men”ligini ifodalashga imkon beradi;
 о‘z faoliyati natijalariga mas’ullik va qiziqish uyg‘otadi.
“ Veyer” texnologiyasi. Bu texnologiya murakkab, tarmoqli, mumkin
qadar, muammo xarakteridagi mavzularni о‘rganishga qaratilgan.
Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli
tarmoqlari bо‘yicha bir yо‘la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri
alohida nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi.
Bu interaktiv texnologiya tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy fikrlashni
muvaffaqqiyatli rivojlantirishga hamda о‘z g‘oyalari, fikrlarini yozma va og‘zaki
shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
“Veyer” texnologiyasi umumiy mavzuning ayrim tarmoqlarini muhokama
qiluvchi kichik guruhlarning, har bir qatnashuvchining, guruhning faol ishlashiga
qaratilgan.
“Veyer” texnologiyasi mavzuni о‘rganishning turli bosqichlarida
qо‘llanilishi mumkin:
 boshida: о‘z bilimlarini erkin faollashtirish;
 mavzuni о‘rganish jarayonida: uning asoslarini chuqur fahmlash va anglab
yetish;
 yakunlash bosqichida: olingan bilimlarni tartibga solish.
О‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash yо‘llari talaygina. Bulardan keng
tarqalganlari. Savol-javob, doska oldida og‘zaki yoki yozma javob, frontal surash,
nazorat ishlari, test sinovlari о‘tkazish yо‘li bilan bilim darajasini baholash
kabilardir. Bulardan tashqari, ijodkor о‘qituvchilar tomonidan о‘quvchi bilimini
sinashning yangidan-yangi usullari ishlab chiqilgan bо‘lib, ular galma-galdan
almashtrilib qо‘llab borilishi, dars samaradorligini oshirishda, о‘quvchilarning
ushbu fanga qiziqishning uyg‘otishda asosiy omil bо‘lib xizmat qiladi. Bu bilan
bog‘liq usullar bir qancha pedagogik jurnallarda, jumladan, “xalq ta’limi”,
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

“Biologiya v shkole”, “ximiya v shkole”, “Geografiya v shkole” kabi jurnallarning
sahifalarida tez-tez yoritilib borilmoqda.
О‘tilgan mavzular о‘quvchilar tomonidan qay darajada
о‘zlashtirilayotganligini muntazam tekshirib borish maqsadida geografiya fani
bо‘yicha maktabda о‘quvchilarning bilim va kо‘nikmalarini hisobga olib boruvchi
“reyting varaqasi” joriy qilish mumkin. Sinfdagi har bir о‘quvchi alohida “sinov
daftarchasi” tutib, unda geografiyani turli mavzular bо‘yicha tushunchalar,
qonuniyatlarni qay darajada о‘zlashtirganini qayd qiladi. Har bir mavzu bо‘yicha
tekshirib kо‘rilishi shart bо‘lgan yozma, og‘zaki sо‘rovlar, amaliy ishlar yakunning
baholarini о‘quvchilar ana shu daftarga yozib boradilar.
Har bir yangi mavzudagi tushuncha va qonuniyatlarning о‘quvchilar
tomonidan puxta о‘zlashtirilishi, ularning yodida saqlanib qolishda faqatgina
og‘zaki yodlash kо‘nikmalaridan foydalanib qolinmasdan, balki geografiya
materiallarini namoyish qildilar.
1. Qarshi shahrining karta – chizmasi
2. Yog‘ ishlab chiqarishning о‘sish diagrammasi.
2. Zavodning ishlab chiqarish aloqalari
3. Sayrda tо‘plangan mahsulotlar namunasi.
4. Fotorasmlar
5. Zavodning ishlab chiqarish jarayonlari chizmasi
О‘quvchilar bilan qishloq xо‘jalik korxonalariga ham sayr uyushtirish mumkin.
Bu esa qishloq maktablari uchun yaqin soha va qulaydir. Qishloq maktabi
о‘quvchilarning ota-onalari shu korhonada mehnat qiladilar va ulr ota-onalariga
ayrim sohalarda yordam berib keladilar.
Shirkat xо‘jaligiga uyushtiriladigan sayr shirkatning idorasidan
boshlanadi. Sо‘ngra belgilangan obyektlarga boriladi. bunday sayrlarni “Qishloq
xо‘jalik” mavzusi о‘tib bо‘lingandan sо‘ng uyushtirilsa maqsadga muvofiq
bо‘ladi. О‘quv sayridan quyidagi maqsad kо‘zda tutiladi.
-Shirkatning dehqonchiligi, ixtisosi va ishlab chiqarish jarayonlari bilan
tanishish.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

-Chorvachiligi uning turlari, mahsuldoriligi.
-ishchilar bilan suhbat ularning turmushi bilan tanishish.
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun har bir guruh о‘z rejasini tuzib chiqadi.
Birinchi guruh shirkatining geografik о‘rni, uning qishloq xо‘jaligiga ta’siri va
shirkatning tashkil topish tarixini.
Ikkinchi guruh suv ta’minoti, yerlari tuzilishi, ekin turlari va maydoni, paxta
maydoni hosildorligi, yalpi hosil, mexanizatsiyalashuvi.
Uchinchi gu ruh Chorvachilik, uning turlari, soni, parrandachilik mahsuldorligi,
boqish sharoiti, ozuqa bazasi, rentabelligi, shirkat iqtisodida chorvachilikning roli
va dehqonchilik bilan aloqadorligi.
Tо‘rtinchi guruh Agrotexnikaning qо‘llanishi, mehnat unumdorligi, bir kishiga
tо‘g‘ri keladigan sohalardagi mahsulot, turmush sharoiti va istiqbollari.
Bunday sayrlar paytida о‘quvchilar aniq reja asosida ishlab xо‘jalik
iqtisodiyotini aniq tasavvur qiladilar. Bu esa ularning nazariy bilimlarini amalda
sinab kо‘rish imkoniyatini beradi va qishloq xо‘jaligini puxta bilib olishga yordam
beradi. Shirkat xodimlari о‘quvchilar bilan о‘z ishlab chiqarishlari haqida suxbat
о‘tkazadilar.
О‘quvchilar shirkatga uyushtirilgan sayrdan mamnun bо‘lib, qaytdilar.
Tо‘plangan materiallar asosida hisobot tayyorlaydilar va uni tо‘garak yig‘ilishida
muhokama qiladilar. О‘tkaziladigan о‘quv sayrlari natijasida о‘quvchilarda mehnat
tarbiyasi, ta’limi va kasb tanlashga о‘rgatish ishlari muvaffaqiyali amalga
oshiriladi.
1.3. Geografiya ta limini amalga oshirishda interfaol usullarda foydalanish’
Interfaol (
“ Inter bu o zaro, ast harakat qilmoq) ” – ’ “ ” – –
o zaro harakat qilmoq yoki kim bilandir suhbat, muloqot tartibida
’
bo lishini anglatadi
’ . Boshqacha so z bilan aytganda , o qitishning interfaol ’ ’
uslubiyotlari bilish va kommunikativ faoliyatini tashkil etishning maxsus shakli
–
bo lib, unda ta lim oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo ladilar, ular
’ ’ ’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

biladigan va o`ylayotgan narsalarini tushuntirish va fikrlash imkoniyatiga ega
bo ladilar. Interfaol darslarda o qituvchining o rni qisman talaba’ ’ ’
(o quvchi)larning faoliyatini dars maqsadiga erishishiga yo naltirishiga olib
’ ’
keladi.
O quv jarayonida geografiya talimini zamonaviy ta lim texnologiyalari asosida
’ ’
olib borishda interaktiv usullardan foydalanish muhim ro l o’ynaydi.
’
O qitishning interaktiv usuli yordamida o quv jarayoni to g ri tashkil etish
’ ’ ’ ’
kerakki, bunda sinfda talim oluvchilarning o qish ,bilim olish jarayoniga to la
’ ’
jalb etiladi. Ular o zlari oylagan va bilgan barcha narsalar to g risida erkin fikr
’ ’ ’
yuritish imkoniyatga ega bo ladilar . Ya ni mavzu materiyallarini idrok etish va
’ ’
o zlashtirish jaroyonida o quvchi va o qtuvchilarning birgalikdagi faolyati
’ ’ ’
natijasida jaroyani tashkul etiladi.Bu jaroyonda o quvchilar o zlarini alohida
’ ’
individual hissasini qo shadi. O quvchilar o z fikrlari, bilimi faoliyati,dunyo
’ ’ ’
qarashi yangi mavzuga oid bo lgan tasovurlari bian o rtoqlashadilar. Bu jarayon
’ ’
o quvchilarning o zaro ittifoqligi qo llab quvvatlash muhitida amalga oshadi.
’ ’ ’ –
Interaktiv uslublar g oyalarning ustunligi,yagonaligini vaqtincha inkor
’
etadi
Talim jaroyonida o quvchilar tanqidiy fikrlashni o rganadilar. Bundan
’ ’
tashqari, o quvchilar tomonidan aytilgan al ternativ fikrlarni taroziga solib
’ ’
ko rish oylab xulosa chiqarish ,bahs-munozarasida ishtirok etish,o z fikrini
’ ’
bayon qilib berishni o rganadilar. Bundan tashqari,o quvchilar tomonidan
’ ’
aytilgan al ternativ fikrlarni taroziga solib ko rish oylab xulosa chiqarish,bahs-
’ ’
munozarasida ishtirok etish,o z fikrini bayon qilib berishni o rganadilar.
’ ’
Bu uslubni amalga oshirishda o qituvchi,o quvchilar darsni tashkil etishda
’ ’
yakka juft,holatda amalga oshiriladi.
O qituvchi interaktiv uslubni amalga oshirish uchun puxta tayyorgarlik
’
ko rish kerak:
’
1. Sinf xonasi dars jarayoni uchun tayyor bo lish kerak. Kerakli materiallar
’
oldindan tayyorlanishi lozim.
2. Bu jarayonni amalga oshirishda vaqtni o quvchilar bilan kelishilgan
’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

holda to g ri taqsimlash lozim.’ ’
3. O quvchilar guruhlarga bo lishda birinchi ixtiyoriy holat,
’ ’
keyin esa tasodifiy holatga bo lish kerak . Chunki yaxshi, aktiv o quvchilar bir
’ ’
guruhga to planib qolishi mumkin . Buni oldini olish lozim .
’
4. Darsda o quvchilarni guruhlarda bo lishda, o quvchilarning
’ ’ ’
psixologik holatini hisobga olish kerak. Bu jaroyonni tashkil etish juda nozik
bo lib, darsni qanday o tishni belgilab beradi. Dastlab o quvchilar birdaniga
’ ’ ’
darsga kirib ketishga tayyor bo lmaydilar .
’
5.Fan o qituvchisining mahorati o quvchilarni o ziga
’ ’ ’
jalb eta olish, so zlashuv odobi, nutqining qandaydir o ziga hosligi keyingi
’ ’
darslarda ham shu uslublardan foydalanish kerakligini o quvchilarda
’
shakllantirish lozim .
A q liy hujum uslubi
“ “
Maskur uslub muayyan mavzu yuzasidan berilgan . muommolar hal etishda
yaxshi natija beradigan uslub hisoblanadi.U dars jaroyoni ishtirokchilarning
muommo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish uchun hamda o z
’
tasavurlari va g oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma lum ko nikma hama
’ ’ ’
malakalar hosil qilishda rag batlanitiriladi .
’
Dars jarayoni muvaffaqiyatli kechishi uchun quyidagi tartibda tashkil
etish mumkin .
1. O quchilarni darsda aktiv qatnashishini tashkil etish .
’
2. Mavzuga oid g oyalarni yozib borish uchun ,doska va
’
qog ozlar tayyorlash
’
3. Muommoni o quvchilar ongiga tushunnarli qilb yetgazish
’
4. Aqliy hujum uslubini tashkil etish.
“ ”
A) Har bir o quvchi tomonidan aytilgan fikirlarni izohlash qat ian man
’ ’
etiladi
B) Erkin fikirlashi tashkil etish .
S) O quvchilarning fikrlarini ilg ab olish , aytilishi bilan yozib olish.
’ ’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

5.Fikrlarni so rash va ularni aytilishi bilan yozib olish.’
6.G oyalar yozilgan qog ozlar to lsa ularni devorga ilib qoyish.
’ ’ ’
7.O z fikringni bildirib,yangi g oyalarni yuzaga kelishiga turtki berish.
’ ’
8. Ayrim o quvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar yuzasidan kulish,
’
piching qilish mumkin emas.
9. G oyalar tugamaguncha ishni to xtatish shart emas, lekin vaqt
’ ’
reglamenti ham yoddan ko tarilmasligi kerak.
’
Aqliy hujum uslubini guruhli, yakka tartibda, juftlik asosida tashkil
“ ”
etish mumkin. Shu asosda o quvchilarga muayyan mavzu boyicha bilganlari yoki
’
o z fikrlarini alohida qog ozga mustaqil yozishni aytiladi va ikki daqiqadan
’ ’
so ng, yonma-yon o tirgan o quvchilar bir birlariga o girilib yozganlarini
’ ’ ’ – ’
o rtoqlashadilar va o z royxatlarini birlashtiradilar. Bunda o quvchilarning soni
’ ’ ’
10-15 tadan oshmasligi kerak.
Umuman Aqliy hujum uslubi dars jarayonida o’quvchilarni
“ ”
faollashtiradi, charchoqni oladi, hammani ishlashga, fikrlashga majbur qiladi. Bu
o’z – o’zida ta’lim jarayonining samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi.
О‘yindan ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanar ekanmiz, uning 3 jihatiga e’tibor
qaratiladi:
1.О‘yin –mashq
2.О‘yin-topishmoq
3.О‘yin –musobaqa
Geografiya darslarini qiziqarli va kо‘rgazmalari ztkazishda karta va
geografik atlasdan foydalanish katta ahamiyatga ega. О‘quvchilarni kartadan
foydalanish va uni о‘qiy olishga о‘rgatish ularda geografik bilimlarni qiziqish
kо‘nikmasini tug‘diradi, lekin kartani о‘qish kо‘nikmasini tug‘diradi , lekin kartani
о‘qish ishlash usullarian yaxshi foydalanilsa, kо‘zlangan maqsadga erishiladi.
Geografiyadan kartalarni о‘qishni bilgan о‘quvchi geografiyani nazariy bilimlarni
tez о‘rgana oladi. О‘quvchilar kartadan geografik obyektni topa olmaslik
xodisalari ham uchraydi. Xо‘sh bu xolda nima qilish kerak qanday qilsa о‘quvchi
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

kartadan kerakli obyektlarni tez topadigan bо‘ladi. Bunda geografik о‘yinlar
yordam beradi.
Tovush chiqarmasdan topish о‘yini. О‘yinni boshlashdan avval
о‘quvchilarga о‘yin qoidalari tushuntiriladi. О‘yinga faol qatnashgan va shartlarni
oldin bajargan о‘quvchiga baho qо‘yiladi.
О‘yin mazmuni. О‘qituvchi geologik biron obyekt nomini aytadi.
О‘quv vositasi. О‘quvchilar shu obyektni geografik karta va atlasdan
qidiradi.
О‘yining borishi. Obyektni topgach о‘quvchi о‘ng qо‘lini kо‘taradi.
О‘qituvchiga о‘zi topgan obyektni kо‘rsatadi. О‘quvchi qо‘li bilan obyektni
ushlab turmaligi kerak. Chunki yonidagi bola undan kо‘rib olishi va foydalanishi
mumkin. Shuning uchun obyektni topgan о‘quvchi joyning nomini yodda saqlashi
zarur. О‘qituvchi oldin topgan va qо‘lini kо‘targan о‘quvchining oldiga borishi va
tekshirib kо‘rishi kerak.
“Men topdim”, “men topdim” deb tovush chiqargan о‘quvchilarning topgani
hisobga olinmadi, bu haqda bolalar ogohlantirib qо‘yiladi. О‘yinda obyektni
birinchi bо‘lib topgan о‘quvchi uni geografik karta yoki atlasdan kо‘rsatishi kerak.
Boshqa о‘quvchilar qanchalik bilib olganliklarini sinash uchun ulardan ham obyekt
sо‘raladi. Obyektni topgan о‘quvchi о‘tirgandan sо‘ng, о‘qituvchi yangi obyekt
nomini aytadi.
Kartadan topish о‘yini. Har bir sinfda olib borish mumkin. Darsning
mazmuniga qarab о‘yin geografik atlasning turli sahifalaridagi obyektlarda bо‘ladi.
О‘quvchilarga bu о‘yinni bir necha bor о‘ynaganlaridan sо‘ng, tez topadigan
nomning geografik koordinatlarini aniqlash topshiriladi. Buning uchun shahar va
qо‘rixonalarni tanlagan ma’qul о‘quvchilar topilgan joylarning koordinatalarini
daftarga yozib oladilar.
Geologik lug‘at. О‘yin sharti. Bu о‘yinni ikki о‘quvchi bajaradi hamda bu
о‘yinga bir kishi hakamlik qiladi va yozib boradi. Bunda о‘quvchilar navbatma-
navbat bilan boshlanadigan geografik atama va nomlarini aytishadi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

О‘yinning borishi. Masalan: о‘yin “A” harfidan boshlansa, abiotik, aspekt,
antropogen, akklimatizatsiya, akvatoriya kabi: “b” harfidan boshlansa biosfera,
biotik, biomassa kabilar aytiladi. Nom topilmagan yoki geografiyaga aloqasi
bо‘lmagan atama yoki nomni aytgan о‘quvchiga yengilgan hisoblanadi.
“Qizil kitob” haqida nimalarni bilasiz? О‘yinning mazmuni. О‘yin
qatnashchilariga savollar “Qizil kitob” bо‘yicha beriladi. “Qizil kitobga kiritilgan
hayvonlarning va о‘simliklarning nomi, sinfi, turkumi, oilasi tо‘g‘risida savollar
beriladi.
Tabitadagi narsalarning ovozini ajrating. Bu о‘yinda tabiatdagi turli ovozlar
magnit tasmasiga yozilgan bо‘lib, ular qо‘yib eshitirilladi. Ayrim taqlidchi
о‘quvchilarо‘zlari kо‘p hayvonlarning ovozlarini qilib berishlari am mumkin.
Ovozni 2-3 marta qaytarish lozim. Tо‘g‘ri topganlar rag‘batlantiriladi. Rekratsion
nazoratchi. Bu о‘yinda savollarga javob beriladi: 1. Mashinaning nomeri va turi? 2.
Singan daraxt, payxon qilingan о‘tloqlar? 3. gulxan о‘rni va qoldiqlari. 4.
gulxayrining yulib olinishi.о‘simliklarning terib ketilishi. 5. hayvonlarning
ovlanishi va xokazolar. О‘quvchilar savollar paytida о‘yindan chiqadi.
Tо‘g‘ri javob berganlar rag‘batlantiriladi. О‘yin turlari va ulardan
foydalanish yо‘llari quyidagi jadvalda beriladi.
№ О‘yin turlari Geografiyaning
foydalaniladigan qaysi
kursidan Foydalnish yо‘llari
1 Boshqariladigan
о‘yinlar Tabi i yot Darsda bilimlarni oshirib
chuqurlashtiriladi.
2. Sayr-sayyoxat
shaklidagi о‘yinlar Tabiiy geografiyasi Fanga qiziqishni oshiradi.
3. Musobaqa tarzidagi О‘rta Osiyo tabiiy Dars mazmunini boyitib,
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

о‘yinlar geografiyasi qiziqishni oshiradi faolikka
undaydi.
4. Rolli о‘yinlar Darsni qiziqarli bо‘lishiga
yangilikka intilishga,
muammoni xal etish sirlarini
yechishga undaydi.
Ta’lim - tarbiyada о‘yinlardan foydalanish.о‘yin bola faoliyatining
almashtirib bо‘lmaydigan tashkiliy shaklidir. Shuning uchun ham geoekologik
ta’lim tarbiyada о‘yin muhim о‘rin tutadi.
Tarbiyada о‘yindan majmuali foydalanish bola faoliyatiga ta’sir kо‘rsatib,
uni turli tomonga yо‘naltirish mumkin. Shuning uchun ham о‘yinning jamoa
shakllarida tashkilotchi bolalar boshqa bolalarni ham о‘ziga ergashtira oladi. Buesa
о‘yin omilining katta tarbiyaviy ahamiyati borligini bildiradi. Bizningcha,
geografiyadan, foydalaniladigan о‘yinlarni xarakteriga qarab besh guruhga bо‘lish
mumkin.
1. Stolda bajariladigan /loto, krosvord, rebuslar/
2. Musobaqa о‘yinlar (о‘tkir zehnlilar mushoirasi, turnirlar/
3. Harakatli о‘yinlar
4. Rolli о‘yinlar
5. Kompyuter о‘yinlar
Rolli uyinlar.
O’qitishning bu usulida o’quvchilar «real hayot» holatlarini qayta
jonlantiradilar. Bu ularga o’z amaliy ish faoliyatlarida qo’llash mumkin bo’lgan
yangi turdagi faoliyatlarni sinab ko’rish va tekshirish imkonini beradi.
Qo ullanilishi:’
- Yangi turdagi faoliyatni sinash imkonini ko rsatishda;
’
- O quvchilarni nazariyani amaliyotda qo llab ko rishga o rgatishda;
’ ’ ’ ’
- O quvchilar faolligini yanada oshirishda.
’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Afzalligi:
- « real hayot » ning qayta tiklanishi;
- o quvchilarning mavzuga chuqurroq jalb qilinishi;’
- O quvchilarning muammoga boshqacha yondashuvini ko rish
’ ’
imkonini berish.
Guruh munozarasi:
O qitishning bu usuli o quvchilarning o zaro muloqoti va fikr
’ ’ ’
almashinuviga asoslangan. Bunda guruhda tahlil qilish, baholash va tekshirish
asosida muayyan mavzu yoki muammo ishlab chiqiladi.
Qo llanilishi.
’
-Qiziqishni kuchaytirish va o ylash, fikr yuritishga chorlashda;
’
-Ma ruza o qish va boshqa usullarni mustahkamlashda;
’ ’
-Mashgulot mazmunining asosiy qismini ishlab chiqishda;
-Muammoning ko zda tutilgan qarorini ishlab chiqishda;
’
-Yakun yasash yoki tekshirishni amalga oshirishda;
-Mavzu tushunarliligini baholashda;
-O quvchilarni kelgusi darsga tayyorlashda.
’
Afzalligi:
-O quvchilarda qiziqishni orttiradi va darsga jalb qilinishini
’
mustahkamlaydi;
-O’quvchilar fikr va tajriba almashish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Geoekologik о‘yin bolalarning bilimga qiziqshlarini faollashtirish yо‘lidagi
eng qulay vositadir. Bulardan eng qizig‘i rolli о‘yinlar, bunda tashabbus bilan
bolalar о‘z oldiga qо‘ygan topshiriqlarni hal qilishi, qiyinchiliklarni yengish,
mehnatga muhabbat harakteriga ta’sir qilishi mumkin.
Bolalar quruq, zerikarli tadbirlardan charchaydilar, о‘yinga esa hamisha
tayyor turadi.
Yuqori sinf о‘quvchilari ommaviy о‘yinlarda, quyi sinf о‘quvchilariga
yordam beradi, savol- javoblarida faolikka о‘rgatadi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

О‘yindan geoekologik ta’lim –tarbiya ishida foydalanish imkoniyatlari keng
va о‘yin turlari xilma-xildir. Bilimlarni oshirish maqsadida о‘tkaziladigan о‘yinlar
о‘quvchining muvaffaqiyat о‘quvchilarni kо‘proq bilimga undaydi.
1.4.Iqtisodiy geografiya fanini о‘qitishda texnika vositalaridan foydalanish
masalalari
Maktabning asosiy funksiyasi mehnatga, ma’lumot olishni davom ettirishga
va mustaqil о‘qib bilimini oshirishga, qobiliyatli va psixologik jihatdan
tayyorlangan har tomonlama yetuk shaxsini tarbiyalashdan iboratdir. Maktabning
tarbiyaviy vazifalarni xal qilishda xar bir о‘quv predmeti va kursi о‘z ulushini
qо‘shadi.
VII sinfda о‘qitiladigan “О‘zbekiston tabiiy geografiyasi” kursning asosiy
ta’lim-tarbiyaviy vazifalari quyidagilardan iborat.
1.V va VI sinflarda о‘qitiladigan tabiiy geografiya boshlang‘ich kursi va materiklar
va okeanlar tabiiy geografiyasiga nisbatan qobiqning uzviy qismi bо‘lgan
О‘zbekiston hududi tabiatining genezisini va rivojlanish qonuniyatlarni chuqurroq
bilib olish mamlakatimizning yirik hududlarini tahlil qilish jarayonida о‘quvchilar
tomonidan о‘zlashtirilgan nazariy bilimlar asosida Vatanimiz hududining tabiiy
sharoitlari va resurslarining о‘ziga xos hususiyatlarini tushunib olish.
2. Tabiatga va tabiiy resurslarga oqilona munosabatda bо‘lishning tabiiy –
ilmiy asoslarini shakllantirish.
3. Tabiatni muhofaza qilish va uni boyitish,
Kelajakda Vatanimizning yanada gullab yashnashi uchun asosni saqlashdan
iboratdir degan maslakni shakllantirish.
4. Tabiiy qonunlarni bilish, tabitga va uning resurslariga tejamkorona
munosabatda bо‘lish, ularni tiklash va muhofaza qilish halqning tabiatga
umumhalq boyligi sifatida tо‘g‘ri munosabatda bо‘lish uchun ideologik kurashiga
qо‘shiladigan jiddiy hissa ekanligini tushuntirish .
5. О‘quvchilarda tabiatni kompleks idrok etishning muhim belgisi bо‘lgan
ekologik tafakkurni shakllantirish.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Demak, “О‘zbekiston tabiiy geografiyasi ” kursining vazifalari va maqsadi
mazkur kursni о‘qtishda kо‘rgazmali qurollardan va ta’lim texnika vositalaridan
о‘rinli va samarali foydalanilgan holda bilib berishni talab qiladi.
Kosmik suratlar tushunchalarni shakllantirish vositasi. Geografiya ta’lim
jarayonida kosmik suratlaridan foydalanib yer tabiati, uning yuzasidagi xodisa va
jarayonlarning taraqqiyotini о‘rganish mumkin. Geografik karta kosmosdan
olingan surat bilan birgalikda о‘rganilsa, yer yuzasi haqidagi real bilimlar tо‘laroq
bо‘ladi va chuqurlashadi. Maktab geografiyasida kosmik suratlardan foydalanish
tajribasi о‘zining yaxshi natijasini bermoqda. Ayniqcha rasmlar seriyasi orqali
tabiiy jarayonlar bosqichlarini dars mavzulariga bog‘lab qо‘llasa yaxshiroq bо‘ladi.
Buning uchun geografiya xonasi jihozlangan, о‘qituvchi ishlashi uchun qulay
sharoit yaratilgan , kalendar ish rejasida eksperiment mavzulari belgilab chiqilgan,
yangi kо‘rgazmali vositalar, tarqatma materiallari, uslubiy tavsiyalar ishlab
chiqilgan bо‘ilish lozim.
Eksperimentni “Tabiyot”, “Tabiiy geografiya”, “О‘rta Osiyo va
О‘zbekistonning tabiiy geografiyasi” kurslarida olib borildi.
Tajriba jarayonida о‘qituvchi yangi о‘quv materiallini kо‘rgazmali vositalar
bilan о‘rgatib, tabiiy geografik tushunchalar kosmik suratlardan foydalanib
tushuntiradi. Buning uchun fotoaxborotlar, о‘quv kо‘rgazmali vositalardan ham
foydalaniladi. Izlanuvchan о‘qituvchi о‘tkazgan har bir о‘quv mashg‘ulotlari
kundalikka yozib olib, pedagogik kuzatishlar, dars va uning qismlari magnit
tasmasi, video, kino tasmalarga tushiriladi.
О‘quv yili davomida nazorat va tajriba sinflarida yozma ishlar olinib,
о‘quvchilarning javoblari tahlil qilinib, berilgan chizma savollari javobi va
fotoaxborotdagi rasmlarga e’tibor qaratiladi. Tajriba jarayonida tо‘plangan
materiallar о‘rganilib tadqiqot natijasini qо‘llash uchun tavsiya etilgan
topshiriqlar muhokama qilinib, ilmiy-amaliy anjuman va nazariy seminarlarda
axborot beriladi. Materiallar karta va fototasvirlar bilan qiyoslaganda, suratda
siklonlar, baland tog‘larning qor bilan qoplanganligi kabi jarayonlar bilan
solishtiriladi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Kosmik suratlardan foydalanish hozirgi zamon fani yangiliklarini hayotga
tadbiq etishning yо‘llaridan biri bо‘lib, yer tо‘g‘risidagi bilimlarimizni
kengaytiradi. Sun’iy о‘yldoshdan olingan suratlar yerni global mashstabda
о‘rganish imkonini beradi. Namoyish qilinadigan rasmlar tarqatma materiallar,
albom kо‘p nusxali о‘quv plakati jadval mavzularga doir diapozitiv tarzda
chiqarilsa yanada yaxshi bо‘lur edi.
Iqtisodiy geografiya fanini о‘qitishda texnika vositalaridan foydalanish masalalari.
Maktabda fan asoslaridan о‘quvchilarga puxta va chuqur bilim berish uchun jiddiy
ishlarni amalga oshirish lozim. Buning uchun avvalo о‘qituvchi о‘qitishning
samarador metodlarini va usullarini izlab topishi uchun kо‘plab harakat qilmog‘i
kerak. Ayniqsa ilmiy- texnika taraqqiyoti rivojlangan hozirgi sharoitda
о‘quvchilarning о‘zlashtirishi zarur bо‘lgan bilim hajmi nihoyatda ortib
bormoqda.
Ma’lumki, iqtisodiy geografiya ishlab chiqarish kuchlarining joylashuvini
va ularning ishlab chiqarish munosabatlari bilan uzluksiz aloqalarn, turli rayon va
mamlakatlarnning geografik joylanish va taraqqiyot xususiyatlarini о‘rganadi.
Iqtisodiy geografiya ham turmush talabi, muunosabatibilan uzluksiz
rivojlanadi.iqtisodiy rivojlanadi. Iqtisodiy geografiya kursininng asosiy
vazifalaridan biri – mamlakatimiz hududining tabiiy resurlari (yer, suv, iqlim,
о‘simlik va hayvonot olam, hamda yer osti boyliklari) va ulardan oqilona
foydalanish asosida rayonda ishlab chiqarishning rivojlanishi va joylashuvidagi
tez sur’atlar bilan bо‘layotgan о‘zgarishlarni о‘quvchilarga zamon talabiga mos
holda о‘qitish jarayonida fan-tehnika taraqqiyotining yutuqlaridan keng
foydalanish zarur.
О‘qituvchi iqtisodiy geografiya darslarida xо‘jalik rejalarini bajarishdagi
kurashini ochib berishi lozim. Masalan. Halqning moddiy madaniy turmush
darajasini rivojlantirish va ishlab chiqarishning samaradorligini oshirishga, fan-
texnika taraqqiyotini jadallashtirishga, mehnat unumdorligini kо‘tarishga,
xо‘jalikning barcha bо‘g‘inlarida ish sifatini har tomonlama yaxshilashga
erishishni amalga oshirishdir.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Jahonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi kursining asosiy vazifasi butun
dunyoni va alohida davlatlar xо‘jaligini, ijtimoiy –iqtisodiy tuzilishini, aniq tabiiy
va tarixiy sharoitda xо‘jalikning rivojlanish holatini, ishlab chiqarishni hudud
bо‘ylab joylashishini aniqlash va ta’rif berishdan iborat.
О‘quv materiallarini о‘quvchilarga tushuntirishda ularning bilimini turmush
bilan bog‘lash hamda iqtisodiy geografiya predmetiga bо‘lgan qiziqishni
oshirishda о‘qituvchiga turli texnika vositalari katta yordam beradi. Ayniqsa
yuqorida qayd qilingan qо‘shimcha yangi bilimlarni о‘quvchiga yetkazishda
filmoskop, diaproyektor, LETI- 60, kadrproyektor “proton”, kodoskop, epidoskop,
kinoapparatlar, televizor, magnitofonlar va fotoapparatlar har bir maktabda
bо‘lishi kerak. О‘qituvchi bu texnik vositalardan foydalanishga maktabning fizika
о‘qituvchilari bilan uzviy aloqada bо‘lishi lozim.
О‘quv jarayonida yuqorida bayon qilingan texnik vositalardan foydalanish
uchun avvalo о‘qituvchidan maxsus tayyorgarlik ishlarini olib borish talab etiladi.
1. О‘qituvchi fanlar bо‘yicha о‘quv yilining boshidayoq kalendar va ish reja
bilan birga dastur (ayniqsa о‘quv qurollaridan foydalanishni texnik vositalari) ni
ishlab chiqmog‘i lozim. Bu ishchi dasturda quyidagi masalalarni bajarish talab
etiladi.
a) xar bir dars turi uchun mavzularning soati va uni tushuntirish, о‘quv
qurollarini kо‘rsatish vaqtlari puxta tuzilishi;
b) diafilm va diapozitivlarni dars mavzusiga moslab tanlash;
v) kadrlarni jonlashtirish , diktor matni va varaqalarini mashina yozuvida
tayyorlash va magnitafonga yozib qо‘yish kerak bо‘ladi.
2. Diafilm va diapozitivlardan darslarda foydalanish yо‘llari va metodlarini
tanlab olish hamda ularning mazmuni bо‘yicha savollar tayyorlash.
3. Televizion о‘quv darslaridan foydalanish uchun geografiya predmeti dars
soatlarining vaqti, teleeshittirish dasturininng kunlarga moslashtrilgan holda
tuzilishi kerak.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

4. Texnik vositalardan foydalanishda dastur materiallaridan chetga
chiqmaslikka va dastur materiallaridan yangi bilimlar bilan boyitib
mustahkamlashga qaratilmog i lozim.‘
Darslarda shu texnika vositalaridan keng foydalanish natijasida yosh
avlodni о‘qitish va tarbiyalash jarayonining sifatini yaxshilashga va uning
samaradorligini oshirishga erishiladi.
О‘quv jarayonini yanada rivojlantirish yо‘lidagi izlanishlarda mavjud
metodlardan ham keng foydalanilmoqda. Shu sababli dars davomida zamonaviy
texnika vostilari keng joriy etilmoqda.
Iqtisodiy geografiya fanini о‘qitishda eng kо‘p qо‘llaniladigan texnika
vositalaridan epidoskop va filmoskoplardir. Epidoskopga geografik obyekt
haqidagi qо‘shimcha bilimlar asosida tayyorlangan turli xil rasmlar, jadvallar,
diagrammalar va boshqalar yangi mavzuni tushuntirish jarayonida kо‘rsatilib
boriladi.
Diafilm –bu yagona mazmunga ega bо‘lib, undagi harakatlar kadrdan-
kadrga rivojlanib boradi. Shuning uchun dars jarayoni diafilmlardan darsning
mavzusi va maqsadiga qarab istalgan kadrlarni о‘tkazib yuborish, yoki tо‘xtatib
qо‘yish asosida tushuntirish ham mumkin.
Televizion eshittirish dasturidan keng foydalanib etibor bilan mavzuga mos
holatda qо‘llab dars о‘tish har bir о‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir.
Teleeshittirishdan iqtisodiy geografiya kurslarini о‘qitishda 2 xil yо‘nalishda
foydalanish mumkin.
6. Maxsus iqtisodiy geografiya darslarida.
7. Iqtisodiy geografik obyektlar haqida umumiy bir nechta mavzular
yuzasidan bilim beradigan televizion eshittirish bо‘lganda takrorlash dars
turlaridan foydalanish foydadan xoli bо‘lmaydi.
Texnika vositalaridan foydalanib, dars о‘tishga tо‘xtalmoqchimiz. Darsning
jihozi quyidagicha;
1. О‘zbekistonning siyosiy kartasi;
2. О‘rta Osiyoning tabiiy, siyosiy, iqtisodiy kartalari;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

3. Iqtisodiy jihatdan rivojlanish jadvallari va xо‘jalik tarmoqlari salmog‘ini
kо‘rsatuvchi diagrammalar;
4. Paxta va undan olinadigan maxsulotlarning kolleksiyalari, suratlar va
xokazolar.
Bu yangi bilim berish dars turi bо‘lib, bunda tashkiliy ishlar bajarilgach,
yangi mavzuning rejalari amalga oshiriladi. Uning mazmuni qisqacha 12-15 minut
atrofida epidoskop va diafilmdan foydalanib tushuntiriladi. Keyin tugashi bilan
doskadagi reja asosida mustahkamlaydi va uy vazifalari beriladi. Uy vazifalari
asosan dars jarayonida qilingan ishlar yuzasidan ayrim mustaqil topshiriqlarni
bajarishga qaratiladi.
О‘qituvchi yangi materiallarni tushuntrishdan oldin О‘rta Osiyo tabiiy
kartasidan foydalanib, о‘quvchilarga О‘rta Osiyoning geografik о‘rni, yer
yuzasining hususiyati, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari, iqlim hususiyatlari
va boshqa komponentlar hamda VII –sinfda olingan bilimlarni bir karra eslatib
о‘tadi. Sо‘ngra о‘qituvchi yangi mavzu barcha xо‘jaligiga ta’sir etadi.
Paxtachilikdan tashqari pillachilik, uzum yetishtirish, bog‘dorchilik, jun va
qorakо‘l terilari tayyorlash ham muhim ahamiyatga egadir.
Paxtachilik sanoatining turli tarmoqlari bilan bog‘liq bо‘lib, ular bilan
birgalikda agrar-industrial siklini tashkil etadi. Siklning yordamchi tarmog‘i
mashinasozlikdir. Mashinasozlik paxta terish, g‘о‘zaga ishlov berish uchun
mо‘ljallangan har xil mashinalar va tо‘qimachilik sanoati uchun stanoklar
tayyorlab beradi. Kimyo sanoatiqishloq xо‘jaligini azotli va fosforli о‘g‘itlar
hamda zaxarli xiimkatlar bilan ta’minlaydi. Paxtachilik bilan bog‘liq bо‘lgan
sanoat tarmoqlaridan tashqari, neft’, gaz-kimyo va rangdor metallar ishlab
chiqarish sikllari rivojlanmoqda . ular agrar industrial sikli bilan birgalikda
xо‘jalikning asosini tashkil etadi.
Xulosa qilib aytganda iqtisodiy geografiya kurslarida texnika vositalaridan
tо‘g‘ri foydalanib dars о‘tish, materiallarni chuqur о‘zlashtirish bilan birga,
о‘quvchilar malakasini mukammal oshira borib, mustaqil ishlash qobiliyatini ham
о‘stiradi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Tarmoq va tarmoqlararo majmualariga oid bilimlarni shakllantirishda
foydalaniladigan о‘quv vositalari.
№ О‘rganiladigan savolning
mazmuni Ta’lim vositalari turlari
1 Korxona haqida tushuncha Sanoat korxonasi haqida kinofilm,
teleeshittirish
2 Majmuaning ahamiyati Raqamli ma’lumotlar grafik, diagrammada
ishlab chiqarishning о‘sishi kо‘rsatiladi.
Ekran vositasi majmuaning xо‘jalik dagi
ahamiyati haqida
3 Majmuaning tarkibi Diafilm va transporantlar, majmua tarkibi
haqidagi tasviriy chizmalar
4 Ishlab chiqarishni iqtisodiy
kо‘rsatkichlari Tasviriy chizma suratlar, xom ashyo
manbalari haqida jadval mahsuloti
namunalari, fotorasmlar diafilm va
diapozitivlar
5 Ishlab chiqarishni tashkil etish
shakli Dinamik jadval va chizmlar korxona turlari
va texnologiyasi, jarayonlari. Ishlab
chiqarish aloqalari, markazlashuvi va
kombinatlashuvi ixtisosi
6 Majmuaning joylashtirish
tamoyillari Tarmoqqa oid umumiqtisodiy atlas va
kartalar, kartachizma, jadvallar, joylashish
omillari va tizimlash jadvali
7 Majmuaning isti Ishlab chiqarishning о‘sishi diagrammasi.
Istiqbolli rejalash. Qiyosiy jadvallar karta
va kartachizmalar.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

II Bob . O’ZBEKISTON IQTISODIY VA IJTIMOIY
GEOGRAFIYASINING “ TRANSPORT GEOGRAFIYASI” MAVZUSINI
TA’LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O’QITISH
2.1. Maktab darsligi bilan ishlash, ta’lim jarayonida sinfda va sinfdan
tashqari bajariladigan ishlar
Darslik о‘quvchilar uchun asosiy qо‘llanma, ular oladigan bilimlarning eng
muhim manbaidir. О‘quvchilarni kitobdan foydalanishga о‘rgatish maktab
geografiyasi oldiga qо‘yilgan eng muhim vazifalardan biridir. О‘quvchilar darslik
bilan о‘qituvchi rahbarligida ishlaydilar. О‘qituvchi о‘quvchilarni darslik bilan
о‘quv yilining boshida tanishtiradi. О‘qituvchi darslikning kartalari, sxemallari,
jadvallari, profillari, rasmlari, ilovalari, savollari topshiriqlari va ularning
ahamiyatini tushuntirib, topshiriqlari va ularning ahamiyatini tushuntirib, darslik
bilan ishlash yо‘llari haqida umumiy kо‘rsatma beradi. Dasturga muvofiq
ravishda, shuningdek darslik yordamida о‘quvchilarning sinfda va uyda bilim
faoliyatini faollashtirishga e’tibor berilgan. Yangi ilmiy tushuntirishlar kiritish,
ishlab chiqarishning rivojlanishi, joylashish qonuniyatlari muhim iqtisodiy –
geografikfaktlar misolida tushuntirish, о‘quvchilarni fan usullari bilan tanishtirib
maktab iqtisodiy geografiyasi ilmiy saviyasini oshirishning eng muhim yо‘llaridir.
Darslik karta- sxema, diagramma, grafik, rasm va jadval kabi illyustratsiya
materiallariga boy. Ular darslik mazmunining tarkibiy bо‘lagi bо‘lib, о‘quvchining
obyekt va jarayonlarga doir tasavvurlarini muayanlashtirish, ularning bilim
faoliyatini faollashtirish, mantiqiy tafakkurini tarbiyalash vositasi bо‘lib xizmat
qiladi. Illyustratsiya materiallaridan foydalanishga о‘qituvchining vazifasi
о‘quvchilarga muayyan tasavvur yoki tushuncha hosil qilish bilan birga
illyustratsiya faktlarni tahlil etishga taqqoslay olish usullarini о‘rgatishdan iborat.
Ishlab chiqarish jarayoni xususan turli tarmoqlarning aloqadorligini aks
etgan rasm va sxemalarga alohida ahamiyat berish zarur. Ularni tahlil etish
geografik tasavvur va tushunchalarni muayyanlashtiradi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

О‘zbekiston sanoatining tarkibi va qishloq xо‘jaligiga yaroqli yerlar
tarkibiga doir diagrammalardan ayrim tarmoqlarning rivojlanish dinamikasining
tushunish mumkin.
Darslikdagi karta-sxema darsda ham, uy topshirig‘ini bajarishda ham muhim
rol о‘ynaydi. Ular xalq xо‘jaligining muayyan sohasigina bag‘ishlangan mavzuli
karta-sxemalardan, viloyatlar iqtisodi aks etitirgan majmuali karta-sxemalardan
iboratdir. Karta sxema bilan ishlash о‘quvchilarga karta bilan ishlash malakasini
takomillashtiradi. Illyustratsiya materiallaridan qay о‘rinda, qay holda,
foydalanishni bilmoqchi bо‘lgan о‘qituvchiga darslik muayyan yо‘llanma beradi.
Chunonchi, matn orasida berilgan “diagrammaga qarang , jadvalga qarang kabi” “ ”
topshiriqlar hamda har bir mavzu oxiridagi savol topshiriqlar ana shunday
funksiyani bajaradi.
Darslik ilovasidagi jadvallarda xilma-xil mazmundagi statistik ma lumotlar
’
berilgan. Bu ma lumotlar Respublika va alohida viloyatlar halq xо‘jaligining
’
tarkibi va rivojlanishiga doir tasavvur va tushunchalar shakllanishiga xizmat etishi
lozim.
Agar о‘quvchi kartaga qarab fikr yurita olsa u egallagan bilim yanada
mustahkamlanadi.
О‘zbekiston iqtisodiy geografiyasini о‘rganish jarayonida iqtisodiy-
geografik obyektlarni kuzatish maqsadida о‘quv ekskursiyalari о‘tkaziladi.
Ekskursiya sanoat obyektiga va qishloq xо‘jalik ishlab chiqarishga tashkil etiladi.
Dasturda ekskursiya uchun maxsus soat ajratilgan emas. О‘quv ekskursiyani
о‘tkazish uchun 5-6 soat vaqt kerak bо‘ladi. О‘quv rejasiga ekskursiyaga aloxida
vaqt ajratilgan taqdirda ham, uni dars jadvalida kо‘rsatilgan muddatda о‘tkazib
bо‘lmaydi. Shuning uchun о‘quv ekskursiyalari dasturdagi tegishli mavzuni
о‘rganishdan oldin yoki mavzu о‘rganib bо‘lingandan sо‘ng о‘tkazilishi mumkin.
Ammo ekskursiya respublika ishlab chiqarish majmuasiga yetakchi
tarmoqqa qarashli korxonalarda о‘tkazilish shart. Qishloq maktablarida sanoat
obyektiga ekskursiya о‘tkazish imkoniyati yо‘q desa ham bо‘ladi. Ammo, stansiya
yoki gidrouzel, muhim transport tuguni, mashina – transport parki kabi
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

obyektlardan birontasi bо‘lishi mumkin. Agrosanoat birlashmasiga ekskursiya
о‘tkazish imkoniyati topilsa, kо‘ngildagidek, ish bо‘ladi. Chunki agrosanoat
birlashmasi qishloq xо‘jalik ishlab chiqarish bilan sanoatning о‘zaro bog‘liqligini
yaqoll ifodalaydi. Ekskursiya о‘tkazishdan oldin unga о‘qituvchi va о‘quvchilar
yaxshi tayyorgarlik kо‘rishlari kerak. Har qanday korxonaga uyushtirilgan
ekskursiya iqtisodiy geografik mazmundan kо‘ra kо‘proq ishlab chiqarish
texnologiyasini tushunishga xizmat qiladi. Ekskursiyadan kо‘zlangan maqsad,
darslikdan о‘rganilgan nazariy masalalarni amalda kо‘rsatishdan iborat.
Qishloq xо‘jalik ishlab chiqarishga uyushtiriladigan ekskursiya asosan
jamoa, shirkat, aksiyadorlik, ferma, fermer xо‘jaligi kabilarga о‘tkazish maqsadga
muvofiqdir.
Mustaqil ishlarning turi har bir darsning mazmuni, didaktik maqsadi,
о‘quvchilarning yoshi va saviyasiga muvofiq belgilanadi. О‘zbekiston iqtisodiy va
ijtimoiy geografiyasida о‘quvchilar darsda va uyda bajaradigan musaqil ishlar
respublika iqtisodiy geografiyasiga materiallarini ongli о‘zlashtirishga, orttirilgan
malaka va kо‘nikmalarni mustahkamlashga qaratiladi. Mustaqil ishlar
о‘quvchilarni mustaqil xulosa chiqarishga fakt va xodisalarni umumlashtirishga,
raqamlar, kartografik, materiallar bilan ishlashga qancha kо‘p da’vat etsa,
о‘quvchilar faktik materialni shuncha ongli о‘zlashtiradilar, binobarin, о‘rganilgan
bilim mustahkam bо‘ladi. Eng muhim о‘quvchilarda mustaqil bilim olish
kо‘nikmasi tarkib topadi. Mustaqil ishlash о‘quvchilarni tez toliqtirmaydi. Kishi
olgan bilimini muayyan malaka va kо‘nikmasiz amalda tadbiq qilish qiyin. Biron
qoidani, yoki biron qonuniyatni aytish bilan uni turmushda qо‘llash orasida
muyayan malaka va kо‘nikma zarur. Malaka va kо‘nikma tarkib topishi uchun turli
mazmundagi amaliy ishlar о‘tkazish kerak. Mustaqil ishlar har qancha ahamiyatga
ega bо‘lmasin uni mezonga rioya qilmoq lozim. О‘zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasidan mustaqil ishlar mezonini belgilashda dastur talabidagi darslik
asos bо‘ladi. Lekin bunda har qaysi о‘quvchining saviyasi, xususan geografiyadan
bilim darajasi inobatga olinadi. Bu fanni о‘rganish yuzasidan о‘quvchilarning
mustaqil ishlarni tashkil etish uchun alohida imkoniyatlar mavjud. Darslikda о‘quv
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

materialining о‘lkashunoslik tamoyiliga muvofiq berilgani, fakt va hodisalarini bir-
biriga solishtirib va umumlashtirishga da’vat etuvchi savol va topshiriqlar zarur
miqdorda, о‘z о‘rnida berilganligini ham mustaqil ishlar alohida qulayliklar
yaratadi.
Darsda bajariladigan ishlar quyidagilardan iborat.
A) о‘quv materialini о‘quvchilar mustaqil о‘rganib,muayyan xulosa
chiqarishlariga undovchi savollar
B) ilgari olingan bilimlarni о‘rganilayotgan materila bilan taqqoslash
V) darslikning illyustratsiya materiali bilan ishlash,
G) diagramma, jadval tuzish,
D) darslikdagi savol va topshiriqlarga javob tayyorlash,
YE) jadval ma’lumotlari bilan ishlash,
J) yozuvsiz karta tо‘ldirish,
Mustaqil ishlar oddiydan asta-sekin murakkablashtirilib boriladi. mustaqil
ishlarning murakkablashtirib borilishini M.K Kovalevskaya 3 bosqichga bо‘lgan.
1. Yangi fakt va hodisalarni izlashni talab etuvchi nisbatan yengil
topshiriqlar. Bular “Qayerda?” “qay vaqtda”, “Qancha?” degan savollarga javob
beruvchi topshiriqlarni о‘z ichiga oladi. Masalan, “О‘zbekistonning qayerlarida
rangli metall rudalari joylashganligini aniqlang”, “О‘zbekistonning qayerlarida
yirik GES lar va GRESlar qurilgan?”.
2. geografik hodislarning sabab oqibatlarini belgilash va tushuntirish talab–
qiluvchi nisbatan murakkab topshiriqlar. Topshiriqlarni berishda Tushuntiring
“ ”
Isbotlang degan talablar va nima uchun , Qanday qilib , Nega degan savolar
” “ ” “ ” “ ”
quyiladi.
Masalan, nima uchun dengizda tashilgan yuklar arzon tushadi” tushintiring
“
yoki “о‘zbekistonning iqlim sharoiti dehqonchilikning ixtisoslashuviga qanday
ta’sir etadi?”
3. fakt va hodisalarni umumlashtirishni talab etuvchi nazariy yо‘nalishdagi
muhim va qiyin topshiriqlar. Bunday topshiriqlar umumiy tushuncha, qonuniyatlar
va ish usullarini tushuntirishni nazarda tutadi. Masalan, “Tabiiy resurslarga
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

xо‘jalik nuqtai nazardan baho berish nima, turli xо‘jalik tarmoqlarini belgilovchi
mayeyor nimadan iborat” yoki qanday omillar hududiy ixtisoslashtrishni
belgilaydi.
Ayrim mavzularni о‘tishda mustaqil ishlarni quyidagicha tashkil qilish
mumkin. О‘zbekistonning yozuvsiz kartasida paxta tozalash zavodi bilan kanop
zavodlarini belilab qо‘ying? Qishloq xо‘jaligi geografisi mavzusini о‘rganishda
mustaqil ishni dastlab matn oldidan berilgan savollarga javob tayyorlashdan
boshlash kerak. Bu savollar quyidagilardan iborat.
1. Qishloq xо‘jaligi qanday hususiyatlariga kо‘ra sanoatdan farq
qiladi?
2. Qishloq xо‘jaligi qanday tarmoqlardan iborat?
3. Siz yashab turgan rayonda qishloq xо‘jaligining qaysi tarmoqlari
rivojlangan.
4. Paxtaning asl vatani qayer?
5. Paxtadan qanday mahsulotlar olinishini eslang?
Darslik bilan ishlashdan tashqari, о‘quvchilarni adabiyotlar bilan ishlashga
qiziqtirish, undan zarur geografik ma’lumotlarni topa olishga о‘rgatish
lozim. О‘quvchilarni qо‘shimcha adabiyotlar bilan ishlashga qiziqtirish
uchun о‘qituvchi ilmiy-ommabop va badiiy adabiyotlardan qiziq faktlar,
ajoyib о‘simliklar yoki xayvonlar haqida, aholining urf-odatlari haqida
sо‘zlab berishi kerak. Qо‘shimcha adabiyotlar yuzasidan beriladigan
topshiriqlar bir yoki necha о‘quvchiga topshirilishi mumkin.
2.2. Qashqadaryo viloyati transport geografiyasi

Qashqadaryo viloyatining xo‘jalik tarmoqlaridan biri transport bo‘lib yuk va
yo‘lovchilarni tashishning yagona vositasidir. Transport viloyatda ishlab
chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi va joylashishiga muhim ta’sir ko‘rsatadi.
Qashqadaryo viloyatida moddiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan ishchi va
xizmatchilarning 5,3% dan ortiqrog i transportda band.‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Qashqadaryo hududidagi temir yo‘llar, avtomobil, havo, quvur elektron
transporti respublika transporti yagona tizimining ajralmas qismidir. Qashqadaryo
viloyatida tabiiy gaz, neft, gaz kondensati, kaliy tuzlari, rudali qazilmalar, qurilish
materiallari, qishloq xo‘jaligi xom ashyolari va boshqa tabiiy boyliklardan
foydalanishda quruq yerlarni o‘zlashtirishda, sanoat va qishloq xo‘jaligini
rivojlantirishda transportning ahamiyati katta. Chunonchi viloyat hududida Qarshi
cho‘lining o‘zlashtirilishi transportning hamma turlarini rivojlantirishni taqozo
etadi. Viloyatda ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlar va xom ashyosini boshqa
mintaqalarga yetkazishda va chetdan hamda mamlakatning boshqa viloyatlaridan
zarur mahsulot va xom ashyolarni keltirishda transport muhim xo‘jalik ahamiyatga
egadir.
Mamlakat transporti istiqlol tufayli mustaqil bo‘ldi. Ungacha asosiy
transport turlarini tashkil qilish, boshqarish va undan foydalanish huquqi
respublikaning o‘zida emas edi. Masalan, 1920-1991 yillarda respublika
transportining asosiy turlari sobiq Ittifoqning Markaziy vazirliklariga bo‘ysungan.
Ma’lumki, hozirgi zamon transporti rivojlanishida ikki qarama-qarshi omilni
kuzatish mumkin: birinchidan ilmiy texnik inqilob sharoitida telekommunikasiya
va aloqa, tezkor pul o‘tkazmalari, uyali aloqa vositalari, innovasiyalar, internet,
masofadan o qish va o qitish kabilar transportning ahamiyatini biroz pasaytirsa,‘ ‘
ikkinchi tomondan, yangi yer va suv, mineral xom ashyo va boshqa tabiiy
resurslardan foydalanish rekreasiya hamda mahalliy va xalqaro turizmning
rivojlanishi aholi migrasiya harakatchanligining faollashuvi iqtisodiy
integrasiyalashuv jarayonlarining rivojlanib borishi transportga bo‘lgan ehtiyojini
yanada kuchaytiradi.
Mamlakatimiz iqtisodiy geografik va geosiyosiy o‘rni xususiyatlaridan kelib
chiqib, mustaqillikning dastlabki yillaridanoq hukumat transport xavfsizligini
ta’minlashga katta e tibor qarata boshladi. Darhaqiqat, O‘zbekistonning
’
mustaqillikka erishishi va dunyoning taraqqiy etgan davlatlar qatoridan munosib
o‘rin olishida sanoat, qishloq xo‘jaligi hamda xo‘jalikning boshqa tarmoqlarini
rivojlanishida transport tarmog ining ahamiyati muhim hisoblanadi. O‘zbekiston
‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

bevosita dengizga chiqa olmaydigan hududda joylashganligi hamda shimoliy,
sharqiy va g arbiy tomondan dengizlarga chiqish uchun eng kamida 3 ming km‘
masofani bosib o‘tishi bu mamlakatning iqtisodiy aloqalarini qiyinlashtiradi, yuk
tashishni qimmatlashtirib, mahsulotlarni raqobatga chidamsiz qilib qo‘yadi.
Binobarin,YU mustaqillikning dastlabki yillarida eng qisqa xavfsiz va arzon
transport kommunikasiyalarini qidirib topish vazifasi dolzarb bo‘lib qoldi. Chunki,
bu vazifani hal etish mahsulot tannarxini tushirishga yordam beradi va shu bilan
birga tashqi iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlantirish uchun zamin yaratadi.
Temir yo‘l transporti zamonaviy texnika bilan jihozlangan bo‘lib, yuk
oborotini oshirishda yetakchi rolni o‘ynamoqda. Qashqadaryo viloyatida temir
yo‘llar va shohbekatlarning qurilishi 1915 yildan boshlandi. Shu yilda Kogon-
Qarshi-Amudaryo-Termiz temir yo‘li, Qarshi-Koson shohbekatlari qurib bitkazildi.
1924 yilda uzunligi 122 km bo‘lgan Qarshi-Kitob temir yo‘li ishga tushirildi. 1925
yilda Kogon-Qarshi-Amudaryo-Termiz temir yo‘li Tojikiston Respublikasi
poytaxti Dushanba shahrigacha yetkazildi.
Keyingi yillarda viloyat hududida shahar va qishloq o‘rtasidagi iqtisodiy
hamkorlikni taraqqiy ettirish va mustahkamlash, yangi sanoat tarmoqlarini barpo
etish, quruq yerlarni o‘zlashtirish, tabiiy boyliklardan foydalanishga katta e tibor
’
berildi. Shu boisdan viloyatda transport tarmoqlari rivojlana bordi. Viloyatda
Qarshi shohbekatidan tashqari Kitob, G uzor bekatlari qurildi. Qarshida Qarshi
‘
shohbekati, vagon va lokomativ deposi, xizmat ko‘rsatuvchi 6 ta distansiya
kasalxona, savdo tarmog i, temir yo‘lchilar madaniyat saroyi kabilarni o‘z ichiga
‘
oladigan transport tuguni vujudga keltirildi. Qarshi temir yo‘li ishlab chiqarish
birlashmasiga Kitob, Tanxoz, Yakkabog , Qarshi, Nishon, Koson, Talimarjon
‘
hamda Muborak stansiyalari kiradi.
Qashqadaryo tumanlarining markazlari temir yo‘l bo‘yida yoki unga yaqin
joylashganligi viloyat ichida va mamlakatning boshqa hududlari bilan olib
boriladigan iqtisodiy aloqalarni yengillashtiradi.
Qashqadaryo viloyatidan temir yo‘llar orqali paxta tolasi, pilla, qorako‘l teri,
o‘simlik moyi, g alla, gaz kondensati, neft, oltingugurt va boshqa mahsulotlar
‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

tashib ketilsa, mineral o g itlar, har xil mashina va uskunalar, qurilish‘ ‘
materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa yuklar keltiriladi. 2009 yil
ma’lumoti bo‘yicha temir yo‘llar orqali 6228,5 ming tonna yuklar va 30,1 mln
yo‘lovchilar tashilgan.
Qashqadaryo viloyatining avtomobil transporti xalq xo‘jaligi tarmoqlarini
rivojlantirishda juda katta ahamiyatga ega. Avtomobil yo‘llarining uzunligi 3,5
ming km dan ortiq bo‘lib, har 1 ming kv.km ga 100 km to g ri keladi.
‘ ‘
Respublika avtomobil yo‘llarining 8 % viloyat hududida to g ri keladi. Viloyat
‘ ‘
hududidan katta O‘zbekiston trakti o‘tadi. Bu avtomagistral Taxta Qaracha
dovonidan tushib, viloyatning Kitob-Shahrisabz-G uzor-Dehqonobod tumanlari
‘
hududini kesib o‘tadi va hozirgi vaqtda bu avtomagistral qayta ta’mirlanib
kengaytirilmoqda.
Qashqadaryo viloyati barcha tumanlarining ma’muriy markazlari, fermer
xo‘jaliklari viloyat markazi va boshqa aholi manzilgohlari bilan avtomobil yo‘llari
orqali tutashgan. Undan tashqari viloyatdan Toshkent, Samarqand, Buxoro,
Termiz, Denov va boshqa shaharlarga muntazam ravishda avobus va yengil
avtomobillar qatnov tashkil etilgan. Bu albatta viloyatlar o‘rtasidagi iqtisodiy
aloqalarni yaxshilash hamda yo‘lovchilarni tashishda muhim ahamiyatga egadir.
Hozirgi kunda Qashqadaryo viloyatida turli ma’muriy tumanlarning sanoat
korxonalari va yirik aholi punktlarini bir-biri bilan bog laydigan o‘nlab avtomobil
‘
yo‘llari mavjud. Avtomobil transporti yordamida temir yo‘l orqali yuboriladigan
yuklar temir yo‘l bekatlariga olib boriladi, temir yo‘l transporti orqali keltiradigan
yuklar esa joylarga tashiladi.
Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng respublikada yagona transport tizimini
shakllantirish, viloyatlararo yangi avtomobil va temir yo‘llarni qurish, ko‘priklar,
tonnellar, yo‘l muhandislik inshootlarini barpo etish masalalariga davlat miqyosida
e tibor qaratila boshladi. Shu maqsadda ko‘plab xorijiy davlatlar va xalqaro
’
tashkilotlar bilan hamkorlikda bir qancha yirik loyihalar amalga oshirildi.
Jumladan, Toshg‘uzor-Boysun-Qumqo‘rg on kabi yangi temir yo‘llarining
‘
bunyod etilishi va mavjud avtomobil yo‘llarini qayta ta’mirlash, temir yo‘llarini
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

rekonstruksiya qilish va elektrlashtirish (Toshkent-Samarqand-Buxoro liniyalari)
ishlarini yuqoridagi hamkorlikning samarasi deyish mumkin.
Qashqadaryo viloyati avvaldan respublika yaxlit temir yo‘l tizimiga ulangan
bo‘lsa, Surxondaryo viloyati ilgari faqatgina Turkmaniston orqaligina temir yo‘l
bilan bog lanish imkoniyati mavjud edi. Natijada, ortiqcha vaqt va mablag‘ ‘
sarflashga to g ri kelgan va bu yuk hamda yo‘lovchi tashishda qator
‘ ‘
muammolarning vujudga kelishiga sabab bo‘lgan. Shuning uchun ham Surxon
vohasini mamlakatimizning boshqa hududlari bilan to g ridan-to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
bog lovchi yangi Toshg‘uzor-Boysun-Qumqo‘rg on temir yo‘lini qurish ishlari
‘ ‘
2004 yilda boshlab yuborildi. Asr qurilishi deb nom olgan ushbu temir yo‘l
liniyasining uzunligi 223 km dan ortiqroqni (Qashqadaryoda-112,7 km,
Surxondaryoda-110,4 km) tashkil etib, uning barpo etilishiga 450 mln AQSH
dollari sarflandi. Mustaqillikning 16 yilligi arafasida temir yo‘l to‘liq ishga
tushirildi.
Ushbu yirik investisiya loyihasining amalga oshirilishi natijasida Janubiy
O‘zbekiston tog li hududlaridagi strategik ahamiyatga ega bo‘lgan neft, gaz,
‘
ko‘mir, rangli metallar, kimyo va qurilish materiallari konlarini kompleks
o‘zlashtirish imkoniyati yaratildi. Dehqonobod tumanida barpo etilayotgan
respublikada yagona kaliy zavodi ushbu temir yo‘lning ilk samarasi hisoblanadi.
Shuningdek, mazkur temir yo‘l ko‘plab bekatlar, aholi manzilgohlari, yangi ish
o‘rinlari bunyod etilayotganligi bilan ham ahamiyatlidir. Bundan tashqari, temir
yo‘l Janubiy iqtisodiy rayonda yangidan-yangi shahar va shaharchalarning vujudga
kelishiga, mavjudlarining esa yanada taraqqiy etishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa,
Dehqonobod va Boysun shaharlarida yaqin kelajakda turli xil sanoat tarmoqlari
shakllanadi.
Iqtisodiy rayonning deyarli qoq o‘rtasidan Toshkent-Termiz (Katta o‘zbek
trakti) transmilliy avtomagistrali kesib o‘tadi. Bu yo‘l nafaqat iqtisodiy rayonni,
balki respublikanaing boshqa mintaqalarini Afg oniston, Pokiston, Eron, Turkiya
‘
va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan bog laydi. Mazkur yo‘lning Samarqand-
‘
Qarshi va G uzor-Dehqonobod yo‘nalishlari yirik ta’mirlash ishlari bajariladi.
‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Amalga oshirilgan yo‘l ishlarining samarasi sifatida yuqoridagi yo‘nalishlarda
qatnovchi transport vositalariga qulaylik yaratildi.
Janubiy O‘zbekistonning tashqi aloqalarini amalga oshirishda, yuk va
yo‘lovchi tashishda asosan avtomobil hamda temir yo‘l transportlaridan
foydalanilmoqda. 2000 yilda respublika bo‘yicha avtomobil transportida 701,2 mln
t.yuk tashilgan bo‘lib, shuning 10,0 foizi (70,5 mln.t.) Janubiy mintaqa hissasiga
to g ri kelgan. 2009 yil yakunlari bo‘yicha esa yuqoridagi transport turida 745,2‘ ‘
mln.t.yuk o‘z manziliga yetkazib berilgan (o‘sish 106,3%). Iqtisodiy rayon
miqyosida bu ko‘rsatkich sakkiz yil mobaynida 11,9 foizga kamayib, 55,1 mln
tonnaga teng bo‘ldi. Bunda asosiy kamayish Qashqadaryo viloyati zimmasiga
to g ri keladi. (35,3 mln t.dan, 21,6 mln t.ga). Sababi tashilayotgan yuklarning
‘ ‘
asosiy qismi quvur va temir yo‘l transporti orqali amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimizda yangi temir yo‘llarining ishga tushirilishi munosabati bilan
ushbu transport turida yuk jo‘natish 2000 yilga nisbatan 2009 yilda deyarli 138,0
foizga oshdi (42087,0 ming t.dan 58091,1 ming t.). Ko‘rilayotgan davr mobaynida
iqtisodiy rayon doirasida ham bu ko‘rsatkich 134,0 foizga, ya ni Qashqadaryo
’
viloyatida 129,4 foizga va Surxondaryo viloyatida 149,4 foizga o‘sdi.
Shaxsiy avtomobillarda yo‘lovchi tashishning ortib borishi natijasida temir
yo‘l transportidan foydalanish kamayib bormoqda. Masalan, respublika temir
yo‘llarida 2004 yilda 15268,6 ming yo‘lovchi tashilgan bo‘lsa, 2009 yilga kelib
11487,7 ming kishi ushbu transport xizmatidan foydalangan. Respublikada
bo‘lganidek, Janubiy iqtisodiy rayonda ham aholining temir yo‘llardan foydalanish
darajasi pasayib bormoqda. 2004 yilda 1425,1 ming yo‘lovchi temir yo‘l
transportidan foydalangan bo‘lsa, oradan besh yil o‘tib bu ko‘rsatkich 983,3 ming
kishiga tushib qoldi.
2009 yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat temir yo‘llarining 21,4 foizi, qattiq
qoplamli avtomobil yo‘llarining esa 15,0 foizi mazkur mintaqa ulushiga to g ri
‘ ‘
keladi, temir yo‘llarning jami uzunligi 904,8 km., qattiq qoplamli avtomobil
yo‘llarining uzunligi 6200 km ga teng (Qashqadaryoda 3500 km va Surxondaryoda
2700 km).
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Bugungi kunda Qashqadaryo xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarini va
viloyat aholisi ehtiyojlarini qondirish darajasida rivojlangan avtomobil transportiga
ega.
Qashqadaryo viloyati O‘zbekistonning tarkibiy qismi sifatida qo‘shni
mamlakatlarni barchasi bilan xalqaro ahamiyatga molik bo‘lgan yirik
avtomagistrallar qurishda ishtirok etmoqdalar. Jumladan, Hind okeaniga chiqishga
imkon beradigan Termiz-Hirot-Karachi avtomobil yo‘li qurilishida va shu“ ”
yo‘nalishda mavjud bo‘lgan yo‘llarni qayta ta’mirlashda o‘z ulushini qo‘shish
bilan qatnashib kelmoqda.
Havo transporti. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishida va iqtisodiy
aloqalarning o‘sishida havo transportining roli ortib bormoqda. O‘zbekistonning
jahon hamjamiyatiga chuqur kirib borishi bilan uning ahamiyati yanada oshib
bormoqda. Hozirgi kunda O‘zbekiston havo yo‘llari aviakompaniyasi xilma-xil
“ ”
tipdagi havo transporti vositalariga ega. Jumladan, unda qishloq xo‘jalik ishlariga
mo‘ljallangan AN-2 , mahalliy yo‘llarda qatnaydigan AN-24 va IL-114
“ ” “ ” “ ”
xalqaro yo‘llarda qatnaydigan IL-76 , IL-62 , IL-86 hamda A-310 ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
Boyn kabi samolyotlar mavjud.
Viloyatda havo transporti xizmatini yaxshilash maqsadida yangi tipdagi
samolyotlar qabul qilaoladigan darajada aeroportni jihozlash va ta’mirlash ishlari
amalga oshirildi. Natijada Qarshi shahar aeroportining xizmat kursatish ko‘lami
ancha kengaydi. Shahar aeroporti orqali mamlakat ichkarisida ham hozirgi
mamlakatlari o‘rtasida yo‘lovchilarni va pochtani tashish ishlari ancha
kengaytirildi. Kelajakda mamlakatimiz yo‘lovchi aylanmasi harakatida havo
transportining salmog i oshib boraveradi.
‘
Quvur transporti. Transportning bu tarmog i 1960 yillardan keyin
‘
vujudga keldi. Uning vujudga kelishi viloyat hududida neft va gaz konlarining
ochilishi va o‘zlashtirilishi bilan birga bog liq. Viloyatda quvur transportini
‘
rivojlantirish katta afzallikka ega. U viloyat korxonalari va aholi manzilgohlarining
gazlashtirilishini, ichimlik suvi bilan ta’minlanishini yaxshilash bilan birga ishlab
chiqarishning rivojlanishini, mehnat unumdorligini oshishini, ishlab chiqaradigan
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

mahsulotlar tannarxining kamayishini, atrof muhitning nisbatan toza bo‘lishini
ta’minlaydi.
Viloyat hududi yer bag rilarning tabiiy gaz va neft manbalariga boy‘
bo‘lganligi sababli ulardan viloyat ichkarisida va tashqaridagi iste’molchilarga gaz,
neft, suvni yetkazib berishda quvur transporti eng qulay va arzon transport
vositasidir. Katta zahirali gaz konlarining ochilishi va foydalanishga topshirilishi
munosabati bilan XX asrning oltmishinchi yillaridan keyin gaz quvurlari qurilgan
boshlandi. O‘tgan davrda Qora-Xitoy-Qarshi, Sho‘rtan-Muborak, Sho‘rtan-
Buxoro-Gazli, Sho‘rtan-Shirin-Toshkent gaz quvurlari hamda Shahrisabz
botig idan Qarshi, Muborak, Nishon, Beshkent shaharlarini ichimlik suvi bilan
‘
ta’minlaydigan suv quvurlari o‘tkazilgan.
Bozor munosabatlari sharoitida transportni hududiy tashkil qilish va
rivojlantirish jarayoni qator omillarga bog liq. Avvalambor, buning uchun tabiiy
‘
zahiralar, ya ni mineral xom ashyo manbalari, yer-suv boyliklari qulay relyef
’
shakli talab qilinadi. Shu bilan birga ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarning ham
ahamiyati katta. Chunonchi, aholi va mehnat resurslari, transport va boshqa
infratuzilma tarmoqlari transportni joylashtirish va rivojlantirishga yanada
kuchlirov ta’sir ko‘rsatadi. Bu va shunga o‘xshash shart-sharoitlar mamlakatning
turli hududlarida turlicha bo‘lib, shu bois transport tizimlarini alohida olingan
hududlar bo‘yicha o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.

2.3. Transport geografiyasi ni ta lim texnologiyalari asosida o’qitishga
’
doir
Darsning maqsadi : Respubilikaning iqtisodiy madaniy hayotida
tarnsportning ahamiyatini tushuntirish. Asosiy tushunchalar “transport tuguni”,
“magistral yо‘li”, “yuk oboroti”, “transportdan foydalanish” kabi umumiy
tushunchalarni muayyanlashtirish. О‘qituvchilarda transport sohasida ishlashga
havasni kuchaytirish.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Darsga zarur jihozlar . Transport kartasi, О‘zbekiston iqtisodiy о‘quv
kartasi, mamlakatda qurilayotgan yangi temir yо‘llari sxemasi.
Mavzuni о‘rganish. Suhbat metodi, darslik bilan mustaqil ishlash metodi.
Darsning borishi. Transportning respublikamiz xо‘jaligadagi ahamiyati,
funksiyasi tushuntiriladi. Har qaysi transport turini о‘rganishda uning qanday
tabiiy, iqtisodiy shart-sharoitlar taqozosi bilan rivojlanganligini ochib berishga
intilish lozim.
О‘quvchilarni diqqatini mustaqil mamlakatimizda transport tarmoqlarini
tobora rivojlanib borayotgan, yangi avtomobil yо‘llari, temir yо‘llari qurilayotgan
bо‘yicha aniq ma’lumot beriladi. Daryo transportining iqtisodiy ahamiyati temir
yо‘l va avtomobil transportlariga qaraganda tobora kamayib bormoqda, chunki
temir yо‘l va avtomobil yо‘llarida yuklar kо‘p tez tashiladi. Bu holni о‘quvchilar
tushunib olishi kerak.
Mustaqillik qо‘lga kiritilgandan sо‘ng Toshkent aeroportidan hozirgi vaqtda
50 dan ortiq rivojlangan mamlakatlarga havo yо‘llari ochilgani tо‘g‘risida
ma’lumot beriladi.
Havo transporti о‘rganishda uning ahamiyati ortib borayotgani, passajirlar
va yuk tashishdagina emas, qishloq xо‘jaligi ishlarida, meditsina xizmati
kо‘rsatishda, foydalanilayotgani ham aytiladi. Shundan sо‘ng о‘quvchi yashab
turgan viloyatning markazidan mamlakatning qaysi shaharlariga havo tarnsportiga
passajirlar va yuk tashish mumkinligi suhbat yо‘li va hamda darslikdagi karta
sxemani kо‘zdan kechirish yо‘li bilan о‘rganiladi.
Neft va gaz quvurlari yotqizish va ulardan foydalanishda О‘zbekistonning
tabiiy, iqlimiy sharoiti boshqa mamlakatlarga qaraganda samaraliroq ekanini aniq
misollar bilan tushuntirish kerak. Yangi qurilgan neft va gaz quvurlari bо‘yicha
tо‘xtalib о‘tiladi.

Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

F S M U texnologiyasi
(F) – Fikringizni bаyon eting.
(S) – Fikringiz bаyonigа biron sаbаb kо‘rsаting.
(M) – Kо‘rsаtilgаn sаbаbni tushuntiruvchi misol keltiring.
(U) – Fikringizni umumlаshtiring.
Ushbu texnologiya:
tinglovchilаrni о‘z fikrini himoya qilishgа,

erkin fikrlаsh vа о‘z fikrini boshqаlаrgа о‘tkаzishgа,

ochiq holdа bаhslаshishgа,

egаllаngаn bilimlаrni tаhlil qilishgа,

qаy dаrаjаdа egаllаgаnliklаrini bаholаshgа,
 tinglovchilаrni bаhslаshish mаdаniyatigа о ‘rgаtаdi.
«Trahsport geografiyasi mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishda qanday
ahamiyatga ega ?»
F Fikringizni bаyon eting.
S Fikringizni b а yonig а biror s а b а b k о ‘rs а ting.
M K о ‘rs а tilg а n s а b а bni tushuntiruvchi misol keltiring.
U Fikringizni umumlаshtiring .
2.3. О ‘zbekiston tr а nsporti
mavzusini ta’lim texnologiyalari asosida o’qitish
Mavzuning texnologik xaritasi va o‘tkazilish ishlanmasi

Mavzu: III c 3- chorak, 36 - dars
О‘zbekiston trаnsporti
Maqsad va
vazifalar O‘quvchilarga О‘zbekiston trаnsporti va ularning qismlari tarkibi,
turlari, haqida bilim berish; quruqlik (temiryo li va avtomobil
’
transporti), suv ( dengiz va daryo), havo, quvur ( neft va tabiiy gaz
tashish) va elektron ( elektr uzatish liniyalari) transport turlarining
o ziga xos xususiyatlarini ochib berish; ularga ijtimoiy - iqtisodiy
‘
geograflk xaritalardan temir yo llari va avtomobil yo llarini
’ ’
topishni o rgatish va mamlakatmizdagi yirik temir yo llari va
‘ ’
avtomobil yo llarining yo nalishlarini aytib xaritadan topa olishni,
’ ’
О‘zbekiston trаnsporti tarmoqlariga reja asosida ta’rif yozish
ko‘nikmasini shakllantirish.
O‘quvchilarda mustaqil fikr yuritishni, olgan bilimlarini hayot bilan
bog‘lay olishni, ilmiy dunyoqarashlarni shakllantirish, Tabiatga mehr
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

va muhabbat uyg‘otish asosida ekologik tushunchalarni kengaytirish.
O‘quv
materiali
mazmuni O‘quvchilar mavzuning mohiyatini tushinib yetishlari bunda
О‘zbekiston trаnsporti tarmoqlarining hosil bo‘lishi, temir yo’llari
sistemasi, avtomobil yo’llari, quvur taransporti, havo yo llari, suv’
transporti, elektr energiya tarmoqlari haqida tushuncha berish.
Transport tarmoqlarining mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishdagi
ahamiyati,tashqi iqtisodiy aloqalar, yuk va yo lovchi tashishdagi
’
sigimi haqida ma lumot berish.
’
O quv
‘
jarayonini
tashkil etish
texnologiyasi Shakl: interfaol mashg ulot: suhbat-ma ruza, yakka tartibda, kichik
‘ ’
guruh, jamoa bo lib ishlash.
‘
Metod: Aqliy hujum , og zaki bayon, Blis so rov elementi,
“ ” ‘ “ ‘ ”
savol- javob, grafik test.
Vosita: Darslik, mavzu bo yicha slaydlar, globus,
‘ mavzuga oid
jadvallar, trаnsporti tarmoqlari aks etgan rangli rasmlar, 8-sinf o‘quv
atlasi va yozuvsiz xarita, tarqatma materiallar, Dunyoning
yarimsharlar xaritasi, O‘zbekiston ijtimoiy – iqtisodiy xaritasi.
Usul: slayd, grafik test.
Nazorat: kuzatish, nazorat savollari, nazorat testlari.
Baholash: rag batlantirish, 5 ballik tizim asosida.
‘
Kutiladigan
natijalar O qituvchi:
‘ Mavzu asosida to laqonli ma lumot berib, ‘ ’
o quvchilar bilimini oshiradi. Mashg ulotda qo llanilgan turli
‘ ‘ ‘
metodlar, mustaqil ish bo yicha tarqatma materiallar asosida mavzu
‘
bo yicha o quvchilarning bilim, ko nikma, malakalarini oshiradi.
‘ ‘ ‘
O quvchi:
‘ Mavzu bo yicha yangi bilimlar egallanadi. ‘ Guruhlar
bilan ishlashni o rganadilar, eslab qolish, ayta olish, ko rsata olish
‘ ‘
ko‘nikma va malakalarga ega bo‘ladilar. Yozuvsiz xaritada trаnsporti
tarmoqlari va uning elementlarini tasvirlay oladi. Trаnsporti
tarmoqlariga reja asosida tavsif yoza oladi.
Kelgusi
rejalar O‘qituvchi: Yangi pedagogik texnologilarni o‘zlashtiradi va darsda
tatbiq etib, takomillashtirishga erishadi. O z ustida ishlaydi.
‘
Mavzuni hayotiy voqealar bilan bog laydi va solishtiradi.
‘
O quvchi:
‘ Mavzu yo`zasidan berilgan topshiriq ustida mustaqil
isshashni o rganadi. O z fikrini ravon bayon eta oladi. Yangi
‘ ‘
mavzuga oid qo shimcha materiallar topishga harakat qiladi.
‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Dars bosqichlari.
Bosiqichlar Mazmuni Metodlar Vaqti
1-bosqich
Tashkiliy qism Salomlashuv. Mashg ulotning‘
borishi haqida tushuncha berish. og zaki ‘
muloqot 3
daqiqa
2-bosqich
Motivatsiya Nazorat bosqchi BLIS so rov
“ ” ‘
orqali sinf o quvchilarini to liq
‘ ‘
nazorat qilishdan iboratdir. BLIS
“ ”
so rov
‘ o tkazishda uning ha- ‘ “
yo q elementidan foydalanish
‘ ”
yaxshi samara beradi. B L ITS
“ ”
so rov
‘
topshiriqlari
Shakli: ha-
“
yo q
‘ ”
8
daqiqa
3-bosqich Mavzu
va topshiriqlar
bayoni O qituvchining Transport
‘ “
geografiyasi mavzusi mazmuni
”
to g risidagi suhbat-ma ruzasi
‘ ‘ ’
(slaydlar hamda savollar asosida)
–
jamoaviy ish va guruhlardagi
mustaqil ish
Asosiy bosqich:
a) Aqliy hujum
“ metodi yordamida ”
o quvchilarning transport
‘
tarmoqlari haqidagi bilimlari
aniqlab olinadi.
b) yangi mavzu bayoni - transport
tarmoqlarini ko rgazmali usulda
‘
muammoli bayon etish o quvchi
‘
bilimlarini to ldirish.
‘ og zaki bayon,
‘
tushuntirish,
savol-javob 20
daqiqa
4-bosqich
Mustahkamlash Grafik usulda test topshirig i.
‘
Yo lovchi va yuk tashish jadvali va
’
diagrammasini tahlil qilish. Grafik usulida test
topshirig i. ‘ 12
daqiqa
5-bosqich
Dars yakuni va
mustaqil ish
uchun topshiriq Uy vazifasini bajarish uchun
tavsiyalar 2
daqiqa

Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Mashg ulotning borishi‘
Atama va tushunchalar: 1. Transport (lotincha transporto tashiyman degan
–
ma’noni anglatadi) moddiy ishlab chiqarishning yuk va yо‘lovchilar tashishni
amalga oshiradigan eng muhim tarmoqlaridan biri.
2. Transport magistrali – texnik jihatdan yaxshi jihozlangan, juda katta yо‘lovchi
va yuk oqimiga ega bо‘lgan yо‘l.
3. Suv transporti – tabiiy (daryo, kо‘l, dengiz, okean) va sun’iy (kanal, suv ombor)
suv yо‘llari orqali yuk va yо‘lovchi tashiydigan transport turi.
4. Aeroport – yо‘lovchi va transport aviasiyasining muntazam ishlashini ta’minlash
uchun qurilgan va havo yо‘llarida joylashgan doimiy aerodrom.
5. Port – kemalar turishini, yuklarni tushirish-ortishni va kemalarga xizmat qilishni
ta’minlaydigan inshootlari, qurilmalari va jihozlari bо‘lgan okean, dengiz va
ichki suv havzalaridagi joy.
6. Fraxt - suv yo lida yuk tashish haqi. Bu haq yukninh og irligi, qancha
’ ’
masofaga tashilishi hajmi, kemada tashish vaqt miqdoriga ko ra belgilanadi.
’
O zbekiston chetga sotgan mollarini chet el kemalarida tashib,ko p mablag
’ ’ ’
sarflashgamajbur bo lmoqda.
’
Geografik obektlar:
Toshkent Samarqand, Toshkent Angren, Jizzax Sirdaryo, Toshkent
– – –
Yangiyo l Chinoz Sirdaryo Guliston, Toshkent Keles
– ’ – – – – –
Nazrbek Toshkent, Toshkent Hojikent, Xovos Bekobod, Xovos
– – – –
Jizzax,Navoiy Uchquduq Sulton Uvays tog Nukus, Urganch
– – – ’ – –
Beruniy, G uzor Boysun Qumqo rg on, Istanbul Toshkent
’ – – ’ ’ – –
Olmaota Pekin, Tajan Seraxs, Seraxs Mashhad, Toshkent
– – – –
Angren Qo qon, Andijon O sh Ergashtom Qashqar, Termiz
– ’ – ’ – – –
Hirot Karachi ba boshqalar.
–

O quvchilar egallash lozim bo lgan BKM elementlari
‘ ‘
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Bilimlar:
 O zbekiston transporti va uning tur’ lari haqida bilish;
 Transport tarmoqlari haqida bilish;
 Quruqlik transport turlarini bilish;
 Havo va suv transporti haqida bilish;
 Quvur va elektron transporti tarmoqlari haqida bilish;
 Yo llarning o tkazish imkoniyati va magistrallar haqida bilish;
’ ’
 Transportning ishi va yuk tashish hajmi haqida bilish;
 Tonnel va fraxt tushunchalarini bilish.
Ko nikma va malakalar:
‘
 O zbekiston transporti va uning tur
’ lari ni aniqlay olish;
 Transport tarmoqlarini aniqlay olishi;
 Quruqlik, havo va suv transporti, quvur va elektron
transport turlarini ayta olishi;
 Xaritada transport tarmoqlari yonalishlarini ko rsata
‘
olishi;
 Yozuvsiz xaritada transport tarmoqlari yonalishlarini
tasvirlay olishi;
 O zbekiston transportiga reja asosida tavsif yoza
’
olishi.

Tashkiliy qism.
Dars avvalida salomlashib, o quvchilar davomati aniqlanadi.
‘
O quvchilar bugungi kun ob-havosi va atrof-muhitdagi tabiiy
‘
o zgarishlarga hamda mamlakatimizdagi yuz berayotgan iqtisodiy
‘
rivojlanishga sharh beradilar. O quvchila
‘ rn ing darsga tayyorgarligi
nazorat qilinadi.
Guruhlash . O quvchilar qatorlar orqali uch guruhga bo linadi:
‘ ‘
"Toshkent", "Samarqand", "Qarshi" guruhlari.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

BLIS so rov “ ” ‘ orqali oldingi darsda o tilgan mavzu yuzasidan ‘
sinf o quvchilarning bilimini tekshirish.
‘
BLIS so rov topshiriqlarining o ziga xos xususiyatlari:
“ ” ‘ ‘

Qisqa vaqtda nazoratni amalga o sh iri sh

Bar ch a o quv ‘ ch ilarni qamrab oli sh

Nazorat materiallari to`zi sh ning soddaligi

Natijalarni tek sh irib ch iqi sh qisqa vaqtni talab eti sh i
 Vaqtning qat ’ iy belgilanganligi nazorat natijalarini realligini ta ’ minlaydi
B L IS so rov topshiriqlari:
“ ” ‘
S h akli: ha-yo q .
“ ‘ ”
1. Maishiy xizmat xizmat ko rsatish sohalari geografiyasi tarkibiga kiradimi?
’
2. Xizmat ko rsatish sohasi insonning madaniy ruhiyatini rivojlantirishda
’
katta ijtimoiy ahamiyatga ega.
3. Xizmat ko rsatish sohasi muassasalarini joylashtirishda xizmatga talabning
’
davriyligiga e tibor qaratiladi.
’
4. Sog liqni saqlash xizmat ko rsatish sohalari geografiyasi tarkibiga
’ ’
kiradimi?
5. Axborot tarqatish, mamlakat iqtisodiyotini boshqarishda aloqa xizmati
muhim o rin egallaydi
’
6. Darsliklar, jurnal, gazetalar, plakatlar vaboshqalar matbaachilik sohasiga
kiradi.
7. Xizmat ko rsatish rayonlari vujudga kelishiga ko ra guruhlanmaydi
’ ’
8. oyib tabiatli rekratsion rayon xorijliklarni o ziga jalb etmaydi.
’
9. Turizm mamlakat iqtisodiyotiga katta foyda keltiradi
10. Mamlakatda 10 mingga yaqin umumta lim maktablari, 1500 dan ortiq
’
akademik litseylar va kasb hunar kollejlarida 6,5 mln dan ortiq yoshlar
–
bilim olmoqda.
So rovni o tkazi
‘ ‘ sh tartibi:
1.Har bir o quv
‘ ch i uc chu n individual nazorat top sh iriqlari beriladi .
2. BLIS so rov topshiriqlari uchun javob varaqasi:
“ ” ‘
Topshiriqni bajarish tartibi:
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
O zingiz to g ri deb hisoblagan to g ri javoblarni X belgisi bilan,‘ ‘ ‘ ‘ ‘
noto gri deb hisoblagan javoblarringizni O belgisi bilan belgilang.
‘
3. O quvchi quyidagi shaklda javoblarni belgilaydi:
‘
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
X X X X X O O O O O
4.Nazorat uchun belgilangan vaqt tugagach o qituvchi o quvchilarning
‘ ‘
javob varaqalarini tekshirib chiqadi va baholaydi.
Baholash mezonlari:
 9-10 ta to g ri javob uchun 5 ball
‘ ‘ “ ”
 7-8 ta to g ri javob uchun 4 ball
‘ ‘ “ ”

5-6 ta to g ri javob uchun 3 ball ‘ ‘ “ ”
Yangi mavzu bayonidan oldin A q l iy hujum
“ ” metodi yordamida
o quvchilarning
‘ O zbekiston transporti ’ haqidagi bilimlari aniqlab olinadi.
A q l iy
“ h ujum metodi ”
 Bevosita jamoa bo lib fikrlar hujumi ni olib borish. Bu uslubdan maqsad-
‘ “ ”
mumkin qadar katta miqdordagi g oyalarni yig ilish, talaba (yoki
‘ ‘
o quvchi)larni ayni bir xil fikrlashdan holi qilish, ijodiy vazifalarni yechish
‘
jarayonida dastlab paydo bo lgan fikrlarni yengishdir.
‘

 AQLIY HUJUM
“ ” metodi- biror muammo bo yicha o quvchilar tomonidan ‘ ‘
bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to plab, ular orqali ma lum bir
‘ ’
yechimga kelinadigan metoddir


« AQLIY HUJUM » metodining to`zilmasi
 Muammoli savol beriladi
 Fikr va g oyalar bildiriladi va jamlab boriladi
‘
 Fikr va g oyalar guruhlanadi
‘
 Aniq va to g ri javoblar
‘ ‘ tanlab olinadi
1. Transport nima?
2. Kim temir yo lni ko rgan?
’ ‘
3. Respublikamiz hududida o tagan temir yo llardan 4 tasini
’ ’
yo nalishlari nomini ayting.
’
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

4. Siz yashaydigan joyda temir yo li’ o tadimi? ‘ Uning
yo nalish
’ nomini ayting.

Yangi mavzuning bayoni
Reja:
1. Quruqlik tarsporti va uning turlari
2. Suv transporti, havo transporti
3. Quvur transporti, elektron transporti
4. Yuk tashish o lchamlari.
’
5.O'zbekistondagi yirik davlat va xalqaro aamityaga ega bo lgan yo llar.
’ ’
6. Mustaqillik yillarida qurilgan yangi yo'llar. O'zbekistonning Dunyo
okeaniga chiqish imkoniyatlari.
Transport makroiqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri, iqtisodiyotning
qon tomiri, harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. U ishlab chiqarish bilan
iste molni bog lab, ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini
’ ‘
ta minlaydi.
’
Ta kidlash lozimki, transport sanoat va qishloq hо‘jaligiga nisbatan
’
geografiyada kam о‘rganilgan yoki о‘rganilayotgan yо‘nalish ekanligi bilan ajralib
turadi. Vaholanki, transportsiz hech narsani tasavvur qilib bо‘lmaydi, chunki
transport harakat, masofani kesib о‘tish, u yoki bu narsani (yuk, yо‘lovchi,
axborot) tashish, jо‘natish demakdir. Iqtisodiy geografiyada transport liniyalar,
yо‘l, yо‘laklar sifatida uning qolgan obyektlarini – areal, tugun va markazlarni
bog‘lab turadi. Transport tо‘ri va tizimi har qanday hududning rivojlanganlik,
о‘zlashtirganlik kо‘rsatkichi, hududiy mehnat taqsimotini amalga oshiruvchi,
iqtisodiy rayon va ishlab chiqarish majmualarning shakllantiruvchi muhim
omilidir. Qolaversa, “arzon”, “qimmat”, “qulay”, “noqulay” tushunchalarining
zaminida transport omili yotadi, transport geografik о‘rin esa iqtisodiy geografik
о‘rinning asl mohiyatini aks ettiruvchi asos hisoblanadi.
Odatda, transport deganda uning quyidagi jihatlariga e’tibor qaratiladi:
1. Transport – bu vosita, h arakatlantiruvchi kuch;
2. Transport – xalq xо‘jaligi tarmog‘i;
3. Transport, aniqrog‘i transport yо‘llari – bu ishlab chiqarish
infratuzilmasining yetakchi tarmog‘i, xо‘jalik tarmoqlari va aholining
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

joylashuvida muhim omil (yо‘li yaxshi mamlakat boy bо‘ladi, boy
mamlakatlarning yо‘llari esa hammavaqt ham yaxshi bо‘lavermaydi);
4. Transportning uzatuvchanlik, bog‘lovchilik funksiyasi borligi sababli u
aloqa tizimi bilan juda yaqindan aloqador, binobarin, aloqa tizimidagi
yangi о‘zgarishlar (tele-radio aloqalari, internet va b.) an’naviy transport
tarmoqlarining rivojlanishiga о‘z ta’sirini kо‘rsatadi.
Ma’lumki, О‘zbekiston Markaziy Osiyoning qoq о‘rtasida joylashgan. Bu
yerda “joylashgan” degan sо‘z ayni vaqtda uning transport geografik xususiyatini,
о‘rnini ham belgilab beradi. Darhaqiqat, respublikamizning bunday transport
geografik о‘rni, uning markaziyligini, kesuvchanligini (ya’ni tranzitligini) aks
ettiradi, shu bilan birga, mamlakatimizning jahon okeanidan uzoqda, ichkarida
joylashganligini bildiradi.
Qadimda, respublikamizning hozirgi hududida quruqlik transporti, aniqrog‘i
karvon yо‘llar yaxshi rivojlangan bо‘lgan. Xususan uning Buyuk ipak yо‘lida
joylashganligi yurtimizda savdo, madaniyat, hunarmandchilikning rivojlanishiga
katta ta’sir kо‘rsatgan. Temir yо‘llar esa bu yerda XIX asrning oxirida va XX asr
boshlarida qurilgan. Bular Kaspiy orti temir yо‘li, ya’ni hozirgi Turkmanboshi
(Krasnovodsk) – Andijon hamda Orenburg – Toshkent yо‘llaridir. Keyinchalik
boshqa mahalliy va xalqaro yо‘llar ham qurildi, ayniqsa Quyi Amudaryo
yо‘nalishida barpo etilgan temir yо‘l, masalan Qо‘ng‘irot, Beynau – Makat –
Aleksandrov Gay (Saratov obl.) muhim ahamiyat kasb etdi.
Biroq, respublikamiz transport tо‘ri uning turli hududlarini bog‘lash nuqtai
nazaridan yagona tizimni tashkil etmasdi. Shu bois, mustaqillik yillarida transport
xavfsizligiga ham jiddiy e’tibor qaratildi, qisqa muddat maboynida Uchquduq –
Miskin – Nukus, Toshg‘uzor – Boysun – Qumqо‘rg‘on temir yо‘llari qurilib ishga
tushirildi. Natijada, hozirgi kunda Quyi Amudaryo mintaqasi va Surxondaryo
viloyatiga borish uchun avvalgidek Turkmaniston hududiga chiqish talab
etilmaydi. Shuningdek, temir yо‘llarni elektrlashtirish, tez yurar yо‘nalishlarni
joriy qilishda ham yutuqlarimiz talaygina (masalan, Toshkent – Samarqand
oralig‘ida qatnaydigan “Afrosiyob” tez yurar poyezdi).
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Avtomobil yо‘llarini qurish ham mamlakatimiz iqtisodiy siyosatining
ustuvor yо‘nalishidir. Shu bois, magistral yо‘llarni qayta qurish, ta’mirlash, yо‘l
bо‘yi infratuzilma va yо‘l bо‘yi iqtisodiyotini rivojlantirish katta ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, transportning boshqa turlari – havo, quvur transporti ham
rivojlanib bormoqda. Respublikamiz poytaxti hamda Urganch, Navoiy,
Samarqand, Buxoro shaharlarida xalqaro aeroportlar qurilgan.
Transportning asosiy funksiyasi yuk va yо‘lovchi tashish 1996 va, xususan,
2003 yillargacha har xil о‘zgarib bordi, о‘sish - pasayish kо‘rsatkichlari bir - birini
almashtirib turdi. 2004 yildan boshlab esa bu kо‘rsatkichlar muntazam ravishda
о‘sib bormoqda. Masalan, 2010 yilda yuk tashish 2009 yilshga nisbatan 109,9
foizga, yо‘lovchi tashish 106,2 foizga ortgan.
Hozirgi paytda transport sohasida 165 ming kishi band, bu barcha iqtisodiyot
sohasida band bо‘lganlarning 3,7 foizini tashkil qiladi. Transportni rivojlantirish
uchun ajratilgan jami investisiya hajmi 2009 yilda 27,6 foizga teng bо‘lgan (2005
yilda 15,7 %). Kо‘rinib turibdiki, mamlakatimiz rahbariyati transport tizimi,
transport mustaqilligi va xavfsizligiga katta e’tibor qaratmoqda.
2010 yilda О‘zbekistonda transportning barcha turlari orqali 1173,2 mln
tonna yuk tashilgan. Bu 2005 yilga qaraganda 1,5 martadan kо‘proq demakdir.
Jami tashilgan yukning 90,6 foizi birgina avtomobil transporti zimmasiga tushadi.
Qolgan transport turlarining bu boradagi kо‘rsatkichlari ancha past.
Kо‘rilayotgan yilda jami 6045,3 mln kishi yо‘lovchi sifatida tashilgan (2005
yilga nisbatan 1,6 marta kо‘p), uning 98,2 foizi avtomobil transportiga tо‘g‘ri
keladi. Yuk va yо‘lovchi tashishda xususiy tadbirkorlikning salmog‘i katta.
Jumladan, 2010 yilda avtomobil transporti yuk aylanmasining umumiy hajmida
xususiy yuk tashuvchilar hissasi 72,1 foizga teng bо‘lgan. Yо‘lovchilar tashishda
bu kо‘rsatkich yanada yuqori.
О‘zbekistonda jami umumiy ijtimoiy foydalanishda bо‘lgan temir yо‘llar
uzunligi 4229,9 km, har 10 ming kv km maydonga zichlik 94,2 km ni tashkil
qiladi 3
. Tabiiyki, hududi katta mintaqalarda temir yо‘llar uzunligi ham katta.
3
Мамлакатимизда темир йўл транспортининг ривожланиши ва бошқариши “Ўзбекистон темир йўллари”
Миллий компанияси орқали амалга оширилади.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Masalan, Qoraqalpog‘istonda u 844 km, Navoiy viloyatida 469 km va h.k. Ayni
vaqtda maydoni kichik Andijon va Sirdaryo viloyatlarida temir yо‘llar uzunligi
ham ancha oz.
Umumiy qonuniyat kо‘proq aholi va yо‘llar zichligi о‘rtasida kо‘zga
tashlanadi. Fikrimizning isboti sifatida Andijon va Farg‘ona, Xorazm yoki
Sirdaryo viloyatlaridagi kо‘rsatkichlarni keltirish mumkin. Bu fikrni eng past
zichlikka ega bо‘lgan Navoiy va Buxoro viloyatlari hamda Qoraqalpog‘iston
Respublikasidagi vaziyat ham tasdiqlab beradi ( -jadvalga qarang) .
Qattiq qoplamali avtomobil yо‘llar uzunligi respublikamizda 41,6 ming km
yoki temir yо‘llarga nisbatan 10 marta ziyod; zichlik har 1000 kv km maydonga
92,7 km – bu kо‘rsatkich ham deyarli 10 barobar ortiq. Shu о‘rinda aholi
geografiyasi va avtomobil yо‘llar zichligi о‘rtasidagi qonuniyatni yana bir bor
ta’kidlash о‘rinli. Jadval ma’lumotlariga qaraganda, eng yuqori avtoyо‘llar zichligi
aholi zichligi eng yuqori bо‘lgan Andijon va Farg‘ona viloyatlarida kuzatiladi. Bu
holat Namangan, Xorazm va Sirdaryo viloyatlarida ham ancha yuqori, chо‘llik
mintaqalarda esa u juda past.
Taniqli rus olimi N. N. Baranskiy fikricha, yо‘llar va shaharlar har qanday
hududning iqtisodiy asosini (“qovurg‘asini”) tashkil qiladi. Chindan ham aynan
ular birgalikda joyning iqtisodiy salohiyatini, geografik jihatdan о‘zlashtirilganlik
darajasini yoki, boshqacha qilib aytganda, iqtisodiyotining “geografik
geometriyasini” о‘zida aks ettiradi. Mamlakatimiz iqtisodiy xaritasida bunday
о‘ziga xos geometrik shakllar vujudga kelgan. Masalan, ular jumlasiga Samarqand
(Juma) – Buxoro (Kogon) – Qarshi (Qashqadaryo st.), Sirdaryo – Jizzax – Xovos
uchburchaklari, Farg‘ona xalqasi (Qо‘qon – Namangan – Andijon - Marg‘ilon)
kabilar kiradi. Ba’zan, bu yо‘nalishlarda temir va avtomobil yо‘llar birgalikda
joylashgan bо‘lib, ular birgalikda hududni yanada mustahkamroq birlashtiradi
(“mixlaydi”). Bunday shakllarning ayrimlari transchegaraviy bо‘lib, ular qо‘shni,
hududi tutash bо‘lgan davlatlarni ham bog‘laydi. Masalan, tabiiy geografik
miqyosdagi Farg‘ona xalqaro halqasi Xо‘jand va О‘shni ham birlashtiradi yoki
Gazо‘choq – Urganch – Doshhovuz, Taxiatosh (Nukus) halqasi ham shunga
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

о‘xshash geosiyosiy mohiyat kasb etadi. Turkmaniston bilan tutash bо‘lgan
О‘zbekiston hududlarida Turkmanobod – Pitnyak – Uchquduq – Navoiy
“trapesiyasi” ham kо‘zga tashlanadi. Qoraqalpog‘istonda Nukus – Qо‘ng‘irot –
Chimboy “konussimon” temir yо‘li ushbu mintaqa tabiiy-iqtisodiy
imkoniyatlaridan foydalanishda ahamiyatga ega. Avtoyо‘llar geografiyasida esa
Samarqand – G‘uzor – Shahrisabz – Samarqand halqasi yо‘lovchilar tashishda
katta о‘rin tutadi.
Yuqoridagi yо‘llarning yanada rivojlanishi, temir yо‘l tugun va
majmualarining shakllanishi iqtisodiy geografik jihatdan muhim hisoblanadi.
Xususan, nisbatan bir-biriga yaqin joylashgan ancha yirik shaharlar о‘rtasida
magistral kо‘rinishda, intensiv qatnovli yо‘l va yо‘laklar (karidorlar) bu borada
yanada ahamiyatlidir.
Sababi, har qanday yо‘l uning ta’sir zonasida bо‘lgan tabiiy boyliklarni
о‘zlashtirishga, ichki hududlarga madaniyat yangiliklarini olib kirishga, о‘sish qutb
va markazlarning vujudga kelishiga asos bо‘lib xizmat qiladi. Xuddi shu fikrni 223
km masofada barpo etilgan (2007 yil) Toshg‘uzor – Boysun – Qumqо‘rg‘on temir
yо‘li yaqin kelajakda isbotlab beradi.
2009 yil yakunlariga ko‘ra, temir yo‘llar orqali 65,6 mln tonna yuk va 11,9
mln yo‘lovchi tashilgan. Yuk tashish aylanmasi shu yilda 75,8 milliard t/kmni
tashkil etgan. Taqqoslash uchun: 2005 yilda bu ko‘rsatkich 68,9 teng bo‘lgan.
Yo‘lovchilarni tashish aylanmasi 77,2 mlrd yo‘lovchi/km bo‘lib, bu ko‘rsatkich
ham so‘ngi 5 yilda 1,7 martaga ko‘paygan. Mintaqalar miqyosida yuk tashishda
Toshkent, Navoiy va Farg‘ona viloyatlari ko‘zga tashlansa, yo‘lovchi tashishda
Toshkent mintaqasi keskin ajralib turadi. Temir yo‘llarda tashilgan yuklarning
deyarli ¼ qismini neft va neft mahsulotlari, 22 foizini qurilish materiallari, 10
foizdan ko‘prog‘ini sement, 5 foizga yaqinini ko‘mir tashkil etadi.
Ko‘rilayotgan davrda avtomobillar orqali jami 17,2 mln t yuk va 697,6 mln
yo‘lovchi tashilgan. Yuk tashishda yuqoriroq ko‘rsatkichlar Xorazm, Farg‘ona va
Surxondaryo viloyatlarida qayd etiladi, avtobuslarda yo‘lovchi tashish bo‘yicha
esa, eng avvalo, poytaxt – Toshkent hamda Farg‘ona viloyatlari oldinda. Ayni
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

paytda avtomobillarda yuk tashish Jizzax, Buxoro, Andijon va Namanganda,
yo‘lovchilar tashish Jizzax va Navoiy viloyatlarida sust rivojlangan ( -jadval).
Yuqorida qayd etilganidek, respublikamizda quvur va havo transporti ham
rivojlanib bormoqda. “O‘zbekiston havo yo‘llari” Milliy kompaniyasi asosan
yo‘lovchilar tashishda katta ahamiyat kasb etsa, quvur transporti orqali ko‘proq gaz
jo‘natiladi (2009 yilda 43,7 mlrd kub m). Respublikamizda jami magistral
quvurlarning uzunligi 13,7 ming km bo‘lib, uning 13,6 ming kilometri gaz
quvurlari sanaladi.
Transport nafaqat mamlakat ichidagi vazifalarni bajaradi, uning tashqi iqtisodiy
aloqalarni amalga oshirishda ham ahamiyati katta. Bu aloqalarda, xususan yuk
tashishda, ichki transportdan farq qilib, temir yo‘l transporti yetakchilik qiladi.
Turli xil yuklarni turli xil yo‘nalishlarda tashishda Angren terminali va, ayniqsa
Navoiy shahri aeroporti negizida tashkil etilgan erkin iqtisodiy-industrial zonaning
ham o‘rni katta.
Mustaqillik yillarida respublikamizning tashqi savdo aylanmasi 2063 mln
AQSH dollaridan (1991 y.) 21842 mln dollarga (2010 y.) yetdi. Tadrijiy
o‘zgarishlar dinamikasi shuni ko‘rsatadiki, milliy iqtisodiyotning dastlabki
shakllanish davrlarida, ishlab chiqarishning pasayib borish jarayonida, ya’ni 1996
yilgacha tashqi savdo aylanmasi o‘sib borgan. Jumladan, u 1992 yilda oldingi yilga
nisbatan birdaniga 2,2 barobarga ortgan, so‘ngra o‘sib borib, 1997 yildan pasayish
ko‘rsatkichlarini namoyon etgan. 2002 yilda respublika tashqi savdo
aylanmasining hajmi 5700 mln AQSH dollariga tushib qolgan, vaholanki u 1996
yilda 9311 mln dollarga yetgan edi. 2003 yildan hozirgi davrgacha tashqi savdo
aylanmasi turli sur’atlarda ko‘payib borgan. U 2006 yilda 2002 yilga nisbatan
deyarli 2 martaga oshgan va keyingi 4 yil davomida bu ko‘rsatkich 2 barobarga
ko‘paygan.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Avtomobil transporti
Tashilgan
yuklar,
ming tonna 2010 y.
yanvar-
dekabriga
nisbatan
foizda Yuk
aylanmasi,
ming t-km 2010 y.
yanvar-
dekabriga
nisbatan
foizda Tashilgan
yo‘lovchilar,
ming kishi 2010 y.
yanvar-
dekabriga
nisbatan
foizda Yo‘lovchi
aylanmasi,
ming
yo‘lovchi-km 2010 y.
yanvar-
dekabriga
nisbatan
foizda
Jami 36970,9 112,2 1261592,9 109,8 383778,7 118,0 4243304,7 116,8
sha harlar :
Qarshi 7684,9 113,1 218190,1 110,3 113482,4 117,9 790386,6 116,1
t umanlar :
G‘uzor 2357,2 111,0 78767,8 108,8 18481,3 118,0 305002,2 116,3
Dehqonobod 1748,0 112,1 73062,5 109,0 9926,4 116,3 156216,1 116,9
Qamashi 2644,8 111,5 76442,0 110,7 24301,0 119,2 266441,1 116,2
Qarshi 2186,3 112,8 85837,8 108,7 14912,2 117,7 312480,8 116,3
Koson 2251,3 114,1 104574,8 110,8 21589,3 116,4 326800,8 116,8
Kitob 1846,5 110,5 68686,2 108,0 20043,6 119,3 229509,1 117,8
Mirishkor 1893,3 108,9 60203,3 112,7 17515,9 117,0 223481,8 116,4
Muborak 1753,7 111,5 78699,1 108,7 15953,0 118,9 191205,3 117,5
Nishon 1879,1 113,9 54587,3 106,1 17515,9 116,7 233522,8 117,6
Kаsbi 2364,8 109,5 75826,7 112,9 27212,8 120,1 280472,0 117,1
Chiroqchi 2920,3 111,2 91207,2 109,2 23624,2 118,3 283715,7 117,0
SHаhrisаbz 3075,9 115,1 106209,3 109,8 41336,2 118,3 415417,0 116,5
Yakkаbog‘ 2364,8 112,2 89298,8 110,1 17884,4 116,6 228653,4 117,9
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

17-jаdvаl
O‘zbekiston mintaqalarida transportning ba’zi bir ko‘rsatkichlari (2009 y.)
Hududlar Temir yo‘l transporti Avtomobil transporti
Temir
yo‘l
uzunligi,
km Temir
yo‘l
zichligi,
har 10
ming
kv/km Yuk
jo‘natish,
ming/t Yo‘lovchi
tashish,
ming kishi Avtomobil
yo‘l uzunligi,
ming/km Zichligi,
har 10
ming
kv/km Yuk
tashish,
mln/t Avtobuslarda
yo‘lovchi
tashish,
mln/kishi
O‘zbekiston
Respublikasi 4229,9 94,2 65622,5 11893,6 41,6 92,7 17,2 697,6
shu jumladan :
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi 844,3 50,7 2096,5 1362,8 4,1 25,0 0,4 4,3
viloyatlar:
1. Andijon 155,8 371,0 466,9 102,9 2,5 584,0 0,3 9,4
2. Buxoro 270,6 67,1 7488,5 854,3 3,8 94,4 0,2 4,4
3. Jizzax 280,5 132,3 1948,1 95,4 2,5 117,1 0,0 1,4
4. Navoiy 469,3 42,3 12120,8 775,6 3,9 35,5 1,7 4,8
5. Namangan 144,6 195,4 720,1 176,8 3,1 424,5 0,3 10,3
6. Samarqand 283,8 168,9 2047,9 907,0 4,1 242,8 1,4 4,6
7. Sirdaryo 160,1 372,3 239,2 746,0 1,4 330,0 1,2 8,6
8. Surxondaryo 410,4 204,2 1848,0 839,7 2,7 135,1 2,1 14,2
9. Toshkent 348,8 223,6 18726,9 4855,8 3,8 245,6 0,7 146,3
10. Farg‘ona 228,6 341,2 11420,3 395,6 4,0 589,4 2,1 84,7
11. Xorazm 138,7 227,4 270,8 310,0 2,2 359,0 4,1 11,5
12. Qashqadaryo 494,4 172,9 6228,5 471,7 3,5 120,8 0,9 5,7
Manba: O‘zR Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Tashqi savdo aylanmasining tarkibiy tuzilishi ham yillar mobaynida bir xil
bo‘lmagan. Chunonchi, 1996-1997 yillarda u manfiy nisbatga, ya’ni manfiy saldoga
ega bo‘lga holda, qolgan yillarda tovar almashuv muntazam ravishda mamlakatimiz
foydasiga hal bo‘lgan. Eksport hajmi 1995-2010 yillarda 3,5 martaga ko‘paygan
bo‘lsa, import bu davrda 3,0 martaga oshgan. Demak, bu boradagi jarayonni asosan
eksport belgilab bermoqda. Importni eksport bilan qoplash darajasi 2010 yilda 148,2
foiz bo‘lgan, ijobiy savdo aylanmasining natijasi 4247 mln AQSH dollari darajasida.
Biroq, ta’kidlash kerakki, eng so‘ngi yillarda (2009-2010 yy.) import
ko‘rsatkichlarining biroz pasayib borish holatlari qayd etilmoqda.
Eksport tarkibida ham ba’zi o‘zgarishlar kuzatilmoqda, jumladan, paxta xom
ashyosi, ya’ni paxta tolasining bu boradagi ulushi pasayib, uning o‘rniga mashinalar
va boshqa mahsulotlarni eksport qilish, shuningdek, turli xil xizmatlarning ulushi
ortib borgan.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

2010 yilda jami eksport hajmining 11,3 foizi paxta tolasiga, 24,8 foizi energiya
manbalari va neft mahsulotlariga, 9,7 foizi oziq-ovqat mahsulotlariga to‘g‘ri kelgan.
Mashina va uskunalarning ulushi 5,5 %, qora va rangli metallar 6,8 %, kimyo va
undan tayyorlanadigan mahsulotlar 5,1, xizmatlar 9,1 foizga teng bo‘lgan.
Importda mashina va uskunalar keskin ajralib turadi; ularning hissasiga 2010
yilda jami import qilingan tovar va xizmatlarning 44,1 foizi to‘g‘ri kelgan (2009 yilda
56,5 %). Keyingi o‘rinda kimyo va undan tayyorlanadigan mahsulotlar (14,3 %),
uchunchi o‘rinda oziq-ovqat mahsulotlari turadi (10,9 %).
Umuman olganda, zamonaviy texnologiyalar, mashina va asbob uskunalarning
ko‘proq keltirilishi (yaponlar uchun baliq emas, balki qarmoq muhimroq hisoblanadi)
ma’qulroq. Chunki, tashqi savdo aylanmasining bunday tarkibiy nisbati kelajak ishlab
chiqarish uchun mustahkam zamin yasaydi. Shu nuqtai nazardan iste’mol mollarini,
xususan yengil va oziq-ovqat mahsulotlarini o‘zimizda, hech bo‘lmaganida mahalliy
ehtiyojni qondirish darajasida rivojlanishi talab etiladi. Aytish joizki,
mamlakatimizda olib borilayotgan siyosat, jumladan ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish (“lokalizasiya”), investisiya siyosati hamda kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlanishi ham aynan shu maqsadlarni ko‘zlaydi.
Mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishda transport asosiy omil bo‘lib
hisoblanadi. Chunki, transport mustaqil respublikamiz ishlab chiqaruvchi
kuchlarining rivojlanishi va joylanishiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda
hozirgi zamon transportining deyarli barcha turlari-temir yo‘l, avtomobil, havo,
daryo, quvur va elektron transporti mavjud. 2005 yil mamlakat yalpi ichki
mahsulotining 9,5% transport tarmoqlariga to‘g‘ri keladi. Bu tarmoqda band bo‘lgan
ishchi xizmatchilarning o‘rtacha yillik soni 300 mingdan ortiq kishini, jumladan temir
yo‘l transportida 60,4 ming, suv transportida 1,1 ming, avtomobil, shahar elektr
transporti, yuk ortish va tushirish korxonalarida 250 ming kishini tashkil qiladi.
Transport tarmoqlari bo‘yicha eng muhimi temir yo‘l transporti hisoblanadi.
Respublika mustaqillikka erishgandan so‘ng transportni xalq xo‘jaligiga va aholiga
xizmat ko‘rsatishni tubdan yaxshilash va transport boshqarish tizimini tubdan
yaxshilash va transport boshqarish tizimini takomillashtirish maqsadlarida
67
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

“O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy avia kompaniyasi, 1992 yil “O‘zbekiston
avtomobil transporti” 1993 yil davlat aksionerlik korporasiyasi “O‘zbekiston temir
yo‘llari” davlat aksionerlik kompaniyasi 1994 yilda tashkil etildi.
Respublikada transport iqtisodiy rayonlar va korxonalar xalq xo‘jaligi
tarmoqlari o‘rtasida, shuningdek mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarni ta’minlaydi.
Temir yo‘l Xalq xo‘jaligida t.y. transportining yo‘lovchilar hamda yuk
tashishda salmog‘i katta. Ayniqsa yuklar eksporti va importida muhim o‘rinda turadi.
O‘zbekiston t.y. orqali Shimol va Janubni, Sharq va G‘arbni bog‘lovchi qatta tranzit
yuk oqimi o‘tadi. 1972 y.da qurilgan Qo‘ng‘irot-Beynov magistrali Qozog‘iston
orqali Rossiyaning Markaziy, Janubiy, Ural mintaqalariga tutashgan. Xovos-Aris
magistrali ham mamlakatni Qozog‘iston orqali yana Rossiya b-n, Qo‘qon-Dushanba
yo‘nalishi Tojikiston, Toshkent-Turkmanboshi (sobiq Krasnovodsk) yo‘li
Turkmaniston bilan bog‘laydi. 2005 y. 1 yanv.holatiga ko‘ra respublikada xalq
xo‘jaligiga tegishli sanoat korxonalariga tortilgan (umumiy foydalanilmaydigan) t.y.
uz.3,1 ming km ni tashkil etdi; “O‘zbekiston temir yo‘llari” kompaniyasiga qarashli
asosiy yo‘llarning foydalanish uz. 3992 km, bundan tashqari 1992,7 km st-ya yo‘llari
va 362,4 km respublika korxonalari shaxobcha yo‘llaridan foydalaniladi.
“O‘zbekiston temir yo‘llari” 50 mingdan ortiq turli tipdagi yuk vagoni va
Germaniyada tayyorlangan refrejeratorlarga, yo‘lovchilar tashiladigan 1450 vagonga
ega. Kompaniyaning t.y.dan foydalanishga mas’ul bo‘lgan Toshkent, Farg‘ona,
Qo‘qon, Buxoro, Qo‘ng‘irot, Qarshi-Termiz mintaqaviy temir yo’llari uzellari
faoliyat ko‘rsatadi (2006).
2005 y.da magistral temir yo‘llari transportida 45,8 mln.t.yuk tashildi. 20
tonnali konteynerlar bilan yuk tashish respublikadagi 11 stansiyada (Shumilov,
Jizzax, Qaqir, Marg‘ilon, Andijon, Rauston, Ulug‘bek, Tinchlik, Buxoro-2, Qarshi,
Urganch)da amalga oshiriladi.
Tashiladigan yuklarning asosiy qismini neft yuklari, toshko‘mir, don va
yanchilgan don mahsulotlari, mineral o‘g‘itlar, sement, yog‘och-taxta, qurilish
yuklari tashkil etadi. Yuk tashishda teplovozlar (respublika t.y.da parovoz
1974y.gacha ishlatildi), yo‘lovchilar tashishda teplovoz va elektropoyezdlar xizmat
68
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

ko‘rsatadi. 2005 y.da temir yo‘llari transportida 15,1 mln.yo‘lovchi tashildi.
Yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatishda, ayniqsa shaharlar atrofidagi qatnovda
elektropoyezdlardan tobora kengroq foydalanilmoqda.
Temir yo‘llarini elektrlashtirish dastlab 1970 y. Toshkent-Yangiyo‘l
uchastkasida boshlangan. Keyinroq Xo‘jakent-Sirdaryo liniyasi (148 km)da elektr
poyezdlari qatnovi yo‘lga qo‘yildi. 1985 y.dan t.y.nio‘zgaruvchan tokda
elektrlashtirishga o‘tildi. 1993 y.da elektrlashtirilgan uchastkalar uz.353,6 km ga
yetdi (umumiy foydalaniladigan temir yo‘llarining 8,5%). 1993 y.da Xovos-Jizzax
liniyalari elektrlashtirildi. 2003 y.dan Toshkent-Samarqand, 2005 y.dan Toshkent-
Samarqand-Buxoro yo‘nalishlarida tezyurar elektropoyezdlar qatnay boshladi.
O‘zbekistonning yagona temir yo‘llari tarmog‘ini vujudga keltirish bo‘yicha
1994-2001 y.larda uzunligi 700 km ga yaqin Navoiy-Uchquduq-Nukus temir yo‘llari
qurib bitkazildi. Qurilishi 1995 y.da boshlangan 220 km li Toshguzar-Boysun-
Qumqurg‘on temir yo‘llarining 115 km dan ortiq qismi qurilib, poyezdlarning ish
qatnovi yo‘lga qo‘yildi (2005). Bu yo‘llar hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
Respublikada temir yo‘llari qurilishini loyihalash ishlarini Toshkent transport
loyihalash ishlarini Toshkent transport loyihalash qidiruv instituti (Tashgiprotrans,
1952) va Toshkent temir yo‘llari loyihalash-qidiruv instituti (“Toshtemiryo‘lloyiha”,
1969) olib boradi. T.y. transporti uchun injener va texnik xodimlar “O‘zbekiston
temir yo‘llari” kompaniyasining Toshkent temir yo‘llari. muhandislari instituti
(1931), Toshkent (1932), Samarqand (1932), Xovos (1979) t.y. transporti kollejlarida
tayyorlanadi. Shu borada O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2011 –
yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 –yilda
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga
bag’ishlangan majlisida Prezident I.Karimov “ Temir yo’llar kommunikatsiyalarini
yanada rivojlantirish, Marokand – Qarshi va Qarshi – Termiz temir yo’l
uchastkalarini elektrlashtirish bo’yicha loyihalar amalgam oshirilishini jadallashtirish
zarur ” ekanligini ta’kidlaganlar. I.Karimov. “ 2012 yil Batanimiz taraqqiyotini
yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” Xalq so’zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.
69
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Avtomobil transporti. Respublika xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlari va
mamlakat aholisi ehtiyojlarini qondirish darajasida rivojlangan avtomobil
transportiga ega. O‘zbekistonda 20-asr boshlariga qadar ot-ulov asosiy transport
vositasi bo‘lgan. Dastlabki avtobus qatnovi 1906 y.da Farg‘ona-Marg‘ilon
marshrutida yo‘lga qo‘yilgan. 1910 y. Toshkentda chet ellarda ishlab chiqarilgan 8 ta
kichik va 1 ta 40 o‘rinli avtobus qatnay boshladi.
1999 y.respublika xalq xo‘jaligi tasarrufida turli maqsadlar va markadagi 199,7
ming yuk avtomobillari (uning 55 mingdan ortig‘i o‘zi ag‘daruvchi), 35,4 ming
avtobus, 45,9 ming yengil avtomashinalar xizmat ko‘rsatdi. Umumiy
foydalaniladigan avtomobil transportida yo‘lovchilar tashishga mo‘ljallangan 14,7
ming avtobus, 5 mingdan ko‘proq yengil taksi mashinalari ishladi. Respublika
bo‘yicha 2892 avtobus marshrutlarida (jumladan 593 shahar, 1768 shahar atrofi, 532
shaharlararo) avtobuslar qatnadi. Avtobuslar b-n har kuni 5 mln.ga yaqin yo‘lovchi
tashildi. Respublikada 27 avtovokzal, 120 avtostansiya xizmat ko‘rsatdi. Faqat
shaharlardagi avtobus marshrutlarida turli markadagi 3 mingga yaqin avtobus
qatnaydi. 2006 y. 1 yanv.holatiga ko‘ra respublika bo‘yicha 2575 avtobus
marshrutlari bo‘lib, shulardan 244 tasi shahar va shahar atrofi, 868 tasi yo‘nalish
taksi, 400 tasi shaharlararo, 51 tasi shaharlararo yo‘nalishli taksi qatnoviga mansub.
Har kuni o‘rta hisobda shaharlar va shahar atrofi marshrutlarida 3773 ta avtobuslar,
6929 ta mikroavtobuslar, 9257 ta “Damas” rusumli kichik avtobuslar, shaharlararo
yo‘nalishlarda esa 1245 ta avtobuslar, 663 ta mikroavtobuslar xizmat qildi.
2005 y.da respublikada avtomobil transportida tashilgan yuklarning umumiy
hajmida ularning hissasi 57,6%ni (yuk aylanmasi 8,1 mlrd.t.km), yo‘lovchi tashish
umumiy hajmida 64,5%ni (29,7 mlrd.yo‘lovchi, km) tashkil qildi.
2005 y. 1 yanv.holatiga ko‘ra respublika avtomobil yo‘llari tamog‘ining
um.uz.184877 km, shu jumladan umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llari-43558
km, qishloq ichki xo‘jalik yo‘llari-59267 km; qishloq ko‘cha va yo‘llari-52122 km;
shahar ko‘cha va yo‘llari-17807 km, korxonalar tasarrufidagi yo‘llar-5462 km;
inshootlarni nazorat qilish yo‘llari-6631 km. Ahamiyatiga ko‘ra xalqaro ahamiyatdagi
70
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

3283 km, davlat ahamiyatidagi 18739 km, viloyat va mahalliy ahamiyatdagi 21354
km yo‘llar bor. Shuningdek, respublikada idoralar (korxona, shirkat, fermer
xo‘jaliklari, xo‘jalik tashkilotlari) ga qarashli yo‘llar ham mavjud.
1992 y. 3iyulda “Avtomobil yo‘llari to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi
qonuni qabul qilindi.
1992 y.fev.da O‘zbekiston avtomobil yo‘llarini qurish va ulardan foydalanish
“O‘zavtoyo‘l” davlat-aksiyadorlik konserni tuzildi (1969-1992 y.larda vazirlik). 2003
y. 21 avgustda konsern negizida davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tashkil etildi.
Kompaniya tarkibida Qozog‘iston Respublikasi va viloyatlar yo‘l qurilish xududiy
shu’ba tashkilotlari va ularning tarkibidagi 168 ta yo‘l xo‘jaligi tuman-pudrat
ta’mirlash-foydalanish korxonasi, 17 ta yo‘l ta’mirlash va qurilish tashkilotlari, 11 ta
sanoat va transport korxonalari, avtomobil yo‘llarini rekonstruksiya qilish va qurish
birlashgan direksiyasi, mintaqalardagi loyiha in-tlari va “O‘zyo‘lloyiha” in-ti kabi
240 ta korxona va tashkilot bor.
O‘zbekiston Respublikasining Markaziy Osiyoda tutgan o‘rni, sanoat va q.x.ning
rivojlanishi, qo‘shni davlatlar b-iqtisodiy aloqalarning jadal o‘sib borishini hisobga
olgan holda avtomobil yo‘llari tarmog‘ini rivojlantirish va takomillashtirishning
1995-2010 y.larga mo‘ljallangan milliy dasturi ishlab chiqildi. Shu dastur doirasida
1996 y.dan Toshkent-Andijon-O‘sh magistralining 100 km dan ortiq tog‘li
uchastkalarida Qamchiq va Rezak tonellarini qurgan holda rekonstruksiya qilish va
qurish ishlari boshlandi.Almati-Bishkek-Toshkent-Termiz va Samarqand-Buxoro-
Ashgabat-Turkmanboshi avtomobil yo‘li-Yevropani Kavkaz orqali Osiyo b-n
bog‘laydigan avtomobil yo‘li (Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yo‘lagining bir
qismi)ning respublika hududidan o‘tadigan qismini ta’mirlash ishlari amalga
oshirildi, O‘zbekistonni Qozog‘iston orqali Rossiya Federasiyasi b-n bog‘laydigan
340 km li Qo‘ng‘irot-Beynov avtomobil yo‘li qurilishining 1 bosqichi yakunlandi.
1999 y.dan xalqaro ahamiyatdagi uz.1422 km Andijon-Toshkent-Nukus-Qo‘ng‘irot
tezyurar avtomagistralining qurilishini loyihalash va qurish boshlandi (mazkur yo‘l
Yevropani O‘zbekiston va Qozog‘iston orqali Xitoy b-n bog‘laydigan Yevropa-Osiyo
transkontinental avtomagistrali (YE-40) ning bir qismi). 2003 y. 16iyunda
71
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Afg‘oniston Islom Davlat, Eron Islom Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasi
hukumatlari o‘rtasida Tehron sh.da imzolangan xalqaro Transafg‘on transport
yo‘lagini yaratish to‘g‘risidagi Bitimga asosan O‘zbekiston yo‘lsozlari bu transport
yo‘lagini loyihalash, qurish va ta’mirlash ishlarida faol ishtirok etmoqda. Shu borada
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2011 – yilda respublikani
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 –yilda iqtisodiyotni barqaror
rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga bag’ishlangan majlisida Prezident
I.Karimov “ … 742 kilometrlik avtomobil yo’llarini qurish va rekonstruksiya qilish,
yo’l qurilishi bo’yicha zamonaviy texnika sotib olish uchun 1 milliard 400 million
dollarga yaqin imtiyozli kreditlar ajratildi.” deb bayon etganlar. I.Karimov. “ 2012
yil Batanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” Xalq so’zi
2012 y. 20-yanvar, 14-son.
Havo transporti. O‘zbekiston jahondagi ko‘p mamlakatlarning poytaxtlari,
yirik shaharlar, sanoat markazlari b-n havo yo‘llari orqali bog‘langan. Yo‘lovchilarga
xalqaro va mahalliy yo‘nalishlarda xizmat ko‘rsatiladi, turli maqsadlardagi yuklar
tashiladi. Maxsus maqsadlardagi aviasiya parki q.x.tibbiy-sanitariya xizmati, qurilish-
montaj, meteorologiya, geologiya-qidiruv, gaz sanoati va b. Sohalarda unumli
ishlatiladi.
Respublikaning havo transporti-fuqaro aviasiyasi tarixi 1920 y.lardan
boshlanadi. O‘zbekistonda birinchi havo yo‘li 1924 y. 12 mayda ochilgan. Uz.800 km
bo‘lgan Toshkent-Avliyoota (Taroz)-Pishpek (Bishkek)-Olmaota marshrutida
Rossiya ko‘ngilli havo floti jamiyati (“Dobrolyot”)ning O‘rta Osiyo bo‘limiga
qarashli, Germaniyadan sotib olingan “Yunkers-13” samolyotlarida dastlabki
yo‘lovchilar tashish reysi amalga oshirildi. Shu yili uz. 450 km bo‘lgan Kogon-
Oqto‘qay-Darg‘onota-Xiva hamda Buxoro-Termiz-Dushanba havo yo‘llari ochildi.
1924 y.havo transportida jami 1000 yo‘lovchi, 200 kg pochta jo‘natmalari, 5 tonna
yuk tashildi. 30-y.lar boshidan respublika havo transportida yuk va yo‘lovchilar
tashish ommaviy tus oldi. 1930 y.dan Toshkent-Moskva yo‘lida samolyotlar
muntazam qatnay boshladi. Ayni paytda viloyat markazlarida aeroportlar, uchish-
qo‘nish maydonlari qurildi.
72
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

1924 y. Toshkentda ochilgan samolyotlarni ta’mirlash bosh ustaxonasi 1937
y..da O‘rta Osiyo aviata’mirlash z-diga aylantirildi. 1940 y.da havo yo‘llari uz.9270
km, tashilgan yuk va pochta 2560 t, yo‘lovchilar tashish salkam 42 ming kishini
tashkil etdi.
Respublika mustaqillikka erishganidan keyin 1992 y.yanv.dan sobiq Ittifoq
fuqaro aviasiyasi vazirligi tasarrufida bo‘lgan O‘zbekiston Fuqaro aviasiyasi
boshqarmasi, fuqaro aviasiyasining 243-ta’mirlash z-di, “Aviaqurilish” birlashmasiga
qarashli “Aviamaxsusmontajsozlash” negizida “O‘zbekiston ” havo yo‘llari milliy
aviakompaniyasi tashkil etildi.
O‘zbekistonning fuqaro aviasiyasini rivojlantirish davlat dasturi qabul qilindi.
Dasturda samolyot parkini qayta tashkil etish, eski aerovokzal majmualarini jahon
andozalari talablariga mos qilib rekonstruksiya qilish va yangi majmualar qurish,
aeroportlarni eng yangi texnika vositalari b-n jihozlash, yuqori malakali kadrlar
tayyorlashning aniq yo‘llari o‘z ifodasini topdi.
O‘zbekiston Respublikasining Havo Kodeksi qabul qilindi (7.5.1993). Natijada
O‘zbekistonda fuqaro aviasiyasi yangi sifat bosqichiga erishdi, “O‘zbekiston havo
yo‘llari” milliy aviakompaniyasi jahon aviasiya biznesidagi yirik kompaniyalar
qatoriga kirdi. “O‘zbekiston havo yo‘llari” ning Yevropa, Amerika, Janubi-Sharqiy
Osiyo, MDH mamlakatlari shaharlarida 44 ta vakolatxonalari ochildi (2004). 1991-
2004 y.larda O‘zbekiston hukumati yordamida aviasiya tarmog‘ini rivojlantirishga
1,2 mlrd. AQSH dollari miqdorida investisiyalar kiritildi va zamonaviy infratuzilma
barpo etildi. “O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy aviakompaniyasi AQSH, Germaniya,
Fransiya, Rossiya, Hindiston firmalari b-n turli sohalarda hamkorlik qiladi. Xalqaro
reyslarda “Boing-757” va “Boing-764”, A-310, RJ-85 samolyotlaridan foydalaniladi.
“O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy aviakompaniyasi tarkibida 11 (Toshkent,
Nukus, Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, Qarshi, Namangan, Andijon,
Farg‘ona, Navoiy) zamonaviy aerovokzal bor. Toshkent aeroporti Markaziy
Osiyodagi eng yirik xalqaro aeroport. Buxoro, Samarqand, Urganch aeroportlari ham
xalqaro aeroport maqomiga ega. Milliy aviakompaniya tarkibida “Maxsus aviasiya
ishlari” aviakompaniyasi faoliyat ko‘rsatadi.
73
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Respublika aviasiya transporti uchun uchuvchilar, texnika xizmati tarkibi, yerdagi
xizmat xodimlari “O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy aviakompaniyasining uchish-
o‘quv-texnika markazi (1943 y. 15 mayda tashkil etilgan), Toshkent aviasiya in-ti
(1995) da va Toshkent aviasozlik kollejida tayyorlanadi. Respublika havo
transportida 2005 y.da 900 ming yo‘lovchi, 5,7 ming t yuk tashildi. Yuk aylanmasi
100,3 mln.t. km ni tashkil etdi. Shu borada O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
mahkamasining 2011 – yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga
va 2012 –yilda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor
vazifalariga bag’ishlangan majlisida Prezident I.Karimov “ Vazirlar Mahkamasi “
Navoiy xalqaro intermodal logistika markazi” ni rivojlantirish bo’yicha chora –
tadbirlarning amalgam oshirilishini, xalqaro yuklar transit hajmini ko’paytirish,
parvozlar geografiyasini yanada kengaytirish, aeroport infratuzilmasini
takomillashtirish, shuningdek, “ Angren logistika markazi” ni modernizatsiya qilish,
rivojlantirish va jihozlash ishlarini qat’iy nazoratga olish zarur.” deb bayon etganlar.
I.Karimov. “ 2012 yil Batanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil
bo’ladi” Xalq so’zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.
Suv transporti . O‘rta osiyoda qadimdan Amudaryo va Sirdaryoda qayiqlar va
sollardan transport turi siyaatida foydalanilgan.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin O‘rta Osiyo paroxodchiligi
Turkmaniston, O‘zbekiston, Tojikiston o‘rtasida taqsimlandi. 1994 y. 11 mayda
O‘zbekiston Respublikasida joylashgan daryo floti bo‘linmalarini boshqarish tartibi
qayta tashkil etildi. O‘rta osiyo paroxodchiligining O‘zbekistondagi bo‘linmalari
negizida “Termiz daryo porti”, “Xorazm daryo floti”, “Qoraqalpog‘iston daryo floti”
i.ch. birlashmalari tashkil etildi (1995). “O‘zavtotrans” korporasiyasi huzurida daryo
floti ishini muvofiqlashtirish bo‘yicha bosh boshqarma (Toshkentda) tuzildi. 2001 y.
iyun oyidan O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi (1998)ning
Kemachilik registri flotning texnika holati va suv yo‘llari xizmatini nazorat qilish
ishlarini olib boradi. Respublika suv transportiga Termiz daryo porti, Do‘stlik (sobiq
Sharlavuq), To‘rtko‘l, Beruniy, Qoratov, Xo‘jayli, Pitnak pristanlari, Amudaryo
74
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

orqali To‘rtko‘l-Xonqa, Chalish-Beruniy ponton ko‘priklari, Xo‘jayli kema
ta’mirlash z-di xizmat ko‘rsatadi (2006). Termiz daryo porti Jahon xalqaro yuk
tashuvchi va xalqaro ekspeditor dengiz va daryo portlari ro‘yxatiga kiritilgan.
Portning yuk o‘tkazish yillik quvvati 600 ming t, yuklarni tushirish-ortish quvvati
900 ming t. Afg‘onistonning Sherxon, Hayraton bandargohi orqali eksport-import
yuklarini yetkazib berishda xalqaro ahamiyatga molik. Respublika daryo flotida 200
ga yaqin teploxod, shuningdek barjalar, zemlesoslar, suzuvchi ekskavatorlar, port
kranlari va b. Yordamchi kemalar, texnika vositalari bor. Respublikada asosiy suv
yo‘llarining umumiy uz. 500 km dan ortiq. Kemalar Amudaryoda Taxiatosh GESga
qadar qatnaydi. Xalq xo‘jaligi yuklari, asosan Termiz-Hayraton, Do‘stlik-To‘rtko‘l,
Xo‘jayli-Beruniy, Qoratov-Taxiatosh yo‘nalishlarida tashiladi. O‘zbekistonning port
va pristanlari t emir y o’l lar b ila n bog‘langan.
Sha har yo‘lovchilar tashish elektr transporti. Respublika shaharlarida
aholiga yo‘lovchilarni belgilangan yo‘nalishlarda tashiydigan jamoat ko‘cha
transporti-tramvay, trolleybus, yer osti transporti (metropoliten) xizmat qo‘rsatadi.
2006 y.1yanv.holatiga ko‘ra trolleybus tarmog‘i 141,1 km ni tashkil etdi (1995
y.da 296,5 km), 10 ta yo‘nalishda 100 ga yaqin trolleybuslar qatnadi. Nukus,
Olmaliq, Namangan sh.larida, Xiva-Urganch yo‘nalishida trolleybuslar
yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatadi. Shaharlar elektr transporti ishini mahalliy
hokimliklar boshqaradi.
Tramvay Toshkent sh.da rivojlangan. Tramvay yo‘llarining umumiy uz.122 km
(1995 y.da 293,1 km, tramvay parki yo‘llari b-n birga). 2006 y.da 7 marshrutda
o‘rtacha 98 tramvay (vagon) yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatdi. Toshkent sh.ning o‘zida
tramvay va trolleybuslar bir kunda shahardagi jami yo‘lovchilarning 11% ga xizmat
ko‘rsatadi. Toshkentda 1 tramvay, 1 trolleybus, 1 tramvay-trolleybus deposi bor.
Metropoliten yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatishda tobora katta ahamiyat kasb
etmoqda. Respublikada metro qurilishi Toshkent sh.da 1972 y.da boshlandi.
Metropolitenning umumiy uz.38,25 km, bekatlar soni 29 ta (2006).
Metropolitenda har kuni o‘rtacha 350 ming yo‘lovchi tashiladi. Yo‘lovchilarga 212
vagon xizmat ko‘rsatadi. Shahar transportida metropolitenning yo‘lovchilar
75
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

tashishdagi ulushi 17% (2005). 2005 y.da shahar elektr transportining barcha
turlarida 150,0 mln.yo‘lovchi tashildi.
Quvur transporti. O‘zbekistonda birinchi 20 km uzunlikdagi neft quvuri 1908
y. Chimyon neft konidan Vannovsk (hoz. Oltiariq) neftni qayta ishlash zavodiga
tortilgan. Keyinchalik Farg‘ona vodiysi, Surxondaryo viloyatida yangi neft konlari
ochilishi b-n transportning bu turi jadal rivojlantirildi. Neft konlaridan Farg‘ona va
Oltiariq neftni qayta ishlash z-dlariga umumiy uz.228,5 km bo‘lgan nefteprovodlar
qurildi. Respublika jan.da-Surxondaryo viloyatida 1947 y.Lalmikor-Qumqurg‘on va
1969 y.Amudaryo-Amu-Zang liniyalari qurildi (umumiy uz.40 km). Qashqadaryo
viloyatida yangi neft konlari ochilganidan keyin 1977 y.G‘arbiy Toshloq-
Qashqadaryo st-yasi (3,3 km), Shim.O‘rtabuloq-Oltingugurt z-di (72 km) neft
quvurlari ishga tushirildi. 1994-97 y.larda uz.100 km bo‘lgan Ko‘kdumaloq-Buxoro
neftni qayta ishlash z-di quvuri qurilib, foydalanishga topshirildi. Buxoro,
Qashqadaryo viloyatlarida ulkan gaz konlarining topilishi va ishga tushirilishi b-n
O‘zbekistonda ulkan magistral va gaz tarqatadigan quvur transporti rivoj topdi.
Magistral gaz uzatish quvurlari (700-1200 mm) ning umumiy uz.13,0 ming km,
respublikaning o‘zida gaz tarqatish quvurlari uz. 115,9 ming km (2005). 2005 y.da
magistral quvur yo‘llari orqali 71,5 mln.t.yuk tashildi, yuk aylanmasi 36,9 mlrd.t.km
ni tashkil etdi. Magistral quvur yo‘llari orqali 67,6 mln.t.gaz va 101,4 ming t neft
haydaldi (2004; 2002 y.da tegishlicha 61,6 mln.t.gaz, 121,3 ming t neft).
Shu borada O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2011 – yilda
respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 –yilda iqtisodiyotni
barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga bag’ishlangan majlisida
Prezident I.Karimov “ Telekommunikatsiya tarmog’I ko’lamini kengaytirish, uni
rivojlantirish va modernizatsiya qilish uchun qo’shimcha resurslarni jalb etish lozim.”
Yana shu joyda telekommunikatsiya ishlarini rivojlantirishga “ 2012 –yilda 176
million dollardan ortiq hajmdagi investitsiyalarni yo’naltirish rejalashtirilmoqda”
ekanligi. bayon qilingan. I.Karimov. “ 2012 yil Batanimiz taraqqiyotini yangi
bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” Xalq so’zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.
76
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

2011-2015 yillarda infratuzilmani, transport va kommunikatsiya
qurilishini rivojlantirishni jadallashtirish dasturining asosiy kо‘rsatkichlari
Yо‘nalish nomi Loyiha qiymati
(mln. dollar) Loyiha
soni
Dasturning umumiy qiymati 85 04,0 85 ta
shu jumladan:
Avtotransport sistemasi 35 44,0 11 ta
Temir yо‘l transporti sistemasi 21 46,6 1 4 ta
Havo yо‘l transporti sistemasi 9 93,7 14 ta
Muhandislik-kommunikatsiya
infratuzilmasi va telekommunikatsiya
sistemasi 1794,7 44 ta
Shahar elektrotransporti parkini yangilash 24 2 ta
77
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.1973,0 2069, 3
1888,4
2166, 4
2322,0
20, 7 22,2
28, 0
45, 9 48, 2
0,0
10, 0
20, 0
30, 0
40, 0
50, 0
60, 0
0,0
500, 0
1000, 0
1500, 0
2000, 0
2500, 0
2007 2008 2009 2010 2011
Юк ташиш, минг тонна
Йўловчи ташиш, минг
киши
Йиллар

2011-2015 yillarda havo transportini rivojlantirishni jadallashtirishning
asosiy maqsadli kо‘rsatkichlari
Havokommunikatsiya
sidagi loyihalar Loyih
a-ning
umum
iy
qiyma
ti 2011-
2015
yillard
a
inves-
titsiyal
ar
hajmi,
jami Jumladan, moliyalashtirish
manbalari bо‘yicha
korxo
na
mabla
g‘-
larida
n О‘z.
TTF Xorijiy
inves-
titsiya
va
kreditla
r Davlat
byudjeti
va
davlat
maqsadl
i
fondlari
Havo transporti 993,7 658,8 128,9 283,4 223,7 22,8
“О‘zbekiston havo
yо‘llari” MAK 993,7 658,8 128,9 283,4 223,7 22,8
Havo kemalari parkini
yangilash 814,6 510,3 60,9 230,9 218,5 0,0
“О‘zbekiston havo
yо‘llari” MAK havo
kemalari parkini
yangilash va
unifikatsiyal ash 814,6 510,3 60,9 230,9 218,5 -
Yerdagi
infra tuzilmasini
rivojlantirish 179,1 148,5 68,0 52,5 5,2 22,8
Navoiy aeroportida
markazlashgan yoqilg‘i
quyish tizimini qurish 35,0 35,0 10,5 24,5 - -
Buxoro shahar
aeroportida xalqaro
yо‘lovchi terminali
qurilishini tugatish 14,7 4,5 - - 4,5 -
Termiz aeroportining
maxsus texnikasi
uchun angar qurilishi 0,7 0,7 - - 0,7 -
Termiz shahar
aeroportida aerovokzal
majmuasini
rekonstruksiya qilish 5,8 5,8 5,8 - - -
78
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

2011-2015 yillarda havo transportini rivojlantirish loyihalari
Havokommunikatsiya
sidagi loyihalar Loyih
aning
umu
miy
qiyma
ti Inves-
titsiyala
r
hajmi,
jami Jumladan, moliyalashtirish
manbalari bо‘yicha
korxo
na
mabla
g‘larid
an О‘z
.
TT
F Xoriji
y
inves-
titsiya
va
kredit
lar Davlat
byudjeti
va davlat
maqsadli
fondlari
Nukus shahar
aeroportining perronlari
va uchish-qо‘nish
yо‘laklarini
rekonstruksiya qilish 7,7 6,2 6,2 - - -
Andijon shahar
aeroportining uchish-
qо‘nish yо‘laklarini
rekonstruksiya qilish 15,8 15,3 7,4 - - 7,9
Qarshi va Namangan
shahar aeroportlarining
yorug‘lik-ogohlantirish
qurilmalarini
rekonstruksiya qilish 3,8 3,8 3,8 - - -
Farg‘ona shahar
aeroportining yorug‘lik-
ogohlantirish
qurilmalarinimodernizat
siya qilish 0,1 0,1 0,1 - - -
Navoiy shahar
aeroportida yо‘lovchi
terminalini
rekonstruksiya qilish 5,5 5,3 5,3 - - -
Navoiy aeroportida
markazlashgan yoqilg‘i
quyish tizimini qurish 35,0 35,0 10,5 24,
5 - -
79
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

О‘zbekiston avtomobil yо‘llari tarmog‘ining umumiy uzunligi
Jami 183 685 km
jumladan:
umumiy foydalanishdagi avtomobil yо‘llari 42654 km
shaharlar va boshqa aholi punktlari kо‘chalari 61664 km
xо‘jalik avtomobil yо‘llari
shu jumladan :
- ichki xо‘jalik yо‘llari
- korxonalarga qarashli yо‘llar 79367 km
67274 km
12093 km
О‘zbekiston milliy avtomagistralini rekonstruksiya qilish va rivojlantirish
loyihalari
Loyihalar jami - 3 , 4 m illiard
doll ar
A-373 T o shkent- О‘ sh avtomobil yо‘lini re konstruksiya
qilish, jumladan « Q amchi q » va «Rezak» tonnellari bilan 100 km
M-39 Toshkent-Termiz avtomobil yо‘lini rekonstruksiya
qilish 100 km
4R87 G‘uzar-Chim-Kо‘kdala avtomobil yо‘lini
rekonstruksiya qilish 73 km
Boshqa loyihalar:
- yо‘llarning mustahkamligini oshirish 896 km
- yо‘l qurilishi texnikasini xarid qilish 6 kompleks
- kо‘prik qurilishi texnikasi xarid qilish 2 kompleks
- saqlash va joriy ta’mirlash ishlari uchun yо‘l qurilishi
texnikasini xarid qilish 444 dona
Toshkent – Samarqand y о ‘nalishida mazkur ikki shahar о ‘rtasidagi 344 kilometr
masofani atigi 2 soatda bosib о ‘tadigan, yuqori tezlikda harakat qiladigan “Talgo-
250” y о ‘lovchi elektr poezdlari qatnovi y о ‘lga q о ‘yildi. Islom Karimov
“Aнгрeн лoгистикa мaркaзи” ёпиq aкsиядoрлик жaмияти тoмoнидaн Qaмчиq
дoвoни oрqaли 4 миллиoн 200 минг тoннa, яъни 2010 йилгa нисбaтaн 1,3
бaрoбaр кўп юк тaшилди.
О‘zbekiston Respublika Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 22 iyundagi qaroriga
kо‘ra “Hayraton – Mozori Sharif” temir yо‘l liniyasidan foydalanish va xizmat
kо‘rsatish ishlari boshlab yuborildi.
80
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

“Toshkent — Samarqand” liniyasida umumiy uzunligi 100 kilometrga teng
yangi elektrlashtirilgan yо‘l barpo etildi. Umuman olganda, “Toshkent —
Samarqand” yо‘nalishida yuqori tezlikda harakatlanuvchi “Afrosiyob” poyezdlari
harakatini tashkil etish loyihasi bо‘yicha 150,29 million dollarlik kapital mablag‘
о‘zlashtirildi.
Bu loyiha О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 5 yanvardagi
“Toshkent – Samarqand temir yо‘l liniyasi uchastkasida yuqori tezlikdagi poyezdlar
harakatini tashkil etish tо‘g‘risida”gi Farmoyishi asosida О‘zbekiston Respublikasi
Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi krediti va “О‘zbekiston temir yо‘llari” DATK
mablag‘i hisobidan amalga oshirildi va shu loyiha asosida birinchi tezyurar
“Afrosiyob” elektropoyezdi Toshkentga 2011 yilning 22 iyul kuni olib kelindi.
Mustaqillik bayrami arafasida mamlakatimiz temir yо‘llari tarixida yana bir
quvonchli voqea yuz berdi. Ispaniya va О‘zbekiston davlatlari о‘rtasidagi hamkorlik
samarasida yurtimizga keltirilgan “Afrosiyob” poyezdlarining dastlabkisi “Toshkent
— Samarqand” liniyasida о‘z qatnovini boshladi. Ikkita lokomotiv, 8 ta yо‘lovchi va
bitta vagon restoranidan iborat poyezdda shu kungacha 7 mingga yaqin yо‘lovchi
manziliga yetkazildi. 2011 yilning 9 dekabr kuni «PATENTES TALGO S.L.»
(Ispaniya) kompaniyasida ishlab chiqarilgan ikkinchi yuqori tezlikda xarakatlanuvchi
“Afrosiyob” elektropoyezdi Toshkentga kirib keldi. Bu poezdlardan foydalanish
maqsadida temir yо‘l infratuzilmasini modernizatsiya qilish va takomillashtirish
bо‘yicha keng kо‘lamdagi ishlar amalgaoshirildi. Jumladan, 600 kilometr uzunlikdagi
yо‘llar qaytadan tiklandi, 68 kilometrdan iborat yangi temir yо‘llar yotqizildi,
Toshkent va Samarqand shaharlari temiryо‘l vokzallari rekonstruksiya qilindi va
qaytadan jihozlandi. Islom Karimov
2011 yili ijtimoiy soha obektlariga 59 milliard sо‘mlik mablag‘ yо‘naltirildi. Joylarda
582 ta yangi ish о‘rini tashkil etildi. О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Islom Karimovning 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda О‘zbekistonni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yо‘nalishlariga bag‘ishlangan
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi
“ 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga kо‘taradigan yil bо‘ladi”
mavzusidagi ma’ruzasini о‘rganish bо‘yicha о‘quv qо‘llanma Toshkent – 2012
81
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

О‘zbekiston milliy avtomagistrali bо‘ylab yо‘l yoqasi infratuzilmasi va
servisi obyektlari qurilishini rivojlantirish
Loyihalashtirilayotgan yо‘l
yoqasi infratuzilmasi va
servis obyektlari jami Jumladan, yillarda:
2011
y. 2012
y. 2013
y. 2014
y. 2015
y.
jami,
shu jumladan: 240 95 66 40 28 11
Kempinglar 19 7 8 2 1 1
Motellar 18 6 5 5 1 1
Avtomobillarga yoqilg‘i quyish
shoxobchasi (AZS) 36 19 13 4 - -
Avtomobillarga gaz tо‘ldirish
kompressor stansiyalari (AGNKS) 49 26 12 6 5 -
Avariya-chaqiruv va tibbiy yordam
xizmatlari bilan texnik xizmat
kо‘rsatish punktlari 78 24 21 15 14 4
Avtomobillarning qisqa muddatli
tо‘xtash maydonchalari sanitariya-
gigiyena uzellari bilan birgalikda 31 6 5 8 7 5
Turizm yо‘l infratuzilmasi kompleks
obyektlari 9 7 2 - - -
Shu nuqtai nazardan qaraganda, joriy yilda uzunligi 172 kilometrdan ortiq bо‘lgan
Urgut – Shahrisabz va Boysun – Denov optik tolali aloqa liniyasi qurilishini amalga
oshirish mо‘ljallanmoqda.
Mavzuni mustahkamlash va topshiriqni bajarish uchun
tavsiyalar.
Topshiriqlarning o‘ziga xos xususiyatlari:
Qisqa vaqtda mustahkamlash nazoratini amalga oshirish.

Barcha o‘quvchilarning BKM elementlarini qanday darajada
egallab olganligini nazorat qila olish.

O‘quvchilarda geografik ob’ekt to‘g‘risida tasavvurlarning
shakllanishiga yordam beradi.

Nazorat usulining soddaligi.

Natijalarni tekshirib chiqish qisqa vaqtni talab etishi .
82
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Topshiriq doskada yoki slayd yordamida o‘quvchilarga taqdim
etiladi.
1. Transport so‘zining ma’nosini belgilang.
‘A) lotincha, tashiyman
V) ruscha, tashiyman
S) forscha, tashiyman
D) inglizcha, eltuvchi
2. Orenburg-Toshkent oralig‘ida temir yo‘l qachon ishga tushirildi?
A) 1900 V)1888 ‘ S) 1905 D ) 1917
3. Turksib temir yo‘l magistrali qachon ishga tushirildi ?
A) 1924 ‘ V) 1931 S) 1936 D) 1938
4. 1000 kv km ga to‘g‘ri keladigan avtomobil yo‘llari zichligi Ukraina,
Turkmaniston ,Tojikiston va O‘zbekistonda necha km ?
A) 133.4 43.2 412.2 va 207.4
V) 43.2 133.4 207.4 va 412.4
‘S) 412.2 133.4 43.2 va 207.4
D ) 207.4 133.4 43.2 va 412.2
5. Qirg‘iziston,Turkmaniston va O‘zbekistonda har 1000 kv km ga temir
yo‘llarning necha km to‘g‘ri keladi ?
A) 14.7 1.8 va 4.9
V) 1.8 14.7 va 4.9
S) 4.9 14.7 va 1.8
‘ D) 1.8 4.9 va 14.7
6. Xovos – Bekobod va Xovos – Jizzax yo’llari qachon elektirlashtirildi?
‘ A) 1993 yil
V) 1998 yil
S) 1999 yil
D) 2000 yil
83
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

7. Tadjan-Seraxs temir yo‘lining umumiy uzunligi necha km?
A) 155 V) 145 S) 135 ‘D) 133
8. O‘zbekistonda birinchi neft quvuri transporti nechanchi yilda qurilgan?
‘ A) 1924 V) 1918 S) 1908 D) 1928
9. Yil davomida temir yo’l transportida qancha yo’lovchi tashiladi?
‘ A) 10 – 15 mln.dan ortiq
V) 5 - 10 mln.dan ortiq
S) 10 - 12 mln.dan ortiq
D) 15 - 20 mln.dan ortiq
10. Magistral so‘zining ma’nosini belgilang.
‘ A) lotincha – asosiy yo’nalish
‘ V) lotincha - asosiy aloqa yo’li
S) forscha, tashiyman
D) inglizcha, eltuvchi
O‘quvchi quyidagi shaklda javoblarni belgilaydi:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
a b c h k d m j e l
3. Nazorat uchun belgilangan vaqt tugagach oqituvchi
o‘quvchilarning javob varaqalarini tekshirib chiqadi va BKM
elementlarini qanday darajada egallab olganligini aniqlaydi
Uy vazifa uchun topshiriqlar
1. Transport tushunchasining eng muhim belgilarini ayting.
2. Eng muhim gaz va neft quvurlari qayerlardan o’tganini yozuvsiz xaritaga
belgilang?
3. Transport tarmoqlarilardan biriga quyidagi reja asosida ta’rif bering.
S avollar
84
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

1). O’zbekistonda tpansportning qaysi turlari rivojlangan ?
2). Transport tuguni nima? Atlas xaritasidan transport tugunlariga misollar
keltiring??
3). Mamlakat hayotida transportning roli qanday? ?
4). Transport moddiy ishlab chiqarish sohaning boshqa tarmoqlaridan nima
bilan farq qiladi?
5). Transport korxonalariga misollar ayting?
6). Qarshidan. avtomobilda Samarqand orqali Toshkentga yetib boorish
uchun poyezd bilan borishga qaraganda qancha kilometr yaqinligini xaritadan
aniqlang?
Uy vazifasini bajarish uchun tavsiyalar
Uy vazifasi uchun berilgan topshiriq murakkab topshiriqlardan sanaladi. U bir
vaqtning o‘zida barcha BKM elementlarini qamrab oladi, shu sababli uy
vazifasining o‘quvchilar tomonidan bajarilishiga o‘qituvchi alohida e’tibor berishi
lozim .
O‘quvchilarga uy vazifasini berishda quyidagilarni hisobga oling:
 Reja asosida ta’rif berish uchun ma’lumotlarni topish oson
bo‘lgan daryolarni tanlang. Eng yaxshisi, agar mavjud bo‘lsa
o‘zingiz yashaydigan joydagi daryoni tanlash yaxshi samara beradi.
 O‘quvchilarga topshiriqni bajarish tartibini mukammal
tushuntirib bering.
 O‘quvchilarga uy vazifasini bajarishda zarur bo‘ladigan
qo‘shimcha manbalar topishda yordam bering.
Darsni yakunlash:
Darsga yakun yasash, baholarni e’lon qilish.

85
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Biz quyida transport geografiyasi infrastruktura sohai va tashqi
iqtisodiy aloqalar bilan chambarchas bog’liq ekanligini e’tiborga olib
tashqi aloqalarga oid ba’zi ko’rsatkichlardan mashg’ulotlarda
foydalanish uchun materiallar keltirdik.
86
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.

2–ilov а
«Blis-so‘rov» s а voll а rg а j а vob bering, j а dv а l so‘rov v а qtid а to‘ldiril а di.
№ Sаvollаr Jаvoblаr
1. Аholini uy joygа bo‘lgаn extiyoj degаndа
nimа tushunаsiz?
2. Kommun а l xizm а tl а r o‘ z ichig а nim а l а rni
ol а di ?
3. M а ishiy xizm а t k o‘ rs а tishd а r а qob а t
muhitini yar а tish j а r а yonini а ytib bering
Mаmlаkаt trаnsportining аsosiy ko‘rsаtkichlаri
№ Trаnsport yo’llаri 1997 yil 2002 yil 2008 yil
1 J а mi temir yo’ll а r (ming km) 5,9 6,4 6,0
2 Shu juml а d а n, umumfoyd а l а ni-
l а dig а n temir yo’ll а r (ming km) 3,5 4,0 4,2
3 Qаttiq qoplаmаli аvtomobil yo’llаri 75,2 74,9 49,1
4 Trаmvаy yo’llаri (km) 138,2 116,6 114,2
5 Trolleybus yo’llаri (km) 369,7 406,5 220,6
6 Metropoliten yo’llаri (km) 29,5 36,1 36,1
7 Mаgistrаl quvurlаr (ming km) 12,9 13,2 13,4Bilimlarni faollashtiruvchi savollar:
Infrastruktura nima? Uning iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyati.
Infrastruktura turlari va ularning elementlari.
О ‘zbekiston Respublikasi uy-joy kommunal x о ‘jaligiga baho bering?
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 88

Mаmlаkаtdа tаshilаdigаn yuklаrning trаnsport vositаlаridаgi tаqsimoti
(million tonnа)2,8
15,5
3,1 1,9
5 5,9 0,32
20,3
9,4 0,8
T os h k o’ m i r Neft y u k l a ri R a n gl i ru da v a ol t i n gu gu rt x om as h y osi Qor a m et a l l a r K i m y ov i y v a m i n era l o’ g’ i t l a r S em en t Y og’ oc h - t a x t a Qu r i l i sh m a t eri a l l a ri Don v a y a n c h i l ga n m a h s u l ot l a r P a x t a t ol a s i
Umum foydаlаnilаdigаn trаnsport turlаri bo‘yichа yo’lovchilаr jo‘nаtish
(million kishi)
1,5 0,8 1,4
70,5
136 140
14,3
49,4
113,1
47
80
119
11,5 15 14,2
T emir yo’ l transporti T ramvay transporti T ralleybus Metropolitentransporti Havo transporti
1997 yi l 2002 yi l 2008 yi l
Mustаqil ishlаsh uchun test sаvollаri
1. Uy-joy kommunаl xo‘jаligi tаrkibigа munisipаl sektori qаysi jаvobdа
to‘g‘ri?
А) ko‘p kvаrtirаli, ko‘p qаvаtli uylаri vа xususiy sektorning yakkа tаrtibdа
qurilgаn uylаri;
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 89

B) suv quvurlаri-kаnаlizаsiya xo‘jаligi, shаhаr elektr trаnsporti (trаmvаy,
trolleybus), mehmonxonаlаr, sаnitаr tozаlаsh xizmаtlаri, yo‘l xo‘jаligi,
ko‘kаlаmzorlаshtirish, qozonxonа vа issiqlik tаrmoqlаri, mаhаlliy elektr
stаnsiyalаri vа elektr tаrmoqlаri, gаz xo‘jаligi;
C. suv xo‘jаligi;
@D. А vа B jаvoblаr.
2. Sаnoаtdа vа kommunаl xo‘jаligidа gаzdаn foydаlаnish nimа mаqsаddа
аmаlgа oshirilаdi?
@А. mehnаt unumdorligining, ishlаb chiqаrish quvvаtining ortishigа, mаhsulot
ishlаb chiqаrish xаrаjаtlаri vа yoqilg‘i sаrfining pаsаyishigа ko‘mаklаshаdi;
B. mehnаt unumdorligini oshirishgа;
S. ish hаqini to‘lаshgа;
D. ijtimoiy sohаni qullаb quvvаtlаshgа.
3. Uy-joy kommunаl xo‘jаligi qаndаy tаrmoqli xo‘jаlik xisoblаnаdi?
А. bir tаrmoqli
B. suv tаrmoqli
S. gаz tаrmoqli
@D. ko‘p tаrmoqli.
Uygа vаzifа .
Quyidа berilgаn mustаqil o‘zlаshtirish uchun mаvzulаr bo‘yichа esse
yozing
О‘zbekiston transport tizimi.
О ‘zbekiston Respublikasi ishlab chiqarish infrastrukturasi.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 90

2. Trаnsportning аsosiy funksiyalаri
O‘zbekistondа аsosiy temir yo‘llаrning shаkllаnishi
T.R Yo‘nаlishi Ishgа tushgаn yili
1 Fаrob-Sаmаrqаnd 1886-1888
2 Krаsnovodsk –Toshkent 1899
3 Xovos-Qo‘qon 1895-1897
4 Toshkent- Orenburg 1906
5 Kogon-Buxoro 190 6-1907
6 Kogon-Termiz 1915
7 Qo‘qon-Nаmаngаn-Аndijon 191 1 -1916
8 Qo‘qon- Fаrg‘onа- Аndijon 1890-1898
9 Kogon-Аmudаryo 1913-1915
10 Qаrshi –Kitob 1924
11 Fаrg‘onа –Quvаsoy 1922
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »Transport
I q tisodiyot tarmo g‘ i Infra tuzilma
Yuk tashish A h oli va aholiga xizmat
kо‘rsatish sohalarining
joylashuvi
Y о‘ lovchi tashish Sanoat korxonalarining
hududiy tashkil etilishi
joylashuvi
Хал қ аро
транспорт - Q ishlo q x о‘ jaligining joylashuvi
va ixtisoslashuvi
H ududiy ishlab chi q arish majmuasining tarkibi
q ismi
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 91

Транспорт географиясига таъсир этувчи омиллар ва унинг иқтисодий -
ижтимоий соҳалар билан алоқадорлиги
Тра нспорт географияси
Ге огра фик ўрин Хўжа лик та рмоқл а рини нг жойла штириш
Хўжа лик ихтисосла шув и
Иқтисод ий ра йонла штири ш
Та шқи иқтисод ий а л оқа лар
Аҳол и жойла шувиша ҳа р а гл омера цияла р и
Аҳол игахизма т кўрса тиш соҳа ла ри
Ге осиёсий ва зият
Рекреа ция ва туризм
Ге оэколо гик ва зият
Та биий ресурсл а рдан фойда ла ниш
Иқлим ва сувла р
Ер усти тузилиши
Транспорт географиясига таъсир этувчи омиллар ва унинг иқтисодий -
ижтимоий соҳалар билан алоқадорлиги
Тра нспорт географияси
Ге огра фик ўрин Хўжа лик та рмоқл а рини нг жойла штириш
Хўжа лик ихтисосла шув и
Иқтисод ий ра йонла штири ш
Та шқи иқтисод ий а л оқа лар
Аҳол и жойла шувиша ҳа р а гл омера цияла р и
Аҳол игахизма т кўрса тиш соҳа ла ри
Ге осиёсий ва зият
Рекреа ция ва туризм
Ге оэколо гик ва зият
Та биий ресурсл а рдан фойда ла ниш
Иқлим ва сувла р
Ер усти тузилиши12 Аmudаryo-Termiz 1925
13 Turkiston-Sibir 1931
14 Аsаkа-SHаhrixon 1931
15 Qizilto‘qimаchi –Аngren 1944
16 Qo‘ng‘irot –Beynov 1972
17 Termizdаn Аfg‘onistongа 1982
18 Uchquduq-Sulton u vаys 2002
19 Toshguzаr-Boysun-Qumqo‘rg‘on 2007
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 92

1 – ilovа
2 – ilovа

3 – ilovа
Mаvzu yuzаsidаn ko‘rgаzmаli mаteriаllаr Aqliy xujum qoidalari:
1. Bir biringizni baxolamang va tanqid qilmang.
Taklif qilinayotgan g‘oyalarni, ularni xattto fantastik va aqlga sig‘maydigan darajada
b о ‘lsa xam baxolamang – xama narsa mumkin.
Tanqid qilma – barcha aytilgan fikrlar teng qiymatga ega.
Gapirayotganlarni b о ‘lma.
E’tiroz bildirma.
2. Maqsad miqdordir. Qancha k о ‘p g‘oya aytilsa shuncha yaxshi: yangi va qimmatli g‘oyalar
paydo b о ‘lish extimoli ortadi. G‘oyalar takrorlanganda xafa bо‘lma va e’tiroz bildirma.
3. Xayollarni junbushga kelishiga quyib ber. Xayollaringizga kelgan g‘oyalarni, ular fikricha
qabul qilingan sxemalarga t о ‘g‘ri kelmasa xam tashlab yuborma.
Bu muammo faqat ma’lum b о ‘lgan usullar bilan yechilishi mumkin deb
о ‘ylama.
Bilimlarni faollashtiruvchi savollar :
1. Ijtimoiy ta’minot tizimi tuzilishini qanday ifodalaysiz?
2. Qanday ijtimoiy ta’minot turlari mavjud?
3. Ijtimoiy fondlar rolini qanday tushunasiz?.
Prezident I.Karimov «...eksport imkoniyatini kengaytirish, jahon
bozoriga kirib borish uchun avvalo, qimmatbaho xom ashyoni qayta ishlash
negizida tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi qо‘shma korxonalarni
rivojlantirish zarur. Xorijiy sheriklar bilan birgalikda zamonaviy ixcham
korxonalar barpo etib, ularni mehnat resurslarining manbalari bо‘lmish
qishloqqa yaqinlashtirish lozim »
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 93

Mаmlаkаt tаshqi sаvdo аylаnmаsi ko‘rsаtkichlаrini quyidаgichа
tаhlil qilish:Bilimlarni faollashtiruvchi savollar :
1. Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi qachon tuzilgan va uning vazifalari
nimalardaniborat?
2.О‘zbekiston siyosiy, ijtimoiy,iqtisodiy barqarorlik tashqi iqtisodiy aloqalarning
rivojlanishida qanday о‘rin tutadi?
3.О‘zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarga doir qanday qonun va qarorlar qobul
qilingan?
« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 94

Qashqadaryo viloyatida tashqi iqtisodiy aloqalarning o'zgarib borishi (ming AQSh $ hisobida)
2461655,8
1274311,3
2068678,5
392977,3
1787948,7
804719,3
409351,3
273849
630075,1 513637,4
174644,2 135502,3
2006 y 2007 y 2008 y 2009 y
Jami tashqi savdo aylanmasi Eksport miqdori Import miqdori
11,6
88,1
0,3
19,9
78,3
1,8
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Tashqi savdo aylanmaning qit'alar bo'yicha ulushi, (% hisobida)
2008 yil, yanvar - dekabr 19,9 78,3 1,8
2009 yil, yanvar - dekabr 11,6 88,1 0,3
Yevropa Osiyo Amerika« Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir. 95

Blis - so‘rov sаvollаri:
1. Sizningchа tаshqi iqtisodiy аloqаlаrdа qаysi tаrmoqlаr istiqbolli vа
rаqobаtbаrdosh mаhsulot ishlаb chiqаrish imkoniyatlаrigа egа?
2.Dunyoning yozuvsiz xаritаsigа O‘zbekiston bilаn iqtisodiy аloqаdаgi dаvlаtlаr
tаshqi sаvdo аloqаlаri tаrtibi vа miqdorini belgilаng?
3.Tаshqi iqtisodiy аloqаlаrdаgi ustuvor yo‘nаlish vа geogrаfik jio‘аtlаrni аsoslаng?
2. 4. Iqtisodiy geografiyada o‘quv sayri va uni tashkil qilish
O‘quy sayrida iqtisodiy geografik obektlarni kuzatish o‘lkashunoslik
materiallari to‘plash va korxonlarni ishlab chiqarish bilan tanishish o‘quvchilarni
xo‘jalik ilg‘orlari bilan tanishtiriladi. Har bir o‘quv sayri Iqtisodiy geografiyada
o‘quv sayri mahalliy sanoat va qishloq xo‘jalik va transport korxonasiga
belgilangan reja asosida o‘tkaziladi. U o‘quv dasturida belgilangan vazifalarni
bajarish bilan bir qatorda o‘z o‘lkasi, Vatanni uning iqtisodiy rivojlanish haqidagi
hayotiy faoliyati bilan tanishitirish orqali ularni jamiyat, halq ishiga faol ishtirok
etishga qobiliyatli kishilar bo‘lib yetishishiga katta yordam beradi.
Iqtisodiy geografik sayr uchun obekt tanlash bir oz qiyindir. Chunki
boradigan obekt o‘quvchilar uchun qiziqarli va rejadagi savollarga javob berishi
lozim.
Shuni hisobga olib bizningcha qishloq maktabi o‘quvchilari qishloq xo‘jalik
obektiga, shahar maktabi o‘quvchilarni sanoat obektiga olib borish maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Lekin vaqti-vaqti bilan ularni almashtririb shaharliklar « Davra suxbati» munozarasini о‘tkazish bо‘yicha yо‘riqnoma
Sо‘zga chiqqanlarni diqqat bilan bо‘lmasdan tinglang.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilmang, о‘z fikringizni bildirishga ruxsat sо‘ra.
Ma’ruzachining fikriga qо‘shilsang, kо‘rib chiqilayotgan masala bо‘yicha
qо‘shimcha fikr bildir.
96

qishloqqa, qishloqdagilar shaharga sayr uyushtirib turishini ham ununtmaslik
kerak.
Iqtisodiy geografik o‘quv sayrini o‘tkazishdan oldin o‘qituvchi va
o‘quvchilar tayyorgarlik ko‘radilar, boriladigan iqtisodiy obekt haqida ilmiy
kitoblardan materiallar to‘playdi. Sayrning muvafvqqiyatli o‘tishi o‘qituvchi
mahoratiga, tajribasiga, usul tanlashiga bog‘liq.
Ekskursiya obekti qilib Qarshi yog‘-zavodi tanlandi. Bir hafta oldin zavodga
borib uning ma’muriyati bilan sayr haqida kelishib, ruxsatnoma olinadi.
O‘quvchilar bilan ham savol javoblar o‘tkazilib ularning tayyorgarligi sinab
ko‘rildi. O‘quvchilar uch guruhga ajratiladi. Har bir guruhga vazifalar belgilab
berildi. Ushbu sayr “Oziq ovqat” sanoati mavzusi o‘tilgandan so‘ng o‘tkazilishi
maqsadga muvofiqdir. Sayirda quyidagi maqsadlar ko‘zda tutiladi.
-o‘quvchilarni oziq – ovqat sanoati mahsuloti yog‘ ishlab chiqarish
jarayonlari bilan tanishtirish.
-zavodning qurilishi va iqtisodga doir materiallar bilan tanshish.
-zavod ishchilari va ularga yaratilgan sharoit bilan tanishish.
Yuqoridagi maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi reja tuzib olindi:
1. Korxonaning nomi
2. Geografik o‘rnini iqtisodiy baholash.
3. Korxonaning tashkil etilishi.
4. Qanday mahsulotlar ishlab chiqaradi.
5. Iqtisodiy aloqalari. Hom ashyo va energiya bazasi.
6. Ishchilar soni, tarkibi, sharoiti, ta’minoti
7. Zamonaviy texnologiya bilan qurollanishi.
8. Ishlab chiqarish sexlaridagi ishlab chiqarish jarayoni .
9. Korxonaning rivojlanish istiqbollari.
Sayr korxona xovlisida zavod muxandisi suhbati bilan boshlandi. U zavod
hududida yurish qoidalari, texnika xavfsizligiga rioya qilish bo‘yicha reja
asosida suhbat o‘tkazdi. O‘quvchilar suhbat tafsilotlarini daftariga yozib
o‘tkazdi. O‘quvchilar suhbat tafsilotlarini daftariga yozib bordilar. Zavod
97

ma’muriyati idorasida qo‘yilgan iqtisodiy diagramma va jadvallarni chizib
oldilar. Suhbatdan so‘ng o‘quvchilar zavod sexlariga bo‘linib ishlab chiqarish
jarayonlari, texnologiyasi bilan tanishib, ishchilar bilan suhbatlashdilar.
O‘zlarini qiziqtirgan savollarga javob oldilar.
O‘quvchilar sayrdan so‘ng maktabga qaytganlarida sayr paytida olingan
ta’surotlari asosida har bir guruh alohida –alohida hisobot tayyorlaydi.
Yig‘ilgan materiallar maktab geografiya xonasi yoki o‘lkashunoslik muzeyiga
quyiladi.
O‘quvchilar bilan birinchi yig‘ilishda sayrdan olingan bilimlari tekshirib
ko‘rildi. Guruh rahbarlari ma’ruza qildilar va o‘quvchilarning fikr
almashinuvlari o‘tkazildi. Hisobotda jumladan quyidagilar yozilgan edi.
Qarshi yog‘ zavodi Qarshi shahrida joylashgan. Zavodning georafik
o‘rni temir yo‘lga, avtomobil keltirish, mahsulotni chetga chiqarish uchun
qulaylik tug‘diradi. Zavodga chigit viloyatdagi paxta tozalash zavodlaridan
olib kelinadi. Zavodda Singapur bilan hamkorlikda yog‘ni qadoqlash sexi
mineral suv qadoqlash sehi ishga tushirilgan. Yog‘ 1,5 kg li idishlarda suv esa
0,5 l idishlarda qadoqlanmoqda.
O‘quvchilar ikkinchi yig‘ilishda o‘zlari tayyorlagan materiallarni namoyish
qildilar.
1. Qarshi shahrining karta – chizmasi
2. Yog‘ ishlab chiqarishning o‘sish diagrammasi.
3. Zavodning ishlab chiqarish aloqalari
4. Sayrda to‘plangan mahsulotlar namunasi.
5. Fotorasmlar
6. Zavodning ishlab chiqarish jarayonlari chizmasi
O‘quvchilar bilan qishloq xo‘jalik korxonalariga ham sayr uyushtirish
mumkin.bu esa qishloq maktablari uchun yaqin soha va qulaydir. Qishloq maktabi
o‘quvchilarning ota-onalari shu korhonada mehnat qiladilar va ulr ota-onalariga
ayrim sohalarda yordam berib keladilar.
98

Shirkat xo‘jaligiga uyushtiriladigan sayr shirkatning idorasidan
boshlanadi. So‘ngra belgilangan obektlarga boriladi. bunday sayrlarni “Qishloq
xo‘jalik” mavzusi o‘tib bo‘lingandan so‘ng uyushtirilsa maqsadga muvofiq
bo‘ladi. O‘quv sayridan quyidagi maqsad ko‘zda tutiladi.
-Shirkatning dehqonchiligi, ixtisosi va ishlab chiqarish jarayonlari bilan
tanishish.
-Chorvachiligi uning turlari, mahsuldoriligi.
-ishchilar bilan suhbat ularning turmushi bilan tanishish.
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun har bir guruh o‘z rejasini tuzib chiqadi.
Birinchi guruh shirkatining geografik o‘rni, uning qishloq xo‘jaligiga ta’siri va
shirkatning tashkil topish tarixini.
Ikkinchi guruh suv ta’minoti, yerlari tuzilishi, ekin turlari va maydoni, paxta
maydoni hosildorligi, yalpi hosil, mexanizatsiyalashuvi.
Uchinchi gu ruh Chorvachilik, uning turlari, soni, parrandachilik mahsuldorligi,
boqish sharoiti, ozuqa bazasi, rentabelligi, shirkat iqtisodida chorvachilikning roli
va dehqonchilik bilan aloqadorligi.
To‘rtinchi guruh Agrotexnikaning qo‘llanishi, mehnat unumdorligi, bir kishiga
to‘g‘ri keladigan sohalardagi mahsulot, turmush sharoiti va istiqbolari.
Bunday sayrlar paytida o‘quvchilar aniq reja asosida ishlab xo‘jalik
iqtisodiyotini aniq tasavvur qiladilar. Bu esa ularning nazariy bilimlarini amalda
sinab ko‘rish imkoniyatini beradi va qishloq xo‘jaligini puxta bilib olishga yordam
beradi. Shirkat xodimlari o‘quvchilar bilan o‘z ishlab chiqarishlari haqida suxbat
o‘tkazadilar.
O‘quvchilar shirkatga uyushtirilgan sayrdan mamnun bo‘lib, qaytdilar.
To‘plangan materiallar asosida hisobot tayyorlaydilar va uni to‘garak yig‘ilishida
muhokama qiladilar. O‘tkaziladigan o‘quv sayrlari natijasida o‘quvchilarda mehnat
tarbiyasi, ta’limi va kasb tanlashga o‘rgatish ishlari muvaffaqiyali amalga
oshiriladi.
99

Ta’limni – tarbiyadan, tarbiyani esa
ta’limdan ajratib bo‘lmaydi-bu sharqona
qarash, sharqona hayot falsafasi. 4
I.A. KARIMOV
X U L O S A
Ta’lim va tarbiya mamlakat samaradorligi hamda raqobatdoshligini
oshirishning muhim omillaridandir. Oliy o‘quv yurtlarida maxsus va umumiy o‘rta
ta’lim maktablarida yangi avlodni kamol toptirishda qaratilgan ta’lim-tarbiya ishlarini
yana yuqori pog‘onalarga ko‘tarish pedagoglarning oldiga (qo‘ygan) turgan eng
asosiy vazifalardan biridir. 2012 yil 16 – 17 fevral kunlari “ Yuksak bilimli va
intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish
va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi xalqaro
konferensiyada “ Ta’lim tizimini tubdan isloh etish odamlarimizning ongu
tafakkuri va dunyoqarashining o’zgarishi, ularning siyosiy va grajdanlik faolligini,
o’z kelajagiga bo’lgan ishonchini oshirishning eng muhim omili va mustahkam
asosiga aylandi ”2 deb ta’kidlaydi Prezident I.A.Karimov o’z ma’ruzasida. (
Barkamol avlod – mamlakatimizni rivojlantirishda hal qiluvchi kuch.
Ma’rifat gazetasi 2012 yil 18 – fevral soni) “Ta’lim to‘g‘risida”, “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonunlari hamda
Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta ta’limni tashkil
etish to‘g‘risi”da 1998 yil 13 maydagi 203-sonli qarorini bajarish va uni hayotga
tadbiq qilish ishlarini shunday darajaga ko‘tarish zarurki, u barcha yoshlarimizni
chuqur va puxta bilim olishlarini erkin fikrlovchi shaxs bo‘lib yetishishlarini, kerakli
malaka va ko‘nikma hosil qila olishlarini ta’minlay olish. Bu borada Davlat ta’lim
standartlariga muvofiq ijodiy izlanish, zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyani
joriy etish fanlarning yutuqlaridan foydalanish, ilg‘or tajribalarni ko‘lamli ravishda
amalga oshirish va yanada samarali davom ettirish talab qilinadi.
4
I.A. Karimov “Yuksak ma’naviya t -yengilmas kuch”. Toshkent “Ma’naviyat”-2008 62-bet.
100

Barcha fanlar qatori o‘quvchilarga geografiyadan bilim berishda vatanparvarlik
tarbiyasiga, maktab ta’limida alohida e’tibor berish kerak. Uni yetarlicha amalga
oshirish har bir o‘qituvchining to‘laqonli burchidir. Geografiyadan bilim berishda
hozirgi kun talablari darajasiga ko‘tarish, uning ilmiyligini oshirish, darslarning
samarali o‘tishini ta’minlash, o‘qituvchilar oldiga turgan dolzarb masalalardan
hisoblanadi.
Vatanparvarlik-ona vatanimiz bilan faxrlanish, mamlakatimiz qudratini
mustahkamlash uchun halol mehnat qilish, milliy mustaqilligimizni himoya qilishga
tayyor bo‘lib turish g‘oyalarini yoshlar ongiga singdirishga muhim ahamiyatga ega.
Xalqimizning tarixi qadim-qadimlarga borib taqaladi. Bu boy tarixni hali o‘qilmagan
sahifalarini holisona o‘rganish va uni yoshlarga o‘rgatish, vatanparvarlik tarbiyasining
muhim omilidir. Yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, bolalar bog‘chalari
umumiy ta’lim va hunar-texnika maktablari, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari,
jamoat tashkilotlari, yoshlar ittifoqi tashkiloti hamda ota-onalar zimmasiga
yuklatilgandir. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi unda
yashayotgan barcha xalq va elatlarning ma’naviy jihatdan yangicha mazmun bilan
boyib, kamol topib borishi uchun keng yo‘l ochib berdi.
Xulosa qilib aytganda “ transport geografiyasi” mavzusini o’qitishda ta’lim
texnologiylaridan geografiya darsida foydalanish mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishi,
nomoddiy ishlab chiqarish sohasi va tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlanishida katta
ahamiyatga ega ekanligi, malakat tabiatni , atrof – muhitni muhofaza qilish
vatanparvarlik g‘oyalarini shakllantirishda eng muhim omil bo‘lib hisoblanadi.
BMI ning I bobida O‘zbekiston geografiyasini ta’lim –tarbiyaviy vazifalari,
ta’limda innovatsion texnologiyalarning o‘rni, xususan, geografiya ta’limida
yangi pedagogika texnologiya, geografiya ta’limini amalga oshirishda interfaol
usullarda foydalanish, Iqtisodiy geografiya fanini o‘qitishda texnika vositalaridan
foydalanish masalalari yoritildi. Ma’lumki, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan dars jarayonida samarali va o‘z o‘rnida foydalanilganda ku`tilgan
natijalarni beradi. O‘quvchi tasavvurini kengaytirib, ilm egallashga bo‘lgan rag‘batini
kuchaytiradi. Bunda shubhasiz, pedagogik salohiyati, bilimi va tajribasi, muhim
101

ahamiyat kasb etadi. Demak, dars zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilar
ekan, ilm-fan yutuqlarining barcha imkoniyatlarini o‘zida qamrab olishi
o‘quvchilarning qiziqish va qobiliyatlariga mos kelishi aniq begilangan maqsadlarga
xizmat qilishi talab etiladi.
Pedagogik texnologiya, innovatsion texnologiya, interfaol usullardan
foydalangan darsning samaradorligini oshishi o‘quvchilarga bilim va ko‘nikmalarning
shakllanishida muhim ahamiyatga ega ekanligi bayon qilindi. Pedagogik texnologiya,
innovatsion texnologiyalardan va interfaol tushunchalari yaratildi.
BMI ning II bobida Maktab darsligi bilan ishlash, ta’lim jarayonida sinfda va
sinfdan tashqari bajariladigan ishlar, Qashqadryo viloyati transport geografiyasi,
“ Transport geografiyasi” mavzusini ta’lim texnologiyalari asosida o’qitish,
i qtisodiy geografiyada o‘quv sayri va uni tashkil qilish mavzulari yoritilib,
o’quvchilarga transport geografiyasi haqidagi bilim va ko’nikmalarni berish
davomida vatanparvarlik va vatanga mehr hamda g’urur hissini shakllantirishni o’z
oldimizga maqsad qilgan edik.
Tpansport tarmoqlaridan foydalanishda hududning tabiiy sharoiti, ijtimoiy-
iqtisodiy xususiyatlarini, geografiya darslarida va sinfdan tashqari ma’lumotlar
asosida o‘quvchilar ongiga singdirishning qulay ta’lim texnologiyalari asosida bayon
qilindi. 8 - sinfda geografiya darsi mashg‘ulotlari bayoni noan’anaviy uslublar asosida
mashg‘ulotlar olib borish bayon qilindi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ta’lim
texnologiyalaridan foydalangan holda dunyoviy bilimlar va mahalliy ma’lumotlardan
foydalanib geografiya darslarini tashkil etish barkamol avlodni tarbiyalashda muhim
ahamiyatga egadir.
Yuqoridagilarni tahlil qilgan ta’lim ustuvorligini ta’minlashda quyidagilarni
tavsiya etamiz:
 Yuqori ilmiy-pedagogik darajada dars berish;
 O’zbekiston transport geografiyasini o’rgatishda mahalliy materiallardan
to’liq foydalanishni ta’minlash;
102

 Muammoli ma’ruzalar o‘qish, darslarni savol-javob tarzida qiziqarli tashkil
etish;
 Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan va multimediya qo‘llanmalardan
foydalanish;
 Talabchanlik tinglovchilar bilan individual ishlash ijodkorlikka undash;
 Erkin muloqot yuritishga ijodiy fikrlashga o‘rgatish, ilmiy izlanishga talab
qilish va boshqa tadbirlar ta’lim ustuvorligini ta’minlaydi;
 O‘qitishning zamonaviy pedagogik texnologiyalarini amalga joriy qilish.
103

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI
1 Karimov I.A. "Yoshlarimiz xalqimizning ishonchi va tayanchi" Toshent
"Ma'naviyat" 2006. 80-bet
2 Karimov I.A. “Yuksak ma’naviya-yengilmas kuch”. Toshkent
“Ma’naviyat”-2008 62-bet.
3 Karimov I.A. “O‘qituvchilar gazetasi”ning 1989 yil 25 noyabr sonida
chop etilgan nuqtdan.
4 Karimov I.A. Barkamol avlod – mamlakatimizni rivojlantirishda hal
qiluvchi kuch. Ma’rifat gazetasi 2012 yil 18 – fevral soni)
5 Karimov I.A. “ Kadrlar tayyorlash bo‘yicha milliy dastur to`zish
to‘g‘risida” (“Ma’rifat” gazetasi. 1997 yil 15 mart)
7 Karimov I.A. “Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat
qiladi. Ma’rifat gazetasi-2011. 27 yanvar 7-soni.
8 Kalonov B.H.,
Mamatov A.M. Ommabop geografi Y. "Zar qalam" 2006
9
Qashqadaryo albomi Qashqadaryo viloyati geografiyasi Qarshi shahri - 1994
10
Qorayev S. Toponimika
11
"O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" 2006.
12 Xudoyqulov M.
"Qarshi cho'li" T. "Sharq" 1998. 320-bet
13 Husanov I.,
Jumayev X. Maktab geografiya darslarida noan’anaviy o‘quv
usullaridan foydalanish.
“Zamonaviy geografiyaning regional muammolari”.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-19 may
2010.
14
O`zluksiz ta'lim. Ilmiy-uslubiy jurnal. 2008. № 2
15 Musayev P.,
Qurbonniyozov R. "Geografik o'yinlar" Toshkent. O'qituvchi-1979.
104

16 Musayev P., Musayev J
Geografiya 8 –sinf uchun darslik Toshkent, “ Sharq ” 2010
72 – 86 betlar
1 7 Muqimova X.
Zamonaviy geografiya darsi-standart talabdagi meyordan
ortiq ko‘rsatkichga erishish omili.
“Zamonaviy geografiyaning regional muammolari”.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-19 may
2010.
17 Mavjutov D. «Geografik topishmoqlar». Toslikent «Mehnat» 2001.
Majidova N.,
Alimova A. Innovatsiya-ta’lim tizimida.
“Zamonaviy geografiyaning regional muammolari”. Respublika ilmiy-
amaliy anjuman materiallari. 18-19 may 2010.
1 8 Ma’rifat gazetasi. 2011. 4 yanvar №1 (257-son)
1 9 Ravshanov P. «Qarshi tarixi», Toshkent -2006.
20 Safarov L.S. Zamonaviy axborot texnologiyalari barkamol avlodni tarbiyalashning
muhim omili.
“Zamonaviy geografiyaning regional muammolari”. Respublika ilmiy-
amaliy anjuman materiallari. 18-19 may 2010.
21 Nazarov H.,
Yuldosheva D.,
Meliboyeva F. Maktabda geografiya ta’limini amalga oshirishda interaktiv usullardan
foydalanish
22 Hayitov A. Kalonov B.
Erdonov L O’zbekiston geografiyasi
23 www.ziyo.net O‘zbekiston yoshlari uchun internetdan maxsus tarimoq
24 www.ilm.o’z . Mamlakat ta’lim tizimidagi ilmiy yangilik, ilmiy ishlar, tadqiqot ishlari
ifodalangan
2 5 www.bilimdon.o`z . Turli mavzular yo‘nalishlar sohalar ma’lumotlari keltirilgan
veb sayd
105

Аvtomobil trаnsporti
Tаshilgаn
yuklаr,
ming tonnа 2010 y.
yanvаr-
dekаbrigа
nisbаtаn
foizdа Yuk
а yl а nm а si,
ming t-km 2010 y.
yanv а r-
dek а brig а
nisb а t а n
foizd а T а shilg а
yo‘lovchil
, ming kishi
Jаmi 36970,9 112,2 1261592,9 109,8 383778,7
sh аhаrlаr :
Qаrshi 7684,9 113,1 218190,1 110,3 113482,4
t umаnlаr :
G‘uzor 2357,2 111,0 78767,8 108,8 18481,3
Dehqonobod 1748,0 112,1 73062,5 109,0 9926,4
Qаmаshi 2644,8 111,5 76442,0 110,7 24301,0
Qаrshi 2186,3 112,8 85837,8 108,7 14912,2
Koson 2251,3 114,1 104574,8 110,8 21589,3
Kitob 1846,5 110,5 68686,2 108,0 20043,6
106

Mirishkor 1893,3 108,9 60203,3 112,7 17515,9
Muborаk 1753,7 111,5 78699,1 108,7 15953,0
Nishon 1879,1 113,9 54587,3 106,1 17515,9
Kаsbi 2364,8 109,5 75826,7 112,9 27212,8
Chiroqchi 2920,3 111,2 91207,2 109,2 23624,2
SHаhrisаbz 3075,9 115,1 106209,3 109,8 41336,2
Yakkаbog‘ 2364,8 112,2 89298,8 110,1 17884,4
107

Sotib olish