Geografiya ta'lim metodlari - Geografiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	181.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Geografiya

Geografiya ta'lim metodlari

Sotib olish

Geografiya ta'lim metodlari
REJA:
MUNDARIJA:
I BOB GEOGRAFIYA TA'LIM METODLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Geografiya o’qitish metodikasi fan sifatida, mazmun va uning mohiyati
1.2 Geografiya ta’limi metodikasi fani tarixi
1.3 Ta'lim jarayonida qo'llaniladigan asosiy metodlar
II BOB GEOGRAFIYA TA'LIM METODLARINI AMALIYOTDA
QO'LLASH TAJRIBALARI
2.1 Xorijiy davlatlarda geografiya ta’limi
2.2 Geografiya darslarida foydalaniladigan interfaol metodlar
2.3 Zamonaviy ta'lim vositalaridan foydalanish: masofaviy ta’lim va media ta’limi
metodlari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Geografiya ta’limi nafaqat tabiiy va ijtimoiy
jarayonlar haqidagi bilimlarni yetkazadi, balki o’quvchilarda analitik fikrlash,
muammolarni hal qilish, ekologik ong va global mas’uliyatni shakllantiradi. Shu
sababli, bugungi kunda ta’lim jarayonida samarali metodlardan foydalanish
dolzarb masala bo’lib qolmoqda.
Hozirgi kunda ta’lim tizimida zamonaviy texnologiyalar va interfaol
usullarning joriy etilishi ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi. Xususan, masofaviy ta’lim, multimedia vositalari, va xorijiy tajribani
o’rganish geografiya ta’lim metodikasiga yangi yondashuvlarni olib kirishga
imkon beradi. Shu bilan birga, o’quv jarayonida an’anaviy va innovatsion usullarni
uyg’unlashtirish ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Geografiya fanining o’quv dasturlarida asosiy o’rni tabiiy va ijtimoiy
jarayonlarni tahlil qilishdan iborat bo’lsa-da, ko’p hollarda dars jarayonida faqat
yod olishga asoslangan an’anaviy metodlar qo’llaniladi. Bu esa o’quvchilarning
ijodkorlik qobiliyati va mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirish imkoniyatlarini
cheklaydi. Shu bois, ilg’or ta’lim metodlaridan foydalanishning dolzarbligi yanada
oshmoqda.
Bundan tashqari, xorijiy davlatlarning ilg’or tajribasini o’rganish va milliy
ta’lim tizimiga moslashtirish jarayonlari bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish
uchun zaruriy yo’nalishlardan biri hisoblanadi. Shuningdek, geografiya ta’limi
orqali global muammolar – iqlim o’zgarishi, tabiiy resurslar tanqisligi, va ekologik
muvozanatni saqlash kabi masalalarni tushuntirish va bu borada yoshlarni ongli
munosabatga chaqirish imkoniyati mavjud.
Shu sababli, geografiya ta’lim metodikasining nazariy asoslarini chuqur
o’rganish, amaliy tajribani tahlil qilish va samarali usullarni ta’lim jarayoniga joriy
etish mazkur mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Jahon hamjamiyatida munosib o’rinni egallashga qaratilgan keng ko’lamli
islohotlar O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning
ta’kidlaganidek: “Demokratik o’zgarishlar, jumladan, ta’lim islohotlari orqali
2

O’zbekistonda yangi Uyg’onish davri, ya’ni Uchinchi Renessans poydevorini
yaratishni o’zimizga asosiy maqsad qilib belgiladik”,-ikrlari oliy ta’lim ravnaqi
uchun yangi sahifalarni ochdi. Oliy ta’lim O’zbekistonda amal qilayotgan uzluksiz
ta’lim tizimidagi eng muhim bo’g’inidir. U har doim davlat va jamiyatning
e’tiboriga molik ustuvor sohaga aylangan. Bu yerda pedagoglar va talabalarning
hamkorlikdagi hayot tajribasini tarkib toptirish va idrok etishga qaratilgan o’zaro
faoliyat muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy oliy ta’lim gumanitar, ijtimoiy-
siyosiy va manaviy-ma’rifiy hamda tarkibiy mazmunga ega bo’lgan murakkab
jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy xususiyati – davlatning pedagogik
kadrlar uchun muhim hisoblangan ta’limning resurs ehtiyojlarini ta’minlash
imkoniyatini yaratdi.
Malakali pedagog-mutaxassislar tayyorlash esa ko’p jihatdan ularning
metodik tayyorgarligiga bog’liq. Ayniqsa, hozirgi murakkab axborotlarni,
geografik hodisa va sabab-oqibatlarini, tabiiy va iqtisodiy geografik tushunchalarni
o’quvchilar ongiga yetkazish va shakllantirish nihoyatda murakkab jarayon
hisoblanadi. Maktab dasturi o’quvchilarga faqat geografiyaga oid bilim berish
bilan cheklanmaydi, balki ularda zarur ko’nikma va malaka hosil qilishni ham o’z
zimmasiga oladi. Har bir talaba oliy dargohda olgan ko’nikma va malakalari
asosida bilimlarni mustaqil egallashlari zarur bo’ladi. Mamlakatimizda kadrlar
tayyorlash milliy dasturiga muvofiq uzluksiz ta’limning barcha bo’g’inlarida
o’quvchilarning muntazam bilim olishi, ularda bilim olish ehtiyojini rivojlantirish,
mehnat ko’nikmalari, mustaqil ijodiy fikrlash, kasb tanlashga va atrof-muhitga
ongli munosabatni hosil qilish, milliy va umumbashariy qadriyatlarini hurmat
qilish, yoshlarni o’z vataniga, xalqiga sadoqat, mehr muhabbat ruhida tarbiyalash
muhim vazifa qlib belgilangan. Bu esa yuqori malakali pedagogik kadrlarni
tayyorlashda o’qitish uslubiyatining rolini sezilarli darajada oshirishni taqozo
qiladi. Ta’lim-tarbiya nazariyasi va metodikasi sohasida bilim va amaliy
tajribalarini egallash, geografiya o’qituvchisining kasbiy funksiyasi va rasmiy
vazifalarni bajarish uchun mamlakatimiz universitetlari va pedagogika institutlari
talabalarini tayyorlashga katta hissa qo’shadi.
3

XXI asrda ta'lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar jarayonida
geografiya ta’limi o’ziga xos muhim o’rin tutadi. Chunki geografiya fanini o’qitish
nafaqat o’quvchilarning tabiiy va ijtimoiy muhit haqidagi bilimlarini kengaytiradi,
balki ularda dunyoqarashni shakllantirish, ekologik ong va mas'uliyatni
rivojlantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, pedagogik
jarayonda ilg’or ta’lim metodlari va texnologiyalaridan foydalanish zaruriyati ortib
bormoqda. Bu holat geografiya ta’lim metodikasini yanada rivojlantirish va yangi
usullarni amaliyotga tadbiq etishni talab qiladi.
Ishning obyekti – geografiya ta’limi jarayonida qo’llaniladigan metodlar
va vositalar.
Ishning predmeti – geografiya ta’limining nazariy asoslari va amaliyotda
qo’llaniladigan zamonaviy metodlar.
Ishning maqsadi – geografiya ta’lim metodikasining nazariy va amaliy
jihatlarini o’rganish, ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan ilg’or metodlarni
aniqlash va ularni amaliyotda qo’llash bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Ishning vazifalari:
Geografiya ta’lim metodikasining nazariy asoslarini yoritish;
Geografiya ta’limi metodikasining rivojlanish tarixini tahlil qilish;
Geografiya darslarida qo’llaniladigan asosiy metodlarni o’rganish;
Xorijiy davlatlarda geografiya ta’limi bo’yicha ilg’or tajribalarni tahlil
qilish;
Interfaol metodlar va zamonaviy ta’lim vositalaridan foydalanishning
afzalliklarini aniqlash;
Olingan natijalar asosida geografiya ta’limining samaradorligini oshirish
bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Mazkur kurs ishi geografiya ta’lim metodikasining o’rganilmagan yoki
kam yoritilgan jihatlarini aniqlash, xorijiy tajribani o’rganish va milliy ta’lim
tizimiga moslashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tadqiqot hisoblanadi.
4

I BOB GEOGRAFIYA TA'LIM METODLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Geografiya o’qitish metodikasi fan sifatida, mazmun va uning mohiyati
Geografiya o’qitish metodikasi pedagogika fanlari tizimiga kiradi.
“Metodika” so’zi yunon tilidan olingan bo’lib, bilim berish yo’llarining ma’lum
tizimini anglatadi. Universitet ta’lim tizimida geografiya o’qitish metodikasi
mutaxassislik o’quv fani sifatida qaraladi. Geografiya metodikasining asosini
maktab geografiyasi, xususan tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy geografiya hamda ular
bilan aloqada bo’lgan kartagrafiya, geologiya, iqtisod, biologiya, aholishunoslik va
boshqa ko’plab fanlar tashkil etadi. Ta’lim-tarbiyaning umumiy qonuniyatlarini
didaktika (ta’lim nazariyasi) tashkil qiladi. Boshqacha qilib aytganda,
didaktikaning mohiyati ta’lim-tarbiya jarayoni hisoblanadi. U aniq fanlar uchun
ta’lim va tarbiya jarayoni bilan shug’ullanmaydi. Demak, geografiya o’qitish
metodikasi ilmiy pedagogika fani bo’lib, u o’quvchilarga geografiyadan puxta
bilim berish, ularni har tomonlama yetuk dunyoqarashga ega bo’lgan kishilar qilib
tarbiyalash va o’qitiladigan geografiya fanining maqsadi, ta’lim vazifalari,
mazmuni, metodlarni hamda geografiya fanini o’qitishning eng muhim zamonaviy
ta’lim vositalarini belgilab beradi. Geografiya o’qitish metodikasining asosiy fan
sifatida oliy o’quv yurtlari geografiya fakultetlarining o’quv rejasiga kiritilishi va
uni o’rganishdan ko’zda tutilgan maqsad, bo’lajak o’qituvchilarni maktabda
geografiya o’quv predmetini o’qitishning ilmiy asoslari bilan qurollantirishdan
iborat. Bilish nazaryasi geografiya o’qitish metodikasining metodologik asosini
tashkil qiladi. Geografiya o’qitish metodikasi tadqiq qiladigan metodologik va
nazariy muammolarga ilmiy tadqiqot metodlari va predmeti, xorijiy mamlakatlarda
va O’zbekistonda geografiya ta’limi, geografiya va uning alohida kurslari bo’yicha
o’qitishning mazmun va mohiyati, maqsad va vazifalari kiradi. Geografik
bilimlarni egallashda ta’lim bilan tarbiyaning birligi, o’quvchilarning geografik
bilim, ko’nikma, malakalari va dunyoqarashini shakllantirish hamda geografiya
ta’limi jarayonlarining umumiy qonuniyatlarini o’z ichiga oladi.
Geografiya o’qitish jarayonining tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
5

geografiyani o’qitish maqsadi;
geografiyani o’qitish vazifalari;

geografiya ta’limining mazmuni;

geografiya ta’limining prinsiplari;

geografiyani o’qitish metodlari;

geografiyani o’qitish va o’rgatishni tashkil etish;

o’quvchilarning yosh xususiyatlari va bilim olish imkoniyatlarini hisobga olish;

geografiya ta’limining natijalari va h.k.

Yuqorida qayd etilgan tarkibiy qismlar o’rtasida mustahkam aloqa mavjud.
Masalan: o’rganiladigan mavzuning maqsadi, ta’lim-tarbiyaviy vazifalari va
mazmuniga mos keladigan ta’lim shakllari, o’qitish prinsiplari va metodlari hamda
vositalaridan maqsadga muvofiq tarzda foydalana bilishni toqazo qiladi.
Geografiya ta’limi metodikasining nazariy metodologik masalalari ko’pgina
metodist-geograf olimlar: Rossiyada N.N.Baranskiy, A.Ye.Bibik, T.P.Gerasimova,
A.V.Darinskiy, I.V.Dushina, M.K.Kovalevskaya, I.S.Matrusov,
L.M.Pancheshnikova, M.V.Rijakov, Y.A.Tamojnya kabilar; O’zbekistonda
A.Abdulqosimov, Z.Akramov, N.Dolimov, P.Musayev, O.Mo’minov, M.Umarov,
H.Hasanov, R.Qurbonniyozov va boshqalarning asarlarida o’z ifodasini topgan.
Geografiya ta’limi metodikasi fani umumiy metodika, uning nazariy
masalalari hamda tabiiy geografiya o’qitish metodikasi va ijtimoiy-iqtisodiy
geografiyani o’qitish metodikasi kabi qismlardan iborat. O’z navbatida ularning
har biri xususiy metodikalar (maktab geografiya kurslarini alohida-alohida
o’rganish metodikalari hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida
o’rgatiladigan metodikalarni) o’z ichiga oladi. Umumiy metodika maktab
geografiya kurslari hamda o’rta maxsus ta’lim tizimi uchun o’qitish
qonuniyatlarini ya’ni o’qitishning mazmunini, tashkil etish shakllarini, ta’lim
metodlari, ta’lim vositalari, sinfdan tashqari ishlar kabilarni o’rganadi. O’z vaqtida
A.V.Darinskiy umumiy metodikani geografiya didaktikasi deb bejiz aytmagan.
Xususiy metodika maktab geografiya kurslarining maqsadi, mazmuni, tarkibi,
6

geografik bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirish, har bir kurs bo’yicha
o’quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil etish va hokazolar bilan shug’ullanadi.
Geografiya ta’lim metodikasi:
maktab geografiyasining ta’limiy va tarbiyaviy maqsadlari;
geografiya ta’limining mazmuni;

geografiya ta’limining qonuniyatlari va prinsiplari;

geografiya o’qitishning zamonaviy shakl va metodlari;

ta’lim jarayonida geografiya o’qitish vositalari (dasturlar, darsliklar, atlas kartalar,

o’quvchi va o’qituvchilar uchun ilmiy metodik qo’llanmalar va boshqalarni
yaratish);
o’quvchilarning o’quv materiallarini o’zlashtirishlari;

ta’lim jarayonida fikrlashning rivojlanishi va h.k. bilan bog’liq vazifalarni hal

qiladi.
Taniqli geograf-metodist olima L.M.Pancheshnikova ta’biri bilan aytganda,
geografiya ta’limi metodikasi fani quyidagi to’rtta o’zaro uzviy bog’liq bo’lgan
muammoni: “O’qitish maqsadi - geografiyani nima uchun o’qiymiz, geografiya
ta’limi mazmuni - nimani o’qitamiz, geografiya ta’lim vositalari - nimalar
yordamida o’rganamiz, o’qitishning shakl va metodlarini - qanday o’qitamiz?”
tarzida tadqiq qilgan. Uni quyidagi chizmada ifodalaymiz.
Bundan tashqari geografiya ta’limiga oid bilimlarni egallash jarayoni,
o’quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlanish, o’quvchilarni tarbiyalash kabi
muammolarni ham o’rganadi. Shunday qilib, geografiya ta’limi metodikasi fani
mazmunan boy va xilma-xildir. Geografiya fanining mazmunini maktabda
o’qituvchining o’qitish faoliyati orqali o’quvchilarning ongiga, tarbiyasiga hamda
kamol topishiga yaqindan yordam beradi.
Geografiya o’qitish metodikasi fanining vazifalari quyidagilardan iborat:
- maktab geografiya kursining sinflar bo’yicha maqsadi, mazmuni va
ahamiyatini belgilash, ular mazmunini takomillashtirish, o’quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda geografiya fanidagi asosiy g’oya, fakt,
tushuncha va qonuniyatlarni ajratib olish;
7

- o’quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda o’zlashtirishga
imkon beradigan ta’lim yo’llarini aniqlash;
- geografiyaga oid ma’lumotlar asosida o’quvchilarda voqea va hodisalarga
nisbatan dunyoqarashni shakllantirish va o’quvchilarni milliy g’oya va
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash yo’llarini ko’rsatib berish;
- o’quvchilarga amaliy ko’nikma va malakalarni singdirish imkoniyatlarini
aniqlash;
- ta’lim jarayonida o’quvchilar faoliyatini oshiradigan va mustaqilligini
ta’minlaydigan samarali metodlarni aniqlash;
- geografiya fanining umumiy va politexnika ta’limi tizimidagi,
o’quvchilarga mehnat, kasb, ekologik, iqtisodiy, axloqiy, estetik tarbiya berish
vazifalarini ochib berish;
- ta’limni tashkil etish turlarini va uning samaradorligini ishlab chiqish va
takomillashtirish;
- sinalgan o’qitish metodlarini takomillashtirish;
- darslik va boshqa o’quv qo’llanmalariga qo’yiladigan talablarni ishlab
chiqish. Ularni jahon ta’lim standartlari darajasiga yetkazish yo’llarini izlash;
- kurslar bo’yicha o’quvchilarning yoshiga mos keladigan o’quv
qurollariga bo’lgan talablarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish metodikasini
yaratish; - darslik va o’quv qo’llanmalarga qanday materiallarni kiritish zarurligini
aniqlash; - geografiya fani bo’yicha darsdan tashqari ishlar mazmunini aniqlash;
- geografiyaga oid ommabop adabiyotlarni yaratish;
Shunday qilib geografiya metodikasi vazifalarini 3 guruhga ajratish
mumkin:
1). geografiya metodikasi o’quvchilarga geografiyadan qanday bilimlar
berishini aniqlashi;
2). har bir kursda beriladigan bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirish
yo’llarini belgilashi;
3). ta’lim jarayonini uyushtirish shakllarini aniqlashi. Har bir ta’lim
shakliga mos metod, o’quv jihozlari, sinfdan tashqari ishlarni belgilashi zarur.
8

O’quvchilarning o’quv materiallarini o’zlashtirish, ularning tarbiyalanishi,
ta’lim jarayonida fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq
hisoblanadi. 1
1.2 Geografiya ta’limi metodikasi fani tarixi
O’zbekistonda geografiya ta’limining shakllanishi va rivojlanish
bosqichlari
O’zbekiston o’tmishda jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qo’shgan
Muhammad al Xorazmiy, Ahmad Farg’oniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon
Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Zahriddin Bobur,
Mahmudxo’ja Behbudiy, Abdulla Avloniy kabi qomusiy olimlarni yetishtirib
chiqargan Vatan hisoblanadi. Xususan, geografiya fanining o’lkamizdagi dastlabki
kurtaklari hozirgi paytda tarixchi olimlarimiz tomonidan yozma manbalarga
asoslangan holda xolisona yoritilmoqda, chunki ajdodlarimiz tomonidan
qoldirilgan bebaho geografik merosdan yaqin-yaqinlargacha to’la bahramand bo’la
olmadik.
Geografiya o’qitish metodikasi fani uzoq shakllanish tarixiga ega. Chunki
bu fan bevosita geografik bilimlar, faktlarning to’planishi bilan bog’liq. Moboda
geografiya mavjud bo’lmaganda edi, bu fan ham umuman shakllanmagan bo’lar
edi, deyishimizga asos bor. Geografik bilimlar ijtimoiy jamoa tuzumi sharoitida,
bir formatsiyadan boshqa formatsiyalarga o’tish jarayonlarida shakllandi va
taraqqiy etdi. Arxeologlar bergan ma’lumotlarga ko’ra, ibtidoiy odamlar tosh
davrida o’zlari yashab turgan uylari atrofini o’rganishlari zarur bo’lgan. Chunki,
ular yashash uchun oziq-ovqat va boshqa moddiy boyliklarni faqat atrof-muhitdan
yig’ib-terib olishgan. Geografiyani juda qadim zamonlardoyoq kundalik inson
ehtiyojlarini qondirish maqsadida paydo bo’lgan, desak xato qilmaymiz.
O’rta Osiyoda miloddan avvalgi V asr boshlarida Xorazmda Ma’mun –
Akademiyasi (Donolar uyi) tashkil qilinib, unda olimlar tomonidan o’lka
to’g’risidagi dastlabki geografik ma’lumotlar to’plangan. Turon zaminida quldorlik
tuzumining dastlabki bosqichlarida yashagan xalqlarning o’ziga xos turmush tarzi,
1
Abduvohidov S.N., Ganiyev Z.A. Geografiya ta’limi metodikasi. – Samarqand, SamDU nashriyoti, 2021.– 330 b
9

an’ana, rasm-rusumlari, urf-odatlari hamda diniy e’tiqodlari to’g’risidagi dastlabki
yozma geografik ma’lumot beruvchi asar “Avesto” hisoblanadi. O’zbekiston
Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’biri bilan aytganda: “Bu nodir
kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oralig’ida mana shu zaminda
umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlarga qoldirgan ma’naviy, tarixiy
merosidir. “Avesto” ayni zamonda bu qadimgi o’lkada buyuk davlat, buyuk
ma’naviyat, buyuk madaniyat bo’lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki,
uni hech kim inkor etolmaydi”.
Zardo’shtiylik ta’limotining asosi hisoblangan “Avesto” kitobida o’sha davr
geografiyasiga doir, ya’ni O’rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon kabi hududlarning
geografik sharoiti, tabiati va xalqlari to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.
“Avesto”da inson va tabiat uyg’unligi masalasiga katta urg’u berilgan bo’lib, unda
tog’-u toshlar, daryoyu ko’llar, ob-havosiyu tuprog’-u o’simlik, hayvon-u
parrandalar olami kabilar o’z ifodasini topgan. “Avesto”da shahar va qishloqlarni
obod qilish, bog’-rog’larni, yaylovlarni ko’paytirish, insonlar hayotini yaxshilash,
oilani mustahkamlash, bolalarni tabiat bag’rida o’stirish kabi aqidalar yoritilgan.
Misol tariqasida, buni biz Zardo’shtning Axura Mazda bilan savol-javobida
ko’rishimiz mumkin. Zardo’sht so’radi: “Ey jismoniy olam parvardigori Axura
Mazda, rosti bilan menga aytchi, yer yuzining ko’rki va shodligi bo’lmish o’sha
makon qayerda?”. Axura Mazda aytdi: “U shunday bir yurtki, u yerda bandalarim
o’zlariga makon, ibodat uchun otashkadalar, hayvonlarga qo’ralar qurib, oilali,
bola-chaqali, kuchli qurolli bo’ladilar. Ana shu taqdirda ularning yurtida hayvonlar
ko’payadi. Xayru baraka oshadi, yaylovlar ko’payadi, oila bunyod bo’ladi, turli-
tuman nozu ne’matlar serob bo’ladi”. Sharq allomasi Zardo’sht tarixiy shaxs
hisoblanib eramizgacha bo’lgan (589 – 512 yillar) Xorazmda tug’ilgan bo’lib, Balx
shahrida 77 yoshida ibodat paytida ko’p xudolik vakili tomonidan chavaqlab
o’ldirilgan. G’arb mutafakkiri Suqrot esa miloddan avval (469-399 yillar) Afina
shahrida tug’ilgan bo’lib, 70 yoshida demokratiya dushmanlari tomonidan zahar
ichkizib o’ldirilgan. Suqrotning geografik ta’limoti shundaki, u shogirdlari bilan
tabiatda sodir bo’layotgan voqea va hodisalarni bahs orqali, suhbat (savol-javob)
10

yo’li bilan bilish, anglash mumkin degan g’oyani olg’a surgan. U tavsiya etgan bu
usul pedagogika tarixida “Suqrot usuli” degan nomni olgan. Zero, bu usul
Zardo’sht tomonidan ilk bor qo’llanilgan ekan, hozirgi paytda geografiya ta’limida
bahs - munozara tarzida amalga oshirilayotgan bu usulning asl Vatani hech
shubhasiz, O’zbekiston ekanligini anglatadi.
Geografik bilimlar mukammallasha borgani sari o’z sayohatlar davridagi
xotiralar, yurishlar paytida oddiy chizmalarda aks ettirilgan obyektlar, to’plangan
fakt va materiallar asosida o’rganilgan joyning geografik kartalari yaratilgan.
Qadimgi Rim, Misr, O’rta Osiyo kabi davlat va hududlarda bilimlar birmuncha
taraqqiy etgan. Ilk bor geografiya nomini fanga kiritgan yunon olimi Eratosfen
(miloddan avvalgi 276-194-yillar) hisoblanadi. U Iskandariya kutubxonasining
boshlig’i bo’lgan. Eratosfen yozgan ikki tomli «Geografiya» asari tufayli
«Geografiyaning otasi» degan nomga sazovor bo’lgan. U matematik, lekin
geografiyaga asos solgan, jumladan, yer yuzining obod qismi (eykumena)ning
xaritasini tuzgan. Birinchi bo’lib fanga yer meridiani yoyi uzunligini hisoblagan
hamda geografiya ta’limiga “geografiya”, “kenglik”, “uzunlik” tushunchalarini
kiritgan. Mashhur geograf va tarixchi yunon olimi Strabon (miloddan avvalgi 64 –
milodiy 23 yillar yashagan Yunoniston, Kichik Osiyo, Italiya va Misr bo’ylab
sayohat qilgan. Antik davr geografik bilimlari yakuni bo’lgan «Geografiya»
(miloddan avvalgi taxminan 7 yilda 17 kitobdan iborat) asarning muallifi
hisoblanadi. Unda mamlakatshunoslik haqidagi bilimlar yaqqol o’z ifodasini
topgan. Eng muhimi antik davr olimlarining yer to’g’risidagi tasavvurlarini
umumlashtirib bergan. Strabonning “Geografiya” asarida qadimgi O’rta Osiyo
geografiyasi, unda yashagan qabilalar (saklar, parfyanlar, baqtriyaliklar, dahlar va
boshqalar) va ularning turmush sharoiti, urf-odati, tili, ayniqsa, “Buyuk ipak yo’li”
o’tgan joylar haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Milodiy II – asrning mashhur
astronom va geograflardan biri Klavdiy Ptolemey (tug’ilgan yili noma’lum – 170
yilda vafot etgan) – yunon olimi Iskandariyada astronomik kuzatishlar olib borgan
hamda 8 jilddan iborat «Geografiya» nomli asarini yaratgan. Ayniqsa, Ptolemey
tomonidan tuzilgan geografik kartalar oldingilardan birmuncha mukammal
11

bo’lgan. Unda O’rta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Ko’lob, Zomin, Shosh, Forob,
Farg’ona kabi shahar va viloyatlarning geografik koordinatalari keltirilgan. U
yaratgan kartalardan bir necha yuz yillar davomida foydalanib kelingan. Buni
Beruniyning “Qonuniy Ma’sudiy” asarida keltirilgan ma’lumotlar ham tasdiqlaydi.
Ayniqsa, O’rta Osiyodan yetishib chiqqan Muhammad al - Xorazmiy, Abu Rayhon
Beruniy va Mirzo Ulug’beklarning geografiya ta’limi sohasidagi tadqiqotlari
diqqatga sazovordir.
Chor Rossiyasi davrida Turkiston o’lkasida geografiya ta’limi rivoji
Umuman olganda Turkiston o’lkasida geografiya ta’limining taraqqiyoti va
rivojlanishi bevosita Rossiya maktablarida geografiya o’qitish bilan bog’liq desak
xato qilmaymiz.
XVII-XIX asrlarda Turkiston hududidagi maktablarda geografiya deyarli
o’qitilmagan. Madrasalarda eng oddiy (elementar) geografik bilimlar bo’lgan.
Lekin ularning aksariyati noto’g’ri tasavvurlardan iborat bo’lgan. XIX asrning 60-
yillarida Rossiya Turkistonni bosib olishi tufayli, qisman bo’lsada geografiyani
o’qitishga ta’sir ko’rsata olgan. 1866 yilda Toshkentda boshlang’ich ma’lumot
beruvchi birinchi rus maktabi ochilgan. 1877 yilda Toshkentda gimnaziya tashkil
etildi. 1879 yilda Turkiston o’qituvchilari seminariyasi faoliyat ko’rsata boshlaydi.
XIX asrning 80-yillaridan boshlab mahalliy aholi farzandlari uchun maxsus rus-
tuzem maktablari ochiladi. Turkistonda birinchi rus-tuzem maktablari 1884 yilda
Toshkentda, keyinchalik Samarqand, Xiva, Buxoroda ham ochildi. 1870 yildan
boshlab «Turkiston viloyati» gazetasi nashr etila boshladi. Bu gazeta
geografiyaning fan sifatida o’qitilishida va geografik bilimlarni tarqalishida yangi
davrni boshlab berdi. Gazetalarda e’lon qilingan maqolalarda ko’plab geografik
ma’lumotlar berilar edi. XIX asrning 90-yillariga kelib o’zbek tilida geografiya
o’quv qo’llanmalari tashkil etila boshladi. Nemis olimi A.Geykining maqolalari
asosida «Yer xususida ilmdan olingan so’zlar» nomli ilk o’zbek tilidagi birinchi
geografik qo’llanma nashrdan chiqdi. Avvalo, u «Turkiston viloyati» gazetasining
1889 yilgi sonida e’lon qilingan edi. 1901 yilda kitobning ikkinchi nashri chop
etiladi. Bu kitobda yer shakli, kecha va kunduz, havo, yog’inlar, iqlim haqidagi
12

ma’lumotlar berilgan. XX asr boshlarida M.V.Lavrovning «Turkiston o’lkasi
geografiyasi va tarixi» nomli risolasi ham o’lkada geografiya o’qitishda juda
ahamiyatli bo’ldi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida yashab ijod etgan Hoji Yusuf
Xay’atiy madaniyat arbobi, sayyoh va geograf bo’lgan. U 1880 yilda globus
yasagan. U yasagan globusning aylanasi 160 sm masshtabi 1 smda 250 km
bo’lgan. Bu globus hozirgi kunda Samarqand o’lkashunoslik muzeyida
saqlanmoqda.
Yangi usul maktablari – musulmon maktablarining ta’lim usuli va
dasturlarini isloh qilib, bolalarga ona tilida xat-savod o’rgatgan va yangilik
g’oyalarini ilgari surgan o’quv yurti. Dastlab Qrimning Boqchasaroy shahrida
1884 yilda ma’rifatparvar Ismoilbek Gasparinskiy tomonidan tashkil etilgan va u
“usuli savtiya tadrijiya” (“rivojlantiruvchi tovush usuli”) maktabi bo’lgan. XIX asr
oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda tijorat va sanoatning rivojlanishi bu
sohalarni boshqara oladigan mutaxassislarni tayyorlash ehtiyojini tug’dirdi.
Mavjud bo’lgan mahalliy maktablar bolalarga zarur dunyoviy bilim va
ko’nikmalarni bermas edi. Shuning uchun yangi usulda ta’lim beradigan maktablar
ochila boshladi. 1893-yilda Buxoro amiri ruxsati bilan Mo’minxo’ja Vobkendiy va
g’ijduvonlik domla Fozil sa’y-harakati bilan dastlabki “Yangi usul” maktabi
ochiladi. Keyinchalik 1898-yili Qo’qonda Salohiddin domla va Samarqanddagi
paxta zavodi huzurida tatar muallimlari tomonidan ochilgan (o’zbeklar bu davrda
bunday maktablarni “no’g’oy maktab” deb atagan). 1900 yildan boshlab
Toshkentda jadidchilik harakatining yirik namoyondasi Munavvarqori
Abdurashidxonov (1878-1937), 1901-yilda Samarqandning Rajabamin qishlog’ida
Abduqodir Shakuriy (1875-1943), 1903 yilda Jomboy kentidagi Halvoyi
qishlog’ida Saidahmad Siddiqiy (1864-1927), Namanganning Shohand qishlog’ida
Is’hoqxon Ibrat (1862-1937) tomonidan «yangi usul» maktabi ochiladi. Bu
maktablarda mahalliy aholidan yetishib chiqqan jadidlarning ta’siri kuchli bo’lgan.
Unda bolalar sinflarga bo’linib, partalarga o’tqazilib o’qitilgan, darslarda o’tilgan
mashg’ulotlar dars jadvali asosida amalga oshirilgan. «Yangi usul» maktablarida
geografiya o’qitila boshlanadi. 1905 yilda “yangi usul” maktablari uchun o’zbek
13

tilida geografiya darsligi va birinchi geografik karta «Turkiston va unga yondosh
mamlakatlar kartasi» ham nashr etiladi.
Sho’rolar davrida O’zbekistonda geografiya ta’limi
O’zbekiston maktablarida geografiya ta’limini (darsliklar va dasturlari
mazmunini, o’qitish metodlari, o’quv moddiy bazasi, kadrlar tayyorlash va boshqa
xususiyatlarga ko’ra) 4 ta bosqichga ajratish mumkin.
1 – bosqich 1918 – 1934 yillarni o’z ichiga oladi. Bu davr o’zbek (sobiq
sovet) maktablarida geografiya o’qitishni yo’lga qo’yish bosqichi hisoblanadi. Bu
bosqichda eski tipdagi maktablar bilan yangi tipdagi sovet maktabi geografiyasiga
asos solindi. Yangi dasturlar asosida (1922 – 1923 yillarda) o’qitishning «kompleks
dasturlari» ishlab chiqildi. Bu turli variantlarda bo’lib, bir necha marta o’zgardi va
10 yil mobaynida qo’llanildi. Geografik materiallar kompleks mavzular orasiga
singib ketdi. Geografiyani o’rganish juda past saviyada olib borildi. Kompleks
dasturlarning uzoq hukumronligi maktab geografiyasi uchun og’ir davr bo’ldi.
1925 – 1926 yillarda maktablarning yuqori sinfida geografiya dasturlari umuman
chiqarib tashlandi. Geografiya, tibbiyot, fizika, ijtimoiy fanlar tarkibida o’rganildi.
Kartani o’rganish nihoyatda zaif holatga tushdi. Yuqoridagi fanlar geografiyani
o’qitish vazifalarini mutloqo bajara olmas edi. Kompleks metod aslida predmetsiz
o’qitish hisoblanadi.
2 – bosqich 1934 – 1955 yillarni o’z ichiga oladi. O’zbek maktablarida
geografiya o’qitishning muayyan bir tartibga tushish bosqichi. Bu davrda yagona
dastur asosida muayyan darsliklar yaratildi. O’quvchi va o’qituvchilar uchun o’quv
qo’llanmalari ko’proq nashr etila boshlandi. O’zbek tilida metodik qo’llanmalar
vujudga kela boshladi. Maktab geografiyasi ravnaqiga munosib hissa qo’sha
oladigan metodistlar, geografiya o’qituvchilari yetishib chiqa boshladi. Ko’plab
metodik kitoblar o’zbek tiliga o’girildi.
3 – bosqich 1956 – 1966 yillar. Bu davrni maktab geografiyasini turmush
bilan bog’lash bosqichi desa bo’ladi. Bu davrda maktab geografiyasi bo’yicha
14

ilmiy tadqiqot ishlar olib borildi. O’qitishning samarali xillari tobora kengroq joriy
qilina boshlandi. Mahalliy aholidan milliy kadrlar, yirik geograf va metodistlar
yetishib chiqdi. O’quvchi va o’qituvchilar uchun ilmiy ommabop va metodik
adabiyotlar tarjima qilindi. Geografik atama va nomlar borasida olib borilgan ishlar
ma’lum bir tizimga tusha bordi.
4 – bosqich 1967 – 1990 yillar. Bu davrda ta’lim sohasida turli o’zgarishlar
paydo bo’ldi. O’quv ko’rgazmali qo’llanmalar chop qilindi. Ta’limni isloh qilish
borasida bir qator tadbir va o’zgarishlar amalga oshirildi. Muayyan darsliklar
tizimi yaratildi va yangi o’quv kartalari tayyorlandi. O’lkashunoslik ishlariga
e’tibor bir muncha kuchaydi. Ammo O’zbekiston geografiyasini o’rganish
bo’yicha soatlar hajmi 20% dan oshmadi.
Oktabr to’ntarishidan keyin sovet maktabi isloh qilina boshlandi. Dastlab
maxsus qarorlar asosida 9 yillik yagona mehnat maktablari tashkil etildi. Bu
maktab ikki bosqichdan iborat edi. Birinchi bosqich 1-5 sinflar, 2 – bosqich 6-9
sinflardan iborat. Bunday maktabda geografiya ta’limi maqsad va mazmun
jihatdan o’zgardi.
1918 – 1922 yillarda geografiyada namunaviy dasturlar paydo bo’ldi.
Bunda ayrim landshaftlarning xususiyatlarini o’rganishga ko’proq e’tibor berildi.
O’sha davrlar «landshaft dasturlari» bilan mashhurdir. Masalan «Ovchilar
landshafti», «Ko’chmanchilar landshafti» va h.k.
Landshaft dasturlari o’zini oqlamadi. 1921-yilda geograf D.N. Anuchin
rahbarligida umumdavlat ahamiyatiga ega bo’lgan geografiya dasturi loyihasi
ishlab chiqildi. Ungacha ayrim hududlar, hatto, ayrim maktablar huddi landshaftlar
dasturiga o’xshash bo’lgan dasturlarni o’zlari tuzar edilar. Anuchin dasturi oktabr
to’ntarishiga qadar bo’lgan geografiya ta’limining eng yaxshi tomonlarini qisman
bo’lsa ham o’zida aks ettirgan bo’lib, unda geografiyani o’qitish sinflar bo’yicha
taqsimlangan edi.
Anuchin dasturiga muvofiq 3 – sinfda o’z qishlog’i, shahari, guberniyasi
o’rganilar edi. Uni mamlakatshunoslik deb atadi. O’quvchilar geografik nomlar,
tushunchalar geografiyaga oid rasmlar bilan tanishtirilar edi. 4 – sinfda
15

mamlakatlar turli mintaqalarning tabiati, insonlar hayotini aks ettiruvchi rasmlar
namoyish qilinar edi. 5 – sinfda mamlakatshunoslikga oid bo’lgan ma’lumotlar va
qit’alar geografiyasi o’rganiladi. 6 va 7 – sinflarda Rossiya geografiyasi, 8 – sinfda
iqtisodiy geografiya, 9 – sinfda astranomiya va astrologiya o’tilar edi. Mazkur
dastur o’quvchilarning geografiyaga oid bilimlarni oshirishda katta rol o’ynaydi.
Unda geografiyaga ajratilgan soatlar miqdori ancha ko’p edi. 1924-yildan 1930-
yillarda maktab geografiya ta’limi uchun og’ir yillar bo’ldi. 1924-yildan boshlab
maktab geografiyasi yangi dasturlar asosida ishlashga o’tdi, ammo bu darsliklar
bo’yicha geografiya alohida predmet sifatida qaralmagan. Unda geografiyadan
uzuq – yuluq bilim berilardi. 1-4 sinflarda alohida geografiya kurslari o’rnini
kompleks mavzular egalladi. Bu mavzular mazmuniga qisqacha geografik blis
so’rov sifatida mahalliy tabiat va xo’jalik bilimlari berilar edi. 4-sinfda Rossiya
geografiyasi va boshqa fanlar geografiya bilan birgalikda o’rgatilar edi. Masalan 1
– sinfda yil fasllari, 2 – sinfda Rossiya geografiyasi va boshqa, fanlar geografiyasi
o’rgatilar edi.
Ikkinchi bosqich sinflarida geografiya biologiya, tarix, jamiyatshunoslik
fanlari tarkibiga singib ketgan edi. Tabiiy geografiya va mamlakatshunoslik
haqidagi bilimlar nochor ahvolga tushib qoldi. Xullas, kompleks dasturlarning
qabul qilinishi geografiyani mustaqil fan sifatida barham topishiga olib keldi.
Faqat 1927 yilda avval 1 – bosqich maktablarda, keyinroq 2 – bosqich sinflarda
geografiya fan sifatida qayta tiklandi. O’zbekistonda 1920 – 1930 yillar oralig’ida
geografiya darsliklari rus tilidan o’zbek tiliga tarjima qilindi. G.I. Ivanovning
«Boshlang’ich jug’rofiya» darsligi geografiya darsliklarining to’ng’ichi edi. Bu
darslik 1927-yildan N.L.Korjenevskiy yordamida N.P.Arxangelskiy tomonidan
o’zgartirib nashr qilindi. G.I.Ivanovning J.Baxtiyorov va Makarov bilan
hamkorlikda birmuncha o’zgartirib nashr qilingan «Jug’rofiya ham o’lkani
o’rganish» darsligi ham o’zbek tilidagi dastlabki darsliklardan edi. Bu davrda
N.Balashovning «O’zbekiston va unga qo’shni jumhuriyatlar hamda viloyatlar»
(1925), N.P.Arxangelskiyning «Jug’rofiya» (O’lkani o’rganish darsligi, 1933), A.
Obizovning «O’zbekiston Sotsialistik Sho’rolar Jumhuriyati» (1934) darsliklari
16

geografiya ta’limida katta ahamiyatga ega bo’ldi. Bu darslik o’z respublikasini
o’rganish bo’yicha birinchi darslikdir. N.I.Leonov tomonidan “Jo’g’rofiya
metodikasi bo’yicha ocherklar” (1933) geografiya o’qituvchilari uchun o’zbek
tilida chiqqan dastlabki qo’llanma bo’ldi.
Geografiya metodikasi suhbatlar metodida yozilgan bo’lib, u talay
kamchiliklarga ega edi. Unda kartalar bilan ishlash metodlari yoritilmagan edi.
O’zbekiston maktablarida geografiya o’qitish samaradorligini oshirishda 1925-
yildan boshlab chop etilayotgan «Maorif va o’qituvchi» jurnalining roli katta
bo’ldi. Jumladan, ushbu jurnallarning 1925-yil 5-6 sonlarida «Jug’rofiyaning
foydasi», «Lug’at va atamalar», «Samarqand», «Maktabda o’lkani o’rganishning
ahamiyati», «Muz davrining oxirlarida Yevropada qanday irqlar yashaganlar»,
«Sahroi Kabir» va boshqa o’nlab geografiyaga oid maqolalar e’lon qilinadi. Bu
jurnal geografiya o’qituvchilariga ilmiy va metodik jihatdan yaqindan yordam
bergan. 1931 yil 4 – iyuldan «Madaniy inqilob» (keyinchalik «O’qituvchilar
gazetasi», hozirda «Ma’rifat») gazetasi chiqa boshladi. Unda geografiya ta’limiga
oid yuzlab ilmiy, uslubiy maqolalar e’lon qilinadi. Geografiya ta’limida kadrlar
yetishtirish masalasi sekin – asta yo’lga qo’yildi. 1927-yilda Samarqand oliy
pedagogika instituti ochildi. 1930-yillar oxirlariga oliy ma’lumotli geografiya
o’qituvchilari yetishib chiqa boshladi. Bular N.Ibadov, G.Nazarov, I.Mirzaboev,
A.Ahrorov va boshqalar edi. 1930-yillarning o’rtalarida Toshkent, Buxoro,
Samarqand keyinchalik Nukus, Urganch, Qo’qon, Andijon shaharlarida
pedagogika institutlari ochildi.
Maktab geografiyasining taqdirini hal etishda VKP (b) ning 1931 yil 5 –
sentabr va 1932 yil 25 – avgust qarorlari muhim o’rin tutadi. Geografiyani boshqa
metodlar tarkibida o’rganishga qat’iy xotima berdi. Geografiyani boshqa
predmetlar orasida teng huquqli bo’lishiga imkon yaratdi. Geografiyaning alohida
fan ekanligini isbotlab berdi.
Pedagogika institutlarida geografiya o’qituvchilarini maxsus tayyorlash
masalalari ham hal etildi. Geografiya dasturini, kartani, tabiiy geografiya asoslarini
bilish kapitalistik mamlakatlarni o’rganish zarurligi masalalari qarorda o’z
17

ifodasini topdi. O’zbekistonda maktab geografiyasi taqdirini hal qilishda VKP (b)
ning 1934-yil 16-mayda “Boshlang’ich va o’rta maktabda geografiya o’qitilishi
to’g’risida” degan qarori alohida ahamiyatga ega bo’ldi. Qarorda boshlang’ich va
o’rta maktablarda geografiya o’qitishning sifatsizligi, kartalarning maqsadga
muvofiq emasligi, mavzularning quruqligi, darsliklarning raqamlar bilan to’laligi,
ayniqsa, maktabni bitirib chiqayotgan o’quvchilarning geografiyadan bilimlarining
sayoz va sifatsizligi tanqid ostiga olindi. Qaror geografiyani har bir sinfda qanday
o’qitish to’g’risida ayrim ko’rsatmalar berdi. Bu qarorga muvofiq geografiya
ta’limi 3 bo’g’inga bo’lib o’qitila boshlandi (boshlang’ich, yetti yillik, o’rta).
Geografiyadan haftalik soatlar birmuncha ko’paydi. Bu qaror o’quvchilar yoshini
e’tiborga olgan holda ko’rgazmali va qiziqarli bayon qilishni talab qiladi. 1934 –
1935 o’quv yilidan boshlab yangi o’quv dasturlariga o’tildi. Qarorga binoan
umumittifoq darsliklarining o’zbekcha tarjimalari 1936 yildan nashr qilina
boshlandi, jumladan, 5 - sinf uchun A.S.Barkov va A.A.Polovinkinlarning “Tabiiy
jug’rofiya”si, 6-sinf uchun G.I.Ivanovning “Dunyo qit’alari jug’rofiyasi”, 7-sinf
uchun N.N.Baranskiyning “SSSR tabiiy jug’rofiyasi” (I-qism, umumiy obzor) va
S.V.Chefranovning “SSSR tabiiy jug’rofiyasi” (II-qism, rayonlar obzori), 8-sinf
uchun N.N.Baranskiyning “SSSR iqtisodiy geografiyasi” va 9-sinf uchun
I.A.Vitverning “Kapitalistik mamlakatlar iqtisodiy geografiyasi” kabi darsliklari
nashr qilindi. Bu darsliklar yangi dasturlar asosida yozilgan bo’lib, ular bir necha
yil davomida nashr qilindi. Ushbu darsliklar tarjima qilinganligi sababli
darsliklardagi o’lka materiallari O’zbekiston sharoitiga to’g’ri kelmas edi. Shu
yillari N.P.Arxangelskiyning “Boshlang’ich maktablarda jug’rofiyadan
ko’rsatmalari qo’llanmalari”, F.A.Ushinsovning “Geografiyadan metodik
materiallari” (1939 y.) o’qituvchilar uchun muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
Geografik atamalar va nomlarni o’rganish maqsadida O.Ibragimovning
“Geografiya atamalari” (1935 y.), R.G’ofurov va N.G.Maliskiy hamda
M.T.Bektemirov va S.Saidrasulovlarning “Qisqacha ruscha-o’zbekcha geografiya
terminlari lug’ati” (1940 y.) nashr etildi. Bu dasturlarga asosan yangi darsliklar,
ilmiy ommabop adabiyotlar, atlas va kartalar, o’qituvchilar uchun o’quv metodik
18

qo’llanmalarni yaratishga kirishildi. 1934 yilgi qarordan keyin «Geografiya v
shkole» jurnalining chiqa boshlashi nafaqat Rossiyada, balki O’zbekistonda ham
geografiya ta’limini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo’ldi. Ilg’or
o’qituvchilar, oliy va o’quv yurtlari o’qituvchilari geografiyadan darslik va boshqa
qo’llanmalar yaratishga jalb etildi. Darslarda o’quvchilarning mustaqil va amaliy
ishlariga e’tibor kuchaydi.
1935 yilda O’rta Osiyo universitetida geografiya – geologiya fakulteti
tashkil etildi. 1935-1940 yillar mobaynida O’zbekistonda pedagogika
institutlarining aksariyatlarida geografiya mutaxassiligi ochildi. 1943 yilgacha
Respublikada 10 ga yaqin o’qituvchilar instituti ochildi. Geografiya o’qituvchilari
ehtiyojlarini e’tiborga olib, ularga metodik yordamlarini kuchaytirish maqsadida
o’qituvchilar malakasini oshirish institutlari, ular bazasida esa geografiya
kabinetlari (kafedralari) tashkil etiladi. Geografiya ta’limining har tomonlama
rivojlanishida buyuk iqtisodiy – geograf olim N.N.Baranskiyning xizmatlari katta.
U mualliflik qilgan “Iqtisodiy-geografiya” darsligi 20 yil mobaynida muntazam
tarzda nashr etilib turildi. N.N.Baranskiy «o’qituvchi – ta’lim jarayonida markaziy
figura» deb qayta – qayta ta’kidlagan. U geografiya ta’limida yetakchi o’rinni karta
va ko’rsatmalilik egallashi zarur deb «Karta – geografiyaning ikkinchi tilidir»,
«Karta – geografiyaning alfasi va omegasi», «Birgina karta bir necha varaq
matnning o’rniga o’tadi» degan o’lmas fikr va g’oyalarini o’rtaga tashlaydi.
N.N.Baranskiy Sobiq Ittifoq miqyosida geografiya o’qituvchilari tayyorlash ishiga
ulkan hissa qo’shgan buyuk shaxsdir.
Oliy Sovet tomonidan 1984-yil 12 aprelda ma’qullangan “Umumiy ta’lim
va hunar maktabini isloh qilishning asosiy yo’nalishlari” qarori asosida maktabni
isloh qilishga kirishildi. Isloh geografiya ta’limi mazmuniga ham ta’sir qilmasdan
qolmadi. Maktab geografiyasi kurslari tarkibida ham ba’zi o’zgarishlar paydo
bo’ldi. Ta’limning 11 yillik tizimga o’tish bilan geografiyani o’qitishda ham
mehnat ta’limi alohida ahamiyat kasb etdi. Sobiq SSSR tugatilishi arafasida
maktabni qayta isloh qilish uchun ancha kurashlar va harakatlar bo’ldi. Lekin
19

ularning barchasi muvaffaqiyatsiz tugadi va o’zini oqlamadi. O’zbekistonning
mustaqillikka erishishi geografiya ta’limida tub o’zgarishlarga olib keldi.
Mustaqillik yillarida O’zbekistonda geografiya ta’limi
Mamlakatimiz mustaqillikga erishgach respublika xo’jaligining barcha
sohalarida bo’lganidek ta’limda ham tub islohatlar davri boshlandi.
1992 yil 2 iyulda ilk bor O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim
to’g’risida»gi Qonuni qabul qilindi. Uning 3-moddasida “Ta’lim dasturlarini
tanlashda yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv” zarurligi ta’kidlangan. Bu
qonunga asosan mamlakatimizdagi yangi mazmundagi o’quv dasturlar va rejalari
ishlab chiqildi. Dasturlar asosida darsliklar, o’quv qo’llanmalari, metodik
adabiyotlar yaratishga kirishildi. SSSR tabiiy va iqtisodiy geografiyasini o’rniga
o’z respublikalarini, shu sohadagi geografiya kurslarini atroflicha o’rganishga
e’tibor qaratildi. Ta’lim muassasalari tomonidan milliy maktab uchun zarur bo’lgan
didaktik vositalar bilan ta’minlashga, o’quv muassasalarini attestatsiya va
ankereditatsiyadan o’tkazish tizimi kiritildi va amalga oshirildi. Asta-sekin milliy
ta’lim tizimi shakllana boshladi. Respublikamizning yetakchi geograf
o’qituvchilari, metodist olimlar tomonidan geografiya fanini o’qitishga oid milliy
ta’lim konsepsiyasi ishlab chiqildi. Milliy maktablarda geografiya o’qitish
mazmunan sezilarli darajada o’zgardi. Xorijiy mamlakatlar bilan ta’lim sohasi
bo’yicha hamkorlik yo’lga qo’yildi. Ulardagi ilg’or pedagogik texnologiyalar
tanqidiy nuqtayi nazarda ko’rib chiqildi va ta’lim tizimiga joriy etila boshlandi.
Mamlakatimizda tashkil qilingan «Ustoz» jamg’armasi orqali ko’pgina
geograflar xorijiy mamlakatlarda bo’lib, ularning tajribalarini o’rganib qaytdilar va
h.k. Amalga oshirilgan tadbirlar tufayli mamlakatimizning o’ziga xos milliy ta’lim
tizimi shakllanib, uning moddiy ba’zasi mustahkamlanib bordi. Mamlakatimizda
yangi turdagi o’quv muassasalari litsey, gimnaziya, kollejlar tashkil qilindi. Ularda
ta’lim tizimi deyarli yangidan uyushtirildi. O’quvchilarni tabaqalab o’qitish joriy
etildi. Ammo bu tadbirlarning barchasi mafkuraga sodiq xodimlarni tayyorlashga
da’vat etilgan sobiq ta’lim tizimini yangilash borasidagi dastlabki qadamlar edi.
20

Mamlakatimiz Oliy Majlisi IX sessiyasi tomonidan 1997-yil 29-avgustda
qabul qilingan «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ga muvofiq ta’limning maqsad,
mazmun, vazifalar, boshqarishni tashkil etish va xalqimizning milliy-madaniy
an’analariga mos keladigan tamoman yangicha «ta’limiy xizmat»ni shakllantirish
yo’lga qo’yilgan. Bunday ta’limning metodologik negizida respublikamizning
birinchi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan ilgari surilgan «Mamlakatimizning
istiqlol yo’lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va
yanada yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy
zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan uyg’unlashtirish asosida jahon
andozalari darajasiga chiqarish» degan g’oya yotadi. Uning pedagogik asosini esa,
har bir shaxsning qobiliyati va iste’dodini rivojlantirish, takomillashtirish orqali
jamiyatning ta’limga bo’lgan ehtiyojini qondirish tashkil qiladi. Ana shunday
konseptual g’oyalar asosida faoliyat ko’rsatuvchi maktabni, shaxs va jamiyatni
rivojlantirishga, ta’limning milliy va mintaqaviy xususiyatlarni e’tiborga olib
demokratiya hamda insonparvarlik tamoyillari asosida boshqarishga undaydigan
mexanizm sifatida boshqa fanlar qatori geografiya ta’limida ham tayanch o’quv
tizimi vujudga keldi. Bu mexanizm jamiyatning geografiya ta’limida bo’lgan
ijtimoiy buyurtmasi, davlat talabi bilan bolaning shaxsiy imkoniyati mayli
o’rtasidagi tafovutni muvozanatlovchi vositadir.
Geografiya darsliklaridan tashqari o’quvchi va o’qituvchilar uchun o’nlab
metodik adabiyotlar chop etildi: Bular R.Qurbonniyozovning «Geografiya ta’limi
metodikasi» (1993), R.Qurbonniyozov, Holiqovlarning oliy o’quv yurtlariga
kiruvchilar uchun «Geografiya» ma’lumotnomasi (1993), R.Qurbonniyozov
«O’zbekiston geografiyasi», (qiziqarli savol va topshiriqlar) (1997),
R.Qurbonniyozov «Umumiy tabiiy geografiya» (1999), P.Baratov «O’zbekiston
tabiiy geografiyasi» (1996), T.Asamov, M.Nabixonov, Safarovlar
«O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi», P.G’ulomov, «Inson va
tabiat» (1992) va boshqalar tomonidan ko’plab adabiyotlar geografiya
o’qituvchilariga havola etildi. Yuqoridagilardan tashqari geografiyadan testlar
bo’yicha o’nlab mualliflar tomonidan metodik qo’llanmalar chop etildi.
21

Aksariyat viloyatlarning tabiiy va iqtisodiy geografiyalari yaratildi. Bular
Samarqand (M.Umarov, G’.Ashurov), Farg’ona (I,Abdug’aniev), Surxandaryo
(A.Ro’ziev), Buxoro (I.Nazarov), Qashqadaryo (A.Hayitov), Xorazm
(R.Qurbonniyozov) muallifliklarida amalga oshirildi. Ilmiy va metodik
adabiyotlarning chop etilishi geografiya ta’limi metodikasi bo’yicha chuqur
tadqiqotlarning amalga oshirilishi hamda ta’limining birmuncha takomillashuvi
tufayli geografiya o’qitishni tashkil qilish borasida talaygina yangiliklar vujudga
kelishiga sabab bo’ldi. O’qitish jarayonida baholash tartiblarining o’ziga xos
shakllari, uslublari yaratildi. Geografiya ta’limida o’quvchilar bilimini
tekshirishning reyting tizimi jadallik bilan joriy etila boshlandi. Bu tizim orqali
o’quvchilarning nazariy, amaliy bilimlarini tekshirish uchun qulay shart-sharoitlar
yaratildi. Reyting tizimi o’quvchilarning mustaqil ishlarini mukammal baholash
imkoniyatlarini yaratdi. Maktab ta’limi jarayoniga reyting tizimi bilan bir qatorda
test metodida nazorat qilish ham kirib keldi.
Bu metod o’qituvchining vaqtini tejash, o’quvchilar bilimini serqirra
baholash imkonini yaratdi. Shu jihatdan olganda test sinovlariga bag’ishlangan
metodik adabiyotlar, jumladan axborotnomalarning nashr etilishi ayni muddao
bo’ldi. 1992 yildan respublikamizning barcha oliy o’quv yurtlarida kirish
imtihonlarining test metodida amalga oshira boshlanishi ham katta samarali
natijalarga olib keldi. Mustaqillik yillarida talaygina o’quv vositalari yaratildi.
Ma’lumki, geografiyani kartasiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Ayniqsa, umumiy o’rta
ta’lim maktablarida kartasiz darslarni olib borish mumkin emas. Respublikamizda
o’quv kartalarini o’tish davrining qiyinchiliklariga qaramasdan, O’rta Osiyo va
Qozog’istonning tabiiy, O’zbekiston Respublikasining tabiiy va iqtisodiy, iqlim,
ekologik, aholi zichligi, dunyoning siyosiy, ma’muriy va boshqa kartalarni nashr
etish bo’yicha ko’pgina ishlar amalga oshirildi. 1999-yilda Prezident farmoishi
bilan O’zbekiston geografiya atlasi chop qilindi.
7-8-9-sinflar uchun atlas va konturli kartalar nashr etildi. Ammo dunyoning
turli mazmundagi kartalari, globuslar va boshqa ko’rgazmali qo’llanmalarni nashr
etishda sustkashlikga yo’l qo’yildi. Geografiya fani bo’yicha ta’lim vositalarini
22

yaratishda tajribalardan unumli foydalanishimiz maqsadga muvofiq. Xorijiy ilg’or
mamlakatlarda kartalar va boshqa didaktik materiallarni disketga kiritib, o’quv
disketlarini yaratish yo’lga qo’yilgan. Buni bizning respublikada ham amalga
oshirish uchun qo’lay imkoniyatlar mavjud. Chunki aksariyat maktablarda
kompyuterli o’quv xonalari mavjud. Ammo o’quv kinofilmlarni tayyorlashda,
nashr etishda ularning ilmiy jihatdan to’g’ri va mukammalligiga, metodik jihatdan
puxta ishlanganligiga, o’quvchilarning dunyoqarashini shakllantirishga va
ma’naviy qiyofasiga mos bo’lishiga e’tibor berish zarur. Yuqori saviyadagi
geografiya darsliklari, o’quv metodik adabiyotlarini, atlas va kartalar, ta’lim
vositalarini yaratish uchun muntazam ravishda tanlovlar e’lon qilib turish
maqsadga muvofiq. 2
1.3 Ta'lim jarayonida qo'llaniladigan asosiy metodlar
Zamonaviy pedagogik texnologiya o’z yutuqlari bilan bog’liq holda
yangicha mazmunga ega. Bu esa o’quv - tarbiya jarayonini ilmiy asosda ko’rishga
yo’naltirilgan, o’qitishning axborot vositalari va ta’limiy materiallardan faol
usullardan keng foydalanishga asoslangan o’quvchi va o’qituvchi birligi
faoliyatiga zamin yaratadi. Ta’lim jarayonida ta’limiy o’yinlar texnologiyasi
ta’limiy o’yinli dars shaklida qo’llaniladi. Ushbu darslarda o’quvchilarning bilim
olish jarayoni o’yin faoliyati bilan uyg’unlashtiriladi. Shu sababli o’quvchilarning
bilim olish faoliyati bilan uyg’unlashgan darslar ta’limiy o’yinlar darsi deb ataladi.
Geografiya darslarida noan’anaviy dars usullaridan mavzuga mos to’g’ri
foydalanishni uni dars davomida to’g’ri qo’llash, ko’rgazmalilikni oshirib borish
katta ahamiyat kasb etadi. Zero darsni turli xil yangi va ko’rgazmali metodlar
asosida o’tish uning ilmiyligini, metodik tavsiyasini va samarali bo’lishini
ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
Inson hayotida o’yin faoliyati orqali quyidagi vazifalarni amalga oshirish
mumkin:
1. O’yin orqali shaxsning ma’lum faoliyatga bo’lgan qiziqishi ortadi.
2. Kommunikativ muloqot madaniyatini egallashga yordam beradi.
2
Abduvohidov S . N ., Ganiyev Z . A . Geografiya ta ’ limi metodikasi . – Samarqand , SamDU nashriyoti , 2021.– 330 b
23

3. Shaxsning o’z iqtidori, qiziqishi, bilimi va o’zligini namoyon etishga
imkon yaratadi.
4. Hayotda va o’yin jarayonida yuz beradigan turli qiyinchiliklarni
yengishga tayyorlaydi, mo’ljalni to’g’ri olish ko’nikmalarini hosil qiladi.
5. O’yin jarayonida ijtimoiy me’yorlarga mos xulq-atvorni egallash,
kamchiliklarga barham berish imkoniyati yaratiladi.
6. Shaxsning ijobiy hislat va fazilatlarini shakllantirishga zamin
tayyorlaydi.
7. Insoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan qadriyatlar tizimi, ayniqsa, ijtimoiy,
ma’naviy - madaniy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishga e’tibor
qaratiladi.
8. O’yin ishtirokchilarida jamoa muloqat madaniyatini rivojlantirish ko’zda
tutiladi.
Hozirgi kunda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirishdagi
asosiy tamoyillardan biri – bu ta’lim tizimini tuzilish va mazmun jihatdan isloh
qilish uchun o’qituvchi va murabbiylarni qayta tayyorlash, yuqori malakali,
raqobatga qodir mutaxassislar tayyorlash bo’yicha ta’lim muassasalarining
faoliyatini uyg’unlashtirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni, pedagogik
innovatsiyalarni ta’lim jarayoniga kiritish hisoblanadi.
Ammo geografiya sohasida zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
innovatsiyalar o’z-o’zidan kirib kelmaydi. Bu esa geografiya o’qituvchisining
faoliyati va uning motivatsiyasiga bog’liq jarayon hisoblanadi, hozirgi kunda
o’qituvchi faoliyatini o’zgartirmay turib, uning mas’uliyati va faolligini
oshirmasdan ta’lim jarayonini bir qadam ham oldinga siljitib bo’lmaydi. Akademik
A.N.Leontov tabiri bilan aytganda “Dunyoni idrok qilishning birinchi sharti –
faoliyat, ikkinchi sharti – tarbiyadir. Faoliyat jarayonida kishilarning qobiliyati,
bilim va malakalari shakllanadi, demak, faoliyat –ijtimoiy hodisa bo’lib, hayotiy
kurashning asosiy shartidir”, deb ta’kidlaydi. Ya’ni faoliyat ijtimoiy hodisa bo’lib,
shaxsiy, guruhiy, milliy yoki umuminsoniy ehtiyojlarga javob beruvchi maqsadlar
sari yo’naltirilgan harakat hisoblanadi. Shu o’rinda inson faoliyati o’z oldiga
24

qo’ygan maqsadlariga ko’ra bir-biridan tubdan farq qiladi. Jumladan, ijodiy
faoliyat, ilmiy faoliyat, pedagogik faoliyat, tadbirkorlik faoliyati, o’quv-biluv
faoliyati, boshqaruv faoliyati va innovatsion faoliyat kabilar. Faoliyatning
mazmuni, shart-sharoitlari,vositalari o’zgarib borishi tufayli insonning axloqiy
madaniyati takomillashib boradi.
Pedagogik faoliyat, uning tuzilishi va tarkibiy qismlari haqida juda ko’p
olimlar ilmiy izlanishlar olib borganlar. Jumladan, N.V.Kuzmina o’z tadqiqotlarida
pedagogik faoliyatning gneseologik (bilish), loyihalash, tashkilotchilik,
kommunikativ tarkibiy qismlari mavjud ekanligini bayon etib o’tgan. Geografiya
o’qituvchisining pedagogik faoliyati – hozirgi kunda jamiyatning ta’lim-tarbiyaga
bo’lgan ehtiyojini qondirish maqsadidan kelib chiqqan holda umuminsoniy sifatlar
va milliy fazilatlarni shakllantirishni ilmiy asoslangan reja-dasturga muvofiq
amalga oshirish, ya’ni yosh avlodni hayotga tayyorlaydigan ijtimoiy zarur bo’lgan
faoliyati hisoblanadi. Pedagogik faoliyat, uning tuzilishi va tarkibiy qismlari
haqida juda ko’p olimlar ilmiy izlanishlar olib borganlar. Jumladan, N.V.Kuzmina
o’z tadqiqotlarida pedagogik faoliyatning gneseologik (bilish), loyihalash,
tashkilotchilik, kommunikativ tarkibiy qismlari mavjud ekanligini bayon etib
o’tgan. Bugungi kunda pedagogika sohasida yangi ilmiy yo’nalish – pedagogik
innovatsiya va ta’lim jarayonini yangilash g’oyalarining paydo bo’lishi natijasida
o’qituvchining pedagogik faoliyatida ham yangi yo’nalish “O’qituvchining
innovatsion faoliyati” tushunchasi paydo bo’ldi.
Pedagogikada innovatsiya, innovatsion faoliyat, innovatsion pedagogika,
ta’limda innovatsion jarayonlarni boshqarish kabi tushunchalar XX asrning 60-
yillarida dastlab, AQSh va G’arbiy Yevropa mamlakatlarida “ta’lim texnologiyasi”
tushunchasi e’tirof etilgan vaqtda paydo bo’ldi. O’sha vaqtdayoq Yevropada
pedagogik innovatsiyalar markazi va instituti tashkil etildi. Bu tushunchalarning
paydo bo’lishi va innovatsion ta’lim nazariyasining yaratilishi to’g’risida ma’lumot
beruvchi manbalar tahlili shuni ko’rsatadiki, bu tushunchalar ta’lim tizimini
texnologiyalashtirish, pedagogik texnologiyalarni ta’lim tizimiga kiritish orqali
ta’lim tizimini isloh qilish, ta’lim samaradorligini oshirish, shaxs ijtimoiylashuvini
25

ta’minlash, bu borada muayyan muvaffaqiyatlarga erishish uchun ta’lim jarayonida
o’quvchi–talabaga do’stona munosabatni shakllantirishga urinish natijasida
vujudga keldi. Olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasida o’tgan asrning 80-yillari
ikkinchi yarmida pedagogik faoliyat – bu ijodiy jarayon va pedagogik
innovatsiyalar birlashmasi degan yangi ilmiy yo’nalish tarkib topdi. Bu esa
o’qituvchining innovatsion pedagogik faoliyatining shakllanishi va rivojlanish
jarayonini tahlil qilish imkonini berdi.
Geografiya ta’limida loyiha metodi
Loyiha ko’pincha iqtisodiy-ijtimoiy yo’nalishda, qurilish, ilmiy ishlarni
amalga oshirish holatlarida qo’llanilgan. Bu atama pedagogikaga XX asr
boshlarida kirib kelgan. Bunday yo’nalishdagi o’qitish loyiha asosida istiqbolli
o’qitish metodi deb hisoblanadi.
Loyihali metod asosida o’qitish talabalarning mustaqil ishlashi, fikr
yuritishi, o’zi o’zlashtirib olishini kafolatlaydi. Bu metod o’quv mahsulini olishda
samarali bo’lib, talabalarning o’quv-biluv faoliyatini tashkil etishda keng tavsiya
etiladi. Darsni interfaol loyiha asosida tashkil etish hozirgi kunda eng dolzarb,
yuqori samara beruvchi metod sifatida tan olinmoqda. Dars jarayonidagi loyihalar
ustida ishlash aniq ijtimoiy masalalar yechimiga qaratiladi.
Jumladan, ilmiy izlanishlarni , ijodkorlikni, axborotlarni, amaliy
masalalarni yechish va hal etishda qulaylik tug’diradi. Loyihali metod asosida
tashkil etilgan darslarda talabalar fikr almashadilar, izlanadilar, hamkorlikda
yechimini topadilar. Loyihali metod asosidagi darslarning boshqa metod
(usul)lardan farqi shundaki, talabalar axborotlarni izlab topib, qayta ishlab,
umumlashtirib o’zlari himoya qiladilar. Dars loyihalari individual va guruhlarga
mo’ljallab tuziladi.Yakka shaxsga qaratilgan loyihalarning afzalligi shundaki,
umumo’quv-biluv ko’nikmalarni egallashda talabalarning o’quv mehnatiga shaxsiy
mas’uliyati juda yuqori bo’ladi. Chunki uning pirovard natijasi talaba shaxsining
o’zigagina bog’liq bo’ladi. Loyihali metod asosida guruhlarga bo’linib darsni
tashkil etishda talabalar orasida o’zaro hamkorlik, hamijodkorlik holatlari asosida
26

ish yuritiladi va ishni bunday asosda tashkil etishda dars samaradorligi
kafolatlaydi.
Har bir talaba o’zining bor qobiliyatini ishga soladi. Loyiha yechimini
topishga faol kirishadi.
Dars loyihalari o’zining davomiyligiga qarab:
-kichik loyihalar (bir soatli);
-qisqa muddatli loyihalar(4 soatga mo’ljallangan);
-xaftaga mo’ljalangan loyihalar;
-uzoq muddatga mo’ljallangan loyihalar (ko’pincha bunday loyihalar
darsdan tashqari qo’shimcha ta’limni amalga oshirishga xizmat qiladi) bo’lishi
mumkin.
Loyihali metod asosida tashkil etiladigan darslar o’qituvchidan darsni
tashkiliy jihatdan puxta o’ylangan, sifatli, ishchanlik muhitida, talabalarni
jarayonga qiziqtira oladigan tarzda loyihalay olishni talab etadi.O’quv jarayonini
loyihali metod asosida tashkil etishda o’qituvchi faollikda ish yurituvchi emas,
balki keng qamrovli ijodkor pedagog rolini o’tashi talab etiladi.
O’qituvchilar loyiha rahbari sifatida yuqori madaniyatli, ijodkor,
izlanuvchan, tashkilotchi bo’lmog’i kerak. Loyiha shunday tuzilishi kerakki, u
talaba shaxsiga qaratilib, uning shaxsiy rivojlanishiga xizmat qilishi kerak.
Loyihali metodlar asosida o’quv jarayonini tashkil etishda o’qituvchi fidoyilik
ko’rsatishi, talabani ruhlantirishi, ularni qiziqtirish orqali pirovard maqsadga
erishishi talab etiladi.
Loyihali metod asosida o’qitish faoliyati mazmuni talabalarning o’quv
faoliyatini tashkil etuvchi jarayon hisoblanadi.
Bunda:
1.O’qituvchi tomonidan taklif etilgan o’quv loyihalari, kichik loyihalarning
talabalar tomonidan bajarilishi ko’zda tutiladi.
2.O’quv loyihalari oldindan ishlab chiqilgan mezon ko’rsatkichlari asosida
baholanadi, loyihada predmetlararo maqsadlar ko’zda tutilsa, yakuniy baholar ham
chiqarilishi mumkin.
27

3.Loyihali metod asosida faoliyat tashkil etilganda o’quv mavzularda
rejalashtirilayotgan loyihani topshirish muddatlari ko’zda tutiladi.
4.Loyihali metod asosida o’quv faoliyatini tashkil etishga o’qituvchi
raxbarlik qiladi va u loyihaning koordinatori hisoblanadi.
5.Loyihalar yakka shaxslarga va guruhlarga qaratilgan bo’ladi.
6.Loyiha topshiriqlari aniq, ravon shakllantirilgan, uning maqsad va
vazifalari tushunarli aniqlangan, talabalar bilan uning ijro yo’llari va mexanizmlari
kelishilgan bo’ladi.
7. Ayrim hollarda talabalarning xohish va istaklariga binoan loyihalarni
shakllantirish loyiha raxbari bilan amalga oshirilishi mumkin.
8.O’quv yili davomida o’rnatilgan tartibda tuzilgan loyihalar taqdimotini
ilmiy konferensiyalarda, pedagogik kengashlarda, metod birlashmalarda o’tkazish,
himoya qilish yoki tanlovlar tariqasida o’tkazish mumkin.
Dars jarayonini loyihali metod asosida tashkil etish bosqichlari
quyidagicha:
1.O’quv predmeti mavzusini va mazmunini tanlash.
2.Darsning o’quv mavzusi yuzasidan yagona umummaqsadni belgilab
olish.
3.Darsning o’quv mazmunini ishlab chiqish, beriladigan nazariy va amaliy
bilimlarni belgilash.
4.Talabalar tomonidan o’zlashtirilishi lozim bo’lgan tushuncha, bilim,
ko’nikma, malakalarni ifoda etish.
5.Darsning shakli, metod, vositalarini tanlash.
6.Tushuncha, bilim, ko’nikma, malakalarni o’zlashtirish uchun ta’lim
oluvchi tomonidan sarflanadigan vaqt birligi hisobini olish.
7.Har bir bosqich natijalarini olish uchun mashq va misollar tizimini
yaratish.
8.Nazariy jihatdan olib borish, testlar va intelektual trening savollarini
ishlab chiqish.
9.Loyihali metodni dars jarayoniga tatbiq etish.
28

10.Dars jarayonini olib borish va yakunlash mexanizmini yaratish.
Loyihali metod asosida tashkil etilgan dars jarayonida talabalarning:
-ehtiyoji;
-qiziqishi;
-xohishi;
-maqsadi;
-faoliyati;
-qobiliyati;
-intellekti
hisobga olinishi talab etiladi. Dars jarayonida talabani individual xususiyati
va imkoniyatlari hisobga olinishi zarur.
Navbatdagi darsni loyihalashtirishda har bir o’qituvchi oldida doim bir
savol ko’ndalang turadi, ya’ni darsning maqsadi, vazifasi, ketma-ketligi, izchilligi,
yaxshilash holatlarini qanday tashkil qilish kerak?
Dars maqsadini belgilash va uni amalga oshirishda quyidagicha ish yuritish
maqsadga muvofiq:
-o’quv materialini tanlash;
-uni didaktik talablar asosida tashkil etish;
-foydalaniladigan metod va jarayonni jihozlash;
-o’z faoliyatini funksional tashkil eta olish;
-talaba shaxsi va guruhlarda ish faoliyatini tashkil etish.
Loyihali metod asosida darslarni amalga oshirishda guruh raxbarining
vazifalari quyidagilardan iborat:
1.Biror muammoli vaziyatni, mavzuni tanlash va shakllantirish, g’oyani
oldinga surish, loyiha ssenariysini tuzish, vazifalarni belgilash, tizimga tushirish va
yechimini hal etish.
2.Loyihani shakllantirish bo’yicha ixchamlashgan annotatsiya tuzish,
so’nggi erishiladigan mahsulni va uning zaruriyatini aniqlash.
29

3.To’plangan mavzuni aniqlashtirish, loyiha materiali, strukturasini
belgilash, loyiha hajmini aniqlash, loyiha yechimida har bir ishtirokchining
izlanish olib borishdagi roli, o’rnini belgilash.
4.Loyiha ishtirokchilari faoliyatini muvofiqlashtirish, ish jarayonini olib
borish va muddatlarini doimiy nazoratga olish.
5.Loyihani shakllantirishda, uning mazmunini bayon qilishda
kamchiliklarni aniqlash va hujjatlashtirishda doimiy maslahatlar berib borish.
O’quv faoliyati puxta o’ylangan loyihali metod asosida tashkil etilsa, har
bir talaba uning yechimida faol ishtirok eta olsa, o’quv jarayoni samarali kechadi.
O’quv jarayonini dars jarayonidayoq ongli ravishda to’liq o’zlashtirish
kafolatlanadi.
Geografiya darslarida muammoli ta’lim metodi
Ta’lim maqsad va vazifalariga ko’ra muammoli va an’anaviy bo’lishi
mumkin.
Agar ta’lim muasasasi o’z oldiga talabalarning fikrlash qobiliyatlari,
ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishni bosh maqsad qilib olsa,unda pedagogik
jamoaning muammoli ta’lim metodi asosida faoliyat yuritishi va malakalarini
shakllantirishi zarur. Shuningdek, o’quv- tarbiyaviy ishlarni takomillashtirish,
ta’lim jarayoniga va o’quv-biluv jarayoniga “muammoli o’qitish”didaktikasini
joriy etib borish asosiy ish jarayoniga aylanmog’i kerak. Muammoli ta’lim metodi
ta’lim-tarbiya jarayonini faollashtirish talabalarning o’quv-biluv jarayoniga
ehtiyoji qiziqishi, xohishini orttirishga sabab bo’ladi. Agar o’qituvchi muammoli
ta’lim metodining mazmun-mohiyatini yaxshi o’zlashtirib olsa, o’quv jarayonining
shakli va metodlarini, texnik jihatdan jihozlanishni amalda qo’llay olsa u o’z-
o’zidan muvaffaqiyat keltiradi.
O’qituvchining didaktik jihatdan yaxshi tayyorgarligi juda muhimdir.
Chunki muammoli ta’lim metodining nazariy va amaliy jihatlarini atroflicha
o’rganish–o’quv jarayonini san’at darajasiga olib chiqish demakdir, u o’z
navbatida talabalarning ta’lim mazmunini to’la o’zlashtirib olishiga kafolatdir.
30

Muammoli ta’lim metodini muvaffaqiyatli kechish shartlari quyidagilardan
iborat:
1.O’quv materialini muammolashtirish.
2.Talabalarning faolligini tashkil etish.
3.O’qitishning talabalar hayoti, turmush tarzi, mehnati o’yin bilan aloqasi.
Muammoli vaziyatlarni yaratish usullari:
1.O’qituvchi talabalarni ziddiyat holatiga keltiradi va o’zlaricha yechimini
topishni taklif qiladi.
2.Amaliy faoliyatdagi ziddiyatlar to’qnashuvini vujudga keltiradi.
3.Bir savolning o’ziga har xil fikrlarni bildiradi.
4.Hodisani har xil pozitsiyadan ko’rib chiqishni taklif qiladi.
5.Taqqoslashga, umumlashtirishga, xulosalar chiqarishga undaydi.
6.Aniq savollar qo’yadi, yechimini so’raydi.
7.Muammoli topshiriqlarni qo’yib, yechimini so’raydi.
Muammoli ta’lim metodining nazariy asoslari shuni ko’rsatadiki, ta’lim
muasasalari oldida turgan bosh maqsad talabalarni har tomonlama barkamol avlod
bo’lib rivojlanishini ta’minlashdan iborat. Talaba shaxsini har tomonlama
rivojlanishini ko’rsatuvchi asosiy omil uning yuqori darajada mustaqil fikrlay
olishida namoyon bo’ladi.
Agar muammoli ta’lim metodi talabalarni mustaqil fikr yurita olishga
o’rgatsa, unday ta’limni rivojlantirishga asoslangan o’quv-biluv jarayoni deb qabul
qilish mumkin.
Talabalarni mustaqil fikrlashga yo’naltirilgan maxsus vositalarni qo’llab,
uni fanga qiziqtirish, erkin fikrlashga o’rgatish, rivojlantirish tizimi yaratib borilsa,
buni muammoli ta’lim deyish mumkin. Talabalarni faollashtirishda samarali
metod, usullarni an’anaviy ta’limni amalga oshirishda didaktik yondashuv asosida
olib borilishi deb tushuntiradilar. Talabalarning aqliy fikrlashlarini tayyor mavjud
bo’lgan yo’llar bilan o’stirish maqsadga erishishning oddiy usuli bo’lib, u
ijodkorlikka, izlanuvchanlikka olib kelmaydi. Muammoli ta’lim jarayonida
o’quvchi-talabalar tahlillar asosida qo’llash, sintez qilish,umumlashtirish, faktik
31

materialni aniqlashtirish, o’zi mustaqil yangi axborotni oladi. Boshqacha
aytganda , bu bilimni kengaytirish, chuqurlashtirishni ilgari olgan, o’zlashtirgan
bilimlari asosida o’zlashtirish, qo’llay bilishdan iborat. Olgan bilimlarini yangicha
qo’llashda o’qituvchi qo’llanma, darslikdan tayyor holda bermaydi, u o’quvchi-
talabalar tomonidan mustaqil izlab topiladi. Mana shu holat izlanuvchanlik,
sinchkovlik metodida ishlash ko’nikmalarini shakllantiradi. Aqliy izlanish- juda
murakkab jarayon, u asosan muammoli vaziyat vujudga keltirilganda , aniq
muammolar kuchaygandagina vujudga keladi. Agar o’qituvchi topshiriq berib, uni
qanday bajarish yo’lini aytib, uni bajarishga undasa, bu muammoni yechishga
kirmaydi. Bu o’quvchi- talabalarni tanho yechimga o’rgatadi, xolos.
O’quvchi-talabalarni haqiqiy faollashtirish, ularni muammoni mustaqil
ftkrlash, nazariy, amaliy tomonlarini hisobga olish, tahlil orqali muammo
yechimini o’zi o’ylagandek yakun toptirishga olib kelishi kerak. Muammoli ta’lim
metodi an’anaviy ta’limdan o’zining maqsad, prinsip,metodlari, vazifalari jihatdan
keskin farq qiladi.An’anaviy ta’limning bosh maqsadi ilgaritdan fanga ma’lum
bilimlarni o’zlashtirish, o’quvchi – talabalarni fan haqida ma’lum ma’lumot bilan
qurollantirish, ularda tushuncha va malakalar hosil qilishdan iborat.
Muammoli ta’lim metodi darajalari bosqichlari:
Birinchi bosqichda o’qituvchi muammoni to’liq yoritadi va uni yechimini
topib beradi, qarshi savollar yordamida o’quvchi-talabalarni fikrlashga ixtiyoriy
majbur etadi.
Ikkinchi bosqichda o’qituvchi muammoni qo’yib, uning mazmunini
ifodalaydi. Keyin o’quvchi-talabalarni muammo yechimini mustaqil izohlashga
yo’naltiradi.
Uchinchi bosqichda o’qituvchi muammoni bayon etmaydi, balki
muammoli vaziyat yaratadi.O’quvchi-talabalar mustaqil fikr yuritib, muammoli
vaziyatdan chiqish yo’llarini izlab topadilar.
To’rtinchi bosqichda o’qituvchi izlanish sohasini belgilaydi, xolos,
muammoga yaqinlashib boradi, lekin uning mazmuni va yechimini ko’rsatmaydi.
O’quvchi-talabalar mustaqil faoliyatga yo’naltiriladi.
32

Muammoli ta’lim metodida o’qituvchi o’quvchi-talabalarni murakkab
tushunchalar mazmuni bilan tanishtirish jarayonida sistemali ravishda muammolar
qo’yib boradi, o’quvchi-talabalarga axborot beradi, o’quvchi-talabalar mustaqil
ravishda xulosalar chiqaradi, umumlashtiradi va o’qituvchi yordamida ma’lum
tushunchalar, qoidalar, xulosalar chiqaradilar.
Geografiya ta’limida kreativ metodlar
Kreativ ta’lim metodi. Talabalarning ijodiy qobiliyatini takomillashtirishga
yo’naltirilgan bo’ladi. Ayniqsa, muammoli, loyihalashtirilgan va jadallashtirilgan
ta’limlarning qo’llanishi o’quvchi-talabalarda yaratuvchanlik, bunyodkorlik
qobiliyatlarini o’sishiga olib keladi.
An’anaviy shaklda olib boriladigan ta’lim o’quvchi-talabalarga ilgaridan
ma’lum axborot, bilim, tushuncha, ko’nikma va malakalarni berish bilan
chegaralanadi. Lekin kreativ ta’lim metodi asosida tashkil etilgan orientatsiyadagi
darslar jarayonida qabul qiluvchi obyektdan ijodkor (kreativ) subyektga aylanadi.
Predmetni (tomoni, mazmuni) o’zlashtiruvchi o’ziga nisbatan yaratuvchanlik bilan
yondoshishi asosida o’zlashtirib oladi. Har bir faktik materialga ijodiy va tanqidiy
qaray oladi. Olinayotgan o’quv materiali unga yangicha qarash, qo’shimcha
materiallarni olish, o’zlashtirishga yo’l ochadi. Ko’pincha bunday hollar
o’zlashtirishga evristik yondashuvni shakllantiradi. Bu esa malakali
mutaxassislarni kelajakda olgan bilim, ko’nikmasining faqat ijrochisigina bo’lib
qolmay, balki o’z kasbiy faoliyatiga ijodkorlik, yaratuvchanlik asosida qarashga
olib keladi. Hozirgi kun ta’lim tizimining bosh va asosiy maqsadi ham ijodiy
fikrlaydigan malakali mutaxassislarni va yuksak darajadagi fikr yurituvchi shaxsni
tarbiyalash va tayyorlashdan iborat. Sir emaski, mamlakat taraqqiyotida
texnologiya, xomashyo, jihozlar, energo-resurslar, ekologik o’zgarishlar borgan
sari globallashib, uning boshqaruvchisidan yuksak mahorat egasi bo’lishni talab
etmoqda. Umuman, ta’lim tizimida ham uning dasturlari, mazmuni, Davlat ta’lim
standartlari (DTS) takomillashib bormoqda. Bunday tezkor o’zgarishlar bilim
olishning zamonaviy texnologiyalari, masofaviy, loyihalangan ta’lim, media
ta’limini, ya’ni shaxsiy ijodkorlikka asoslangan ta’limni joriy qilish ehtiyojini
33

keltirib chiqarmoqda. Kreativ ta’lim metodining maqsad va vazifalari hozirgi
mavjud ta’lim, asosan, ilgaridan mavjud bo’lgan an’anaviy didaktikaga
asoslangan, ya’ni o’quv jarayonida ilgaridan fanga ma’lum bo’lgan bilimlarni
o’qitish, o’rgatish, yetkazish bilan xarakterlanadi. O’qituvchi ilgaridan ma’lum
reproduktiv faoliyatni olib boradi. Bu esa o’quvchi-talabalarning ta’lim mazmunini
yodlab olishi, qayta takrorlab borishi bilan cheklanadi. Ya’ni ta’lim ilgaridan
ma’lum predmet “avval hunar o’rgat, keyin shogird o’z xohishicha nimani ijod
qilsa, qilaversin” yo’sinida ish tutish rasm bo’lgan.
Bunday holda bilim olish konsepsiyasi to’rt bosqichda amalga oshiriladi:
– bilim bilan tanishish, ma’lum axborotni tushunib olish, voqealarni bir-
biridan ajrata olish;
– bilimdan nusxa olish, olgan bilimlarni takrorlash;
– bilim-malaka, olgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo’llay olish;
– bilim-transformatsiya, olgan bilimlarni, keyingi yangi bilimlarni, yangi
vazifalarni bajarishda qo’llash (ya’ni ijodiy foydalana olish darajasi)dir.
Agar umumta’lim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari
birinchi, ikkinchi darajadagi bilimlarni o’rgatsa, oliy ta’lim uchinchi, oliy
ta’limdan keyingi ta’lim to’rtinchi darajadagi, ya’ni ilmiy izlanish, stajor-
tadqiqotchilar tomonidan bilimni egallash va davom ettiriladi.Undan keyingi ta’lim
esa “beshikdan qabrgacha”, ya’ni “umr bo’yi uzluksiz” ta’lim davom etadi.
Hozirgi zamon ta’limining bosh va asosiy vazifasi o’quvchi-talabalarning
intelektual darajasini, yaratuvchanligini, ijodkorligini, izlanuvchanligini
takomillashtirish orqali ularni yangi bilimlarni olish, yaratishga ruhlantirishga
qaratilmog`i kerak. Ma’lumotlarga qaraganda (yoshlar psixologiyasiga ko’ra) olti
yoshgacha bo’lgan bolalar 40% iste’dod potensialiga ega ekanlar. Bolalar eng
kichik yoshdanoq ijodkorlik, yaratuvchanlikka juda moyil bo’lar ekan. Agar shu
davrda u bilan olib borilayotgan ta’lim jarayoniga faqat an’anaviy ta’lim asosida
yondoshilsa, undagi ijodkorlikka moyillik so’nib boradi.
O’quv-biluv ijodkorlikka yo’naltirilsa-uning faolligi, yaratuvchanlik
qobiliyati oshib boradi. Masalan:
34

1.Ijodkorlik asosida ish yuritishda faqatgina ob’ektning o’zi bilangina
cheklanmay, ya’ni sub’ekt (o’quvchi- talaba)ning ijodkorligi, moyilligi, ehtiyojiga
qarab ish tutilsa, ijobiy natijalar beradi, ya’ni ijodkorlikka yoshlikdan o’rgatish
mumkin va zarur.
2.Umuman ulug’ kashfiyot namoyondalari fikrlash algoritmini yaxshi
o’zlashtirganlar, atroflicha bilimga ega bo’lganlar. Ular, asosan, evristik metod va
usullarni yaratganlar, shular asosida ijodkorlik namunalarini namoyon qilganlar.
Create lotincha so’z bo’lib-yaratuvchanlik, ijodkorlik degan ma’noni
beradi.
Yaratuvchanlik va ijodkorlik metodlarini yaratishni, o’rgatishni kreativ
pedagogika o’rgatadi.
Agar ta’lim jarayoni o’quvchi-talabalar faolligiga asoslangan muammoli,
dasturlangan, loyihalar jadallashtirilgan holda kechsa, u holda kreativ yo’nalishga
ega bo’lib, o’quvchi-talabalarning faolligi tufayli u yangilik, ijodkorlik sari
yetaklaydi.
Ijodkorlik va madaniyatlilik o’quv faoliyatida doimiy tizimli kechsa, u
ijodkorlik sari boradi. Shuning uchun ham o’quv jarayonidan tashqari vaqtda
“ilmiy texnik ijodkorlik asoslari” yoki “ texnik loyihalash ijodiy asarlari” va
boshqa ilmiy izlanish yo’nalishidagi to’garaklar tashkil etilsa, o’quvchi-
talabalarning loyihalash ijodkorligi oshib boradi. Shuning uchun ham o’quvchi-
talabalarning bo’sh vaqtini mazmunli va maqsadli yo’naltirish, ularning kelgusida
kasbiy mahoratli, ijodkor bo’lib yetishishiga sabab bo’ladi. Tarixan ta’lim ikki
madaniyat yo’nalishida rivojlangan, taraqqiy etgan. Birinchisi, gumanitar- badiiy
yo’nalishda bo’lsa, ikkinchisi ilmiy va texnika yo’nalishi. Shu sababli texnik ijodiy
rivojlanish konsepsiyasida texnika ta’limini insonparvarlashtirish va nazariy
muhitda rivojlanishning asosi qilib olingan. Aniq fanlarning ham rivojlanishini
texnika taraqqiyoti va axborot informatsion texnologiyalar bilan chambarchas
bog’lash yaxshi natijalar bermoqda.Ta’lim bilan bog’liq har qanday faoliyat
loyihalashtirish asosida kechsa:
35

3.Dizayn bilan bog’lashda yaxshi natijalarga olib keladi. Shuning uchun
kreativ pedagogika shu loyihalashtirishga asoslangan bo’ladi. Hozir texnik jihatdan
katta o’sish, o’zgarishlar davri.
4.O’z navbatida, ta’lim jarayoni oldiga vazifalar qo’ymoqda, ta’lim oluvchi
olgan bilimlarini o’zlashtirib, ko’paytirib borishdan tashqari, o’quv-biluv
jarayonida qo’shimcha bilimlar berish orqali ijodiy yondashuvga moyilliklari ortib
boradi.
5.Ta’limni olib boruvchi- o’quv jarayonini olib boruvchi, o’quvchi-
talabalar o’quv jarayonining faol ishtirokchisi o’quv-biluv mas’uliyatini o’z
bo’yniga oluvchi hamdir.
6.Ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish, innovatsiyalar, ilg’or
texnologiyalar , yangi o’quv obyektlari o’quvchi-talabalarning tafakkurini abstrakt
fikrlash, ijodiy fikrlar yuritishga olib keladi.
7. O’quv jarayonini algoritmlash, loyihalash, modullashtirish o’quvchi-
talabalarning o’quv jarayoniga bo’lgan shaxsiy mas’uliyatini oshiradi.
Ularda motivatsiyaning kuchayishi orqali qo’shimcha ma’lumotlar olish
asosida o’z bilimini boyitib borish ehtiyojini tug’diradi.
Xullas, o’quv jarayonini kreativ yo’naltirish uchun:
1.O’quv jarayoni o’quv materialini berib borish, boshqa qiziqarli
qo’shimcha materiallarni taklif etish va o’quvchi-talabalarni izlanishga,
ijodkorlikka yo’naltiruvchi material asosida ularni o’z ehtiyoji, xohishi bilan
yangilik sari yetaklash.
2.O’quv jarayonini ham shunday o’zgartirish kerakki, o’quvchi-talabalar
o’quv materiallarining yaratuvchisiga aylanib, berilgan o’quv materiali o’sha
yaratuvchilikka xizmat qiladi.
3. O’quv materiallariga yangi qo’shimchalar kiritish orqali evristik
strategiya, taktika, metod va usullar taklif etish orqali o’quvchi-talabalarning ijodiy
fikrlashga bo’lgan qiziqishini oshirish kerak.
Umuman, talabalar faoliyatida yaratuvchanlik, ijodiy fikrlar har qanday
muammoni, vazifani, loyihani yechishda sermahsul jarayon hisoblanadi. Shunday
36

ekan, o’quv jarayonida talabalar mustaqil ravishda masalaning yechimiga intilsa,
o’qituvchi muammoli vaziyatni o’z vaqtida tashkil etsa, talabalarda sekin-asta
ko’nikma va malaka shakllana boradi. 3
3
Abduvohidov S . N ., Ganiyev Z . A . Geografiya ta ’ limi metodikasi . – Samarqand , SamDU nashriyoti , 2021.– 330 b
37

II BOB GEOGRAFIYA TA'LIM METODLARINI AMALIYOTDA
QO'LLASH TAJRIBALARI
2.1 Xorijiy davlatlarda geografiya ta’limi
Ta’limdagi samaradorlik mezoni uning xalqaro standartlar talabalariga
javob berishi bilan belgilanadi. Buning uchun jahon pedagogikasidagi, xususan,
geografiya ta’limidagi o’ziga xos jihatlarni keng o’qituvchilar ommasiga yetkazish
katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, rivojlangan mamlakatlardagi ta’lim tizimini
atroflicha tahlil qilish, mamlakatimizda xalq ta’limini jahon standartlari darajasiga
olib chiqishda cheksiz imkoniyatlar yaratadi. Keyingi o’n yilliklarda xalqaro
miqyosda pedagogika fani katta yutuqlarga erishdi. Aholining savodxonlik darajasi
birmuncha oshdi. Geografiya o’qituvchilarini tayyorlash va ularning malakasini
oshirish tizimi ancha yuqori pog’onaga ko’tarildi. Hozirgi kunda geografiya ta’limi
jahonning ko’pgina mamlakatlarida 3 ta yo’nalishda olib borilmoqda:
1. Barcha o’quvchilar uchun yagona o’quv rejasi va dasturi asosida:
(Sharqiy Yevropa va MDH davlatlarida).
2. Barcha o’quvchilar o’rganishi majburiy bo’lgan fanlar qatorida
qo’shimcha fakultativ mashg’ulotlar (Filippin, Fransiya, Germaniya, Yaponiya va
ko’pchilik rivojlanayotgan mamlakatlarda) yuqoridagi mamlakatlarning
ko’pchiligidagi geografik bilimlar mazmuni va ta’lim jarayoni bir-biridan keskin
farq qiladi. Turli mamlakatlarda ta’limning bunday tashkil qilinishiga asosiy sabab
ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy, diniy va boshqa xususiyatlarning ta’siridir.
Birinchi guruhga kiruvchi mamlakatlarda geografiya ta’limi asosan tabiiy
va iqtisodiy geografiya kurslaridan tashkil topgan. Shahar va qishloq joylardagi
barcha maktablarda yagona o’quv rejasi asosida o’tkaziladi.
Ikkinchi guruh mamlakatlarida geografiya bilimlari maxsus fanlar tarzida
emas, balki integratsiya (birikma) tarzida bo’lib, boshqa fanlar, kurslar tarkibiga
qo’shilib ketgan. Bunda geografiyani chuqur o’rganish xohlovchilar maxsus
fakultativ mashg’ulotlar orqaligina o’z bilimlarini oshirishlari mumkin. Shu tufayli
ham bu guruhdagi davlatlarda geografiya ta’limi bo’yicha yagona davlat rejasi
yo’q, har bir o’qituvchi maktab joylashgan sharoit nuqtai nazaridan kelib chiqib,
38

o’quv dasturini tuzish mumkin. Masalan: AQShda 1700 dan ortiq maktab okruglari
mavjud bo’lib, ularning barchasi o’ziga xos bo’lgan geografiya ta’limi mavjud va
bir-biriga o’xshamaydigan dasturlar bo’yicha ish yuritiladi.
Uchinchi guruh mamlakatlarda geografiya majburiy o’rganiladigan fanlar
qatoriga kirmaydi va uni fakultativlar orqali o’rganish asosiy o’rinni egallaydi.
Umuman olganda, Yevropa va Amerikaning rivojlangan mamlakatlarida barcha
o’quvchilar uchun majburiy bo’lgan fanlar qatorida xilma-xil murakkablikdagi
fakultativ kurslar turi keng tarqalgan. Jahon tajribasida 3 - bosqichli ta’lim tizimi
asosiy hisoblanadi, ya’ni boshlang’ich maktab (1-4 sinf), o’rta bosqich (5-9 sinf),
yuqori bosqich (9-12 sinf).
Ko’pchilik davlatlarda har bir bosqichdagi ta’limda o’qish yili o’zgarib
turadi. Boshlang’ich maktabda 6-9 yosh, o’rta bosqichda 10-14 yosh, yuqori sinfda
14-16 yoshni tashkil qiladi. Har bir bosqichda geografiya ta’limi o’ziga xos
maqsadga ega. Masalan: birinchi bosqich, maktabda geografiya ta’limining asosiy
maqsadi (mikro-maqsad) yaqin atrof-muhitni o’rganish, moddiy va ma’naviy
boyliklarga nisbatan mehr-muhabbat ruhida tarbiyalashdan iborat. Ikkinchi
bosqichda (mezo-maqsad) o’z mamlakatining xo’jalik hayotini o’rganish, zarur
kasblar haqida ma’lumotlar olish, ta’limiy ko’nikma va malakalarni
shakllantirishdan iborat. Uchunchi bosqichdagi maktablarda (makro-maqsad)
insoniyatning global muammolarini va jahon xo’jaligini o’rganishdan iborat. Jahon
tajribasida geografiyani o’qitishning ahvoli muhim emas. Shu tufayli uni
o’quvchilarga o’rgatish bo’yicha ikki fikr (yo’nalish) tarafdorlari ham bor: Birinchi
yo’nalish tarafdorlarining fikri o’quv rejalarida geografiyani mustaqil fan sifatida
muntazam o’tishni amalga oshirish bo’lsa, ikkinchi yo’nalish tarafdorlari
geografiyani boshqa o’quv fanlari bilan integratsiya (birikma) tarzida qo’shib
o’tishni isbotlab berishga urinadilar. O’quv fanlarini biriktirish borasida AQSh
jahonda yetakchi bo’lib, 40 – 50 yillardagi ta’lim islohatida ko’pgina fanlar qatori
geografiya majburiy o’rganiladigan fanlar qatoridan chiqarib tashlandi va tarix,
jamiyatshunoslik bilan birlashtiriladi. Geografiyani bunday o’qitish o’qituvchilarga
talay qiyinchiliklar tug’diradi. Natijada geografiya ta’limining sifati juda pasayib,
39

o’quvchilar zarur ko’nikma va malakaga ega bo’lmay qoladilar. Masalan:
Michigan universitetining geografiya fakultetiga o’qish uchun ariza bergan 400
o’quvchining yarimi geografiyani faqat boshlang’ich maktabda o’rganganligi
ma’lum bo’ldi. Shu tufayli ham hozirgi kunda AQShda geografiyani mustaqil fan
sifatida tiklash uchun kurash ketayapti. Jahonning ko’pgina mamlakatlarida
fanlarni o’rganish ixtiyoriy bo’lib, o’quvchilar xohish-istaklari ostida amalga
oshiriladi. Bu guruhga kiruvchi mamlakatlarda majburiy fanlar soni 7-8 dan
oshmaydi. Masalan, Finlyandiya va Shvesiyada fin va shved tili, iqtisodiy va
sotsialogiya, biologiya, kimyo, ingliz tili va sport majburiy fan hisoblanadi.
Fan maktablarida 9 yillik ta’limdan keyin, sinfsiz gimnaziyalar keng
tarqalgan. Bunday gimnaziyalarda ta’lim 2 – 4 yil davom qiladi. O’quvchilar
tuzgan o’quv rejalari kurs rahbarlari va ma’muriyat tomonidan tasdiqlanadi.
Gimnaziyada o’quv yili 6 davrga bo’lingan. Har bir davr 6 haftadan iborat bo’lib,
kurslar 32 soatdan tashkil topadi. Har bir kursdan bittadan fan kuniga 4 – 7 soat
o’qiydi. Sport darslari mashg’ulotlardan keyin tushlik dam olishda o’tkaziladi. Har
davr yakunida o’quvchilar bilimi baholanadi. Agar o’quvchi qoniqarsiz baho olsa,
shu kursni qaytadan tanlaydi. Deyarli, ko’pchilik mamlakatlar geografiya ta’limi
davlatning ijtimoiy–siyosiy va iqtisodiy tizimi bilan bog’liq. Tabiiy va iqtisodiy
geografiyani o’rganish asos qilib olingan. MDH va Sharqiy Yevropa
mamlakatlarida tabiat va xo’jalikning rivojlanish qonuniyatlari jamiyat bilan tabiat
o’rtasidagi munosabatlar, atrof-muhit muammolari geografiya ta’limining asosini
tashkil qiladi. Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda geografiya ta’limi mazmun
jihatidan yuqori bo’lib, o’quvchilarda ma’lum ko’nikmalarni shakllantirishga
qaratilgan, bu davlatlarda geografiya ta’limi muammolarini turli nazariya va
qonunlarning kategoriyalarini o’rganishga bag’ishlangan bo’lib, o’quvchilarning
o’zlashtirishida bir muncha qiyinchiliklar tug’diradi.
Rivojlangan mamlakatlar geografiya ta’limida ta’limning ruhiy jabhalari
asosiy o’rinni egallaydi. O’quvchi ruhiyatini, uning bilish faoliyatini o’rganishga
katta e’tibor beriladi. Geografiya ta’limida turli matnlar, o’yinlar, imitatsiya keng
qo’llaniladi. Ular, hatto, ta’lim metodlari sifatida ham qo’llaniladi. Masalan:
40

o’quvchi o’zini kompaniya prezidenti sifatida tasavvur qiladi, ish yuritadi, Biron
muammoni hal qiladi, o’zi xulosalar chiqaradi. Umuman, bunday ta’limning asosiy
maqsadi o’quvchilarni kelgusi hayotga, ya’ni ishbilarmonlikka tayyorlashdan
iborat. Turli mamlakatlarning geografiya o’quv darsliklari va qo’llanmalarini tahlil
qilish shuni ko’rsatadiki, ularda bitta kursni o’qitish uchun bir necha qo’llanma
chiqariladi. Ko’pchilik hollarda ular qiziqarli ma’lumotlarga boy bo’lib, axborot
xususiyatiga ega. Bunday qo’llanmalarda matn 20 -40% ni, tasvir 20% ni, statistika
20% ni, savol va topshiriqlar 20% ni tashkil etadi. Kitoblardagi tasvirlar nihoyatda
sifatli. Quyi sinflar qo’llanmalarida esa, deyarli karta yo’q. Ular o’rnini karta –
sxemalar egallagan. Matnda raqamli sonlar ko’p uchramaydi, mavjudlari ham
taqqoslash xarakteriga ega bo’lib, ular eng past, eng kichik, eng baland, eng yuqori
kabi tarzlarda berilgan. Mavzu yoki bo’limdan keyin qo’yiladigan Blis so’rov va
topshiriqlar mavzu mazmunini to’liq his ettirmasligi ham mumkin. Qo’yiladigan
Blis so’rovning aksariyati muammoli topshiriqlar, diskussiya Blis so’rovi, amaliy
o’yinlar tarzida berilgan. O’quvchilar uchun chiqarilgan geografiya darsliklarida
kompyuterlar bilan ishlash uchun maxsus Blis so’rov, qiziqarli topshiriqlar,
matematik statistika metodlari, turli o’yinlar, testlar tarzida geografik bilimlarni
egallashga keng o’rin berilgan. O’quvchilar ularni mustaqil bajarish jarayonida
tadqiqotchi rolini o’ynaydilar. Geografiya darsligi rivojlangan mamlakatlar
geografiya ta’limi metodikasida eng yetakchi o’rinni egallaydi. Buyuk Britaniya –
geografiya ta’limi metodikasida o’ziga xos xususiyatlarga ega. Uning kuchli
tomonlari quyidagilardan iborat:
-ta’limning nazariy tomonlarini kuchaytirish, ya’ni unda hozirgi zamon
geografik tadqiqot metodlarini ko’proq o’rganish;
-geografiya ta’limi jarayonida psixologik – pedagogik tadqiqotlari
o’tkazish;
ta’lim jarayonida tadqiqot metodlaridan unumli foydalanish, o’quvchilarni
gipotezalar (farazlar) tuzishga o’rgatish;
41

- darslikda turli mazmundagi eksperimentlar uyushtirish, ya’ni tasavvur,
tushuncha va turli xil qarashlarni shakllantirish metodlariga keng o’rin berilgan.
Ammo metodlarni sinash, ta’limni uyushtirish shakllari ancha zaif.
Rivojlangan mamlakatlardagi geografiya ta’limi ko’p jihatdan o’sha
jamiyat va davlat ehtiyojlari bilan bog’liq bo’lib, uning manfaatlariga xizmat
qiladi. Masalan, Buyuk Britaniya maktablarida geografiyadan imtihon biletlarida
o’quvchilarga quyidagi mazmundagi Blis so’rovga javob yozishi talab etilgan:
1. G’arbiy Yevropaning transport geografiyasida suv va quruqlik
yo’llarining (Buyuk Britaniya, Norvegiya, Shvesiyadan tashqari) bir-biriga
nisbatan ahamiyatini baholang;
2. Tabiiy geografiya va insonlar faoliyati bilan bog’liq bo’lgan qanday
omillar Fransiya va Niderlandiya qishloq xo’jaligi geografiyasini o’rganishga
yordam beradi;
3. Shimoliy-g’arbiy Yevropaning istalgan ikkita yirik porti geografiyasini
qiyoslang;
4. Daniya iqlimining qaysi xususiyatlari sut chorvachiligining
rivojlanishiga yoki rivojlanmasligiga sababchi bo’ladi?
AQSh maktablarida o’quvchilar bilimini baholash ham o’ziga xos
xususiyatlarga ega. Quyidagi ana shu Blis so’rovdan namunalar keltiramiz: 1. Ko’p
variantli savoldan kerakli javobni topish (eng keng tarqalgan metod). Masalan:
Angliya import qiladigan neftning asosiy qismi quyidagi davlatlarning qaysilaridan
keltiriladi? A) Venesuela. B) AQSh. V) Yaqin Sharq davlatlari. g) Shimoliy dengiz
havzasi. D) Jazoir.
2. To’g’ri yoki noto’g’ri ekanligini aniqlang: Maran’on, Madeyra, Riu-
Negru daryolarining qaysilari Braziliya territoriyasidan tashqarida boshlanadi?
3. Umumlashtirishga oid Blis so’rov, Masalan: quyidagi shaharlarning
ro’parasiga shu shaharga xos bo’lgan quyidagi sanoat tarmoqlarini yozing. Kimyo
sanoati, neftni qayta ishlash va h.k.
Liverpul ___________________
Manchester ___________________
42

Bolton ______________________
Port ________________________
Uidnes ______________________
4. So’zlari tushirib qoldirilgan tarzdagi Blis so’rov: Masalan: Hudud yer
yuzasining katta qismlari ...... davrda hosil bo’lgan muz qoldiriqlari bilan
qoplangan va hokazo.
5. Iqtisodiy hisob-kitob talab qiladigan tarzdagi Blis so’rov, masalan: firma
egasi ishlab chiqarayotgan sanoat mahsulotining 60%ini mamlakat ichida, 40%ini
esa chet el firmalariga sotishi kerak. Sanoat va savdo ministerligi unga mahsulot
ishlab chiqarish uchun quyidagi beshta hududdan bittasiga korxona qurishga ruxsat
berdi, har bittasida yer uchastkasining bahosi bir xil. Korxona qurish uchun
quyidagi joylarning qay birini tanlagan ma’qul?
a) Milford – Xeyven;
b) Dondi;
v) Sautgempton;
g) Liverpul;
d) Glazgo.
Deyarli barcha rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlarda ekologik
ma’lumotlar bilan o’quvchilarni tanishtirish geografiya dasturlarida yetarlicha
o’rinni egallagan.
Germaniya maktablarida geografiya bo’yicha yagona dastur yo’q. Har bir
o’lka o’z dastur va darsliklariga ega. Germaniyada turli maktablar mavjud
boshlang’ich asosiy (5-10 sinflar) va gimnaziya (11-13). Birinchi guruh maktab
barcha uchun majburiy hisoblanadi. O’quvchilar 10 – sinfni tugatganlaridan keyin,
xohlovchilar yoki gimnaziya, yoki hunar-texnika maktablariga oliy o’quv yurtiga
kirish uchun tayyorgarlik ko’radilar.
Gimnaziya maktablarida, dastlabki geografik bilimlar bilan tanishish 3-4
sinfdan boshlanadi. Chunki bu sinflar Vatanshunoslik fani o’rganiladi. Bundan
tashqari geografik bilimlar qisman biologiya va tarix fanlari orqali ham beriladi.
Germaniya maktablarida geografiya fan sifatida boshlab o’rganiladi. Bu sinfda
43

asosan, o’lka geografiyasi o’qitiladi. Vatanga oid bo’lgan bilimlar to 8 – sinfgacha
beriladi. 5-8 sinflarda geografiyaga haftada 2 soat vaqt ajratiladi. Bu sinflarda
Yevropa va Yevropadan tashqari mamlakatlar geografiyasi o’rganiladi. Topografiya
va kartagrafiya asoslari bo’yicha ham bilimlar beriladi. O’qituvchilar diqqatiga bir
necha variantdagi darsliklar tavsiya etiladi. Bular quyidagi ko’rinishlarda aks etadi.
«Mamlakatlar va xalqlar», «Yer va inson», «Yangi geografiya», «Yer bilimi» va
hokazo. 9-10 sinflarda geografiya mustaqil fan sifatida o’rganilmaydi, desa ham
bo’ladi. Ayrim yerlardagi qiziquvchi o’quvchilar bilan Yevropa va Germaniya
geografiyasi chuqur o’rganiladi. Bu kurslarda mamlakatlar iqtisodiy, siyosiy va
davlat tizimiga oid bilimlar yetakchi o’rinni egallaydi. Keyingi paytlarda
geografiya, tarix, sotsialogiya, iqtisod bilimlari birgalikda birlashgan kurslar orqali
o’qitishga e’tibor kuchaymoqda. Gimnaziyada (11-13 sinflar) ayrim joylardagina
geografiya qisman, mustaqil fan sifatida o’qitiladi. Ba’zi geografik bilimlar
birlashgan kurslar turkumidagi fanlarda ham beriladi. Yuqori sinflarda geografiya
kompleks muammolarni o’rganishga ko’proq e’tibor beriladi. Masalan:
«Insonniyatning ko’payishi», «Ocharchilik muammolari», «Transport muammosi»,
«Sanoat markazlarida inson hayoti», «Sanoat ekonomiyasi» va h.k.
Darslarda o’quvchilarga beriladigan topshiriqlar ham birmuncha murakkab,
dasturda o’quvchilar bajarilishi lozim bo’lgan topshiriqlar tizimi keltirilgan
masalan:
1. Karta va o’quvchidan olingan bilimlar asosida u yoki bu hududda
qanday ishlab chiqarishni joylashtirish mumkin?
2. U yoki bu hududning (so’rovnoma, kuzatish, statistik materiallar va
geografik adabiyotlar bilan ishlash metodlari orqali) tabiatni qo’riqlash, tabiiy
resurslardan foydalanishdagi muammolarni va kelajakdagi ahvolini yoriting.
O’quvchilarda ishbilarmonlik, uddaburonlik xislatlarini shakllantirish
ko’proq misol va masalalarni yechmasdan amalga oshmaydi.
Matnlar, ya’ni javoblar to’g’ri – noto’g’ri tarzda aralashtirib berilishi
ulardan to’g’rilarini raqamlar bilan belgilab ajratish keng tarqalgan metodlardan
hisoblanadi.
44

Statistik manbalar bilan ishlash. Kartagrafik qo’llanmalardan foydalanish,
matematik modullashtirish keng tarqalgan o’qitish metodlari hisoblanadi. Ayniqsa,
hozirgi kunda diskussiya, rivojlangan mamlakatlar geografiya ta’limida keng
tarqalgan. 4
2.2 Geografiya darslarida foydalaniladigan interfaol metodlar
O'zbekiston Respublikasining ta’lim tizimidagi o'zgarishlar umumiy o'rta
ta’lim maktablari oldiga muhim vazifalarni qo'ymoqda. Bu vazifalar yoshlarni har
tomonlama barkamol, ma’naviy yetuk, mustaqil fikrli, milliy merosimizni
qadrlaydigan, ilmli ijodkor, nozik didli qilib tarbiyalashni o'qituvchilardan tinmay
ijodiy izlanishlarni, fidoiylik ko'rsatishni talab etmoqda. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga Murojaatnomasida
“’Uchinchi ming yillik intellektual rivojlanish davrida ta’lim muassasalarida
pedagogik texnologiyalarni qo`llash orqali o`quvchilarda ilmiy bilimlarga
asoslangan dunyoqarash va e’tiqodlarini shakillantirib borish lozim’’ligini
ta’kidlagan. Ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar o’sib kelayotgan yosh
avlodga sifatli ta’lim berish va shu orqali jismoniy baquvvat, ma’naviy jihatdan
yetuk, bilimli avlodni tarbiyalash, o’quvchlarning mustaqil fikrlash dunyoqarashini
kengaytirish, iste’dodli yoshlarni qo’llab quvvatlash, ijodiy izlanish ko’nikmalarini
rivojlantirish kabi ko’plab vazifalarga qaratilgandir. Mazkur vazifalarni bajarishda
ta’lim tizimiga pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish, noan’anaviy usuldagi
zamonaviy darslarni tashkil etish, o’qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda
dars jarayonlariga zamonaviy, yangicha yondashuv talab etiladi. Bugungi kunda
har bir fan o’qituvchisi o’z fani bo`yicha dars samaradorligiga ta’sir etuvchi
omillarni chuqur bilishi va ulardan dars jarayonida foydalana olishi zarur bo’ladi.
Ushbu vazifalarni amalga oshirish yo'lida barcha fanlar qatori
geografiyaning ham o'rni kattadir. Geografiya fani o'zining qiziqarliligi bilan
ajralib turadi. Geografiya darslarini va sinfdan tashqari ishlarni qiziqarli va ijodiy
tashkil etish geografiya o`qituvchisi oldidagi asosiy vazifalardan biridir. Darsda
geografik o'yinlardan foydalanish muhim o'rin egallaydi.
4
Abduvohidov S . N ., Ganiyev Z . A . Geografiya ta ’ limi metodikasi . – Samarqand , SamDU nashriyoti , 2021.– 330 b
45

Xususiy metodik darajada darsning barcha bosqichlari pedagogik
texnologiya talablari asosida tashkil etiladi. Bunda o’qituvchi o’rganiladigan
mavzuning ta'limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlaridan kelib chiqqan
holda qaysi texnologiyadan foydalanish, mazkur texnologiya asosida
o’quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etishning o’ziga xos xususiyatlari, darsda
o’quvchilarning bilishi lozim bo’lgan o’quv topshiriqlari, o’quvchilarning
o’zlashtirgan bilimini nazorat qilish va baholash yo’llarini belgilashi lozim.
Geografiya ta'limi jarayonida “Kim chaqqon metodi”, “ Charaqla quyosh”,
“Soatdagi jumboq”, “5*5 viktorina o’yini”, “Zakovat o’yini”, “ Narvon yasash
“o’yini kabi bir necha interfaol metodlardan foydalanish mumkin. Ushbu darslarda
o’quvchilarning bilim olish jarayonini o’yin faoliyati bilan uyg’unlashtiriladi.
Bunday metodlar yordamida o`quvchilar puxta bilim egallaydilar, mustaqil fikr
yurutadilar.
Shu sababli o’quvchilarni o’z o’quv faoliyatining to’laqonli subyektiga
aylantirish, pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish,
o’qitish samaradorligini orttirish maqsadida Geografiyani o’qitish jarayoniga
interfaol ta’limiy o`yin metodlarini qo’llash zarurati tug’ildi. Quyida biz
geografiya ta’limida qo`llaniladigan shunday ta’limiy o`yinlarning ayrimlariga
to`xtalib o`tamiz.
Kim chaqqon metodi – sinf o’quvchilari ikki guruhga bo’linib,har bir
guruhdan bittadan o’quvchi doska oldiga chiqariladi.Birinchi guruh o’quvchisi
mavzuga oid atamani o’ziga berkitilgan maydoniga yozadi. Keyingi o’quvchi esa
oldingi o’quvchi yozmagan qo’shimcha atamani yozadi. O’yin shu tariqa davom
etadi,adashgan o’quvchi o’yindan chiqadi. Kimning maydonida to’g’ri atamalar
bo’lsa,shu guruh g’olib sanaladi va rag’batlantiriladi. Bu metod xotirani
mustahkamlashda va mavzuni takrorlashda qo’llaniladi.
Charaqla quyosh metodi – ushbu metod 5-sinf o’quvchilariga
qo’llaniladi.Bunda o’qituvchi doskaga quyosh rasmini iladi,biroq unda quyosh
nurlari porlamagan bo’ladi. Shu bois guruhlarga bo’lingan o’quvchilar o’z
quyoshlarining porlashi va charaqlashi uchun harakat qiladilar.Quyosh charaqlashi
46

uchun o’quvchilar har bir quyosh nuridagi savolga to’g’ri javob yozishlari kerak.
Shart nihoyasida g’olib guruh aniqlanadi. Bu metod dars jarayonida
qo’llanilib,o’quvchilarni faollikka va mavzuga e’tiborli bo’lishga undaydi.
Soatdagi jumboq metodi – bu metodda soat raqamlarining o’rni almashib
qolgan bo’ladi. Hariflarni raqamlar tartibi bo’yicha joylashtiriladi, ya’ni 1 daqiqa
davomida. Har bir raqamda 1ta harf joylashgan bo`ladi. Natijada geografik atama
kelib chiqadi va bu atamaga ta’rif beradi. M: Ichki - suvlari, Tog` - tekislik. 1-t, 2-
o, 3-g`, 4-, 5-t, 6-e, 7- k, 8- i 9-s, 10-l, 11-i 12-k.
“5*5 viktorina o’yini” Bu metoddan geografiya darslarini mustahkamlash
qismida foydalanish mumkin.Yangi mavzuni mustahkamlashda “5*5 viktorina
o’yini”dan foydalaniladi.5*5 viktorina o’yini 5 ta topshiriqdan iborat bo’lib,har
biri 5 ballik reyting tizimida baholanib boradi.Masalan,”Daryolar. Ko’l va
muzliklar” mavzusiga oid quyidagi topshiriqlarni o’quvchilar yangi mavzuni
mustahkamlash uchun bajarishlari mumkin.Bunda yangi mavzuni mustahkamlash
o’yin tarzida olib borilgani uchun o’quvchilarning fanga bo’lgan qiziqishi yanada
ortadi.Ularning topqirlik,ijodkorlik,fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
1.”BLIS” so’rov topshiriqlari.Shakli:”ha-yo’q”.
2. Kontur karta. (yozuvsiz xarita bilan ishlash ).
3. Tabiiy xarita. (xarita bilan ishlash ).
4. Eng,eng,eng… (jadval to’ldiriladi ).
5. Topgan topaloq. (topishmoqning javobini top ).
Zakovat o’yini. Bu o’yinni dastlab sinfxonani o’yinga moslashtirish lozim
bo’ladi.O’yin ishtirokchilari test yordamida saralab olinadi.Yuqori ball olgan
o’quvchilar o’yinda ishtirok etish huquqiga ega bo’ladi.O’yin qatnashchilari 6-8
kishidan iborat bo’ladi.Qolgan o’quvchilar esa o’yinni tomashabin sifatida kuzatib
turishadi.Guruh sardori savolni olib o’qituvchiga beradi.O’qituvchi savolni o’qib
eshittiradi. Javobni aniqlash uchun bir daqiqa vaqt ajratiladi.Bu vaqt orasida o’yin
ishtirokchilari javobni maslahatlashib topishga harakat qilishadi.Bu o’yinni
asosan,yuqori sinfda o’tkazish tavsiya etiladi.Zakovat o’yinlarida asosan o’rtaga
muammoli savollar tashlanib,shu muammoni hal etishga diqqat qaratiladi.
47

“Narvon yasash“o’yini Bu o’yindan o’tilgan mavzuni takrorlash,yangi
mavzuni mustahkamlashda foydalanish maqsadga muvofiqdir.Jumladan o’qituvchi
dars boshlanishida har bir o’quvchiga oq qog’oz olib,unga narvonning ikki
chetidagi qismlarini chizib qo’yadi va har bir zina bolalarning darsdagi javoblari
orqali to’dirilib boriladi.Shundan keyin o’quvchilar darsda faol ishtirok etib,javob
berishga intiladi va javoblari orqali o’z narvoniga bittadan zina chizib
ketaveradi.Uyga vazifaga javob bergani uchun bir zina,o’qituvchining savoliga
javob bergani uchun bir zina. Xullas o’yin shu tariqa davom etadi va dars yakunida
zinalar soni hisoblanib, qaysi o’quvchlarining zinalari ko’p chiqsa, o’qituvchi
ularga rag’bat beradi.
“Uchta to’g’ri bitta noto`g`ri”metodi.
Qoidasi har bir ishtirokchi bir varaqdan qog’ozda o’rganilayotgan yoki
o’rganilgan mavzu bo’yicha 3 ta to’g’ri fikr va bitta noto’g’ri fikrni yozadi
Ishtirokchilar juftliklarga to’planadilar, yozgan qog’ozlari bilan almashadilar va
qaysi fikr noto’g’ri ekanligini aniqlaydilar.
Afzalliklari kuzatuvchanlikni rivojlantiradi,axborotni tanlab olish
ko’nikmasini ishlab chiqadi,bolalarni xato topish va fikrlarni ifodalashga o’rgatadi
O’qituvchiga o’quvchilarning bilimlarini tekshirishga imkon beradi.
Foydalanish vaqti uy ishini tekshirish vaqtida,mavzuni mustahkamlashda
foydalanish mumkin.
“Ishonarli tarix” metodi.
Qoidasi bunda ular keltirilgan tarixiy voqeani diqqat bilan o’rganib
chiqib,to’g’ri yoki noto’g’ri ekanligini aniqlashlari kerak bo’ladi,biron bir
materikning yoki okeanning o’rganilish tarixini o’tayotgan bo’lsak shu mavzu
yuzasidan o’qituvchi to’g’ri va noto’g’ri jumlalarni o’quvchilar esa diqqat bilan
eshitib xatosini topadilar.
Afzalligi o`quvchilarni xotirasini mustahkamlashga va ijodiy fikirlashga,
tezkorlikka undovchi metoddir.
Foydalanish vaqti yangi bo’lim yoki bob boshlanish oldidan,mavzu
tugagandan keyin qo’llash mumkin.
48

“Zanjir o’yini”metodi.
Qoidasi o’quvchilarni 4 ta guruhga bo’lib olib, har bir guruhdan 1 o’quvchi
doska oldiga chiqadi.1- o’quvchi fanga oid atamani aytadi Keyingi o’quvchi
oldingi o’quvchi aytganini va o’zinikini qo’shib aytadi. Undan keyingisi oldingi 2
o’quvchi aytgan atamalarga yana o’zi yangisini qo’shib aytadi. O’yin shu tariqa
davom etadi.Adashgan o’quvchi o’yindan chiqib ketadi, eng oxirida o’yindan
chiqib ketmay qolgan o’quvchi rag’batlantiriladi.
Afzalliklari bu o’yin xotirani mustahkamlaydi, fikrni bir joyga jamlashga
o’rgatadi.
Foydalanish vaqti.Yangi mavzuni mustahkamlash darslarida,o’tilgan
mavzularni takrorlashda qo’llasa bo’ladi.
“Estafeta”o’yini
Qoidasi bu o’yin uchun qo’yidagi jihozlarni tayyorlash lozim magnit
doskasi, qalin qog’ozdan yasalgan qayiqchalar, ularning cho’ntakchasiga solib
qo’yish uchun savollar yoziladi. O’qituvchi o’yinning sharti bilan tanishtiradi. Kim
quyidagi savolga javob bersa, o’sha o’quvchi oldinda suzib ketayotgan bo’ladi,
g’olib shu tariqa ketma-ket aniqlanadi. O’yinda savolning javobini kim tez topsa
usha o’quvchining kemasi oldinda suzib ketayapti deb o’quvchilarni
rag’batlantirilib borilsa, o’quvchilarda qiziqish shuncha ortadi.
Afzalliklari o’quvchilarni topqirlikka, chaqqonlikka, ziyraklikka oid
bilim,ko’nikma va malakalarini mustahkamlashda qo’l keladi.
Foydalanish vaqti o’qituvchi o’yin musobaqa darslarini yil fasllariga
moslab tashkil qilishi katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Bu metoddan 5 -6 sinflarda
oydalanish mumkin. Geografiya darslarida o’rganilayotgan mavzuning didaktik
maqsadi, vazifalari, mazmunidan kelib chiqqan holda o’quvchilarning bilish
faoliyati individual, kichik guruhlarda va yalpi holda tashkil etish shakllaridan o’z
o’rnida va samarali foydalanish tavsiya etiladi.
Darsga tayyorgarlik davrida o’qituvchi tomonidan ijobiy
rag’batlantirishning ustunligi va muvaffaqiyatga yo’llovchi o’qituvchining
muloqot madaniyati, o’zaro yordami o’quvchilarning darsga qizg’in tayyorgarlik
49

ko’rishning muhim omili sanaladi. Geografiya o’qituvchisi darsda o’rganiladigan
mavzuning ta'limiy, tarbiyaviy va riovjlantiruvchi maqsadlari va pedagogik
texnologiyalarning didaktik funksiyalarini hisobga olgan xolda qaysi
texnologiyadan, interfaol metodlardan foydalanishini ilmiy-metodik asosda
tanlagandagina ko’zlangan maqsadga va samaradorlikka erishadi. Zero “Eng katta
boylik – bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta
qashshoqlik – bu bilimsizlikdir!” 5
2.3 Zamonaviy ta'lim vositalaridan foydalanish: masofaviy ta’lim va
media ta’limi metodlari
Masofaviy ta’lim mohiyati. Zamonaviy sharoitda axborot-kommunikatsion
texnologiyalarning tezkor rivojlanishi ta’lim jarayonida ularning imkoniyatlaridan
foydalanish uchun qulay sharoitni vujudga keltirdi. Ayni paytda yetakchi xorijiy
mamlakatlar masofadan o’qitish borasida boy tajriba to’plagan. O’zbekiston
sharoitida mustaqillik yillarida ta’limning bu turini qo’llashga jiddiy e’tibor
qaratilmoqda.
Manbalarda “masofaviy ta’lim” tushunchasiga berilgan ta’riflarga tayangan
holda atamani quyidagicha ta’riflash mumkin:
Masofaviy ta’lim – muayyan nuqtadan axborot-kommunikatsiya vositalari
(video, audio, kompyuter, multimedia, radio, televidenie va b.) yordamida ta’lim
xizmatlarini ko’rsatish, ta’limiy mahsulotlarni tarqatish yetkazib berishdan
an’anaviy hamda innovatsion shakl, metod, vositalarga asoslangan holda ta’lim
resurslaridan foydalanishga yo’naltirilgan ta’lim.
Masofaviy ta’lim texnologiyasi 1969-yilda Angliya premer-ministri
G.Vilson tashabbusiga ko’ra shakllantirilgan deb hisoblanadi. Ammo masofadan
o’qitish ancha oldinroq, ya’ni birinchi barqaror, muntazam pochta aloqasining
shakllanish davrida yuzaga kelgan. 1858-yildan boshlab London universitetida
barcha xohlovchilarga ularning mustaqil bilim olishlari, barcha ixtisosliklar va
barcha sohalardagi akademik daraja uchun imtihon topshirishlariga ruxsat etilgan.
5
https://cyberleninka.ru/article/n/geografiya-darslarida-foydalaniladigan-interfaol-metodlar-xususida
50

1938-yildan buyon Sirtqi ta’lim bo’yicha Xalqaro Kengash nomi bilan mashhur
xalqaro ta’lim tashkilotlari sifatida faoliyat ko’rsatmoqda.
O’tgan asrning 90-yillari o’rtalarida Angliyada 40 ga yaqin ana shunday
turdagi ta’lim muassasalari faoliyat ko’rsatgan bo’lib, ularga har yili 65 ming kishi
o’qish uchun ariza berishgan. Yangi pedagogik texnologiya ta’lim oluvchilarga
qulay vaqtda o’qishlari uchun katta imkoniyatlar yaratib berdi.
Ochiq universitetlardagi o’qish harajatlari an’anaviy institutlarda o’qitishga
qaraganda 8-10 marta arzon. Masalan, Angliyada turg’un o’qishga 3000,
masofaviy o’qitish orqali bilim olishga esa atigi 300 funt sterling to’lanadi.
Binolarga xizmat ko’rsatish, jihozlar va laboratoriya uchun harajatlar, o’qituvchi,
ma’muriyatlar va xizmat ko’rsatuvchi xodimlar shtati qisqaradi. Ta’lim
oluvchilarga filiallar tarmog’i, telestudiya va kompyuter tarmog’i orqali
maslahatlar beriladi. Angliyada o’quvchilarni tayyorlash dasturi 130 ta kursni o’z
ichiga qamrab oladi, ularning ko’plari fanlararo bog’lanish xususiyatiga ega.
Masofaviy ta’lim metodining o’ziga xos muhim jihatlari:
-ta’lim oluvchining axborotni yaratuvchi va uni yetkazuvchi manbadan
uzoqligi;
-texnologik jihatdan muloqot muhitining, shuningdek, psixologik va
pedagogik jarayon muhitlarining o’ziga xosligi;
-masofaviy o’qitish jarayoni qatnashchilarining axborot texnologiyalari
vositalari yordamida sinxron va asinxron muloqotiga asoslanganligi;
-ta’lim oluvchilarning ta’lim dasturlarini tanlash va o’qish traektoriyalarini
belgilashlaridagi erkinliklari;
-ta’lim oluvchining, asosan mustaqil ravishda, kompyuter
texnologiyalaridan foydalangan holda o’z ustida astoydil ishlash nazarda tutilgan.
Masofaviy ta’lim metodi shaxsni o’z-o’zini rivojlantirishga, kelajakda
zarur mutaxassis bo’lishga yo’naltiradi. Masofaviy ta’lim metodini joriy qilishning
modelini belgilab olish strategik rejalashtirish nuqtayi-nazaridan muhim,
masofaviy o’qitishning o’quv, o’quv-uslubiy, o’quv-me’yoriy va didaktik
materiallarni tayyorlash, ularni optimallashtirish, sistemalashtirish, dizayn,
51

shuningdek, o’quv jarayonini tashkil qilish ishlari ilgaridan tanlangan model
loyihalar asosida amalga oshiriladi.
Media ta’lim interfaol , talabalarga individual ta’sir etadigan metod sifatida
ta’lim jarayoniga jadal sur’atlar bilan kirib kelmoqda. Media ta’lim metodi
talabalarni shaxsiy fikr yuritishga, ijodkorlik faoliyatlarini rivojlantirishga, axborot
olish uni qayta ishlash, analiz va sintez qilish, shaxsiy xulosalar chiqarishga
o’rgatadi.
Auditoriyalarga matbuot, televidenie, radio, kino, video va internetlar olib
kirilmoqda. Bularning barchasi media darslar nomi bilan ta’lim jarayonini tashkil
etishga yordam bermoqda.
Media darslarni quyidagi metodik imkoniyatlar va afzalliklarga ega:
o’quv jarayonida dars sifati, samaradorligini oshirishga yordam beradi. Bunday
jarayonda bir vaqtning o’zida o’qituvchi nazariy axborotlarni berish bilan
materiallarni yuqori darajadagi zamonaviy texnika ta’lim vositalarida namoyish
etish imkoniyatiga ega bo’ladi. O’quv obyektlarini va voqealarini modellashtiradi,
uni avtomatik ravishda test ketma-ketligida namoyish etadi, tasvirini tushiradi;
o’quv mehnat faoliyatlarini tashkil etishda kompyuter texnikalarini qo’llash,

foydalanish imkoniyatini tug’diradi. Shaxsan o’zlari o’quv materialini amaliyotda
sinab, bajarib borish imkoniyatiga ega bo’ladilar;
talabaning yakka tartibda ishlagan holda qiziqish va ijodiy ishlarini

takomillashtirish imkoniyati yaratiladi;
multimedia texnikasi ularning o’quv mazmunini o’zlashtirishlariga qiziqishini

yanada oshiradi;
talabalarda ko’rgazmali va obrazli ta’sirda fikr yuritishga, motorik va verbal

kommunikativ ko’nikmalarning shakllanishiga olib keladi;
axborot bilan ishlash, axborot qidirish, zarurlarini ajrata bilish, qayta ishlash,

tartibga keltirish. Axborotlardan mazmunni tushunish, mantiqiy yaqinlarini
ajratishga o’rganadi.
Shular asosida axborotni olish madaniyati shakllanadi.
52

Media ta’lim metodining bosh maqsadi – asosiy qonunlarni tushunishga
yordam berish, oddiy yo’nalishlardagi media axborotlar tilini o’rganish, talabani
badiiy o’sishi, rivojlanishiga hissa qo’shish, media matn (tekst)larni malakali tahlil
eta olish, o’rgatish va qabul qilish ko’nikmasini shakllantirishdan iborat.
Media ta’limning asosiy mazmuni media madaniyat tilini, uning tarixini
bilish (kino san’ati, badiiy televidenie va badiiy media) material tekstlarini
tushunishdir.
Uning pedagogik strategiyasi media matnlarni badiiy tahlil qila olish, unga
interpretatsiya asosida baho bera olishdan iboratdir. Shuni aytish kerakki, media
ta’lim qanday shakllanadi, u bir haqiqatni ifodalaydimi, kimning manfaatini
ko’zlaydi, uning mazmuni nimalardan iborat va talabalar uni qanday qabul
qiladilar?
Lekin shuni yodda tutish kerakki, media ta’lim metodining markazida
talaba shaxsi turadi, uning qiziqish, xohish, istaklari hisobga olinishi, olingan
axborotlarga tanqidiy ko’z bilan qarab, ularni tanqidiy fikrlashga o’rgatish kerak.
Media ta’lim metodi haqidagi Rossiya va chet ellik olimlar fikriga ko’ra,
media ta’lim ham tarbiyaviy, ham ta’limiy ahamiyatga ega bo’lib, talabalarni
o’quv-bilish jarayonida kreativ fikrlashga o’rgatadi.
Media ta’lim metodining o’quv-bilish jarayoni quyidagi bosqichlardan
iborat:
media ta’lim tarixi haqidagi bilimlar, uning tuzilish nazariyasini o’rganish-
o’zlashtirish;
media matn (tekst)larni ongli qabul qila olish, uning tilini bilish va “o’qita olish”

shu haqida tasavvurlarini kengaytirish, ko’rish orqali xotirasini mustahkamlash,
tanqidiy, mantiqiy, ijodiy, obrazli, muammoli fikr yuritishni o’rganish;
media ta’lim materiallarini kreativ fikrlash orqali amaliyotda foydalanishdan

iborat.
Media ta’lim metodining eng muhim vazifalaridan biri o’sib kelayotgan
yosh avlodni tobora jadallashib borayotgan axborotlar oqimida har xil axborotlarni
53

olish, tushunib yetish, uni inson psixikasiga ta’sirini bilish va undan to’g’ri,
maqsadli foydalanishga olib keladi.
Media ta’lim metodi asosidagi darslar kompyuterlashtirilgan sinflarda,
multimediani proektorlar bilan jihozlashda o’tkaziladi.
Kompyuterlashgan sinflarda o’quv faoliyatining namunali-samarali
kechishi uchun u yerda qo’shimcha joylashtirilgan o’quv stollaridan foydalanish
maqsadga muvofiq. Bu holat sanitar-gigienik me’yorlarga rioya etish, talabalarning
o’quv faoliyatini boshqa joyda tashkil etish imkoniyatini yaratadi.
Agar o’qituvchi ko’rgazmali tasvirlardangina foydalansa, ularni bir
komplekt kompyuterda ekranga namoyish etish bilan cheklanadi. Auditoriyada
talabalar bilan ishlashni quyidagicha tashkil etish mumkin:
- video fragmentlarni frontal ko’rish;
- topshiriq, mashqlarni bajarishda amaliy mashg’ulotlarni individual
ishlash;
- umumiy o’quv loyihalarini modelli eksperimentni bajarishda kichik
guruhlarda ishlash;
- media ta’lim metodi asosida darslarni tashkil etishda ham o’quv
jarayonining hamma komponentlari o’z aksini topishi, faoliyat kompyuter va
kompyutersiz almashinib turishi mumkin;
- faollashtirish (o’quv materialini takrorlash, materialni birinchi bora
o’zlashtirish) kompyuterda yoki kompyutersiz;
- bilim, ko’nikma, malakalarni shakllantirish (o’quv axborotlari blokining
mohiyatini bilib, tushunib olish va uni mustahkamlash) kompyuterda yoki uning
ishtirokisiz;
- o’quv materiallarini amalda qo’llay olish, o’quv materialini
o’zlashtirganligini nazorat qilish: kompyuter va kompyutersiz variantda.
Yuqoridagilardan xulosa shuki, media ta’lim metodi asosida darslarni
tayyorlash, samarali o’tkazish o’qituvchilardan quyidagilarni talab etadi:
- yuqori darajadagi kasbiy mahoratga ega bo’lish;
- zamonaviy metodik tayyorgarlikka ega bo’lish;
54

- talabalar bilan muloqotga kirishish, chuqur psixologik va pedagogik
bilimlarga ega bo’lish;
- yuksak ma’naviy va ma’rifiy madaniyatga ega bo’lish;
- zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini o’zlashtirib
olish va Internetdan foydalanish;
- o’quv faoliyatiga innovatsiya, pedtexnologiya, interfaol metodlarni
o’zlashtirish orqali o’quv jarayonini tashkil eta bilishi talab etiladi. 6
6
Abduvohidov S.N., Ganiyev Z.A. Geografiya ta’limi metodikasi. – Samarqand, SamDU nashriyoti, 2021.– 330 b
55

XULOSA
Geografiya ta’lim metodlari hozirgi ta’lim tizimida muhim o’rin tutadi,
chunki ular orqali o’quvchilarni nafaqat geografik bilimlar bilan qurollantirish,
balki ularning tanqidiy fikrlash, muammolarni hal etish va ijodkorlik
qobiliyatlarini rivojlantirish ham maqsad qilinadi. Mazkur kurs ishi davomida
geografiya ta’lim metodikasi fanining nazariy va amaliy jihatlari chuqur o’rganilib,
uning ta’lim jarayonidagi o’rni va ahamiyati asoslab berildi.
Dastlabki tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, geografiya o’qitish metodikasi
o’zining tarixiy rivojlanishida ta’lim maqsadlariga muvofiq ravishda shakllanib
kelgan. Bu jarayonda fan o’qituvchilari va metodistlar tomonidan turli xil
innovatsion yondashuvlar va samarali o’qitish usullari ishlab chiqilgan. Geografiya
fanining mazmuni nafaqat tabiiy va ijtimoiy jarayonlarni o’rganishga qaratilgan,
balki inson va uning yashash muhiti o’rtasidagi o’zaro aloqalarni anglashga ham
imkon beradi.
Geografiya ta’lim metodlari faqatgina nazariy bilimlar bilan cheklanmay,
amaliyotga asoslangan holda rivojlanadi. Bu jarayonda xorijiy davlatlarning ilg’or
tajribalarini o’rganish va ulardan foydalanish katta ahamiyatga ega. Masalan,
rivojlangan mamlakatlarda geografiya ta’limida interfaol yondashuvlar keng
qo’llanilib, ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va media ta’lim vositalari faol
jalb qilinmoqda. Ushbu tajribalar geografiya fanini o’qitishda o’quvchilarning
faolligini oshirish va mavzularni yanada qiziqarli qilish imkonini beradi.
Amaliyotga kelsak, geografiya darslarida zamonaviy vositalar va
usullardan foydalanish o’quvchilarning bilim olish jarayonini samarali va
mazmunli qilishga yordam beradi. Masofaviy ta’lim va media ta’lim metodlari,
xususan, raqamli xaritalar, geografik axborot tizimlari (GAT) va onlayn
platformalardan foydalanish, nafaqat dars sifatini oshiradi, balki o’quvchilarni
ilmiy izlanishlarga qiziqtiradi. Interfaol metodlar, jumladan, rolli o’yinlar,
jamoaviy loyihalar va muammoli vaziyatlarni hal etish orqali o’quvchilar mavzuni
mustahkam o’zlashtiradi.
56

Shu bilan birga, geografiya ta’lim metodlarini muvaffaqiyatli joriy etish
uchun o’qituvchilarning pedagogik malakasi, innovatsion texnologiyalarga bo’lgan
qiziqishi va ulardan foydalanish ko’nikmalari muhim omil hisoblanadi.
O’qituvchilarning malakasini oshirish bo’yicha muntazam ravishda treninglar va
seminarlari tashkil etilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, geografiya ta’lim metodlarining nazariy va amaliy
jihatlari o’zaro uzviy bog’langan. Bu metodlarni amaliyotga samarali tatbiq etish
nafaqat geografiya ta’limining sifatini oshiradi, balki jamiyatni ekologik ongli,
geografik madaniyatli avlod bilan ta’minlashda ham muhim rol o’ynaydi. Shu
sababli, geografiya ta’lim metodlarini o’rganish va takomillashtirish davom
ettirilishi zarur.
57

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M.. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib
yangi bosqichga ko’taramiz. Toshkent. ―O’zbekiston , 2019‖
2. Abduvohidov S.N., Ganiyev Z.A. Geografiya ta’limi metodikasi. –
Samarqand, SamDU nashriyoti, 2021.– 330 b
3. Hayitov A., Boymurodov N. Ta’limda noana’naviy darslar va interfaol
usullardan foydalanish. -Toshkent “Yangi asr avlodi” 2006
4. Bahromov Q.X. Shodiyeva N. Geografiya ta’limi metodikasi. Buxoro, 2015
5. Vaxobov Х. Alimqulov N.R., Sultanova N.B. Geografiya o’qitish
metodikasi: darslik X. Vaxobov, N.R. Alimqulov, N.B. Sultanova. - Toshkent:
Nodirabegim, 2021. -360 b.
6. X. Vahobov, F. Saydamatov, N. Eshpo’latov. Geografiya ta’limida
qo’llaniladigan pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish. Xalq ta’limi. 2007-yil.
N_1
7. M. Jo’raboyev. Geografiya o’qitishda predmetlararo aloqa. – Toshkent:
O’qituvchi, 1983-yil.
8. R. Qurbonniyozov. “O’zbekiston geografiyasi” qiziqarli savol – topshiriqlar.
– Toshkent: O’qituvchi, 1997-yil.
9. H. Vahobov, N. R. Alimqulov, N. B. Sultanova. Geografiya o’qitish
metodikasi. Darslik. Toshkent, 2020-yil.
10. X. Vahobov, F. Saydamatov, N. Eshpo’latov. Geografiya ta’limida
qo’llaniladigan pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish. Xalq ta’limi. 2007-yil.
58

ILOVALAR
1 – ILOVA
Geografiya ta’limining ilmiy tadqiqot metodlari [2]
2 – ILOVA
Rossiya va O’zbekiston maktablarida sinflar bo’yicha geografiya kurslari
bo’yicha taqqoslash [2]
O’quv yili Rossiya maktablarida
o’quv kurslari
bo’yicha geografiyani
o’rganish O’zbekiston maktablarida
o’quv kurslari bo’yicha
geografiyani o’rganish
1- sinf
2- sinf
3- sinf Atrofdagi olam
Atrofdagi olam
Atrofdagi olam Atrofimizdagi olam
Atrofimizdagi olam
Tabiatshunoslik
4- sinf
5- sinf
6- sinf Atrofdagi olam
Tabiatshunoslik
Geografiya boshlang’ich
kursi. Yer bilimi Tabiatshunoslik
Tabiiy geografiya
boshlang’ich kursi
Materik va okeanlar
geografiyasi
7- sinf
8- sinf
9- sinf Materiklar va okeanlar
geografiyasi.
Mamlakatshunoslik
Rossiya geografiyasi
Rossiya geografiyasi O’rta Osiyo va O’zbekiston
tabiiy geografiyasi
O’zbekiston iqtisodiy-
ijtimoiy geografiyasi
Jahonning iqtisodiy va
59

ijtimoiy geografiyasi
10- sinf
11- sinf
12- sinf Jahonning iqtisodiy va
ijtimoiy geografiyasi.
Global geografiya
- Amaliy geografiya
-
-
60

3 – ILOVA
Yaponiya va O’zbekiston maktablarida sinflar bo’yicha geografiya kurslari
bo’yicha taqqoslash [2]
O’quv yili Yaponiya maktablarida
o’quv kurslari
bo’yicha geografiyani
o’rganish O’zbekiston maktablarida
o’quv kurslari bo’yicha
geografiyani o’rganish
1-sinf
2- sinf
3- sinf
4- sinf
5- sinf
6- sinf Hayot haqidagi fan
Hayot haqidagi fan
Jamiyat
Jamiyat
Jamiyat. Geografiya.
Yaponiyaning oziq-ovqat va
ishlab chiqarish, uning
aholisi va hayoti
Jamiyat Geografiya. Siyosat
va hayot. Jahonning turli
davlatlari bilan aloqalari. Atrofimizdagi olam
Atrofimizdagi olam
Tabiatshunoslik
Tabiatshunoslik
Tabiiy geografiya
boshlang’ich kursi
Materik va okeanlar
geografiyasi
7- sinf
8- sinf
9- sinf Jamiyat Geografiya. Jahon
regionlari va yaponiya
rayonlari
Yaponiya rayonlari va jahon
regionlari
Yaponiya xalqaro
hamjamiyatda O’rta Osiyo va O’zbekiston
tabiiy geografiyasi
O’zbekiston iqtisodiy-
ijtimoiy geografiyasi
Jahonning iqtisodiy va
ijtimoiy geografiyasi
10- sinf
11- sinf
12- sinf A guruxidagi o’quvchilar
Jamiyat. Geografiya.
B guruxidagi o’quvchilar
Hozirgi zamon taraqqiyoti
izlash
-
- Amaliy geografiya
-
-
61

4 – ILOVA
Ta ’ lim metodlarida o ’ qituvchi va o ’ quvchi hamkorligi [2]
5 –
ILOVA
Masofaviy ta’limning yetakchi modellari.
62

Geografiya ta'lim metodlari

Sotib olish