George Noel Gordon Bayron asarlarida badiiylik - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	87.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

George Noel Gordon Bayron asarlarida badiiylik

Купить

Jumanazarova Sarvinozning “5111400 xorijiy til va adabiyot(ingliz tili)” ta`lim yo`nalishi bo`yicha bakalavr darajasini olish uchun “George Noel Gordon Bayron asarlarida badiiylik” mavzusida yozgan Qarshi - 201 8 1

MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB XIX asr adabiyotida romantizm va J.G.Bayron ijodi …………….…6 1.1 XIX asr adabiyotida romantizm……………………………………………….7 1.2 J.G. Bayron hayoti va ijodi…………………………………………………..17 1.3 Bayron ijodi adabiyotshunos tarjimonlar nigohida…………………………..23 II BOB. Bayron asarlarida badiiylik…………………………………………...28 2.1 “Kain” dramasida badiiylik tavsifi……………….…………………………...35 2.2 “Manfred”dostonida badiiylik……..……………..….......................................38 2.3 ” Gyaur ” va “Parizina” poemalarida badiiylik……........................................43 2..5 Bayron she’rlarida badiiylik………………………………………...……….47 Xulosa…………………………………………………….………………………53 Adabiyotlar…………………………………………………………………..…..57 2

K I R I S H M avzuning dolzarbligi. Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimovning 2012-yil 10-dekabrdagi 18 75-son qaroriga muvofiq chet tillarni o‘qitishning kompleks tizimi, ya’ni uyg‘un kamol topgan, o‘qimishli, zamonaviy fikrlovchi yosh avlodni shakllantirishga, respublikaning jahon hamjamiyatiga yanada integratsiyalashuviga yo‘naltirilgan tizim yaratildi. “Hozirgi davrda chet tilini o‘rganish va o‘qitish katta e’tibor kasb etmoqda. Bu albatta bejiz emas. Bugungi kunda jahon hamjamiyatida munosib o’rin egallashga intilayotgan davlatimiz uchun chet tillarni mukammal bilishning naqadar muhimligi mubolag‘a emas, zero xalqimiz o‘zining buyuk kelajagi chet ellik sheriklar bilan o‘zaro bog‘liq ekanini juda yaxshi biladi…. 1 Har bir inson, har bir xalq o’z ma’naviy ehtiyojlarini, kechinmalarini, g

Ommaviy madaniyat kuchaygan, globallashuv jarayonini tobora jadallashgan XXI asrda turli ko’rinishdagi mafkuraviy g’oyalar har qanday strategik kuchlar muvozanatini o’zgartirish qudratiga ega bo’lgan tengsiz va mintaqa bilmas siyosiy ta’sir vositasiga aylandi. O’z o’rnida jahon adabiyotidan to’la yuz burish, butkul uzilib, uni inkor qilish, unga biryoqlama munosabatda bo’lish ham yaramaydi. Negaki, adabiy taraqqiyot adabiy aloqalar almashinuvi negizida kechadi. Mana shu jihatdan qaralsa, adabiy aloqani qanday amalga oshirish ya’ni jahon adabiyoti an’analarini qanday o’zlashtirish tom ma’noda millatimiz ma’naviy qiyofasini shakllantirishda muhim rol o’ynaydi. Bayron ijodi XIX asr Angliya adabiyotida muhim o’rin tutadi. Bayron ijodini o’rganish, uni ingliz tilidan o’zbek tiliga o’girish hozi

Bitiruv malakaviy ishining ilmiyligi va amaliy ahamiyati: XIX asr jahon adabiyotini, shu jumladan romantizm adabiyotini o’rganish Bayron ning poema va she’plarini ularning ozbek tiliga talqinlari haqida fikr yuritishdir. Mazkur tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, unda foydalanilgan nazariy xulosalardan XIX asr Angliya adabiyoti, “Chet el adabiyoti”, adabiyotshunoslik kabi fanlarning amaliy mashg’ulotlari uchun ilmiy qiymatga ega bo’lib, ulardan Bayron ijodi bo’yisha ilmiy maqolalar yozishda,shuningdek ulardan yuqorida aytib o’tilgan fanlarning amaliy mashg’ulotlarida foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi: Mazkur bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Bitiruv malakab ishning kirish qismida ishning maqsadi va vaz

ishsizlikdan xonavayron bo‘lgan ishchilar harakatidir. Angliya parlamenti ludditlarga qarshi adolatsiz qonun qabul qilgan. Parlament qonuniga qarshi Bayron ludditlarni himoya qilib nutq so‘zlagan edi. Mana shunday sharoitda shakllangan ingliz romantizmi uch xil oqimga bo‘lingan. Birinchi oqim «Ko‘l maktabi» yoki «Leykistlar» deb nom oladi. Bu oqim vakillari Vordsvort, Sauti hamda Kolrij edilar. Ikkinchisi taraqqiyparvar inqilobiy romantizm vakillari Bayron va Shelli edilar. Uchinchi oqim vakillari London romantiklari deb nom oladilarki, bunga Kits, Lem, Xezlitt kabi yozuvchilar birlashgan edilar. Angliya romantiklarini keskin ravishda, mutlaqo reaksion yoki revolyusion degan tamg‘a ostiga olib bo‘lmaydi. Masalan, «Ko‘l maktabi» vakillari bo‘lgan, «Leykistlar» deb nom olgan Vordsvort, Kolri

Yevropada romantizm adabiyoti XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida shakllandi. XIX asrning tanqidiy realist yozuvchilari voqeylikni kengroq, chuqurroq aks ettirishda romantiklar tо‘plagan ijodiy tajribaga suyanadilar. Romantizm adabiyotining barkamol xarakterlar yaratish hayot ziddiyatlarini yirik kantrast obrazlar tuknashuvida kо‘rsatib berish kabi xususiyatlar yirik yozuvchilar realizmning shakllanishiga о‘z hissasini qо‘shdi. Nemis adabiyotida romantizm davrida ertak janri nihoyatda rivojlanadi. Xalq og‘zaki ijodining boy xazinalaridan tо‘plagan aka-uka Grimmlar hamda Gofmanning ertaklari alohida о‘rinni egallaydi. Gofman ijodi uchun xarakterli narsa san’at va san’atkor mavzui bо‘ldi. Yozuvchining Kresler tarixiga oid ocherklari uning nomini adabiyot olamiga tanitdi. Ingliz ada

Mana shunday sharoitda shakllangan ingliz romantizmi uch xil oqimga bo‘lingan. Birinchi oqim «Ko‘l maktabi» yoki «Leykistlar» deb nom oladi. Bu oqim vakillari Vordsvort, Sauti hamda Kolrij edilar. Ikkinchisi taraqqiyparvar inqilobiy romantizm vakillari Bayron va Shelli edilar. Uchinchi oqim vakillari London romantiklari deb nom oladilarki, bunga Kits, Lem, Xezlitt kabi yozuvchilar birlashgan edilar. Angliya romantiklarini keskin ravishda, mutlaqo reaksion yoki revolyusion degan tamg‘a ostiga olib bo‘lmaydi. Masalan, «Ko‘l maktabi» vakillari bo‘lgan, «Leykistlar» deb nom olgan Vordsvort, Kolrij va Sauti kabi yozuvchilarni butunlay reaksion romantiklar deyish ham to‘gri emas. Shuningdek Angliya romantiklari ham birmuncha tarqqiyparvarlik mavqeyida turib ijod qilganlar. Shu tariqa ingliz roma

to‘rtinchi qismi shoirning Italiya, uning o‘tmishi va buyukligi hakidagi adabiy mushohadalar bilan boshlanadi. Shoir dengiz to‘lqinlarini kuzatar ekan, gazabkor va o‘z ozodligi uchun kurashayotgan xalq harakatini ana shu dahshatli dengiz to‘lqinlariga qiyos qiladi. «Korsar»dostonining qahramoni Konrad dengiz qaroqchilarining boshlig‘i. Konrad jamiyatdan bezib, dengizdagi orollardan birida yashaydi. Uning maqsadi madaniy jamiyatdan o‘ch olish, unga qarshi kurashishdir. Bayron qahramonlari ehtirosli. Isyonkor shaxslardir. Ammo ular yolg‘iz kurashchilar. Bayron bir qancha lirik sherlar silsilasini yaratdi. «Yaxudiy melodiyalari» deb nomlangan to‘plamda ham shoirning sharq dostonlarida bo‘lganidek tushkunlik, hayotdan nolish kayfiyatlari aks etadi. Bayron 1816 yil Jineva vatanparvari Bonivar j

shoirning romantik qahramonlaridan farq qiladi. Don Juan mutlaqo real voqealar, real odamlar bilan to‘qnashadi. Uning hayoti ham, tarjimai holi ham, oddiy odamlarnikidek. Shu sababdan Don Juan obrazi realizmga yaqin turadi. A sar qahramoni muallifning o‘zi safar qilgan mamlakatlar: Portugaliya, Ispaniya, Albaniya va Gretsiyada bo‘ladi. Hamma yerda erksizlik, zulm hukm surmokda. Albaniyada uning diqqatini oddiy kishilar tortadi. Go‘zal tabiat manzaralari qo‘ynida xalqning kashshok yashashi uni qayguga soladi. Dostonda Ispan vatanparvarlarining Napolion boskinchilariga qarshi olib borilayotgan qahramonona kurashlar hikoya qilinadi. Ikkinchi qismida bir zamonlar buyuk bo‘lgan Gretsiya endilikda Turkiya bosqinchilarining zulmi ostida ezilayotganligi haqidadir. Uchinchi va to‘rtinchi qismlari 1

Bayron bir qancha lirik she’rlar silsilasini yaratdi. «Yahudiy melodiyalari» deb nomlangan to‘plamda ham shoirning sharq dostonlarida bo‘lganidek tushkunlik, hayotdan nolish kayfiyatlari aks etadi. Bayron 1816 yil Jineva vatanparvari Bonivar jasoratini tarannum qilgan «Shilyon tutquni» asarini yozadi. 1817-1821 yillar orasida shoir yangi adabiy romantik dramalar turkumini yaratdi. Bunga «Manfred», «Osmon va Yer», «Kain» nomli ajoyib falsafiy mulohazalarga boy dramatik asarlarini yaratdi. Bayronning «Don Juan» romani 1824 yilda yoziladi. Shoir bu asarining voqealarini XVIII asrga ko‘chiradi. Bunda Bayron o‘zi yashab turgan davrning eng dolzarb voqealarini yoritib beradi. Roman qahramoni Don Juan Ispaniyalik dvoryan. U ayollarga nisbatan suyuqoyoq, yengiltak zodagon yigit sifatida tasvirlana

zarurligi» degan broshyura yozadi. Bu asari uchun Shelli va Xogg universitetdan zaydaladi. 1818 yili Shelli o‘z vatanidan haydaladi. 1822 yili shoir dengizga cho‘kib o‘ladi. Shellining muhim asarlari «Qirolicha Mab» (1813Y.), «Islom qo‘zg‘oloni» (1818y.), «Ozod qilingan Prometey» (1820) poemalari, «Chenchi» (1819) fojiasi va bir qancha siyosiy, hajviy, ishqiy mavzudagi lirik she’rlaridir. «Qirolicha Mab» didaktik dostonida zamonasidagi ijtimoiy tuzumga, burjua axloqiga, kishilarni qullikka chaqiruvchi diniy safsatalarga qarshi kurash ochadi. Avtorning maqsadi mehnat ahli hisobiga yashayotgan zolimlar, tekinxo‘rlarni ayovsiz fosh qilishdan iborat. Garchi dostonning syujeti voqealari fantastik sayyoralar olamida, koinot bo‘shliqlarida bo‘lib o‘tsa-da, lekin Shelli yer yuzi, butun insoniyat h

rivojlanishini sinchkovlik bilan kuzatdi. Xalq ommasi xarakatining tarixda o‘ynagan obektiv rolini odilona aks ettirdi. Ana shular yozuvchi yaratgan tarixiy romanlarning haqqoniyligini ta’minlagan omillar edi. Yozuvchi 1771 yilda Shotlandiyada dvoryan oilasida tug‘iladi. Valter Skotg ijodini xarakteriga qarab, uch davrga ajratish mumkin. Birinchi davr: 1796-1813 yillar dastlabki poemalar yaratilgan davr. Ikkinchi davr: 1814-1818 yillar bo‘lib, bu yillarda Skott Shotlandiya tarixidan olib yozgan ajoyib romanlarini «Ueverli», «Gay Mannering», «Antikvariy», «Puritanlar», «Rob Roy», «Edinburg zindoni» yaratadi. Uchinchi davr: 1819-1832 yillarni qamraydi. Bu davrda yozuvchi Angliya, Fransiya hamda Shotlandiya tarixiga, boshqa davlatlarning uzoq o‘tmishiga murojaat qilib, «Ayvengo», «Kenilvord»,

doirasidan chiqib, tanqidiy realizmga yo‘l ochib berdi. Uning bu xususiyatini Onore de Balzak, Prosper Merime, A.S.Pushkin, Viktor Gyugo singari san’atkorlar o‘z vaqtida payqadilar. V.G.Belinskiy Valter Skottni «san’at dargohidagi Kolumb» deb atadi. Valter Skottning tarixiy romanlari Yevropa va Amerika adabiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Uning ayrim hikoyalari o‘zbek tiliga tarjima qilingan. Fransiyada romantizmning qaror topishiga asosiy sabab XVIII asr oxirida sodir bo‘lgan birinchi fransuz burjua revolyusiyasidir. Bu revolyusiya Yevropaning bir qancha mamlakatlarida juda murakkab g‘oyaviy kurashni yuzaga keltirdi. Viktor Gyugo Fransiyaning zo‘r iste’dodli shoiri, dramaturgi, romannavisi.U ijodining takomili davomida fransuz taraqqiyparvar romantizmining yuksak cho‘qqisiga ko‘tarilgan y

V.Gyugoning fikricha, inson o‘z hayoti davomida o‘sha uch xil ananke, uch xil dogma, uch xil yovuzlik bilan kurash olib boradi. Yozuvchi insonning dinga qarshi olib borgan kurashini tasvirlash uchun «Parij Bibi Maryam ibodatxonasi» romanini, shaxsning jamiyatning adolatsiz qonunlariga qarshi kurashini tasvirlash uchun «Xo‘rlanganlar» romanini, nihoyat, insonning tabiat ofatlariga qarshi kurashini ko‘rsatish uchun «Dengiz zahmatkashlari» nomli romanini yozadi. Yevropa romantizmi adabiyoti, shu jumladan, Angliya romantizmi davri adabiyoti XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida shakllandi. O’sha davr Angliya adabiyoti o’zining erishgan eng yuqori yutuqlari bilan alohida ajralib turadi. Adabiyotda eng yirik adabiy jarayon, bu o’sha paytda romantizmning shakllanishi edi. Romantizm oqimi

mavzusini, qahramonini, tilini demokratlashtirdilar. XVIII asrdagi falsafiy qissalar, romanlar o’rniga qaynoq ehtiros bilan yozilgan she’rlar, romantic poemalar, hamda yirik doston egalladi. Taraqqiyparvar romantic kuchli, ehtirosli qahramon yaratdi, mazkur tuzumga nisbatan murosasizlikka, unga qarshi isyonga, norozilikka chaqirdilar. Obrazlarning boyligi va rang-barangligi chuqur lirizm, hayotiy voqealar tugunidan murakkabliklar va qarama-qarshiliklarni ko’ra bilishlari bilan taraqqiyparvar romantiklar jahon adabiyotida yangi bosqich o’rnatdilar. XIX asrning tanqidiy realist yozuvchilari voqelikni kengroq, chuqurroq aks ettirishda romantiklar to’plagan ijodiy tajribaga suyandilar. Romantizm adabiyotining barkamol xarakterlar yaratish, uning hayotiy ziddiyatlarini yirik kontrast obraz to’q

nom olgan Vordsvor, Koldrij va Sauti kabi yozuvchilar butunlay reaksion romantiklar deyishi ham to’g’ri emas.Shuningdek, Angliya romantiklari ham taraqqiyotparvarlik mavzusida turib ijod qilganlar. Shu tariqa ingliz romantizmi o’ziga xos milliy xususiyatlari bilan ajralib turadi. Angliyaromantiklari mavzuni qaysi davrdan olishidan qat’iy nazar, o’z zamonasiga ishora qiladilar. Masalan, Bayronnning “Kain” dramasi, Shellining ozod qilingan Prometey” , “Islom qo’zg’oloni” dramalari XIX asr boshlaridagi ingliz hayotiga aloqador edi. 1.2 George Gordon Bayron hayoti va ijodi George Gordon Noel Bayron ingliz romantizmi adabiyotining zabardast vakillaridan biridir. XVIII asr nemis ma’rifatchilik adabiyotining buyuk namoyondasi I.V.Gyote ingliz shoiri Bayrondan 39 yosh katta. Genrix Geyne esa undan

Bayron boshlang’ich maktabda qiyinchilik bilan o’qirdi. Lekin keyinchalik hammasi o’zgardi, atigi bir yozning o’zida u hammasini o’zlashtirib oladi. 1802 yil Bayron Xarrouddagi yopiq turdagi maktabga qabul qilinadi, bu yerda atoqli va boy oilalarning farzandlari tahsil olishardi.Ularni siyosatchi va diplomat, hamda davlat arbobi qilib tayyorlashar edi. Bayron fransuz va italyantillarini mukammal darajada bilardi.Grek tilida ravon gaplashardi.Arman tilini o’rganish bilan shug’ullanardi. Xarrou va Kembri universitetida o’qiyotgan paytida Bayron insonlarda hamma narsani biladigandek ta’surot qoldiradi. Uning bilim darajasi shu qadar keng ediki, har bir kishi bundan hayratlanardi. U Shekspir va Jonn Miltonni chuqur bilardi.XVIII asrning eng yaxshi shoirlaridan bo’lgan Aleksandr Pop ijodidan za

in the gloom of the side aisle … Manfred Wandering among among the precipices of Berne, … Cain presenting his unacceptable offering are essentially the same” (T.B.Macauley From “Moore’s life of Lord Byron” – from the book “The Idea of Moscow. 1979.p.85) Bayron ijodining boshlanishi Fransuz revolyutsiyasi (1789-1793)davriga to’g’ri keldiki, bu davr o’zining shiddatliligi va keskinligi bilan ajralib turardi. Yosh Bayron tezda buni tushunib yetmadi. 1809 yilning iyun oyining oxirida Bayron Universitetdagi o’qishini tugatib, uning poetic qobiliyatining o’sishi uchun katta ahamiyat kasb etgan ikki yillik sayohatga chiqdi. U portugaliya, Ispaniya, Albaniya, Turkiya va Gretsiya kabi katta shaharlarda bo’ldi. Shoirning e’tiborini mana shu mamlakatlarning fusunkor tabiat manzaralari va qadim boy ad

Bayronning parlamentdagi faoliyati qisqa davrni tashkil etadi. Parlamantda u o’zining yakkalanib qolganini anglab etadi. Uning minbardan turib so’zlagan nutqi na mudditlar ahvolini, na irland xalqining ahvolini yaxshilaydi. Bayronning nutqlari yuqori martabali kishilar tomonidan iliq kutib olinmagan va biron bir natijaga olib kelgan bo’lmasada, uning satirik she’rlari keng omma tomonidan qizg’in qarshi olindi va qo’llab quvvatlandi. 1813 yilda she’rning “Vals” nomli she’ri nashrdan chiqadi, unda Bayron yuqori tabaqa kishilarining munofiqligini va hukumatni xalqqa qatshi siyosatini tahlil qiladi. Bayronning siyosiy she’rlari orasida uning Napeolon haqidagi she’rlari muhim o’rin tutadi.. Bayronning satirik va siyosiy she’rlarida uni o’z xalqi va uning kelajagi tashvishga soladi. Bayron satir

Bayron Shetsariyada uncha ko’p yashamaydi. 1816 yilning oktabrida u Italiyaga ketadi. U Shvetsariyada bo’lgan paytida bir qancha ahamiyatli asarlarini yozadi. “Manfred” asari shular jumlasidandir. Shoirning Italiyadagi hayoti va ijodi sermahsul bo’lib, qattiq mehnat va kurashlarga boy bo’ladi. Italiyada Bayron Karbonadlar bilan bir safda kurashadi. Italyan xalqining kurashi Bayronni Italiya tarixi haqidagi”Mareno Felero”, “Ikki Faskar” kabi tragediyalarini yaratishga turtki bo’ldi. Bundan tashqari u juda qisqa vaqt ichida “Sardanapal”, “Kain”, “Osmon va Yer” kabi dramatic asarlar, “Irland avatari”, “Bronza asri” kabi satiric asarlar yaratdi va “Don-Juan” asari ustida ishlashni davom ettirdi. Italiyada Bayron Tereza Gvichiolani uchratib, shaxsiy hayotida baxtga sazovor bo’ldi. 1823 yilda Ba

1809 yil mart oyida Bayronning “Ingliz bardlari va shotland nazoratchilari” satiric poemasi nashrdan chiqadi. Poema qisqa muddat ichida to’rt marta nashrdan chiqadi. Bayron ijodining ilk davri ma’rifatchilik adabiyoti bo’lgan XVIII asr adabiyoti bilan chambarchas bog’liq. Bayron ijodining ikkinchi davri uning O’rtayer boylab sayohatga chiqqan davridan boshlanadi va 1816 y 25 aprelgacha ya’ni, Angliyani tark etishigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davrda u “Chayl Garoldning ziyorati” nomli lirik-epik doston yaratadi. Asarning birinchi va ikkinchi qismi 1812 yilda bosilib chiqadi. Asarning birinchi va ikkinchi qismi 1812 yilda bosilib chiqadi va shoirga misli ko’rilmagan shuhrat keltiradi. Chuqur lirizm bilan sug’orilgan, siyosiy mavzuda yozilgan bu asar Bayron ijodida alohida o’rin

“Karsar” va “Sara” dostonlari oddiygina “povest” (“a tale”) sarlavhalari bilan, “Manfred” dramatic povest (“A dramatic Poem”,1817) sarlavhasi bilan beriladi. Bayronning “Sharq poemalari” dostonlarida asosan bir xil syujet sxemasi beriladi. Poemalarning deyarli ko’pchiligida uchta shaxs 1) asar qahqahramoni (quvilgan kishi yoki jinoyat qilgan kishi) 2) uning sevgilisi(‘sharq go’zali” yoki go’zal xristian qizi) 3) appogonist. Asar markazida qahramon turadi va barcha voqea hodiisalar uning iztiroblari yoki hatti harakatlari va xarakterlanadi. Asarqahramoni sevgilisini sevadi va ular asardagi uchinchi shaxs (qizning otasi yoki uning eri) tomonidan qarshilikka uchraydilar. Bu qarama-qarshilik va ziddiyatlarga qaramasdan asar qahramoni o’z orzusini royobga chiqarishga intiladi. Bu esa asar mazmu

Bayron ijodi boshdan-oxir isyon ruhi bilan sug‘orilgan. Uning isyonkor, mohiyat-e’tibori bilan ijtimoiy-siyosiy guhsagi she’riyati, o‘sha davr ingliz jamiyatining reaksion aoiralariga qarshi qaratilgan edi. Shuning uchun ham butun matbuot unga qarshi qo‘zg‘alib, tanqidu tuhmat yomg‘irini yeg‘dirgach, shoir Vatanini tark etishga majbur bo‘ladi. 1816 nili Shvetsariyaga kelib, xalq qahramoni Bonivar jasoratiga bag‘ishlangan «Shilyon tutquni» dostonini yozadi. 1817—1823 yillarda Italiyada yashaydi. Bu davrda yaratilgan «Tasso shikoyati» ( 1 8 1 7 ) , «Mazepa» (1818) dostonlari , «Manfred» ( 1 8 1 7 ) , «Kain» ( 1 8 2 1 ) dramalarida kishilarni adolatszlikka qarshi kurashga chaqiradi. Bu a s a r l a r d a Olam va Odam muammosi markaziy masala sifatid a qo‘yilgan va yuksak badiiyat bilan hal qil

qatnashish uchun vataniga qaytish orzusi bilan yashada Gretsiyaning qamaldagi Missolungi shahrida kurash maydonida halok bo‘ladi. Angliyada mashhur shoirlarni «Shoirlar oromgohi»da dafn etish an’ana edi. Lekin davlat ma’murlari uni bu yerga ko‘mishga qo‘ymaydilar. U o‘z avlodlari xilxonasi Nyustedda dafn etiladi. Bayron Sharq adabiyotining chinakam muxlisi bo‘lib, hali yoshligidayoq Abulqosim Firdavsiy, Shayx Sa’diy, Xo‘ja Hofiz kabi zabardast fors-tojik so‘z san’atkorlarining jodini mutolaa qilgan. «Chayld Garold ziyorati» dos t onining ikkinchi ko‘shig‘ida Hofizni tilga olishi bejiz e mas. Ba’zi dostonlarida «Shohnoma»dagi joy nomlari va “ Guliston ” dagi obrazlarni uchratamiz 7 . Sharq dostonlari turkumidagi «Kofir», «Abidoslik kelin» (1813), «Qaroqchi», «Lara» (1814), «Korinf qamali»,

Menga Pushkin bir jahonu Menga Bayron bir jahon, Lek Navoiydek bobom bor, Ko‘ksim osmon, o‘zbegim 1 . Abdulla Oripov esa shoirning «Albomga» she’ri ta’sirida shu nomda bir she’r yozib, «O‘z qalbini dafn etdi shunda» misrasini epigraf qilib oladi. Unda, jumladan shunday so‘zlarni o‘qiymiz: Yuzlab shoir yotgan qabriston aro Ko‘mmoqdaman men ham qalbimni... Mana, gulga cho‘mib yotibdi Bayron, Faxrlanib lordligi uchun 9 . Rauf Parfi esa, Gretsiyadagi milliy-ozodlik kurash- chilari safiga qo‘shilish uchun otlangani haqida «Bayronning so‘nggi safari» degan she’r yozgan. Unda, jumladan quyidagilarni o‘qiymiz: Qo ntalash ufqda intiqom porlar, Shoir — erk o‘g‘loni, nomus sarvari. Go‘yoki xo‘rlangan hamshirang chorlar, Yuzlanding qasos deb sen Yunon sari... Jang maydoni kerak jangchiga, axir, Qutlug

Bayron ijodiga bo‘lgan cheksiz muhabbat oxir-oqibat uning ingliz tilini o‘rganib, «Don Juan» she’riy romanini bevosita asliyatdan tarjima qilishiga olib keldi. O’z ijodiy tajribasidan kelib chiqib, u vositachi tildan mrjima qilishni «ma’lum ma’noda birovning mehnatidan foydalanish, o‘zgalar ochib bergan osongina yo‘ldan borish» deb ataydi 12 . Bu gapda jon bor. Asar qaysi tilga tarjima qilinmasin, ma’lum darajada o‘sha tilga moslashadi, o‘sha tilning xususiyatlarini o‘ziga singdiradi. Binobarin, rus shshdan qilingan tarjimada rus tili va adabiyotining ruhi sezilib turadi. Buning ustiga, rus tarjimoni sodir etgan xatolar o‘zbekchaga ham aynan o‘tadi. Tarjima esa muiyyan xato-kamchiliklardan xoli bo‘lmaydi. Shuning uchun asliyatdan tarjima qilganga nima yetsin! Jahon adabiyotida u yoki bu ad

belgisi, o`xshash qilib qayta yaratilgan olamning tirikligini, mo`jizakorligini, ta`sirchanligini ta`minlovchi hodisadir. Ya`ni badiiylik-badiiy ijodning hamma unsurlari (obraz, xarakter, tip, syujet, detal, kompozisiya, badiiy til, ifoda tasvir vositalari, poetik sintaksis, janrlar, uslub...)ni o`z ichiga qamrab oladi, ularning har biriga va ayni paytda, turli-tuman tarzda birlashib, yaxlitlashganlarida jon ato etadi. Demak, badiiylik deganda hayotni jonli va ta`sirli qilib qaytadan yaratish san`ati, hayot hodisalari ustidan chiqargan “hukmi”, shu “hukm” ruhida tarbiyalash tushuniladi. Adabiyot badiiylik tushunchasi haqida fikr yuritar ekanmiz, badiiylik iborasi go`zallik, nafislik kabi ma`nolarni anglatadi.IX asrda yashagan arab filologi Ibn al-Mutazz suyangan fikrga qaraganda,arabcha ba

adabiyotning muhim va asosiy xususiyatlaridan biri sifatida talqin qilgani bejiz emas). Shu mulohazaga suyansak, badiiylikning o`zagi-obrazlilik ekani aniqlashadi u san`atning “tili”-dir. San`atning san`at bo`lishini ta`minlovchi ruh (jon)dir. Obrazlilik badiiylik ichida yashaganidek, obraz obrazlilikning mohiyatini o`zida tashiydi. Shu sabab obraz tushunchasi (demakki, keng ma`noda badiiylik) adabiyot ilmining bosh masalalaridan sanaladi, chunki unda obrazlilikning mohiyati borlig`icha namoyon bo`ladi. Demak, yozuvchi-san`atkorning butun salohiyati (mahorati, ruhshunosligi, kashfiyoti, donishmadligi...) u yaratgan obrazlarda muhrlanadi. “Obraz” atamasi “raz” (“chiziq”) so`zidan olingan bo`lib, “raz” so`zidan “razit” (“chizmoq”, yo`nmoq, o`ymoq) va undan “obrazit” (“chizib, yo`nib, o`yib s

Yozuvchi Oskar Uayld fikricha, munaqqid – go`zallikdan (badiiy asardan) olgan taassurotini yangi shaklga yoki yangi vositalar bilan ifodalab berishga qodir odamdir. To`g`ri, tanqidchi ham badiiy vositalarsiz, his-hayajon va “dard”siz ish ko`rmasligi kerak. Chunki falsafada isbotlanganidek, “kishi emosiyasisiz insonning haqiqatni qidirishi bo`lmagan, bo`lgan emas va bo`lishi ham mumkin emas!” Demak, tanqidchi badiiy asarni baholash jarayonida shu asar tufayli qalbida tug`ilgan hislarni, hayajonni ifodalashi lozim, ya`ni tanqidchi o`z ilmiy tafakkuriga, uning mantiqiga o`z badiiy tafakkurini bo`ysundirgandagina, shu yo`l bilan ularning o`zaro dialektik birligini ta`minlagandagina o`z vazifasini bajarishga qodir bo`ladi. Chunki, his-hayajon va obrazlilik bilan charxlangan fikr sovuqqon, hissi

ifoda vositalari kabi) unsurlari kirar ekan, kirganda ham san`atkor ongi va qalbida jilolanib, boyib, kattalashib, eng muhimi insonlashib muhrlanarkan – ularning barchasini obraz deb yuritish qonuniyatdir. Biroq, V.Belinskiy ta`kid etganidek, san`atdagi eng oliy predmet-inson hisoblanarkan, demak, “obraz” atamasi-insonga (badiiy asardagi insonga) nisbatan qo`llanishi ma`quldir. Obraz “badiiy to`qima yordamida yaratilgan, estetik qiymat kasb etgan inson hayotining umumlashma va ayni chog`da, aniq manzarasidir” 2 degan asosli ta`rifga suyansak, uning to`rtta asosiy, har birini alohida tahlil qilish lozim bo`lgan xususiyati borligi va ayni paytda, “obraz fikrni umumlashtirishning tejamli” (M.Gorkiy), qabariqli, mubolag`ali usuli ekanligi ayon bo`ladi. 1. Badiiy obrazning umumlashmaligi. Asala

tili, muhokamasi, mushohadasi, ma`naviyati, madaniyati... salohiyati bo`lishligini taqozo qiladi; individualashtirish qonuniyatini ishga tushiradi: o`ziga xoslik kashf etiladi, ta`kidlab ko`rsatiladi, esda qoladigan qilib tasvirlanadi. 3. Obraz yaratishda badiiy to`qima. Obraz umumlashmalik va individuallik qonuniyatlarining birlashuvidan yuzaga kelar ekan, ularni san`atkor dilidan o`tkazib, o`zligini qo`shib tasvirlarkan, albatta, unda badiiy to`qimaning, fantaziyaning qay darajadadir qudrati qo`shilgan bo`ladi. Badiiy to`qima Uellek (AQSh) tushunchasida- “Badiiylikning asosiy determinanti 17 [1] , F.N Golyanskiy (Polsha) tasdig`icha- poeziyaning qalbidir 18 [2] ”“Zotan, butun adabiyot badiiy to`qimalardan iborat, chunki turmush hodisalari zamon va makon ichida sochilib yotadi. Masalan, b

hodisa (yovuzlik va ezgulik)ning bir makonda, zamonda, hattoki bir urug`da yashashi mumkinligini-hayotiyligini isbotlaydi. Uchinchidan, badiiy to`qima o`ylab chiqarilishidan qat`iy nazar, uning asosi hayotiylikdan mahrum bo`lmasligi lozim. U o`quvchini ishontirishi shart. Shuning uchun ham yozuvchi A.Qodiriy iqror bo`ladi: “Men turmushda ko`rmagan, bilmagan narsam haqida hyech narsa yozmayman, har bir asarimning yozilishiga turmushda uchragan biror hodisa sababchi bo`ladi. Masalan, men kolxozlarda yurganimda, haqiqatdan ham Obid ketmonchining ba`zi xususiyatlariga ega bo`lgan bir tipni ko`rdim”. Demoqchimizki, yozuvchi hayotni “qayta bichib tikkanida” (A.Qahhor) ham uning qa`rida yotgan haqiqatga bo`ysinishi, faqatgina shu haqiqatdan badiiy haqiqat yaratishi lozim bo`ladi. Xuddi A.Qahhorni

obraz mag`zi to`q, hayotiy, umriboqiy bo`lgandagina badiiy qimmatga ega bo`ladi; obraz yaratishga o`tadi: undan hayajonlanib o`rnak olamiz yoki nafratlanamiz, his tuyg`ularimizning yaxshilari (ijobiylari)ga “oziq” beramiz, yomonlarini (salblari)ni yetti qavat chuqurga ko`mamiz. Chunonchi, Ippolit Ten (1828-1893)ning hikoya qilishicha, amerikalik oddiy soldat teatrga tushib “Otello” spektaklini tomosha qiladi. Sahnada Otello rashk o`tida yonib, sevikli xotini, pok Dezdemonani bo`g`ib o`ldirar ekan, soldat undan g`oyatda nafratlanib ketadi va Otello-aktyorni otib tashlaydi. Yoki Abdulla Qodiriy qahramoni Kumushning o`limi lavhasini tasvirlar ekan, yum-yum yig`laydi. Kumushning iztirobini, og`rig`ini, tuyg`ularini o`z boshidan kechirayotgan shaxs holiga tushadi... Bu misollar obrazning esteti

2.1“Kain” dramasida badiiylik tavsifi Bayron 1821 yilda yozgan “Kain dramasining syujetini diniy kitoblardan oladi.Asar qahramoni Kain har qanday zulmga qarshi isyon ko’targan kishi. Diniy afsonaga ko’ra, Kain dunyoda birinchi qotil --- odam o’ldirgan shaxs.Bayron talqinida u zulmga, xudoning osmoniy tartiblariga qarshi chiqqan erksevar kishi obrazi. Bayron ijodining gultojlaridan biri bo’lgan “Kain” dramasi yozilayotganida Yevropa qittasida reaksiya juda ham quturayotgan, reaksion “muqaddas ittifoq” ozodlik harakatining har qanday ko’rinishini shafqatsiz ravishda bostirayotgan edi. “Kain” dramasi buyuk isyonkor, erksevar shoirning ana shu qora guruhchi kuchlarga qarshi norozilik ovozining sadosi bo’lib jarangladi. Xudo tomonidan yaratilgan dastlabki bani insonlar Adam bilan Eva jannatda

Cain: All things , my father says, but I confess I see it not in their allotment here.Lucifer. And, therefore, thou canst not see if I loveor no –except some vast and general purpose, To which particular things pose must melt like snows. Cain: Snows? What are they? Lusifer: Be happier in not knowing. What thy remoter offspring must encounter, But bask beneath the clime which knows no winter. Cain: But dost thou not love something like thyself? Lucifer: And dost thou love theyself? Cain”Yes, but love more What makes my feelings more endurable, And is more that myself, because I love it. Lusifer: Thou lovest it, because tis beautiful, As loas the apple in my mother’s eye And when it ceases to be so thy love- Will cease, like any other apetite Cain: Cease to be beautiful, how can that be? Luc

kulfatlardan iborat ekanligini, shuning uchun farzandini bu dunyo tashvishlarini tatib ko’rishini aytganda Ada unga unday demaslikni, agar farzand tug’ilmasa onalar uchun quvonch, shodlik bo’lmasligini, onalar farzandiga boqqanida , parvarish qilganlarida ularning yuraklari zavq-shavqqa to’lishini aytadi: Kain: Twere better that he ceased to live, than give Life to so much of sorrow as he must Endure, and harder still, bequeath, but since That saying jars you, let us only say— Twere better that he never had been born. Adah: oh, do not say so. Where were then the joy, The mother’s joys og watching nourishing, And loving him? Soft he awakes. Sweet Enoch. (She goes to the child) Oh, Kain.Look on him; she how full of life Of strength, of bloom, of beauty, and of joy How like to me—how like to

The pleasures of a parent/ Bless him, Cain As yet he hath no words to thank thee, but His heart will, and thine won too. Cain. Bless thee, boy/ If that a mortal blessing may avail thee, to save thee from the Serpent’s curse/ Adah, It shall Surely a father’s blessing may avert A reptile’s subtlety Kain dramasida biz ayolning o’z yoriga sadoqati, onaning farzandiga muhabbatining yuksak darajada badiiy yoritilganining guvohi bo’ldik. Ingliz romantizm adabiyotining yirik adiblaridan Volter Skott “Kain” dramasini “eng buyuk” va “hayajonga soluvchi” asarlardan biri deb baho bergan edi. 2.2 “Manfred” dostonida badiiylik Bayronning “Manfred” dramasi 1817 yilda yozilgan bo’lib, bunda shoirning 1816-1817 yillardagi ya’ni, uning Angliyadan quvilishidan keyingi ruhiy kechinmalari aks etgan. Shoir “Man

foydalanmaydi.Asarning uchinchi pardasida xizmatkorlar qahramonning minorada (xuddi mana shu yerda ruhlarni chaqirishni o’rgangandi) o’lib yotganligini topishadi. Bayron bu dramani shunchalik murakkab tarzda yozadiki, dramani sahnalashtirish mushkul va bu haqda o’zi ham shunday deydi: “Bu dramani qo’limdan kelgancha sahlalashtirmasliklari uchun harakat qildim” 19 . Bundan tashqari asarda tabiatga bo’lgan muhabbat ham badiiy kuylangan. Bu misralarda quyidagicha o’z aksini topgan: The stars are forth, the moon above the tops Of the snow-skining mountains, ---Beautiful/ I linger yetwith nature, for the night Hath been to me a more familiar face Than that of man, and in her starry shade Of dim, and solitary loveness. Yuqorida keltirilgan misralarni shoir Rauf Parfi o’zbek tiliga quyidagicha ta

On Eigher’s pinnacle, so rested then, So likethat it might be the same, the wind Was faint and gusty, and the mountain snows Began to glitter with the climbingmonn. Count Manfred was, as now, within his tower, How occupied, we knew not, but with him. The whole companion of his wanderings And watchings – her, whom of all earthly things That lived, the only thing he seemed to love – As he indeed, by blood was bound to do, The lade Astarta, his -- … Bayron “Manfred dostonida tabiat go’zalligini, tabiatga bo’lgan muhabbatini insondan-da yuqori qoyib, uni go’zal so’zlar bilan badiiy tarannum etadi. Buni quyidagi misralar orqali ko’rishimiz mumkin. Bu misralar ham Pauf Parfi tarjimasiga mansub: Shunday kecha edi. Hamon yodimda G’ira-shira oqshom, hozirgi kabi Eyger cho’qqisida qotgan bulutlar Al

Manfred Astartani qattiq sevadi, lekin Astarta halok bo’ladi. Manfred o’zining xudbinligini yaxshi anglab yetadi, o’zining xudbinligi, yovvoyi tabiati insonlar jamiyatiga dahshatli kulfat keltirishidan azob chekadi. Shu bilan birga, Manfred sevimli kishi va o’z xalqi uchun o’zining shaxsiy qiziqishlaridan voz kechib, o’zini fido qilolmaganligidan qattiq iztirob chekadi. Iztirob va g’amlardan qiynalgan Manfred ruhlardan, ya’ni Arumandan seviimli Astartasining ruhini chaqirishini iltimos qiladi. U yana sevgilisi Astartaning ovozini eshitishni xohlaydi. Ruhlar Astartaning ruhini chaqirishadi va tez orada Manfredning ham halok bo’lishini aytishadi. Bayronning Manfred obrazi --- fojeaviy yolg’izlikdan azob chekuvchi obraz bo’lib, o’zining fojiaviy ahvolidan chiqib ketish yo’lini topa olmaydi. S

Tingla meni sevgilim. Gapir menga Shunchalar qiynaldim men, qiynalmoqdaman. Qara, sen qabrda o’zgaribsan oz, Mendan tirikroqsan, sevarding meni. Men sevgandim—behad. Tug’ilgan edik o’zaro azoblash uchunmas, garchand O’rtada bor edi mudhish gunohlar, Bizning muhabbatda … O. Gapir, gapir, Sendan jirkanmayman, qarg’amayman de. Men jazo topgayman ikkimiz uchun Sen xushbaxt erursan, men-da o’larmen. Bunda neki menga tuyular iflos Sirli rishta misol bog’lashi meni Hayot bilan yana vasvasa solar Mangulik qoshida fahshat – unda ham Yana shular, shular. Oromim uyqudir. Ne istayman, ne izlayman. bilmayman. Yakkadek sezaman seni, o’zimni Va o’lim oldidan tinglagim kelar Menga musiqaday bo’lgan sasingni. O, gapir. Men seni chorladim tunlar. Mudroq o’rmonlarda qushlar, yirtqichlar Tog’da uyg’ondilar. Q

Manfred bir umr Astartaning yodi bilan yashashi, so’ngi nafasigacha uni sevishi va sevgisiga sodiq qolishi asarda shoir tomonidan badiiy tasvirlanadi. 2.3 “Gyaur” va “Parizina ” poemalarida badiiylik ifodasi “Gyaur” dostoni sharq poemalari ichida eng dastlab yozilgan dostonlardan biri bo’lib, bu doston 1813 yilda yozilgan. Bu dostonning syujeti quyidagicha: Asar qahramoni Gyaur o’lim talvasasida ruhoniy oldida tavba-tazarru qiladi. Uning bir-biriga bog’lanmagan hikoyasi, bu uning o’lim oldidagi vijdon azobi edi. Uning fikrini katta qiyinchilik bilan tushunish mumkin edi.Gyaur Leylani jon-dilidan sevar edi.Leyla ham Gyaurni sevar edi. Lekin Leyla Hasanning yori edi. Rashkchi va makkor Hasan Leylani ta’qib qilardi va uni vahshiyona o’ldiradi. Buning uchun esa Gyaur Leylaning qotilidan o’ch o

This brow that then will burn no more; Or place them on my hopeless heart. But, shape or shade/ What’ve thou art, In mercy ne’er again depart. ………………………………. He passed --- nor his name and race Hath left a taken or trace, Save what the father must not say Who shrived him on his dying day. This brother tale was all we knew Of her he loved, or him he slew…. Biz “Gyaur” dostonidan keltirilgan misralarni o’zbek tiliga quyidagicha tarjima qildik: Ha, u hali ham shu yerda. Jim so’zsiz turibdi, Va qo’llarini silkitib yolvormoqda. Uning o’rim sochlari, chaqnoq qora ko’zlari, Yo’q. Men bilan, bu yolg’on/ u o’lmagan. Lekin uning qotili o’lgan do’zax ichra Men ko’rdim uning yiqilgan joyiga dafn etilganin… “Gyaur” dostonida asar qahramoni Gyaurning Leylani, garchi u o’zganing yori bo’lsada, uni butun v

Umidsiz qalbimda joy olsin Yolvoraman, ularni mendan ajratmang Uning siymosi va qalbim … Gyaur o’zining muhabbatini qalbida mangu asrashni, o’zining sevgilisi yodidan bir zum bo’lsin, xoli qolishni xohlamaydi. U ketti – na uning nomi, na qavmi Na uning belgisi, na izi qoldi, Bu fojiali qissa uning otashin sevgisi Va qilgan ishiga guvohdir … Bayron “Sharq dostonlari” majmuiga kiruvchi “Parizina” dostonini 1816 yilda yaratdi. Dostondagi voqea-hodisalar Italiyada sodir bo’ladi.Asarda shoir Azoning rafiqasi Parizinaning o’gay o’gli Ugo o’rtasidagi otashin muhabbatni qalamga oladi. Ugo Azoning nikohsiz o’g’li edi. “Parizina” dostonidagi voqea va hodisalar quyidagicha sodir bo’ladi. I. Azoning go’zal qiz Blankaga bo’lgan muhabbati va Ugoning tug’ilishi. II. Ugoning yoshligi, uning qahramonliklar

Tungi uchrashuv lahzasi: Bu shunday paytki, butalar aro Bulbullarning baland navolari eshitilmoqda. Bu shunday damki, sevgi qasamyodi ila Shivirlangan har so’z go’zaldir. Sarin shabbodalar ila, suvning oqimi Yoqimli kuy kabi quloqqa xush yoqmoqda Har bir gul butog’ida shudring tovlanmoqda Osmondan esa yulduzlar miltirab boqmoqda. “Parizna” dostonida keltirilgan qahramonning ichki kechinmalarini o’zbek tiliga quyidagicha tarjima qilaiz: Men o’limdan qo’rqmasman also, Sening yoningda, sevgimni tan olmoq uchun Onamning qilgan xatosin unutmasman, Uning lahzalik sevgisi tufayli , Toptalgan sha’ni, Uning avlodlariga meros nomi; Lekin u qabrdadir, men ham Tezda uning yonidan joy olurman. Qanchalik ishonuvchan va qanchalik Yoqimli edi yoshlik sevgisi… Yuqorida keltirilgan misralar Ugoning xayolida

Vaqtning o’tishi. Osmon va yer undagi mavjudotlar Barcha, barchasiga ular befarq edilar. Goyo butun olamda, ular tanho edilar. Asar oxirida sevgilisi o’limidan keyin Parizina qattiq larzaga keladi. Bu haqda yuqorida keltirilgan misralarni o’zbek tiliga biz quyidagicha o’girishimiz mumkin: Azoning qasri ichra, panjarali deraza ortidan Dahshatli qichqiriq borliq uzra yoyildi. Har bir nigoh qasrga qaratildi, Bu ayol kishining qichqirig’I bo’lib, U tezda so’ndi. Bayronning eng dilbar ajoyib asarlaridan biri bo’lgan “Parizina” dostoni ana shu tarzda o’z nihoyasiga yetdi. Parizina va Ugoning muhabbatlari o’zlari yashagan davrning hujmkorligi va ayanchliligi tufayli va shu bilan bir qatorda Ugoning otasining zulmi tufayli fojiali yakun topadi. 2.5 Bayron she’rlarida badiiylik 1815 yilda Bayron aj

One shade the more ‘one ray the less, Had half impaired the nameless grace Which waves in every raven trees, Or softly lightens o’er her face. Where thoughts serenely sweet express How pure how dear their dwelling place. And on what cheek, and o’er that brow, So soft, so calm, yet eloquent, The smiles that win, the tints that glow, But tell of days in goodness spent, A mind of peace with all below, A heart whose love is innocent. Bayron yuqorida keltirilgan she’rida qizni tabiatning go’zalliklariga qiyoslab, uning qalbidagi sevgini esa sof va beg’ubor tarzda tarannum etadi. Shoirning muhabbat mavzusida yozgan she’rlari qatoriga uning juda ko’plab boshqa she’rlarini ham kiritish mumkin. Shunday asarlari jumlasiga quyidagilar kiradi: “I watched Thee”, “To Thyrza”, “I watched Thee” she’ri int

My spirit turned. Ah/ oftener than it ought. Thus much and more, and yet thou lov’st me not, And never wilt, love dwells not in our will Nor can I blame thee, though it my lot To strongly, wrongly, vainly, lov thee still. 1803 yilda Bayron Mery Gavort ismli xonimni uchratadi. Bu vaqtda Bayron 15 yoshda edi, uning sevgisi esa javobsiz qoladi. Shoirning unga nisbatan muhabbati, shoirona tuyg’usi uning butun ijodiga ta’sir qiladi. Uning muhabbat mavzusida yaratilgan she’rlarida “Thyrza” ismi ko’p uchraydi. Bu haqda internet saytlarida shunday deb keltiriladi: “In his poems, he disguised the love by using fictitioud female names. Bayron was asked many times, who is Thyrza, but he would not reveal the person’s name.” To Thyrza October 11, 1811 Without a stone to mark the spot, And say, what Tru

Once long for him thou ne’re shall see Who held, and holds thee in his heart? Bayronning muhabbat lirikasi o’zining tuyg’ulari boyligi va rang-barangligi bilan ajralib turadi. Ularda biz olijanoblikni, nafislikni, chuqur insoniylikni ko’rishimiz mumkin. Beliniskiy so’zi bilan aytganda: … в lirik е Ба yron а е st n еб o, no im в s aда proni г nut а z е mlya”. 22 Shoir she’rlaridagi samimiylik tuyg’ularining sofligi, ozodlikka bo’lgan tashnaliklar, yuksak insoniy xislatlar xalqni manmanlikka, xudbinlikka qarshi da’vat etadi, ularni reaksion kuchlarga qarshi kurashga chorlaydi. Bayronning boshqa asarlari kabi, muhabbat mavzusida yozilgan go’zal she’rlari ham ko’plab shoirlar o’zbek tiliga tarjima qilingan. Uning quyidagi she’rlarini o’zbek tilida o’qishimiz mumkin: Jumaniyoz Jabborov tarjimas

“Yo’limizda yana duch kelajakmiz, oxiri.” Ammo aldoqchi tushlar zaharni pinhon tutat, Aytilganda sevgining so’ngi xayr-ma’ruzi. Qarang mana ikkovlon: bu beg’ubor muhabbat Bolalikdan gullashga loyiq edi, arzirdi. Endigina ochilgach, sovuq urdi beshafqat, Aytilganda sevgining so’ngi xayr-ma’zuri. Sohibjamol. Ko’z yoshing to’kiladi shashqator, Seni qutqarmoq mahol, bu ishning eng og’iri. Aqlsizlik aqlingni oshirdi-ku larzakor, Aytilganda sevgining so’ngi xayr-ma’zuri. Yuqorida keltirilgan shoirning she’ridan ma’lumki, u ayriliq, firoq go’zal satrlar ila o’zbek tiliga tarjima qilinadi. U kunlarni unut etmog’im og’ir U kunlarni unut etmog’im og’ir, Yurak bag’rimdan men bo’lib maftun, Sen-la bir vujudga aylandik axir, Sen esa qalbimni zabt etding butun. Sen ilk bor sevgiga iqror bo’lganing O’sha

Berahm bo’lsangda, azizsan menga, Garchi voz kechsangda, ishqdan besubut. Bildim-ki, yor bo’libshafqat qalbingla, U kunlar yodini qilmabsan unut. Shuning o’zi dalda, ruh tortdi yengil, Azob-g’ussalarni bir umr tashlab, Garchi mendan uzoq bo’lsangda bilgil, Mangu menikisan bugundan boshlab. 23 (1809) Jumaniyoz Jabborov tarjimasi. Bayron she’rlari chiroyli ifodalari bilan, chuqur ruhiy kechinmalari bilan kishi diqqatini o’ziga jalb etadi. Ulardagi muhabbat mavzulari ajoyib bo’lib, faqat Bayrongagina xos bo’lgan xususiyatlar bilan madh etiladi. XULOSA. Bayron qahramonlari odamlardan ajralib turadigan, g’ayri tabiiy qiyofaga ega bo’lgan bu qahramonlar olijanob, halol, adolatli va diyonatli kishilar obrazidir. Bayron o’z asarlarida otashin muhabbatni kuylaydi, uning 23 Bayron “Saylanma”, Toshke

qahramonlari sevgiga sodiq, o’z muhabbatini qadrlaydigan kishilardir, ammo ularning muhabbati adolatsiz tuzum urf-odatlari tufayli barbod bo’ladi. Bayron asarlaridagi qahramonlarda aniq maqsad sezilmaydi. Bu esa shoir yashayotgan zamonning, shu bilan birga tuzumning murakkabligidan, muallifning kurash yo’llarini aniq tasavvur qila olmaganidan darak beradi. “Sharq dostonlari”da Bayronning Angliya zamonasi, uning tartiblariga qarshi isyoni ifodalanadi 24 . Buyuk shoirlarning asarlari kishilar orasida mangu yashaydi. Har bir avlodning o’z Shekspiri, o’z Navoiysi, o’z Pushkini bo’lgani kabi, Bayron ham o’z asarlari bilan jahon adabiyotida muhim o’rin tutadi. O‘zidan keyingi jahon adabiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan hassos shoir Bayron nomi o‘zbek xalqi orasida ham mashhur. Uning qator she’rla

Yuzlab shoir yotgan qabriston aro Ko‘mmokdaman men ham qalbimni... Mana, gulga cho‘mib yotibdi Bayron, Faxrlanib lordligi uchun 26 . Gyote Bayronning o’ziga xos iste’dodiga quyidagicha ta’rif beradi: “Hali hech kimda shoirlik kuchi bunchalik kuchli namoyon bo’lmagandi”. Bayron buyuk rus shoiri Pushkin hayotida va ijodida muhim o’rin tutadi. Pushkin Bayron ijodi bilan shu qadar shug’ullanar ediki, hatto uning do’stlari unga “Beyron Sergeevich” deb laqab ham qoyib olishgan. Pushkin har doim Bayronni XIX asrning buyuk shoiri deb tan olardi. Pushkinning bir qator asarlari “Yevgeniy Onegin”, “Sigan”, “Baxchasarayskiy fantan” kabilar Bayron asarlari ruhida yozilgan. Lekin har bir kishining o’ziga xos xatolari bo’lgani kabi, Bayron ijodi ham xato va kamchiliklardan xoli emas. Undagi xato va kamch

hamdir. Bu qarama –qarshilik bilan Bayron inson va tabiat o’rtasida dialektik birlikni oylab topadi. Asarda faqat muhabbatgina Manfredda hayotga umid uyg’otadi. Lekin uning sevgilisi Astarta endi hayotda yo’q. Astartaning ruhini ruhlar yordamida bir dam bo’lsada ko’rishga muvaffaq bo’ladi, lekin shu bilan bir lahzalik uchrashuv ham uning muhabbatining qaytadan olovlanishiga sabab bo’ladi va unga olam- olam zavq va shavq olib keladi. Bu bilan Bayron mening nazerimda muhabbatni hayotga ishonch, qiziqish, umid, uyg’otadigan bir kuch deb qaraydi. Bayronning muhabbatni madh etuvchi “Gyaur” dostonini olib qarydigan bo’lsak, unda asar qahramoni Gyaurning otashin muhabbati guvohi bo’lamiz. Gyaur ham Leyla ishqida azob chekadi va oxir oqibat vafot etadi. Bayron qahramonlari – ehtirosli, isyonkor sh

tarjima qilingan. O’zbek tiliga tarjima qilgan shoirlar orasida H.Olimjon, Maqsud Shayxzoda, Shukrullo, Jumaniyoz Jabborov, Muhammad Ali Rauf Parfi kabilar bor. Ingliz shoirining qator she’rlarini, shu jumladan “Chayld Garoldning ziyorati”, “Manfred” dramatik dostoni va boshqalarni o’zbek kitobxonlari o’z ona tillarida o’qish sharafiga muyassar bo’ldilar. Foydalanilgan adabiyotlar Ilmiy adabiyotlar: 1.Karimov I.A.“Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”. Toshkent., “Ma’naviyat” 2008 yil. 56

2.Karimov I.A. “Mamlakatimizni Modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir”.Xalq so’zi ro’znomasi 2010 yil 28 yanvar. 3. Azizov Q., Qayumov O., Chet el adabiyoti tarixi. Toshkent, 1987 4. Allen W. “Tradition and Dream” L., 1975 5. Артаманов С.Д. История зарубJной литературы XVIII - XIX вв. М., 1978 6. Аристотел П o этика. M ., 1967 7. Белинский В.Г. Собрание сочинений. 3 томах И.М.Гослитиздат, 1978 ст.683. 8. Белиниский В.Г. Полное собрание сочинений. М., 1950 9. Gegel . Estetika M ., 1971 10. Grierson H., Smith G.C. A Critical History of English Poetry. Lon. 1966 11. Gritchuk M.A. English for student of Literature. M., 1983 12. Izzat Sulton Adabiyot nazariyasi. T., 1986 13. Kattle A. An Introduction to the English Literature. v.I Lon. 1957 14. Ma

3.Bloom, Harold, ed. George Gordon, Lord.Byron. New York: Chelsea House, 1986. 4.Graham, Peter W. Lord Byron. New York: Twayne, 1998. 5.Marchand, Leslie A. Byron: A Biography. 3 vols. New York: Knopf, 1957. Lug’atlar : 1. Hornby A.S. “ Oxford Advanced learner’s Dictionary”, Oxford un. Press.1995 2. Myuller B. K, “ Англо - русско словар ” M., 1987 3. The Oxford Russian Dictionary M., 2004 4.Qiyomov R., va b.q. “Zamonaviy inglizcha – o’zbekcha lug’at” Toshkent 2009. 5.Quronov D., Mamajonov Z. “Adabiyotshunoslik lug’ati” Toshkent, 2010 Internet manbalari : 1. http://www.poetryfoundation.org/bio/lord-byron 2. http://www.gradesaver.com/lord-byrons-poems/study-guide/ 3. http://html.rincondelvago.com/romanticism_3.html 4. http://www.litgothi.com/tex ts/manfred.html 5. http://ready to

Купить