Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026
0 SotishGeografiyani o`qitishda o`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish yo`llari
![KIRISH.
“ Ta limning yangi modeli jamiyatda mustaqil’
fikrolovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi.
О‘zining qadr-qimmatini anglaydigan, irodasi
baquvvat, iymoni butun, hayotda aniq maqsadga ega
bо‘lgan insonlarni tarbiyalash imkoniga ega bо‘lamiz”.
Islom Karimov
Kurs Ishining Dolzarbligi
O`zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturida insonni
intellektual va ma`naviy-axloqiy tarbiyalash bilan uzviy bog langan uzluksiz
’
ta`lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirish nazarda
tutilgan. Ta lim sohasini rivojlantirishga yо‘naltirilgan istiqbolli dasturlarning
’
yaratilishi va amalda tatbiq etilishi natijasida ta’lim jarayoni kо‘proq о‘quvchi
shaxsiga yо‘naltirilmoqda[1]. Bu esa, mustaqil fikrlovchi, ijodkor, milliy
g‘oyalarga sodiq va yuksak kasb mahoratiga ega bо‘lgan fuqaroni shakllantirish
sohasidagi pedagogik intilishlarning asosini tashkil etadi. Buning uchun о‘quv-
tarbiya jarayoni sifatini takomillashtirish va kafolatlangan natijaga erishishni
ta’minlash lozim. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog’lom bola yili”
davlat dasturi tо‘g‘risidagi Qarorida mamlakatimizda sog‘lom va barkamol avlodni
tarbiyalash, yoshlarning о‘z ijodiy va intelektual saloxiyatini rо‘yobga chiqarish
bо‘yicha qo’yilgan vazifalarda “....ta’lim jarayoniga yangi axborot
kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron darsliklar, multimediya
vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz maktablarida, kasb-hunar
kollejlari, litseylari va oliy о‘quv yurtlarida о‘qitish sifatini tubdan
yaxshilash, ...samarali tizimini yanada rivojlantirish” kо‘zda tutilganligi dolzarb
vazifalardan biridir. Prezidentimiz mazkur muammoning dolzarbligiga alohida
urg‘u berib, “ Eski ta’lim tizimining eng yomon qusuri boshlang‘ich ta’limga
ikkinchi darajali ish deb qarayotganimizdadir. Ochiq aytishimiz kerak: bilimi
sayoz muallimlar ham umumta’lim maktablarida dars beraveradi...[3] Vaholanki,
bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan maktabdagi davri eng
yetuk, eng tajribali murabbiylar biriktirib qо‘yilishini oddiy mantiqning о‘zi talab](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_2.png?v=1)
![etadi”, “…kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha
aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bо‘lishi farzandlarimizning bugun
qanday ta’lim-tarbiya olishiga bog‘liq”, deya ta’kidlaydilar[4]. Zamonaviy
pedagogik texnologiya va ularning ta’limda qо‘llanishga oid bilimlar, tajriba
о‘quvchilarni yuksak bilimli va intellektual salohiyatga, yetuk malakaga ega
bо‘lishlarini ta’minlaydi. Shu fikrga yondashgan xolda bitiruv malakaviy ish
dolzarbligi ni geografiya fanini o’qitishda rivojlanib borayotgan yo nalishlardan’
biri-zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o quv jarayonida qo llash orqali
’ ’
o quvchilarni faollashtirishga, mustaqil fikrlashga, o quv jarayonining yuqori
’ ’
sifat va samaradorligiga erishishdan iborat deb belgiladik.
Kurs ishining Maqsadi : o quvchilarda O zbekiston sanoati mavzusini
’ ’
o qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni dars jarayonida qo llash
’ ’
orqali bilim, ko nikma va malakalarini o zlashtirish hamda rivojlantirishdir.
’ ’
Maqsadidan kelib chiqib
Kurs ishining vazifalari :- O zbekiston iqtisodiy-ijtimoiy geografiya ta limi
’ ’
tizimida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahamiyatini;
- Pedagogik texnologiyalarining o ziga xos xususiyatlari va asosiy jarayonini;
’
- O zbekiston sanoati mavzusini o qitishda foydalaniladigan lokal darajadagi
“ ’ ” ’
texnologiyalarni;
- O zbekiston sanoati” mavzusini
“ ’ o qitishda foydalaniladigan xususiy metodik ’
darajadagi texnologiyalar samaradorligini;
- Dars jarayonida lokal va xususiy metodik darajadagi texnologiyalarni
uyg unlashtirish yo llari hamda shu usulda o tkazilgan tajriba-sinov ishlarini
’ ’ ’
tahlil qilishdan iborat.](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_3.png?v=1)
![bog liqligi, geografik ob'ekt, jarayon va hodisalar haqidagi bilim va‘
tushunchalar bilan qurollantiradi, umuminsoniy madaniyatni tarkibiy qismi
bo lgan geografik madaniyatni tarbiyalaydi.
‘
Demak, kelajak bugungi maktab partasiga о‘tirgan voqealikni serqirra
sirlarini bilishga intilayotgan yoshlar qо‘lida ekan, avvalo, ular i’stedodini
aniqlash, qobilyat iqtidorini rivojlantirish, intellektual zakovati, ma’naviy aqliy
salohiyatini yuksaltirish dolzarb masala bо‘lib xisoblanadi. Bu vazifani xal
qilish uchun yoshlarni hayotga, mehnatga tayyorlashning yangi texnologiyasi,
metod, usul, vositalardan foydalanish lozim bо‘ladi. Qolaversa yangilangan
ta’lim tizimi, mazmuni uchun eski qolipdagi metod, usullarini qо‘llash,
mantiqsiz hisoblash, xuddi odamning barcha kiyimlarini yangilashu, oyog‘idagi
poyafzalini yirtiq holda qoldirganday bо‘ladi.
Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish о‘quvchilarning mustaqil ijodiy
tafakkurini о‘stirish, pedagogik jarayonda innovatsion texnologiyalardan keng
va samarali foydalanishnigina emas, balki, mazkur jarayonni rejalashtiruvchisi,
amalga oshiruvchisi va boshqaruvchisi bо‘lgan о‘qituvchining kasbiy saviyasi,
kasbiy tayyorgarligini shakllantirish masalasiga chuqurroq yondashuvni talab
etadi. Shu sababli mustaqillik sharoitida ta’lim-tarbiya, malakali mutaxassilar
tayyorlash, shuningdek, pedagog mutaxassislar tayyorlash tizimiga
qо‘yilayotgan talablarning soni har qachongidan ortib bormoqda. Bugungi
pedagog mutaxassislar tayyorlash tizimiga zamonaviy yondoshuvni
shakllantirish, bо‘lajak mutaxassis shaxsidagi ijodkorlik, tadqiqotchilik,
mustaqillik va bilish faolligi kо‘nikmalarini rivojlantirish oliy ta’lim
muassasalarida о‘qitiladigan umumkasbiy fanlarning muhim vazifalaridan
sanaladi. Bugungi kunda ta’lim tarbiya jarayonini pedagogik texnologiyalar
asosida qurish, ta’lim islohotlarining maktab oldiga qо‘ygan muhim
vazifalaridan biridir. Ta’lim tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyani tadbiq
etish uchun, avvalo о‘qituvchi pedagogik texnologiya tushunchasining
mohiyatini bilishi va uning shakllarini mukammal о‘zlashtirgan bо‘lishi lozim.
[7] Masalan: о‘qituchi mahoratiga qо‘yiladigan talablar kasbiy layoqat,](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_5.png?v=1)
![psixologik-pedagogik tayyorgarlik, о‘quvchilarni mustaqil fikrlashga о‘rgatish
mahorati, о‘quv adabiyotlari turlarini bilish, yangi pedagogik va axborot
texnologiyalarini egallaganlik, internetning global tarmog‘i bilan ishlash
bо‘yicha amaliy kо‘nikmalar, predmetlararo aloqalardan foydalanish mahorati
va hakoza. Mamlakatimiz talim sohasida rо‘y berayotgan tub burilishlar har bir
talim muassasida didaktik soxasini jonlantirishni talab etadi, yangilikni joriy
etish yо‘li esa har doim murakkab va uzoq[8]. Komil ishonch bilan aytish
mumkinki, pedogogik texnologiyalar yaqin yillar ichida didaktik yangilikka
kirishishning asosiy manbai bо‘lib qoladi . Ta`lim-tarbiya jarayonida pedagogik
texnologiyalarni muvaffaqiyatli qo`llash uchun geografiya o`qituvchilari maxsus
metodik bilim va ko`nikmalarni egallashlari, pedagogik amaliyotda zarur
bo`ladigan metodik tayyorgarlikka ega bo`lishlari lozim[12] Pedagogik
texnologiya atamaiga shu muammo bo`yicha izlangan har bir olim o`z nuqtai
nazaridan kelib chiqqan holda ta`rif bergan. Hali bu tushunchaga to`liq va
yagona ta`rif qabul qilinmagan. Ushbu ta`riflarning ichida eng maqsadga
muvofig i YUNESKO tomonidan berilgan ta`rif sanaladi.’
O`qitish jarayonini demokratlashtirishning tub mohiyati o`quvchi lar ning
o`quv-bilish faoliyatini tashkil etishda ularga tanlash imkoniyati berilishidir[21].
Geografiya o`qituvchisi o`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etishda
o`quvchilarning xoxishiga ko`ra individual tarzda, juftlikda yoki kichik guruhlarda
tashkil etishi lozim. Shuningdek, uy vazifalari ham hamma uchun yagona va
majburiy bo`lmasdan bir necha variantda tayyorlanishi va o`quvchilar o`z
xoxishiga ko`ra tanlashlari mumkin[12]. Hozir ta lim-tarbiya sohasida rivojlanib
’
borayotgan yo nalishlardan biri zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o quv
’ – ’
jarayonida qo llash bo lib, uni amalga oshirish dolzarb vazifalardandir[13].
’ ’
Ma lumki, ta lim-tarbiya jarayoni katta avlod tamonidan o z bilim va
’ ’ ’
tajribalarini o sib kelayotgan avlodga o rgatishdan iborat bo lib, bu jarayonda
’ ’ ’
asosan, inson hayoti uchun zarur axborotlarni avloddan-avlodga uzatish amalga
oshiriladi. Pedagogik texnologiya ta lim-tarbiya jarayoni sifatida
’
ishtirokchilarning faoliyatlari orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonning pirovard](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_6.png?v=1)
![3. О‘quvchini faol muloqotga olib kirish. Bunda asosan, rag‘batlantirish
usullaridan foydalaniladi;
4. О‘qituvchi о‘zini bilmaydigan odamdek, о‘quvchidek, tutib, savollar berib
boradi;
5. О‘quvchining tо‘g‘ri fikrlarini rag‘batlantirish orqali uni yanada erkin va
chuqurroq fikrlashga, sо‘zlashga jalb qilish;
6. О‘quvchining xato fikrlarini aniqlab borish;
7. О‘quvchining xato fikrlariga nisbatan tо‘g‘ri fikrni о‘qituvchi tomonidan
yaqqol mantiqiy asoslangan shaklda bayon qilish yoki tushuntirish orqali о‘quvchi
uchun muammoli vaziyat yaratiladi va о‘quvchini о‘z xatolarini о‘zi tuzatishiga
yo’naltiriladi. Bundan kо‘rinib turibdiki, ushbu usul yuqori natija berishi
shubxasiz bо‘lib, ammo buning jiddiy shartlari ham mavjud. Bular о‘qituvchining
keng bilimga va ijodiy fikrlash qobiliyatiga, yuqori muloqot madaniyatiga,
pedagogik mahoratga ega bo’lishi kabilardan iborat[20] .
Ta’lim jarayonida bilim oluvchining faolligi tamoyili pedagogikada eng
muhim tamoyillaridan bо‘lib kelgan. Uning mohiyati о‘rganilayotgan predmetni
talabalar tomonidan maqsadli va faol qabul qilinishi,
anglanishi, qayta ishlanishi va qо‘llanilishidir.
Ta’lim olishning faolligi o’quvchilardagi yuqori
motivatsiya, ular tomonidan yangi bilim va
kо‘nikmalarni о‘zlashtirish ehtiyoj sifatida qabul
qilinishi, ta’lim jarayoni natijalari samarali bо‘lishi
bilan sifatlanadi. Faollik o’quvchilarning barcha faoliyat shakllarida mavjud–
о‘zgartirish faoliyati, bilish faoliyati, muloqot va boshqalar. О‘z faoliyati natijasida
atrofdagi olamda va insonning о‘zida ma’lum о‘zgarishlar sodir bо‘ladi[19].
Ma’lumki, o’quvchilar geograiya fani doirasida о‘rganilayotgan mavzuga bir
hilda yondashmaydilar. Bunga ularning munosabatini qaysi kо‘rsatkichlar orqali
aniqlash mumkin?](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_9.png?v=1)
![vosita va didaktik materiallar loyihada belgilab olinadi. Dars mashg‘ulotlari bilim
berish va ularni o’quvchilar tomonidan eslab qolish bilan chegaralanmay, berilgan
bilimlar asosida amaliy mashqlarni bajara olishi, о‘zlashtirishi, o’qituvchi
tomonidan doimiy nazorat ostiga olinadi, kerakli maslahatlar beriladi, asoslanadi
hamda bilim va kо‘nikmalar xayotiyligi isbotlanadi va hokazo. Ta`lim jarayonini
tarbiya bilan, bilim, ko`nikma va malakalarni bir-biri bilan ajratilgan holda
shakllantirishga mo`ljallangan o`quv faoliyatini tashkil etish mumkin emas[21].
Pedagogik texnologiyalarning o`ziga xos xususiyatlari, mohiyati va
mazmuniga ko`ra ikki guruhga ajratiladi:
1. Pedagogik jarayonning xarakteri, borishi va mazmunini o`zgartirishda
qo`llaniladigan pedagogik texnologiyalar.
2. Geografiya darslarida foydalaniladigan texnologiyalar. Yuqori samara
beradigan va o quvchilarning darsga bo lgan qiziqishlarini rivojlantiruvchi’ ’
pedagogik texnologiyalar to g risida ushbu bitiruv malakaviy ishimning ikkinchi
’ ’
bobida batafsil to xtalib, ma lumotlar keltiriladi.
’ ’
Pedagogik jarayonning xarakteri, borishi va mazmunini o`zgartirishda
qo`llaniladigan pedagogik texnologiyalar guruhiga:
Ta`lim jarayonini insonparvarlashtirish va demokratlashtirish texnologiyasi;
S h axsga yo`naltirilgan texnologiyalar;
Rivojlantiruvchi ta`lim texnologiyalari;
Ta`limni differentsiallashtirish va individuallashtirish;
Geografiya darslarida foydalaniladigan texnologiyalar guruhiga:
Didaktik o`yin texnologiyasi, muammoli ta`lim texnologiyasi, modulli
ta`lim texnologiyasi, hamkorlikda o`qitish texnologiyasi, loyihalash texnologiyasi
va an`anaviy ta`lim texnologiyalari kiradi. O`quvchilarning bilish faoliyatini
tashkil etganda, ta`lim-tarbiya jarayo nini yaxlit, bir tizim holatida, bilim, ko`nikma
va malakalarni bir-biri bilan uzviy ravishda shakllantirish lozimligini qayd etish
zarur. Yuqorida qayd etilgan vazifalarni hal etish va an`anaviy ta`lim tizimidagi
kamchiliklarga barham berish, ta`lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish
uchun o`quvchilarning bilish faoliyatini yalpi o`qitish bilan bir qatorda, individual](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_12.png?v=1)
![va kichik guruhlarda o`qitishni tashkil etish maqsadga muvofiq. O`quvchilarning
bilish faoliyati individual tarzda tashkil etilganda o`quvchilar o`quv materialini
mustaqil o`zlashtiradilar, ularning aqliy rivojlanishi, qiziqishi, ehtiyoji, iqtidori,
bilimlarni o`zlashtirish darajasi hisobga olingan holda tuzilgan o`quv
topshiriqlarini mustaqil bajaradi va o`z bilish faoliyatining sub`ektiga aylanadi.
Quyida jadval ko rinishida pedagogik munosabatlar tipining o`ziga xos’
xususiyatlarini ko rib chiqamiz.
’
Pedagogik
munosabatlar O`qituvchi faoliyati O`quvchi faoliyati
Sub`ekt
–
ob`ekt
munosabatlarda Yangi mavzu materiali eng
oson o`zlashtiri ladigan usul da,
tayyor axborot shaklida bayon
etiladi. Tegishli hol larda savol-
javob o`tka zadi, bilimlarni mus -
tah kamlab, baholashni amalga
oshiradi. Passiv, faqat
axborot larni qabul
qilishga, shu holatda
eslab qo lish, savol lar ga
javob berish, ko`rsatma ga
bino an ish ko`rish.
Sub`ekt-sub`ekt
munosabatlarda Dars foydalanilayotgan
texno lo giyalari talabla ri asosida
tashkil eti ladi. Yangi mavzu
ma te ri ali o`quvchilar to mo -
nidan mustaqil o`rga nishlari
uchun o`quv top shiriqlari
tavsiya etadi. Tegishli hol larda
yor dam uyushtiradi, savol-
javob o`tkazadi, bilim larni
mustahkam lash, o`z -o`zini,
o`zaro nazorat va o`qituvchi
nazorati orqa li baho lashni
amal ga oshiradi. Tavsiya etilgan
o`quv topshiriqlari
asosida o`z o`quv
faoliyatini tashkil etadi,
muammoli vaziyatlardan
chiqishning eng muqobil
variantini ishlab chiqadi,
avval o`zlashtirgan bilim
va ko`nikmalaridan
foyda lanib, yangi bi lim -
larni o`zlashtiradi, o`z
fao liya tini o`rtoqla ri ning
faoliyati bilan taqqos lab,
o`zini rivoj lanti rish
rejasini tuzadi.
Ta`lim-tarbiya jarayonida sub`ekt-sub`ekt munosabatlarni vujudga
keltirishda o`quvchilarning bilish faoliyatini individual va kichik guruhlarda
tashkil etish maqsadga muvofiqdir[21].](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_13.png?v=1)
![O`quvchilarning geografiya fanini egallashga bo`lgan qiziqishini orttirish
va bilim olishga bo`lgan ehtiyojlarini qondirish, ta`lim tarbiya jarayonida milliy–
va umuminsoniy qadriyatlar ustuvorli gini ta`minlash, inson, jamiyat va atrof-
muhitning o`zaro munosabat larini uyg unlashtirish, ta`lim oluvchilarda ongli
’
intizom, insoniy qadr-qimmat tuyg usi, yuksak ma`naviyat, ijtimoiy meyyorlarga
’
asos langan xulq-atvor, estetik boy dunyoqarash, mantiqiy va ijodiy fikr lashni
tarkib toptirish maqsadida O zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasini
’
o`qitishga yangicha yondashish maqsadga muvofiq deb hisobladik[12]. Yangicha
yondashuvning asosiy mohiyati, an`anaviy ta`limda ko`zda tutilgan natijalarni
bermayotgan majburan o`qitishdan voz kechish va uning o`rniga:
zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali
geografiya darslari jarayonini samarali tashkil etish;
mustaqil ish va mustaqil faoliyatni amalga oshirish;
tegishli talablarni jamoa orqali qo`llashni amalga oshirish muhim sanaladi.
Yangi munosabatlarning vujudga kelishi o quvchi shaxsiga tafovutlab
’
yondashishni, ya`ni ta`lim jarayonini differentsiallashtirish va individuallashtirish
printsipini talab etadi.
Mazkur printsiplar asosida ta`lim jarayonini tashkil etishda:
- o`rta saviyali o`quvchiga nisbatan mo`ljal olishdan voz kechish;
- dars jarayonida har bir o quvchning eng yaxshi sifatlarini aniqlash va uni
’
rivojlantirish, qiziqishi, ehtiyoji, qobiliyati, yo`nalishi, sifatlari, aqliy jarayonining
xususiyatlarini aniqlash;
- dars jarayonini har bir o`quvchining ehtiyoji, qiziqishi, iqtidori va
imkoniyatiga yarasha o`quv topshiriqlarini tayyorlash hamda o`ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish lozim bo`ladi.
Pedagogik texnologiyaning o ziga xos xususiyatlarida:
’
- Barcha o quvchilar
’ о‘z qobiliyatlari darajasida albatta о‘zlashtirishlari
kafolatlanadi.
-O’quvchilarning dars davomida befarq bo’lmaslikka, mustaqil fikrlashi, ijod
etishi va izlanishiga majbur etishi;](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_14.png?v=1)
![-O’quvchilarni o’quv jarayonida bilimga bo’lgan qiziqishlarini doimiy ravishda
bo lishini ta minlashi;’ ’
-O quvchilarning bilimga bo lgan qiziqishini mustaqil ravishda har-bir
’ ’
masalaga ijodiy yondashgan holda kuchaytirishi;
-O qituvchi va o quvchining hamisha hamkorlikdagi faoliyatini
’ ’
tashkilllanishi.
Bizning fikrimizcha, pedogik texnologiyaning eng asosiy negizi bu
o qituvchi va o quvchining belgilangan maqsaddan kafolatlangan natijaga
’ ’
hamkorlikda erishshlari uchun tanlangan texnologiyalarga bog liq deb
’
xisoblaymiz, ya ni o qitish jarayonida maqsad boyicha kafolatlabga natijaga
’ ’
erishishda qo llaniladigan har bir ta lm texnologiyasi o qituvchi va o quvchi
’ ’ ’ ’
o rtasida hamkorlik faoliyatni tashkil eta olsa, har ikkalasi ijobiy natijaga erisha
’
olsa, o quv jarayonida o quvchilar mustaqil fikrlay olsalar, ijobiy ishlay olsalar,
’ ’
izlansalar, tahlil eta olsalar, o zlari xulosa qila olsalar, o zlariga, guruhga ,
’ ’
guruh esa ularga baho bera olsa, o qituvchi esa ularning bunday faoliyatlari
’
uchun imkoniyat va sharoit yarata olsa, bizning fikrimizcha ana shu o qitish
’
jarayonining asosi hisoblanadi. Har bir dars, mavzu, o quv predmetining o ziga
’ ’
xos texnologiyasi bor, ya ni o quv jarayonidagi pedogogik texnologiya bu
’ ’
yakka tartibdagi jarayon bo lib, u o'quvchining ehtiyojidan kelib chiqqa xolda bir
’
maqsadga yo naltirilgan, oldindan loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija
’
berishiga qaratilgan pedagogk jarayondir [ 20 ] .
O`quvchilarning o`zlashtirgan bilimlarini amaliyotga qo`llashda ko`nikma
va malakalar muhim rol o`ynaydi.
’ Ko`nikma va malakalarni til bilan tushuntirib
bo`lmaydi, ularni amaliy faoliyatda ko`rsatish kerak bo`ladi. Shu sababli inson
hayotining asosini faoliyat usullari (ko`nikma va malakalar) tashkil etib, u
o’quvchining muhim sifati sanaladi. O`quvchilarning dunyo haqidagi bilimlarida,
bu b о rada tushunchalarni tarkib t о ptirishda х ilma- х il ta’lim uslublari, v о sitalaridan
unumli f о ydalanishga to`g`ri k е ladi. G ео grafik bilimlar nafaqat g ео grafiya, balki,
o`quvchilarning k е lgusida qanday kasblarni egallashlaridan qat’iy nazar, ularning
dunyo qarashlari tak о millashuvi uchun nih о yatda zarur. Agar har bir ins о n uchun](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_15.png?v=1)
![tushunish darajalarini ifodalaydi. Bu darajalarda bilim oluvchidan ijodiy
yondashuv talab etilmaydi. O zlashtirishning keyingi darajalarida’
o quvchilar olgan bilimlarini amalda tatbiq etishi, ma lum natijalarni qo lga
’ ’ ’
kiritishi, to ldirishi, boyitishi, o zgartirishi o zining mustaqil nuqtai
’ ’ ’
nazariga ega bo lishi talab etiladi. Bu o zlashtirish darajalari uchun
’ ’
muammoli yondashuv ahamiyatli hisoblanadi [ 12 ] .
О‘quvchilarning ma’naviy hayoti, dunyoqarashi, aqliy kamoloti,
bilimlarining mustahkamligi, о‘z kuchiga ishonchi ularning quvnoqligi, tetikligiga
bog‘liq. Shu sababli geografiya о‘qituvchisi dars mashg’ulotlari davomida
о‘quvchilarning kayfiyatini kо‘taruchi, diqqatini jalb qiluvchi ta lim usullariga
’
e tibor qaratishi lozim deb oylayman.
’
4. O quvchilarni bilish faoliyatini tashkil etish shakllari.
‘
Pedagogik texnologiyaning asosiy jarayoni o quv-tarbiya mashg ulotlari,
’ ’
ya ni o qituvchi bilan o quvchi o rtasidagi pedagogik muloqot ko rinishida
’ ’ ’ ’ ’
amalga oshiriladi. Bu muloqot davomida ularning har biri ma lum faoliyat
’
turlarini amalga oshiradilar. Ularning ushbu faoliyatlati bevosita pedagogik
texnologiyaning asosiy jarayonini hosil qiladi. Buni sxema ko rinishida
’
quyidagicha tasvirlaymiz. Pedagogik texnologiya asosiy jarayoni
ishtirokchilarining faoliyat turlari.
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA
JARAYONI
O QITUVCHI
’O QITUVCHI’
OQUVCHIOQUVCHI
Mustaqil ishlash,
O qish, o zlashtirish, fikrlash,
’ ’
fikrini himoya qilish
Diqqatni jamlash
, tinglash, , tinglash,
yozish, chizish, topshiriq yozish, chizish, topshiriq
bajarish, kuzatishbajarish, kuzatishTushuntirish , rahbarlik qilish ,
mustaqil ishlash, fikrlashni
o rganish, reglamentni belgilash.
’
So zlash
’
,ko rsatish, topshiriq ’,ko rsatish, topshiriq ’
berish, reglament, nazoratberish, reglament, nazorat](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_17.png?v=1)
![1
2
3
Pedagogik texnologiyaning asosiy jarayoni o qituvchi uchun so zlash,’ ’
ko rsatish, topshiriqlar berish, nazorat qilish orqali mustaqil bilim olish va
’
fikrlashga o rgatishdan, o quvchi uchun esa diqqatni jamlagan holda tinglash,
’ ’
kuzatish, topshiriqlar bajarish orqali mustaqil bilim olish va fikrlashga
o rganishdan iboratdir. Ushbu berilgan sxemadan ko rinib turibdiki, o qituvchi
’ ’ ’
rahbarligida o’quvchi o’zi bilim oladi, o’rganadi, o’zlashtiradi, mustaqil fikrlash
ko’nikmalarini egallaydi. Bundan tashqari shuni alohida ta’kidlashimiz zarur-ki
pedagogik jarayonni samarali bо‘lishida o’quvchilar diqqati juda muhim ahamiyat
kasb etadi. Buyuk rus pedagogi K.D Ushinskiy diqqatni “о‘rganilayotgan
materialni odam ongiga kirishi uchun yagona eshik” deb ta’riflagan[21]. Agar
о‘qituvchi o’quvchi diqqatini jamlashga erishgan bо‘lsa, bu muvafaqqiyatning
yarmiga erishganlikdir. Diqqat idrok, tushunish, tasavvur, о‘zlashtirish, eslab
qolish, qayta tiklash va ijodiy faraz uchun zarurdir. Diqqatimizni jamlanishi faqat
о‘z hoxishimizga emas, balki ta’surotlarning kuchi, yangiligi, kutilmaganligiga
ham bog‘liqdir. Dars o’quvchilarni ajablantiradigan, qiziqtiradigan, о‘ylantirib
qо‘yadigan savol yoki vazifadan boshlansa, oquvchilar diqqati tezroq
jamlanadi[12]. Yuqorida berilgan ma’lumotlarga asoslanib, shularni aytishimiz
mumkin-ki, pedagogik texnologiyaning predmeti о‘quv jarayon va professional](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_18.png?v=1)
![tayyorgarlik tizimini loyihalashdan iborat. Geografiya ta’limida tizimli yondashish
о‘qitish tizimining barcha asosiy tomonlarini–maqsadni aniqlashdan tortib, to
yangi о‘qitish tizimining samaradorligini tekshirish, uni sinovdan о‘tkazish va
ommalashtirishgacha bо‘lgan jarayonini о‘z ichiga oladi. U о‘z harakat
tartiblarining takrorlanuvchanligi va ularni tо‘la о‘quv jarayoniga tadbiq etish
g‘oyasi , oqibat natijada, bu jarayonning «jonli о‘qituvchiga» bog‘liq bо‘lmay
qolishiga olib keladi. Geografiya о‘quv jarayonida о‘qituvchining vazifasi
oldindan tuzilgan(о‘zi tuzgan bо‘lishi shart emas) material bilan о‘qishni tashkil
etishda tashkilotchi va maslahatchi rolini ijro etishdan iborat[13].
Pedagogik jarayon ishtirokchilari, avvalo o`qituvchi va o`quvchilar
o`rtasida janjalli masalalar chiqmasligi uchun quyidagi qoidalarga amal qilishlari
zarur:
-Doskada javob bergan o`quvchi uning javobidagi xato va kamchiliklarni
boshqa o`quvchilar tomonidan to`ldirish va to`g irlash jarayonida jim turib’
eshitishi shart. Bu qoida o`quvchilarda eshitish odobining vujudga kelishiga zamin
tayyorlaydi;
-Doskada javob berishi kerak bo`lgan o`quvchi javobini tez boshlamasa, sinf
chidam va sabr bilan kutib, tinchlik saqlashi kerak. Bu qoida sinfda ongli
intizomning shakllanishiga olib keladi;
-Kech qolgan o`quvchi intizomi muhokama qilinmaydi, tanbeh berilmaydi.
Darsda o`quvchilarning har bir faoliyati nazorat qilinib, baholanib borilganligi
sababli o`quvchilar iloji boricha darsga o`z vaqtida kelishga harakat qiladi.
Mutaxassislarning fikricha, innovasion texnologiyalar pedagogik jarayon
hamda о‘qituvchi va о‘quvchi faoliyatiga yangilik, о‘zgartirishlar kiritish bо‘lib,
uni amalga oshirishda asosan interfaol uslublardan foydalanildi. Bunday
uslublarning о‘ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagog va о‘quvchilarning
birgalikda faoliyat kо‘rsatishi orqali amalga oshiriladi[14]. Bunday о‘qituvchi
bilan о‘quvchining hamkorlik jarayoni о‘ziga xos xususiyatlarga ega bо‘lib,
ularga:](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_19.png?v=1)
![kungacha o zlashtirgan bilimlariga mos kelsa, Bilaman -V, agar ma lumotlar’ “ ” ’
tushunarli va yangi bo lsa, u holda Ma qullayman +, agar ma lumotlar
’ “ ’ ” ’
o quvchilar o zlashtirgan bilimlariga mos kelmasa, u holda o rganish lozim -,
’ ’ “ ’ ”
o quvchilar o quv materiallarini o zlashtirishda qiyinchilik his etsa, u holda
’ ’ ’
Tushunmadim -? belgisini qo yadi. Quyida insert jadvalini keltiramiz.
“ ” ’
Abzatslar
№ “Bilaman”-
V “Ma’qullayman” + “o’rganish lozim”
- “Tushunmadim”
- ?
1.
2
3
3. va h.k
Dars jarayonida insertdan foydalanishning afzallik tomoni shundaki, avval
kichik guruh a’zolari o’rtasida, so’ng kichik guruhlar bilan o’zaro o’quv bahsi
o tkazilishi, bahsda o quvchilar tomonidan yo l qo yilgan kamchiliklarni
’ ’ ’ ’
to ldirish, bilimidagi bo shliqlarni to ldirish yuzasidan o qituvchi tomonidan
’ ’ ’ ’
berilgan axborot ta lim samaradorligiga xizmat qiladi.
’
Geografiya darslarida o quvchilarning o zlashtirgan bilimlarini
’ ’
tizimlashtirish, mustahkamligini ta minlash maqsadida klasterdan foydalanish
’
muhim o rin tutadi.
’ Klaster - cluster - ingliz tilida shajara degan ma ’ noni anglatadi .
( Klaster-tutam, bog lam
‘ )- axborot xaritasini tuzish yо‘li-barcha tuzilmaning
mohiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida
g‘oyalarni yig‘ish. Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga
mavzu bо‘yicha yangi о‘zaro bog‘lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga
yordam beradi [ 20 ] .
Ushbu lokal texnologiya o quvchilar tomonidan o zlashtirilgan va
’ ’
o zlashtiradigan g oya, qonuniyat va tushunchalar o rtasidagi bog lanishni
’ ’ ’ ’
anglash, bir-biriga uzviyligini tushunishga imkon yaratib, tahliliy-tanqidiy fikr
yuritish ko nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi. Klaster quyidagi
’
tartibda tuziladi: o rganilayotgan fan kursi mazmunidagi muayyan g oya doska
’ ’
yoki qog oz o rtasiga yoziladi, so ngra ushbu g oya bilan bog liq
’ ’ ’ ’ ’
tushunchalar bir-biriga bog liq xolati ko rsatkich bilan belgilanib, tarmoq hosil
’ ’
qiladi. Klaster bitta bob yoki mavzu bo yicha yaxlit tuzish o quvchilarning
’ ’](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_22.png?v=1)
![Venn diagrammasi- dars jarayonida ikki va uch jihatlarni hamda umumiy
tomonlarini solishtirish, yoki taqqoslash, yoki qarama-qarshi qо‘yish uchun
qо‘llaniladi. Bu usul o’quvchilarda tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil
qilish kо‘nikmalarini rivojlantiradi.
Geografiya ta limi jarayonida o quvchilarning bilish faoliyatining bu’ ’
tarzda tashkil etilishi ularda ijodiy faoliyatni tarkib toptirishga xizmat qiladi. Dars
jarayonida o quvchilar tomonidan tushuncha va atamalarni mustahkam
’
o zlashtirishga zamin tayyorlash muhim o rin tutadi, shu sababli har bir bob va
’ ’
mavzular mazmunidagi tushuncha va atamalarni Atamalar zanjiri tizimiga
“ ”
keltirishi kerak [12] .
Atamalar zanjiri bu atamalar va ularning ta riflari bo lib, ulardan
“ ” ’ ’
o qituvchi o tgan mavzuni yakunlash, yangi o rganilgan mavzu yuzasidan
’ ’ ’
o quvchilar bilimlarini mustahkamlash maqsadida darsning bir qismida
’
foydalanganligi sababli, lokal texnologiyalari guruhiga kiritish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Mazkur texnologiyadan ta lim tarbiya jarayonida foydalanishga bir necha
’
usulda yondashish mumkin: o quvchilar kichik guruhga ajratilib, guruh
’
a zolaridan kichik konsul tant tayyorlanadi. Kichik konsul tant unga berilgan
’ ’ ’
topshiriqdagi atamalar asosida guruhning a zolarini kartochka vositasida
’
baholaydi. Bunda o quvchilar aytilgan atamalarning izohini aytishni yo ki
’ ’
izohga qarab atamani aniqlashi mumkin. Har bir to g ri javob uchun kartochka
’ ’
berilganligi sababli, kartochkalar soni ularning to plagan balini belgilaydi
’
Keyingisi, o quvchilar bob va mavzular mazmunidagi, tushuncha va
’
atamalar ro yhati beriladi. Ularning mazmuni va mohiyatiga ko ra, o zaro
’ ’ ’
mantiqiy bog langan zanjir klaster holiga keltirish talab etiladi. Masalan
’](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_24.png?v=1)
![O`zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturida insonni
intellektual va ma`naviy-axloqiy tarbiyalash bilan uzviy bog langan uzluksiz’
ta`lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirish nazarda
tutilgan. Ta’lim sohasini rivojlantirishga yо‘naltirilgan istiqbolli dasturlarning
yaratilishi va amalda tatbiq etilishi natijasida ta’lim jarayoni kо‘proq о‘quvchi
shaxsiga yо‘naltirilmoqda[1]. Bu esa, mustaqil fikrlovchi, ijodkor, milliy
g‘oyalarga sodiq va yuksak kasb mahoratiga ega bо‘lgan fuqaroni shakllantirish
sohasidagi pedagogik intilishlarning asosini tashkil etadi. Buning uchun о‘quv-
tarbiya jarayoni sifatini takomillashtirish va kafolatlangan natijaga erishishni
ta’minlash lozim. О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog’lom bola yili”
davlat dasturi tо‘g‘risidagi Qarorida mamlakatimizda sog‘lom va barkamol avlodni
tarbiyalash, yoshlarning о‘z ijodiy va intelektual saloxiyatini rо‘yobga chiqarish
bо‘yicha qo’yilgan vazifalarda “....ta’lim jarayoniga yangi axborot
kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron darsliklar, multimediya
vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz maktablarida, kasb-hunar
kollejlari, litseylari va oliy о‘quv yurtlarida о‘qitish sifatini tubdan
yaxshilash, ...samarali tizimini yanada rivojlantirish” kо‘zda tutilganligi dolzarb
vazifalardan biridir. Prezidentimiz mazkur muammoning dolzarbligiga alohida
urg‘u berib, “ Eski ta’lim tizimining eng yomon qusuri boshlang ich ta limga
‘ ’
ikkinchi darajali ish deb qarayotganimizdadir. Ochiq aytishimiz kerak: bilimi
sayoz muallimlar ham umumta lim maktablarida dars beraveradi...[3] Vaholanki,
’
bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan maktabdagi davri eng
yetuk, eng tajribali murabbiylar biriktirib qо‘yilishini oddiy mantiqning о‘zi talab
etadi”, “…kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha
aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bо‘lishi farzandlarimizning bugun
qanday ta’lim-tarbiya olishiga bog‘liq”, deya ta’kidlaydilar[4]. Zamonaviy
pedagogik texnologiya va ularning ta’limda qо‘llanishga oid bilimlar, tajriba
о‘quvchilarni yuksak bilimli va intellektual salohiyatga, yetuk malakaga ega
bо‘lishlarini ta’minlaydi. Shu fikrga yondashgan xolda bitiruv malakaviy ish](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_26.png?v=1)
![tanlashdir. Chunki o`quvchilar modul dasturi bilan ishlaganda, aynan shu o`quv
elementlarini bajaradilar. Modul dasturlari o`qituvchilar tomonidan tuzilib, unda
o`qitish maqsadlari, mavzuni o`rganish bosqichlari, o`quvchilar tomonidan
bajariladigan o`quv topshiriqlari, o`quv faoliyati elementlari, o`quvchilar bilimini
nazorat qilish yo`llari ketma-ket yoziladi. O`qituvchi modul dasturlaridan avval
individual tarzdagi modul dasturlaridan qo`llab, o`quvchilarning o`quv
materialarini mustaqil va ijodiy o`zlashtirish ko`nikmalari shakllanganligiga
ishonch hosil qilgandan so`ng, ikkita o`quvchi hamkorlikda ishlashiga
mo`ljallangan modul dasturlari, tegishli pedagogik shart sharoitlar vujudga
kelgandan so`ng, kichik guruhlarda ishlashga mo`ljallangan modul dasturlaridan
foydalanishi lozim [ 20 ] . Kichik guruhlar uchun tuzilgan modul dasturlaridan
foydalanishda ikki xil yondashuv mavjud:
1. Musobaqa usuli. O`qituvchi o`quvchilarni teng sonli kichik guruhlarga
ajratib, modul dasturi vositasida mustaqil ishlarni tashkil etadi. Har bir modul
yakunida savol-javob, o`quv bahsi musobaqa tarzida o`tkaziladi. Guruhlar
o`rtasida g oliblar aniqlanadi. Guruh a`zolari o`z faoliyatini hamkorlarining’
fikrini hisobga olgan holda baholaydi.
2. Kichik konsul tantlar usuli. O`qituvchi o`quvchilarni teng sonli kichik
’
guruhlarga ajratib, modul dasturi vositasida mustaqil ishlarni tashkil etadi. Har bir
guruhga kichik konsul tantlar tayinlanadi. Kichik konsul tantlar guruh ishini
’ ’
boshqaradi, o`quvchilarning faoliyatini nazorat qiladi, tegishli hollarda yordam
uyushtiradi. Har bir modul yakunida savol-javob, o`quv bahsi o`tkaziladi. O`zaro
nazorat orqali o`quvchilar baholanadi.
Hamkorlikda o`qitish g oyasi turli mamlakatlardagi jumladan Amerikadagi
’
J.Xopkins universiteti professori R.Slavin, Minnesot universiteti professorlari
R.Jonson, D.Jonson, Kaliforniya universiteti professori J.Aronson, Izroildagi
Tel -Aviv universiteti professori Sh.Sharan tomonidan ishlab chiqilgan.
’
Amerika olimlari tomonidan ishlab chiqilgan hamkorlikda o`qitish asosan
o`quvchilarda DTS va fan dasturida qayd etilgan bilim, ko`nikma va malakalarni
shakllantirish,Izroil va Evropa olimlari tomonidan tavsiya etilgan hamkorlikda](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_38.png?v=1)
![o`qitish yuqorida qayd etilganlar bilan bir qatorda, ko`proq o`quvchilar tomonidan
o`quv materialini qayta ishlash, loyihalash faoliyatini rivojlantirish, o`quv bahsi va
munozaralar o`tkazishni nazarda tutadi. Mazkur g oyalar bir-birini to`ldiradi,’
didaktik jihatdan boyitadi va bir-birini taqozo etadi [ 21 ] .
Hamkorlikda o`qitish texnologiyasi Buyuk Britaniya, Kanada, G arbiy
’
Germaniya, Avstraliya, Niderlandiya, Yaponiya, Izroil mamlakatlari ta`lim
muassasalarida keng qo`llanila boshlagan. Hamkorlikda o`qitishning asosiy
g oyasi o`quv topshiriqlarni nafaqat birgalikda bajarish, balki hamkorlikda
’
o`qishni o`rganishdir. Hamkorlikda o`qitish har bir o`quvchini kundalik qizg in
’
aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o`rgatish, shaxs sifatida ongli
mustaqillikni tarbiyalash, har bir o`quvchida shaxsiy qadr-qimmat tuyg usini
’
vujudga keltirish, o`z kuchi va qobiliyatiga bo`lgan ishonchni mustahkamlash,
tahsil olishda ma`suliyat hissini shakllantirishni ko`zda tutadi. Hamkorlikda
o`qitish texnologiyasi har bir o`quvchining tahsil olishdagi muvaffaqiyati guruh
muvaffaqiyatiga olib kelishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy
mehnat qilishga, o`quv topshiriqlarini sifatli bajarishga, o`quv materialini puxta
o`zlashtirishiga, o`rtoqlariga hamkor bo`lib, o`zaro yordam uyushtirilishiga zamin
tayyorlaydi. Geografiya o`qituvchisi dars jarayonida hamkorlikda o`qitish
metodlaridan foydalanish maqsadida: Qanday mavzularni hamkorlikda o`qitish
metodlaridan foydalanib, o`rganish mumkinligini aniqlashi va mazkur darslarni
taqvim-rejada belgilashi, tanlangan mavzu bo`yicha o`quvchilarga tavsiya
etiladigan o`quv topshiriqlari va ularni bajarish yuzasidan ko`rsatmalarni
tayyorlashi; hamkorlikda o`qitish metodlaridan foydalanib, o`tiladigan dars turi,
dars strukturasi va borishini loyihalashi; o`tgan va yangi mavzular yuzasidan
o`quvchilar bilimini nazorat qilish uchun test topshiriqlarini tuzishi kerak.
Hamkorlikda o`qitish texnologiyasining bir nechta metodlari mavjud:
Komandada o`qitish metodi. Ushbu metodda o`quvchilar teng sonli ikkita
komandaga ajratiladi. Har ikkala komanda bir xil topshiriqni bajaradi. Komanda
a`zolari o`quv topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o`quvchi mavzudan
ko`zda tutilgan bilim, ko`nikma va malakalarni o`zlashtirishiga e`tiborni qaratadi.](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_39.png?v=1)
![Zarafshon oltini, Olmaliq misi;
Uchquloch, Xondiza qo rg oshin, ruxi.‘ ‘
O lkamning bag rida boyliklar- bisyordir juda.
‘ ‘
Tillo tuproqlari qolmas behuda.
- Ha, haqiqatan ham O zbekiston o z mo jizakor Yer osti boyliklari bilan
‘ ‘ ‘
haqli suratda faxirlanadi. Uni qancha o`rgansak, shuncha ko`p Yer osti sirlari
borligining guvohi bo`lamiz. Qulay iqlim sharoiti, ulkan mineral xom ashyo
–
zaxiralari, strategik materiallar va qishloq xo jalik xom ashyosinig katta
‘
zaxiralari haqli suratda O zbekistonni dunyoning eng boy mamlakatlari qatoriga
‘
olib chiqadi [ 13 ] . Masalan: oltin zaxiralari bo yicha dunyoda 4-o rinda, uni
‘ ‘
qazib olish bo yicha 7- o rinda, MDH davlatlari ichida esa ikkinchi o rinda,
‘ ‘ ‘
mis zahiralari bo yicha 11-o‘rinda turadi
‘ ю Hozirga qadar respublikamizda 3
minga yaqin turli foydali qazilma konlari va ma’dan namoyon bo‘lgan istiqbolli
joylar aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral – xom ashyo turlarini o‘z ichiga
oladi. Sundan 60 dan ortig‘i ishlab chiqarishga jalb etilgan. 900 dan ortiq kon
qidirib topilgan bo lib, ularning zaxiralari 970 milliard AQSH dollarini tashkil
‘
etadi.
O zbekiston rangli metallardan-mis, qo rg oshin, rux, bolfram va shu guruhga
‘ ‘ ‘
kiruvchi boshqa metallarning aniqlangan zahiralariga ega [ 14 ] .
Rangli metallar rudalarining zahiralari asosan Olmaliq ruda maydonida
joylashgan. Qalmoqqir koni noyob konlardan bo lib, mis-molibden rudalarini
‘
qazib chiqarish bo yicha chet eldagilardan ustun turadi. Bu konning rudasini
‘
Olmaliq kon-metallurgiya kombinati qayta ishlaydi. Kombinat O zbekistondagi
‘
eng yirik korxonalardan biridir. Qo rg shin rux asosan Jizzax viloyatining
‘ ‘ –
Uchquloch va Surxondaryo viloyatining Xondiza konlarida to plangan.
‘
Rangli metallar xususiyatlariga ko ra quyidagi guruhlarga bo linadi.
‘ ‘
1. Yengil metallar ( aluminiy, magniy, titan)
2. Ogi r metallar ( mis, qo rg oshin, nikel, rux )
‘ ‘ ‘
3. Qimmat baho metallar ( oltin, kumush, platina )
4. Qiyin eruvchi metallar ( volfram, molibden)
5. Nodir metallar (uran, germaniy)](https://docx.uz/documents/3cab0287-1d66-4340-bb1a-46b8a9964a28/page_52.png?v=1)
-
O'xshash dokumentlar
- Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
- O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari
- Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi
- Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari
- Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari