Germaniya imperiyasi 1871-1900 yillarda - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	58.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Germaniya imperiyasi 1871-1900 yillarda

Купить

Reja:
Kirish
I. BOB . GERMANIYA IMPERIYASINING MILLIY DAVLAT SIFATIDA
TASHKIL TOPISHI
1.1.Germaniya imperiyasining tashkil topishi va konstitutsiyasi.
1.2.Germaniya imperiyasida Protestantizm va Liberallar qarama-qarshiligi.
II BOB. GERMANIYA IMPERIYASINING 1871-1900 YILLARDAGI
IQTISODIY RIVOJLANISHI.
2.1.Birlashgandan keyin Germaniyaning iqtisodiy rivojlanishi
2.2. Germaniya imperiyasining ichki va tashqi siyosati
XULOSA
Adabiyotlar.

Kirish
Fransiya-Prussiya urushi davom etayotgan bir paytda, ya’ni 1871 yilning 18-
yanvarida barcha German davlatlarining monarxlari Versalga to’planib, Prussiya
qiroli Vilgelm I ni Germaniya imperatori deb e’lon qildilar. Ilgari shimoliy german
ittifoqiga kirgan davlatlarga yana to’rtta Janubiy german davlatlari qo’shildi,
bularning eng yirigi Bavariya edi. Shunday qilib, reaksion Prussiya monarxiyasi
rahbarligida Germaniyaning birlashuvi tugallandi. Yagona va yaxlit Germaniya
imperiyasi barpo qilindi.
1871 yil aprelida Ta’sis Reyxstagi umum german Konstitusiyasini qabul qildi.
Germaniya imperiyasi ittifoqchilar davlati bo’lib qoldi. Imperiya tarkibiga o’zining
qirol yoki knyaz sulolasi bilan 22 monarxiya va 3 yerkin shahar: Lyubek, Bremen
va Gamburg kirdi. Elzas va Lotaringiya imperiyaga hokim (shtatgalter) tomonidan
idora qilinadigan «maxsus imperiya viloyati» bo’lib kirdi, bu hokimni
imperatorning o’zi tayinlardi. Imperiyaga kirgan ayrim davlatlar o’z
konstitusiyalari, vakillik muassasalari(laydtaglari)ni saqlab qoldilar. Davlat
bajargan vazifalarning faqat ba’zi bir qismi - cherkov faoliyati, ma’rifiy ishlar,
«to’g’ri» soliq solish, ma’muriyat ishlari ularning o’z sho’lida qoldirildi. Bavariya
armiyasini idora qilish uchun cheklangan huquqqa ega bo’lib qoldi. Imperiya
konstitusiyasida ittifoqchi davlatlarda xalq vakolatini kengaytirish nazarda
tutilmagan edi.
1871 yilgi Konstitusiyaga muvofiq, ittifoq miqyosida qonun chiqarish
huquqiga ega bo’lgan umum imperiya hokimiyati Imperator va Imperiya kansleri
qo’lida to’plangan edi. Imperiyaning oliy vakolatli muassasalari Ittifoq Kengashi
(Bundesrat) bilan Reyxstag edi. Imperiya Konstitusiyasi shunday tuzilgan ediki,
unda yangidan birlashgan Germaniyada Prussiya gegemonligi mustahkamlangan
edi.
Imperator imperiyadagi barcha Qurolli kuchlarga Bosh qo’mondon bo’lib,
o’zi urush e’lon qilar, sulh tuzar, xalqaro munosabatlarda Imperiya nomidan ish
ko’rardi. Imperator o’z ixtiyori bilan Reyxstag va Ittifoq Kengashi sessiyalarini
chaqirish, ochish, tarqatib yuborish yoki muddatni cho’zish huquqiga ega edi.

Germaniyaning birinchi Imperiya kansleri Otto Bismark edi. U davlat
boshqaruvida katta tajribaga ega bo’lmagan Vilgelm I ni o’ziga tamomila
bo’ysundirib olib, deyarli 20 yil davomida (1871-1890) mamlakatda cheksiz
hokimlik qildi.
Germaniya Konstitusiyasida ko’rsatilganidek, umummiy saylov huquqi faqat
nomigagina umumiy edi. Harbiy xizmatchilardan tashqari, 25 yoshga to’lgan
erkaklargina saylov huquqidan foydalanar edilar. Xotin-qizlar saylov huquqidan
mahrum edilar. Qonun chiqarish tashabbusi Reyxstag qo’lida edi. Lekin ittifoq
kengashi va Imperator Reyxstag qarorlarini tasdiqdamaslikka huquqli
bo’lganlaridan,Reyxstag tashabbusi e’tiborsiz qolardi.
Germaniyadagi katolik ruhoniylar ayniqsa uning qo’l ostidagi Polsha, Elzas
va Lotaringiyada Bismarkning prusslashtirish siyosatiga qarshi harakatlar
kuchayganligi uchun Bismark 1872 yil mayda ruhoniylar faoliyatini cheklaydigan
qonun chiqarib oldi. Katoliklar cherkovi va ularning organi “Doychland” gazetasi
unga qarshi kompaniya boshladi. “May qonunlari” ularni sindirish uchun qabul
qildi. Bu konunga muvofiq ruhoniylarning maktablar ustidan nazorati bekor
qilindi.Ularning tashviqot, da’vati ta’qiqlandi. Ularni tayyorlash davlat tomonidan
amalga oshiriladigan bo’ldi. Cherkov nikoh,tug’ilish va o’lim holatlarini qayd
etishi bekor qilindi va davlatga o’tkazish uchun Bismarkning katolik cherkoviga
qarshi kurashish tarixda “Kulturkampf” “madaniyat uchun kurash” deb nom olgan.
Izeutlar va itoasiz ruhoniylarga qarshi kurash ana shu nom bilan atalgan.

I. BOB . GERMANIYA IMPERIYASINING MILLIY DAVLAT SIFATIDA
TASHKIL TOPISHI
1.1.Germaniya imperiyasining tashkil topishi va konstitutsiyasi.
1871-yil 18-yanvarda Germaniya imperiyasi e lon qilindi.Uning asoslariʼ
1871-yil 4-mayda qabul qilingan Konstitutsiya bilan rasmiylashtirildi.Uning
prototipi Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi konstitutsiyasi edi. Shuningdek, u
janubiy Germaniya shtatlari: Baden, Bavariya, Vyurtemberg va Gessen-
Darmshtadt bilan tuzilgan shartnomalarni ham hisobga oldi. Bu davlatlarga alohida
huquqlar berildi. Masalan, Bavariya va Vyurtemberg pochta va telegrafni
boshqarish, aroq va pivo sotishdan tushgan daromad olish huquqini saqlab qoldi.
Bavariya armiya va temir yo'llarni boshqarishda qisman mustaqillikka erishdi. U
imperiyaning tashqi ishlar bo'yicha qo'mitasini boshqargan. Germaniya imperiyasi
22 ta Germaniya davlati va 3 ta erkin shahar: Lyubek, Bremen va Gamburgdan
iborat federatsiya edi, ular bir-biri bilan "abadiy ittifoq" tuzdilar. 1871 yilgi
Konstitutsiya federal, markazlashgan davlat tuzilishi modelini rasmiylashtirdi.
Ittifoqqa kirgan har bir davlatga ma'lum miqdorda avtonomiyalar berildi. Franko-
Prussiya urushida zabt etilgan Elzas-Lotaringiya provinsiyasi 1918 yilgacha
“imperator hududi” maqomiga ega bo lgan va to g ridan-to g ri imperatorga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bo ysunuvchi stadtholder tomonidan boshqariladigan bu huquqdan mahrum bo ldi.
ʻ ʻ
Federal Majlis - mamlakatning oliy qonun chiqaruvchi organi - Bundesrat va
Reyxstagdan iborat edi. Bundesrat (ittifoqlar kengashi) ittifoqdosh davlatlarning
vakillik organi edi. Bundesrat a'zolari shtatlarning ijroiya organlari tomonidan
tayinlangan, shuning uchun unda asosan mahalliy hukmdorlar vakillik qilgan.
Ittifoq Kengashi ko'pincha imperatorning maslahat organi sifatida ishlagan. U
imperatorning roziligi bilan Reyxstagni tarqatib yuborish huquqiga ega edi va
davlatlar o'rtasida yuzaga keladigan nizolarni hal qildi. Bundesrat Germaniya
imperiyasining o'ziga xos tuzilishini aks ettirdi . Rasmiy ravishda federatsiyaning
barcha sub'ektlari manfaatlarini himoya qilishga chaqirilgan, lekin birinchi
navbatda imperiya tarkibiga kirgan davlatlarning teng bo'lmagan vakilligi tufayli
uning maqsadiga mos kelmas edi.

Bundesratdagi Prussiyaga hududi (mamlakatning uchdan ikki qismini
egallagan), iqtisodiy salohiyati, aholisi va harbiy qudrati bo yicha imperiyadagiʻ
eng yirik davlat sifatida 58 ta o rindan 17 tasi ajratilgan edi. Ushbu kvota tufayli u
ʻ
federatsiyada uning roziligisiz ustun mavqega ega bo'ldi, Konstitutsiyaning birorta
bandini o'zgartirish mumkin emas edi. Prussiyaning imperiyadagi alohida
ahamiyati, Konstitutsiyaga ko'ra, Germaniya imperatori (Kaizer) faqat Prussiya
qiroli bo'lishi mumkinligi bilan ham ta'minlandi. U keng vakolatlarga ega edi, bu
unga deyarli mutlaq kuch berdi.
Parlamentning quyi palatasi - Reyxstag 382 deputatdan iborat edi. U
saylovchilar tomonidan tuzilgan, ammo kayzer nazorati ostida edi. Uning
vakolatlariga qonunchilik tashabbusi, qonun loyihalarini va imperiya byudjetini,
shu jumladan harbiylarni tasdiqlash kiradi. Reyxstag deputatlari o'z mehnatlari
uchun haq olmadilar.
Kayzer ijroiya hokimiyatining boshlig'i bo'lib, imperiyaning eng yuqori
mansabdor shaxslarini, shu jumladan kanslerni tayinlagan va lavozimidan ozod
qilgan. U tashqi siyosat mazmunini belgilab berdi, boshqa davlatlar bilan
shartnomalar va ittifoqlar tuzdi, Bundesrat roziligi bilan urush va tinchlik e'lon
qilishi mumkin edi. Konstitutsiya unga armiya va flot qo'mondonligini ishonib
topshirdi. Imperatorga Bundesrat va Reyxstagni chaqirish va tarqatib yuborish,
imperator qonunlarini ishlab chiqish va ular ustidan nazorat qilish huquqi berildi.
U ittifoqchilik majburiyatlarini buzgan davlatlarga nisbatan sanktsiyalarni qo'llash
huquqiga ega edi. Qiyin holatlarda u konstitutsiyani talqin qildi. 1871 yil
Konstitutsiyasi hukmron doiralarning (va ommaviy ongning) irodasi oliy bo'lgan
monarxning davlat hokimiyati haqidagi konservativ g'oyalarini aks ettirdi.
Germaniya imperiyasining davlat tuzilishida imperator kanslerining roli juda
katta edi. Shu bilan birga, u Bundesratning raisi edi va yuqori palatada ovozlar
teng bo'lgan taqdirda uning ovozi hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Qoidaga ko'ra,
Prussiya Bosh vaziri imperiya kansleri bo'ldi. Imperator hukumati savdo va
bojxona siyosatini, flotni, transport tizimini rivojlantirishni belgilab berdi, bank,
tanga zarb qilish, xorijiy to'lovlar va konsullik xizmatini nazorat qildi.

Konstitutsiya Germaniya tarixida birinchi marta 25 yoshdan oshgan erkaklar
uchun teng saylov huquqini e'lon qildi. Biroq ayollar, armiya va flotning quyi
mansabdor shaxslari, kambag'allar uchun nafaqa oluvchilar saylov huquqidan
mahrum edilar. Konstitutsiya yahudiylarning huquqlarini tub aholi bilan
tenglashtirdi. Biroq, Prussiyada 1918 yilgacha 1850 yilgi saylov tizimi saqlanib
qoldi, bu saylovchilarni to'langan soliqlar miqdori bo'yicha uch sinfga bo'ldi.
Imperiya Konstitutsiyasi Prussiya gegemonligi ostidagi yunkerlar va yirik
burjuaziya vakillarining eng muhim ichki va tashqi siyosat muammolarini hal
qilishini ta'minlash uchun mo'ljallangan mexanizm sifatida yaratilgan. XI bobda
umumiy harbiy majburiyat belgilandi. U butun imperiya hududida Prussiya harbiy
qonunchiligini joriy etish, armiyadan politsiya maqsadlarida foydalanish va har
qanday ittifoq davlati hududida harbiy holat e'lon qilish huquqini o'z ichiga olgan. 1
1871-1890 yillarda Imperiya siyosiy tizimidagi asosiy shaxs uning kansleri
Otto fon Bismark (1815-1898), keyinchalik graf, knyaz va gertsog edi. Uning
ta'siri shunchalik katta ediki, bu davr "Bismark davri" deb nomlandi. Uning nomi
"yuqoridan inqilob", "nemis bonapartizmi" kabi tushunchalar bilan belgilangan
siyosatni amalga oshirish bilan bog'liq. Bismark kuchli harakatlarga moyil va
qonunni mensimaydigan qizg'in monarxist edi. U armiyaga ta’zim qilib,
ko‘kragida prussiya zobitining yuragi urayotganini aytdi. Maqsadga - Germaniyani
Daniya, Avstriya va Frantsiya bilan urushlar orqali birlashtirishga bo'lgan barqaror
taraqqiyoti uchun u "Temir kansler" laqabini oldi. U siyosatchi sifatida hamisha
davlat manfaatlarini yo‘lga qo‘ygan, bu tamoyildan hech qachon chetga
chiqmagan. Qudratli Germaniyani yaratish uchun kansler o'zining shaxsiy
xayrixohligini bosdi va bu maqsadga erishishga hissa qo'shadigan bitimlar tuzdi.
Ammo kelishuv o'z-o'zidan tugagach, u afsuslanmasdan yaqindagi ittifoqchilarini
tashladi.
Bismark hukumati hal qilishi kerak bo'lgan eng muhim vazifa milliy davlat
yaratish edi. Nemis tarixchisi Volfgang Mommsenning yozishicha, 1871 yilda
1
Xrestomatiya po novoy istorii / Pod red. A. A.Gubera i A.V.Yefimova. M.,1965.
T.2.

vujudga kelgan Germaniya imperiyasi milliy davlat emas, balki qobiqqa o'xshaydi,
uning bo'shlig'ida nemislar tarixda birinchi marta mollyuskalarga o'xshab pishib
etishlari kerak edi. millat. Bu jarayonning qiyinligi shundaki, Germaniyaning
barcha hududlarida yashovchi aholi, boshqa Evropa mamlakatlari aholisidan farqli
o'laroq, o'zlarini yagona millat sifatida his qilmadi. Muqaddas Rim imperiyasi ko'p
markazli hokimiyatga ega bo'lgan milliy tuzilmalarning konglomerati edi va to'liq
ma'noda na millat, na davlat edi. Shu bois, yagona tuzilmaga ega, milliy o‘zlikni
anglaydigan markazlashgan davlatni barpo etish murakkab vazifa bo‘lib chiqdi.
Ittifoqchi davlatlar, siyosiy partiyalar va konfessiyalarning hukmdorlari bu
muammoni hal qilish yo'llari haqida turli xil fikrlarga ega edilar. Shunday qilib,
janubiy Germaniya davlatlari Prussiya gegemonligiga qarshilik ko'rsatish uchun
imkon qadar ko'proq mustaqillikni saqlab qolishga harakat qildilar. Vilgelm I
(1797-1888), suverenlar o'rtasida separatistik kayfiyatning kuchayishidan qo'rqib,
dastlab "Germaniya imperatori" unvonidan voz kechdi, "Germaniya imperatori"
unvonini afzal ko'rdi, ammo keyinchalik Bismark bosimiga bo'ysundi. Imperator
ma'murlari, shuningdek, mamlakatni birlashtirish jarayonini yakunlagan bir qator
urushlar haqidagi salbiy taassurotni bartaraf etishga harakat qildilar va Elzas va
Lotaringiya Germaniyaning "eski imperator erlari" ekanligini, Shlezvig va
Golshteyn imperiyaga tegishli ekanligini doimiy ravishda ta'kidladilar. ularda
nemis tilida so'zlashuvchi aholi mavjudligi sababli. Anneksiya qilingan Polsha
aholisining Prussiya tarkibiga kirgan kuchli ayirmachilik kayfiyatini hisobga olib,
rasmiylar o'z vatanlarini Prussiyada topganliklari va uni birlashgan Germaniyada
saqlab qolishlari kerakligi bilan cheklanishdi.
Imperator hokimiyati nemislarda milliy tuyg'uni shakllantirish uchun
yaqinda bo'lib o'tgan Franko-Prussiya urushidan foydalangan. Millatni
birlashtirishga chaqiriqlar revanshizm tuyg'ulari kuchli bo'lgan "umumiy dushman"
- Frantsiyaga qarshi turish zarurati bilan belgilandi. 1871 yil 18 yanvarda Versal
saroyida Germaniya imperiyasining Frantsiya hududida e'lon qilinishi ramziy
ma'noga ega edi, bundan roppa-rosa 170 yil oldin, Brandenburg saylovchisi Fridrix
III Prussiya tojini egalladi. Marosimning shon-sharafi Germaniyaning birlashishiga

to'sqinlik qilgan Frantsiyaning mag'lubiyatining chuqurligini, Prussiya
g'alabasining barcha nemislar uchun alohida ahamiyatini va yangi tashkil etilgan
imperiyada uning ustuvorligini jamoatchilik ongida mustahkamlashi kerak edi.
Uilyam I ning ushbu marosimda imperiya tashkil etish to'g'risidagi "Nemis
xalqiga" e'lonini e'lon qilgan harakatining o'zi tez orada publitsistlar, tarixchilar va
rassomlar tomonidan mifologiyaga aylantirildi va bu voqeada imperator g'oyasini
amalga oshirish, Germaniyaning maxsus missiyasini ta'kidladi. Prussiya va
Gohenzollern sulolasi.
Bismarkning Fransiyaning mag‘lubiyati va imperiya barpo etilishi milliy
tuyg‘uni mustahkamlaydi, birdamlikka olib keladi, degan hisob-kitobi ma’lum
darajada o‘zini oqladi. Reyxstag noibi fon Unruh Vyurtemberg va Baden bo‘ylab
sayohat qilib, o‘z yozuvlarida ta’kidlaganidek, u hamma joyda “peshtaxtalar va
peshtaxtalar ustida Kayzer va Bismarkning, taxt va Moltke vorisi bo‘lmish,
havaskorona chizilgan betakror suratlarni ko‘rgan... Kayzer va imperiya. hamma
joyda jo‘shqin kayfiyat uyg‘otdi”. Bir qator nemis knyazlarining munosabati
boshqacha edi. Bavariya shahzodasi Otto 1871 yil fevral oyining boshida ukasiga
"Prussiya hukmronligi ostida bo'lgan Germaniyada bo'lish" ning og'ir taqdiri va
imperiyani e'lon qilish marosimi haqida yozgan, unda hamma narsa "mag'rur,
yorqin, buyuk qudratli" edi. va shu bilan birga "qalbsiz va bo'sh".
1.2.Germaniya imperiyasida Protestantizm va Liberallar qarama-qarshiligi.
Germaniyaning hukmron doiralari millatni shakllantirish jarayonida
nemislar ongida ularning umumiyligini eslatuvchi hamma narsadan: til, madaniyat,
tarixdan foydalanganlar. Bu komponentlar nemis "madaniy millat" dan milliy
davlatning paydo bo'lishi uchun zaruriy, ammo hech qanday tarzda etarli emas,
zaruriy shart edi. 1871 yilda Germaniya imperiyasini birlashtiradigan g'oyalarni
izlash hali ham davom etardi. An'anaga ko'ra, protestant cherkovi bunday
g'oyalarni birinchilardan bo'lib ishlab chiqqan. Uning ierarxlari evangelist cherkov
imperiya va millatning "tsementlashtiruvchi agenti" ekanligini ta'kidladilar. 1871
yil yanvar oyining oxirida saroy voizi A. Stöcker, nihoyat, "nemis xalqining
Muqaddas Evangelist imperiyasi mujassamlangan" deb e'lon qildi. 1871 yil mart

oyida ushbu konfessiyadagi gazetalardan biri Vilgelm Ini "nemis xalqining
evangelist imperiyasi tarixida yangi bosqich" ning boshlanishini belgilagan monarx
sifatida ulug'ladi. "Evangelist monarxiya" va "Evangelist imperiya" shiorlari
birlashgan Germaniyaning tayanch tuzilmalariga, milliy o'ziga xoslikning o'zagiga
aylanish uchun mo'ljallangan edi. Shu bilan birga, ular eski o'rta asr katolik
imperiyasini Bismark yaratgan yangi protestant imperiyasidan ajratish va
Germaniyani Avstriyadan ajratish mezonlari bo'lib xizmat qildi. 2
1871 yildan boshlab liberal tarixchilar ushbu turdagi talqinni ishlab
chiqishda ishtirok etishdi. Ular o'rta asrlarda paydo bo'lgan Prussiyaning nemis
missiyasi, "Prussiya-Germaniya tarixi" dagi Gohenzollern sulolasining alohida
maqsadi, Bismarkning ajoyib fazilatlari haqida uzrli fikrlarni ilgari surdilar. Ular
Prussiyani "vatanparvarlik qal'asi" deb e'lon qilgan va uning harakatlarida
Xudoning yo'naltiruvchi ipini ko'rgan konservatorlar tomonidan takrorlandi . Ular
jamiyatni Germaniyaning birlashishi Prussiyaning yaratilishi bo'lganligi sababli,
imperiya Prussiyaga aylanishi, harbiylashtirilgan bo'lishi kerakligiga ishontirdilar.
G.Kleist-Retzlou buni quyidagi tezisda ifodalagan: “Biz imperiyaga singib
ketmoqchi emasmiz, balki Prussiyada qolishni istaymiz”.
Protestantizm va "Prussiya rahbariyati" ga e'tibor qarama-qarshi reaktsiyaga
sabab bo'ldi. Bir tomondan protestantizm Prussiya va bir qator Shimoliy
Germaniya yerlarida turlicha bo lmagan siyosiy va ijtimoiy kuchlarni birlashtirishiʻ
mumkin edi. Ammo, boshqa tomondan, milliy davlatni shakllantirishga bunday
yondashuv Prussiya va boshqa hududlar aholisi, katoliklar va protestantlar o'rtasida
nizo keltirib chiqardi. Katoliklar Prussiya protestantizmining imperiyada
etakchilikka da'volarini haqli ravishda Prussiyaning siyosiy gegemonlikka intilishi
deb bilishgan. Ular imperiya tarkibiga kirgan shtatlarni viloyat sifatida boshqarib
turishidan qo'rqishgan. Maynts yepiskopi Ketteler katoliklarni Germaniya
imperiyasining siyosiy maydonidan siqib chiqarilishiga yo'l qo'ymaslik uchun
ularni birlashishga chaqirdi.
2
Xrestomatiya po novoy istorii. Chast I. 1642-1870. Pod red. A.I.Moloka i
V.A.Orlova. M.,1958.

Liberallar ham yangi sharoitda “milliy” tushunchasini bera olmadilar. Ilgari
ular sulolaning parchalanishi va militarizmga qarshi edilar, ammo militaristik
Prussiya milliy harakat va imperiyaning boshida turganida, liberallar bu qarama-
qarshilikni hal qila olmadilar. Oxir oqibat, Germaniyada hech bir ijtimoiy guruh
millatni birlashtira oladigan g'oyalarni o'ylab topmadi. Keyinchalik nemis faylasufi
G. Plesnr Germaniya imperiyasini “davlat g‘oyasiga ega bo‘lmagan buyuk davlat”
timsoli deb atagan. Buning sababini u mamlakatning kechikkan birlashuvida
ko'rdi. Milliy davlat Buyuk Fransuz inqilobi ilgari surgan hayajonli umuminsoniy
g'oyalar davri o'tgan davrda shakllana boshladi. Shuning uchun Bismark yaratgan
imperiyaning hukmron doiralari faqat milliy davlat shiorini shakllantirdilar.
Uning shakllanish jarayoni yillar davom etdi. 1892 yilgacha Germaniya
imperiyasida milliy madhiya yoki bayroq bo'lmaganligi ramziy ma'noga ega.
Bismark iste’foga chiqqanidan keyingina hukumat Germaniya milliy bayrog‘i
qora, oq va qizil rangda bo‘lishiga qaror qildi. В качестве гимна была
утверждена «Песнь немцев», сочиненная Хофманом фон Фаллерслебеном
(1798-1874) еще в 1841 г. В тексте песни развивалась тема национального
единства и процветания, свободы, и она начиналась словами: «Германия,
Германия превыше всего, превыше всего dunyoda...". She'rlarga jo'r bo'lib 1797
yilda J.Gaydn tomonidan Vena yaqinida o'zini fransuzlardan himoya qilayotgan
avstriyaliklarning milliy ruhini yuksaltirish uchun yaratilgan musiqa edi. Imperator
gerbi ko'kragida Gohenzollern qalqoni va tepasida Buyuk Karl toji bo'lgan qora bir
boshli burgut edi. Rasmiy milliy bayramlar qatoriga quyidagilar kirdi: imperiya
e'lon qilingan kun - 18 yanvar; 1870 yil Sedan jangida frantsuzlar prussiya
qo'shinlari tomonidan mag'lubiyatga uchragan kun - 2 sentyabr; Imperator Uilyam
I ning tug'ilgan kunlari 22 mart, keyin Vilgelm II 27 yanvar. Bu atributlar
nemislarning milliy tuyg'usini shakllantirishda muhim rol o'ynadi, ammo bu
jarayonga iqtisodiy va siyosiy omillar eng katta ta'sir ko'rsatdi.

II BOB. Germaniya imperiyasining 1871-1900 yillardagi iqtisodiy rivojlanishi.
Germaniyaning birlashishi yagona iqtisodiy makonning shakllanishi, sanoat
inqilobining yakunlanishi, Germaniyaning jahon bozorlariga chiqishi uchun
dastlabki shart-sharoitlarni yaratdi. 1870-yillarda parlamentda milliy liberallar -
imperiyaning burjua rivojlanishi va milliy davlatni mustahkamlash tarafdorlari
hukmronlik qilgan, Bismark bu davrda ular bilan hamkorlik qilgan. Boshqa burjua
partiyalarining aksariyat deputatlari ham mamlakatda katta shuhrat va obro'ga ega
bo'lgan kansler bilan ziddiyatlardan qochadilar. Sa y-harakatlarni birlashtirishʼ
mamlakatning yagona iqtisodiyotini rivojlantirish uchun tezkor infratuzilmani
yaratish imkonini berdi. 1871-1878 yillar davri iqtisodiy liberalizm davri deb
ataldi, chunki davlat iqtisodiyotni faqat bilvosita tartibga solish usullaridan
foydalangan va erkin savdo siyosatiga amal qilgan.
Konstitutsiyaga ko ra, imperiya hududiga Shimoliy Germaniya
ʻ
Konfederatsiyasining moliyaviy va tijorat qonunchiligi amal qilgan. Yagona
valyuta va bank tizimi yaratildi. 1871-yil noyabrda hukumat oltin standarti va
reyxsmarklar chiqarish to g risida qaror qabul qildi. 1871 yilda tashkil etilgan
ʻ ʻ
Reyxsbank banknot va tangalarni chiqarish huquqini oldi. Asta-sekin temir yo'l
(1870), moliya (1879), pochta aloqasi (1880), koloniyalar (1907) va savdo floti,
bojxona siyosati, aloqa va statistika bilan shug'ullanadigan xizmatlarni
boshqaradigan imperiya bo'limlari tashkil etildi. 3
2.1. Birlashgandan keyin Germaniyaning iqtisodiy rivojlanishi
Birlashgandan keyin Germaniyaning iqtisodiy rivojlanishi notekis edi. Qulay
sharoitlar yillaridan keyin 1873-1879, 1884-1887 yillarda sodir bo'lgan inqirozli
davrlar keldi. va 1891-1895 yillar Shunga qaramay, Germaniya 1873 yildan 1895
yilgacha modernizatsiya jarayonida muvaffaqiyatga erishdi. 1871-1873 yillar davri
imperiya tarixida u "grunderstvo" (nemis tilidan gr ünden - tashkil etish, tashkil
etish, barpo etish) deb nomlangan. Bu ko'plab aktsiyadorlik jamiyatlari, banklar,
3
Tupolev B.M. Germanskiy imperializm v borbe za «mesto pod solnsem».
Germanskaya ekspansiya na Blijnem Vostoke, v Vostochnoy Afrike i v rayone
Indiyskogo okeana v konse XIX nachale XX v. M.,1991.

sug'urta kompaniyalari, temir yo'llar va boshqalarning ommaviy, tartibsiz tashkil
etilishi bilan ajralib turdi. Ularning tashkil etilishiga Germaniya banklaridan arzon
kredit olish imkoniyati yordam berdi, ularning aktivlari Frantsiyadan to'lovlar
oqimi bilan to'ldiriladi. 1871-1873 yillarda. uning 5 milliard tovon puliga qarshi.
Aksiyadorlik jamiyatlari va banklar tashkil etishdagi cheklovlarni bekor qilgan
liberal qonunchilik tufayli ta’sis etish shartlari ham yaxshilandi . Investitsion oqim
1871-1873 yillar Germaniyada 928 ta aktsiyadorlik jamiyatining shakllanishiga
deyarli 2,8 milliard marka hissa qo'shgan. Ushbu uch yil ichida qo'yilgan
investitsiyalar hajmi 1850-1870 yillardagi kapital qo'yilmalar miqdoridan 0,5 mlrd.
Prussiya "grunderizm" ning yuqori darajasi bilan ajralib turardi. Bank tizimi tez
sur'atlar bilan kengaydi: 1872-1875 yillarda. 249 ta yangi bank tashkil etildi.
Armiyaning modernizatsiyasi va mudofaa istehkomlarining qurilishi harbiy
va qurilish sanoatining jadal rivojlanishiga olib keldi. "Ta'sischilar isitmasi"
qimmatli qog'ozlarning keng emissiyasi, aktsiyalarning qiymatini oshirish uchun
o'ynagan fond bozori chayqovlari, soxta kompaniyalarning yaratilishi, firibgarlik
va oxir-oqibat ko'plab korxonalar va banklarning qulashiga olib keldi. Nemis
tarixchisi Gyunter Ogger 70-yillarning boshlarida nemis jamiyatining holatini
tavsiflaydi. XIX asr: “Hamma yangi boylikdan ulush olishni xohlardi, frantsuz
milliardlab ko'r er egalari va pensionerlar, bankirlar va xizmatchilar, yuqori
jamiyat va kambag'allarning porlashi. Spekulyatsiya o'sha kunlardagi jamiyatning
sevimli mashg'ulotiga aylandi va birja byulleteni burjuaziya uchun
ma'lumotnomaga aylandi. Spekulyatsiyada Reyxstag deputatlari, vazirlar va
aristokratlar qatnashdilar. Hatto Bismark ham davlatni boshqarayotganda "o'zining
shaxsiy qutisiga haddan tashqari e'tibor bergani" uchun qoralangan.
"Grundizm" to'lqini tegishli ishlab chiqarish bazasi yoki tarqatish tarmog'i
bilan ta'minlanmagan va natijada talabga ega bo'lmagan katta hajmdagi past sifatli
tovarlar chiqarildi. 1873-yilda boshlangan global iqtisodiy inqiroz Gründer isitmasi
tugatildi. 1874-1875 yillarda u xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarini qamrab oldi
va 1875 yildan boshlab xalqaro agrar inqirozga to‘g‘ri keldi va cho‘zilib ketdi.
Banklarning ishdan chiqishi va biznesning yopilishi ommaviy ishsizlikka sabab

bo'ldi. 1878-1879 yillarda sanoat va ishlab chiqarish ishchilarining to'rtdan bir
qismidan ko'prog'i ishsiz qoldi . Inqirozdan omon qolgan yirik korxonalarning
foydasi bir necha marta kamaydi. Hatto taniqli ko'mir qazib oluvchi va po'lat ishlab
chiqaruvchi Herder Verein, Hibernia, Phoenix, Bochum Verein, Westphalische
Union kabi kompaniyalar va magnat Borzigning parovoz zavodi o'z mahsulotlariga
talabning pasayishi tufayli yillar davomida dividend to'lashni to'xtatdi. Faqat 1879
yilda eng chuqur pasayish bosqichi o'tdi va 1880 yilning kuzida o'sish tomon
burilish ko'rsatildi. Ammo 1882 yilda yangi, chuqurroq bo'lsa-da, to'rt yil davom
etgan depressiya boshlandi. 1886-1890 yillar iqtisodiy taraqqiyotning yuksalishi
bilan belgilandi.
1873-1879 yillardagi inqiroz o'zining halokatli oqibatlariga qaramay,
Germaniya iqtisodiyotiga ham ma'lum ijobiy ta'sir ko'rsatdi. "Grunderizm"
yillarida kimyo-farmatsevtika firmalari va mashinasozlik korxonalari temir yo'l va
pivo ishlab chiqarish, kemasozlik va optik ishlab chiqarishni rivojlantirishga turtki
bo'ldi; Deutsche Bankning ahamiyati nihoyatda ortib, uni nemis firmalarining
eksport operatsiyalari nazorati ostiga qo'ydi. Inqiroz nemis tovarlarining jahon
bozorlarida zaif raqobatbardoshligini, rivojlanish istiqbollarini hisoblash, barqaror
o'sishga va optimal foyda olishga e'tibor qaratish zarurligini ko'rsatdi. Inqirozdan
so'ng iqtisodiyotni og'ir tarkibiy qayta qurish boshlandi, tashqi bozor ehtiyojlarini
o'rganish, mehnat unumdorligini ratsionalizatsiya qilish va oshirish yo'llarini
izlash. Bu muammolarning yechimi keyinchalik Germaniyaga jahon bozorlariga
chiqish imkonini berdi.
70-80-yillarda. Metallurgiya, tog'-kon va temir yo'l qurilishi tarmoqlari jadal
sur'atlar bilan rivojlandi. Germaniya sanoat inqilobining yakuniy bosqichiga kech
kirdi, ammo undan bir qator muhim afzalliklarni olishga muvaffaq bo'ldi. U ilg'or
sanoat mamlakatlarining texnik va texnologik tajribasini keng o'zlashtirdi,
mashinalar, patentlar sotib olish va sanoat josusligi bilan shug'ullandi. 1878 yilda
ingliz muhandisi S. J. Tomas tomonidan temir rudalarini fosforsizlantirish
usulining kashf etilishi Lotaringiyada temir rudasining eng boy zahiralaridan
foydalanishga imkon berdi, bu esa metallni mo'rt qiladigan fosfor aralashmalari

tufayli ilgari talab topilmadi. Ular nemis metallurgiyasining asosiy xom ashyo
bazasiga aylandi va uning jadal rivojlanishini belgilab berdi. 1890 yilda
Germaniyada 2,2 million tonna po'lat eritildi, bu 1870 yildagi eritish hajmidan 11
baravar ko'pdir. Mamlakatda ko'mir qazib olish yigirma yil ichida deyarli uch
barobar oshdi.
Germaniyaning sanoat rivojlanishiga temir yo'l qurilishi yordam berdi, bu
esa yagona transport tizimining yaratilishiga va milliy bozorning shakllanishiga
olib keldi. 1870-1879 yillarda Yalpi ichki mahsulotning 25 foizi temir yo‘l
qurilishiga yo‘naltirildi. 1871 yildan keyingi 20 yil ichida temir yo l liniyalariningʻ
uzunligi 19,6 ming km dan 42,1 ming km ga, 1913 yilga kelib esa 63,4 ming km ga
yetdi. Temir yo'l qurilishi sur'ati bo'yicha Germaniya Evropada birinchi o'rinni
egalladi. Nemis burjuaziyasida yollanma mehnat uchun zaxira bozori mavjud edi:
ishchilar sinfi tezda dehqonlar, shaharning mayda burjua qatlamlari va
mamlakatning sharqiy qishloq xo jaligi rayonlaridan kelgan muhojirlar bilan
ʻ
to ldirildi. Armiyani qayta qurollantirish siyosati sanoatlashtirish jarayoniga
ʻ
rag'batlantiruvchi ta'sir ko'rsatdi. Harbiy ishlab chiqarish egalari davlat
buyurtmalari, investitsiyalar, xom ashyo va ishchi kuchi bilan ta'minlashda yordam
oldilar. 90-yillarning boshlarida. aholining 50% dan ortig i sanoat, savdo va
ʻ
transportda band edi.
Qishloq xo jaligi sekinroq rivojlandi. Sanoat ishlab chiqarishi 1870 yildan
ʻ
1913 yilgacha 5 baravar ko'paygan bo'lsa, qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishi faqat
ikki baravar oshdi. U inqirozlarga ko'proq moyil edi. Mamlakatning aksariyat
qismida qishloq xo'jaligida kapitalizmning rivojlanishi "Prussiya yo'li" deb
nomlangan. Yerlarning asosiy qismi yirik yer egalari – junkerlar qo‘lida bo‘lib,
ular yirik kapital va tijorat xo‘jaliklariga ega bo‘lgan tadbirkorlar sinfiga aylandi.
Ularning bozor munosabatlari rivojlanishi sharoitida Sharqiy Prussiya,
Brandenburg, Pomeraniyadagi hukmronligi samarasiz dehqon xo‘jaliklarining
asosiy qismining barbod bo‘lishiga olib keldi. 19-asr oxirida Germaniya fermer
xo'jaliklarining uchdan ikki qismi. 2 gektargacha bo'lgan uchastkalari bor edi.
Ko'pgina yersiz va kambag'al dehqonlar qishloq xo'jaligi ishchilariga aylanishdi

yoki shaharga ketishdi.
Imperiya tashkil etilgandan keyingi dastlabki yillarda nemis qishloq xo'jaligi
bir necha o'n yillar oldin boshlangan "oltin davri" ni davom ettirdi. 1870-yillarning
o'rtalariga kelib. Javdar narxi "och" 1840-yillardan beri eng yuqori darajaga yetdi.
Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishi mamlakatimizning barcha hududlarini
bog'laydigan temir yo'llar tarmog'i qurilishining rivojlanishi munosabati bilan
turtki oldi. Arzon kema yuklari uni ingliz iste'molchilari uchun qulay qildi. 1870-
yillarning o'rtalariga qadar. Germaniya g'allaga bo'lgan ehtiyojini mustaqil
ravishda ta'minladi. Ammo 1876 yildan boshlab, shahar aholisining o'sishi va
ko'chmanchilar oqimi tufayli u g'allani import qilishni boshlashga majbur bo'ldi.
Birinchi jahon urushidan oldin Germaniya iste'mol qilingan bug'doyning uchdan
bir qismini va arpaning deyarli yarmini import qilgan.
1875 yilda boshlangan xalqaro agrar inqiroz qishloq xo'jaligi bozoridagi
vaziyatni keskin o'zgartirdi. Transportning rivojlanishi AQSh, Kanada va
Argentinadan Yevropaga arzon qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tashishni
osonlashtirdi. Rossiyadan g'alla oqimi Boltiqbo'yi orqali Germaniyaga keldi. Jahon
bozorida narxlarning pasayishi Germaniyada agrar inqirozni keltirib chiqardi.
1880-1886 yillarda. don narxi 1870 yil darajasidan 65% tashkil etdi. Inqiroz
qishloq xo'jaligini tarkibiy qayta qurishga majbur qildi. Germaniyaning g arbiy vaʻ
janubidagi bir qator viloyatlardagi yirik dehqon xo jaliklari chorvachilik zotini
ʻ
yaxshilash, yangi ekinlarni o zlashtirish, chorvachilik uchun ozuqa bazasini
ʻ
yaratish, ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalash yo lini tutdi. Asta-sekin
ʻ
ular bozorda o'z o'rnini topdilar va unda o'rin oldilar. Ammo mamlakat sharqida
g'allaga ixtisoslashgan dehqon xo'jaliklari qulab tushdi. Yangi turdagi mahsulotlar
ishlab chiqarishga o tishga qishloq xo jaligi aholisining sanoat rayonlariga chiqib
ʻ ʻ
ketishi tufayli arzon bank kreditlari va ishchi kuchi yetishmasligi to sqinlik qildi.
ʻ
Prussiya jamiyatida an’anaviy ravishda imtiyozli mavqega ega bo‘lgan
yunkerlar agrar qayta qurish va tashqi bozorni haddan tashqari to‘ldirish jarayonida
qiyinchiliklarga duch keldilar va o‘z iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish
mexanizmlarini izlay boshladilar. 1879 yilda yirik er egalari “Milliy mehnatni

himoya qilish” shiorini ilgari surdilar va hukumatdan Yunker fermer xo'jaliklarini
subsidiyalashni va yuqori bojlar joriy etish orqali xorijiy ishlab chiqaruvchilarga
Germaniya bozorlarini yopishni talab qildilar. Ular sanoat magnatlarining ko'magi
tufayli o'z manfaatlarini himoya qilishga muvaffaq bo'lishdi. Ko'pgina banklarning
bankrot bo'lishi kreditlar narxining oshishiga va qarz olish imkoniyatlarining
qisqarishiga olib keldi. Savdo inqirozi metallurgiya sanoatida narxlarning
pasayishiga (1878 yilda 1873 yilga nisbatan 50-60% ga), ishlab chiqarishning
qisqarishiga va yangi texnologiyalarni joriy etishning foydasizligiga olib keldi.
1876 yilda yirik po'lat zavodlari va tog'-kon korxonalari egalari Germaniya
sanoatchilarining markaziy ittifoqini tuzdilar. U, xuddi fermerlar kabi, milliy
xavfsizlik manfaatlari va ommaviy ishsizlik tahdidi bilan bahslashar ekan,
hukumatni milliy ishlab chiqaruvchilarni Buyuk Britaniya, Belgiya va Frantsiya
raqobatidan himoya qilishga chaqirdi. Ittifoq, shuningdek, korxonalar uchun davlat
subsidiyalari, temir yo'llar qurilishini moliyalashtirish va yirik sanoatchilarning
Reyxstagdagi vakolatxonasini qidirdi. 4
Biroq proteksionizm siyosatiga eksport sanoati rivojlanayotgan burjuaziya,
port shaharlarning savdo burjuaziyasi, xalqaro bozor uchun mahsulot ishlab
chiqaruvchi agrar burjuaziya guruhlari, shuningdek, milliy liberallar qarshi chiqdi.
Shu sababli, faqat 1879 yil iyul oyida yirik fermerlar va sanoatchilar bloki import
qilinadigan bir qator sanoat tovarlari va xom ashyolari, shuningdek, vino, choy va
qahva uchun tariflarni birinchi marta oshirishga erishdi. 1885 va 1887 yillardagi
bojxona qonunlari sanoat xomashyosi va don importiga tariflarni bosqichma-
bosqich oshirib bordi. Natijada Germaniyada don narxi 5 barobar oshdi. Bu
qonunlar iqtisodiy liberalizm davrining tugashini anglatardi va Bismarkning
liberallar bilan ittifoqining buzilishi sabablaridan biri edi. Liberal partiyada ular tez
orada uning bo'linishiga olib keladigan millatchilikka moyillik paydo bo'lishini
aniqladilar.
Birinchi jahon urushi boshlangunga qadar bojxona siyosati Germaniyada
4
Sfasman A.B.Burjuazn ы ye partii i rabocheye dvijeniye Germanii. 1900-1914.
Chelyabinsk,1975.

eng dolzarb ichki siyosiy muammolardan biri bo'lib qoldi. Iqtisodiy nuqtai
nazardan proteksionistik siyosat samarali emas edi. Bu Germaniya sanoatining
rivojlanishi uchun yanada qulay shart-sharoitlarni yaratgan bo'lsa-da,
iqtisodiyotning eksport tarmoqlari rivojlanish sur'atlarining sekinlashishiga olib
keldi, buning muvaffaqiyati savdo aylanmasi balansi, mamlakat byudjeti va
iste'mol talabi. ichki bozorga bog'liq edi. Kutilganidek, bu 1882 va 1890 yillarda
yuz bergan iqtisodiy tanazzullarning oldini olmadi. “Bojxona devori” quyi shahar
aholisini jahon bozorida non narxining pasayishidan foydalanish imkoniyatidan
mahrum qildi. Ammo protektsionizm muhim ijtimoiy-siyosiy vazifani bajardi: u
ichki bozorda Sharqiy Prussiya junkerlari va sanoat magnatlarining hukmronligini
saqlab qoldi.
2.1. Germaniya imperiyasining ichki va tashqi siyosati
Otto fon Bismark Germaniya imperiyasining birinchi kansleri etib
tayinlandi, u keyinchalik an'anaga aylangan Prussiya vazir-prezidenti lavozimini
saqlab qoldi. Kansler eng muhim masalalarda unga tayangan Uilyam I ga mohirlik
bilan ta'sir qildi. Bismarkning pozitsiyasi ayniqsa 70-yillarda kuchli edi.
Germaniyani birlashtirish, milliy davlatni barpo etishdagi roli va samarali tashqi
siyosati tufayli. U Uilyam I ning marhamatiga sazovor bo'ldi: u knyazlik unvonini
va Lauenburg gersogligidagi erlarni oldi va o'zining erlari hajmini sezilarli
darajada oshirdi.
Germaniyadagi partiyaviy tizim
Germaniya imperiyasida 18-asrning 60-yillarida boshlangan
ko ppartiyaviylikni shakllantirish jarayoni davom etdi. Konstitutsiyaviy ziddiyatʻ
davrida Bismarkga qarshi kurashgan Germaniya progressiv partiyasining vorisi
1867 yilda tuzilgan Milliy liberal partiya (NLP) edi. 1870-yillarda u eng nufuzli
burjua partiyalaridan biri edi, chunki u milliy harakatning boshida turgan va
Germaniyani birlashtirishda Bismarkni qo'llab-quvvatlagan. 1871-1879 yillarda
Bismark u bilan juda muvaffaqiyatli hamkorlik qildi. 1870-yillarning boshlari
partiya Reyxstagdagi eng katta fraksiyaga ega edi - 397 deputatdan 119 tasi. Uning
tarafdorlari yirik sanoat va savdo burjuaziyasining ayrim doiralari,

byurokratiyaning bir qismi va burjua ziyolilari edi.
Milliy liberallar kanslerning markazlashgan davlat yaratish yo'lidagi
yo'nalishini qo'llab-quvvatladilar, lekin ayni paytda hududlarning xususiyatlarini
hisobga olishni yoqladilar. 1870-yillarda NLP parlamentarizm va hukumat ustidan
nazoratni rivojlantirishga intildi, lekin Bismarkning avtoritar kursini cheklash
uchun parlament ko'pchiligidan foydalanmadi. U ijtimoiy masalalarga unchalik
ahamiyat bermasdi. Dastlab milliy liberallar davlatning iqtisodiyotga aralashmaslik
siyosatiga amal qildilar, ammo Grenlandiyaning qulashi va 70-yillardagi iqtisodiy
tushkunlik. NLP ta'sirining pasayishiga olib keldi va unda protektsionizm siyosati
tarafdorlari va muxoliflari o'rtasida kurash olib borildi, bu millatchilik
g'oyalarining liberalizm ustidan g'alabasi bilan yakunlandi. NLPda o'ngga siljish
bo'ldi. U o z ta sirini saqlab qolish uchun mustamlakachilik ekspansiyasiʻ ʼ
siyosatini, armiyani kuchaytirish va dengiz qurollanish poygasini qo llab-
ʻ
quvvatlay boshladi.
Milliy liberallarning chap tomonida taraqqiyparvar partiyasi turardi, uning
ijtimoiy bazasi o rta va mayda burjua qatlamlari vakillaridan iborat edi. O.Rixter
ʻ
partiyaga rahbarlik qilgan davrda u jamiyat hayotining haddan tashqari
markazlashuvini, “prussiyalashtirish” siyosatini tanqid qildi, hukumatning
Reyxstag oldida javobgarligini, keyinchalik esa monopoliyalarning hamma narsaga
qodirligiga qarshiligini yoqladi. Taraqqiyotchilarning yangi rahbari F.Naumann
partiya dasturiga tuzatishlar kiritishga harakat qildi va sotsial-demokratlar bilan
ittifoq tuzishga chaqirdi. Ammo ko'pchilik ishchilar sinfi va sotsialistlarga nisbatan
salbiy pozitsiyani egalladi. 5
Germaniyadagi siyosiy kuchlar spektrining o'ng qanotida konservativ
partiyalar turardi. 1871-yilda Reyxstagda Germaniya imperator partiyasi deb atala
boshlagan Erkin konservativ partiya keng ijtimoiy bazaga ega bo lmagan, soni
ʻ
jihatidan kam, ammo birlashgan va ta sirchan edi. Erkin konservatorlar, asosan,
ʼ
Vestfaliya va Rur mintaqasidagi yirik fermerlar va og'ir sanoat egalarining
5
Bismark. O. M ы sli i vospominaniya. M., 1940-1941.T. 1-3.

manfaatlarini ifodalagan va "javdar va po'lat ittifoqi" deb nomlangan. Uning
tarafdorlari orasida Krupp va fon Stumm kabi "sanoat sardorlari" bor edi. Yuqori
darajadagi byurokratiya unga qaratildi. Partiya Bismarkning imperiyani
mustahkamlash yo'lini so'zsiz qo'llab-quvvatladi. U monarxiya boshqaruv
shaklining daxlsizligini, Yunker imtiyozlarini, protestant cherkovining
ustuvorligini, Prussiyaning imperiyadagi hukmron rolini himoya qildi va o'zining
qizg'in antidemokratiyasi bilan ajralib turardi. 1870-1880 yillar oxirida. u bojxona
tariflarini oshirish tashabbusi bilan chiqdi. Kansler liberal demokratik islohotlarga
qarshi chiqish siyosatida har doim erkin konservatorlarga tayanishi mumkin edi.
1876 yilda Sharqiy Prussiya, Brandenburg, Pomeraniya yunkerlari,
shuningdek, Prussiya zobitlari va mansabdor shaxslari, yevangelist ruhoniylar va
boy dehqonlar manfaatlarini ifodalovchi Germaniya Konservativ partiyasi (NKP)
tashkil etildi. Doimiy monarxistlar, nemis konservatorlari ishchilar sinfi va sotsial-
demokratiya, liberallar va katolik ruhoniylarining har qanday muxolifatiga qat'iy
qarshi chiqdilar. U o ziga sodiq bo lgan hududiy amaldorlarga, aholi bilan tizimliʻ ʻ
ishlarni yo lga qo ygan professional siyosatchilarning kichik guruhlariga tayangan.
ʻ ʻ
Nemis konservatorlari 1893 yilda Fermerlar ittifoqini yaratishga hissa qo'shdilar,
bu ularga kichik va o'rta dehqonlar orasidan yangi a'zolar va saylovchilarni taqdim
etdi.
Ittifoq rahbariyati partiya tarafdorlari orasida aristokratiyaga mansublik,
dehqonlarning daxlsiz korporativ huquqlarini himoya qilishda u bilan birlashish va
monarxiyaga sodiqlik tuyg'usini shakllantirishga harakat qildi. Yirik agrarlar
dehqonlar orasida modernizatsiya jarayonini rad etishni shakllantirdilar, bu esa
go'yo ularning an'anaviy turmush tarzini buzdi. Fermerlar ittifoqi bilan o zaro
ʻ
hamkorlik natijasida nemis konservatorlari keng ommaviy bazaga asoslangan
yangi turdagi – dinamik partiyani yaratishga muvaffaq bo ldi. NKP, shuningdek,
ʻ
o'z muvaffaqiyati uchun barcha o'ng qanot tashkilotlari murojaat qilgan populistik
(v ölkische) "qon va tuproq" mafkurasi va antisemitizm elementlaridan
foydalanishga qarzdor edi . Prussiya landtagida konservatorlar hukmronlik qildi va
1912 yilgacha NKP erkin konservatorlar bilan birgalikda Reyxstagda nufuzli

vakillikka ega edi.
1870 yil dekabrda liberallarning o'ng tomonida joy olgan Markazning
katolik nemis partiyasi (markazi) tuzildi. U o'z nomini 1850-1860 yillarda katolik
fraktsiyasidan olgan. Prussiya deputatlar palatasining markazida joylashgan. 1875-
yilda Sotsial-demokratik mehnat partiyasi tuzilganidan keyin u haqiqatan ham
siyosiy kuchlar spektrining markazida bo ldi. Markaz partiyasi katolikʻ
cherkovining imperiyadagi an'anaviy imtiyozli mavqelarini yo'qotishdan qo'rqishi
munosabati bilan paydo bo'ldi, unda "protestantlik, shimoliy nemis printsipi"
o'rnatildi va katolik aholisi ozchilikni tashkil etdi. U Janubiy va G'arbiy
Germaniyada, Elzas va Lotaringiyaning katolik aholisi va Polsha erlarida katta
ta'sirga ega edi. Partiya tashkilotining konfessiyaviy prinsipi unga alohida ijtimoiy
guruhlarga e’tibor qaratmaslik imkonini berdi va imperiyada o‘z manfaatlarini
birgalikda himoya qilishga intilayotgan jamiyatning barcha qatlamlari vakillarining
kirib kelishiga yordam berdi.
Markaz partiyasi Bismarkning jamiyat hayotini haddan tashqari nazorat
qilishiga keskin qarshi chiqdi, federalizmni yoqladi va katoliklarning
avtonomiyasini himoya qilish zarurligini ta'kidlab, tarafdorlarni jalb qildi. Dastur
ko'rsatmalari va haqiqiy siyosatida Markaz protestant konservatorlari kabi
konservativ edi. Ammo uning saylovchilari orasida ko'p sonli oddiy katoliklarning
mavjudligi uni ijtimoiy talablarni ilgari surishga undadi. Markaz, boshqa burjua
partiyalaridan farqli o'laroq, qat'iy tashkil etilgan va katolik birlashmalari va
uyushmalarining keng tarmog'iga tayangan. U nasroniy ijtimoiy g'oyalarini targ'ib
qildi, o'z izdoshlariga sanoatlashtirish va ilmiy-texnika taraqqiyotini rad etishni
singdirdi va katoliklar uchun maxsus, korporativ hayot tarzini saqlab qolish
tarafdori edi. Partiyada sotsializm, liberalizm g'oyalari va ularning tarafdorlari
alohida yomon ko'rar edi.
Markaz partiyasi ta'sirining eng yuqori cho'qqisi 1870-yillarga to'g'ri keldi. -
Bismarkning katolik cherkovi bilan kurash davri, u ta'qib qilinib, o'zi uchun
"shahid" qiyofasini yaratishga muvaffaq bo'ldi; Bu yillar davomida katolik
saylovchilarning 80 foizi unga ovoz bergan. Shtat va katolik cherkovi o‘rtasidagi

ziddiyat pasaygani sari Markazning qarshiliklari ham kamaydi. Bu uning safidan
davr ruhiga zid bo'lgan bir qator munosabatlaridan qoniqmagan saylovchilarning
chiqib ketishiga olib keldi. Shunday qilib, 1880 yilda Markaz uchun barcha
saylovchilarning 23%, 1912 yilda - 16% ovoz berdi.
Ishchilar harakati va Bismark siyosati
Sanoat jamiyatining shakllanishi ishchilar sinfi soni va tashkilotchiligining
ortishi, ish tashlash harakatining kuchayishi bilan birga kechdi. Nemis ishchi
harakatida ikkita siyosiy tashkilot bor edi: umumiy nemis ishchilar ittifoqi (GDU)
va sotsial-demokratik ishchilar partiyasi (SDLP).
1863 yilda Ferdinand Lassal (1825-1864) tomonidan tuzilgan VGRS a'zolari
"Lassalliklar" deb nomlangan. Ular dehqonlarni “qattiq reaktsion massa” deb
hisobladilar va davlat yordamida ishlab chiqarish birlashmalarini barpo etish uchun
umumiy saylov huquqini joriy etish uchun huquqiy targ ibot yo li bilan Prussiyaniʻ ʻ
asta-sekin “erkin xalq davlati”ga aylantirishga umid qilishdi. VGRS 1870-
yillarning o'rtalarida raqamlangan. 15,3 ming a'zo.
Avgust Bebel (1840-1913) va Vilgelm Liebknecht (1826-1900) tomonidan
1869 yilda Eyzenaxda asos solingan SDLP a'zolari "Eisenachers" deb nomlangan.
Ular o'z faoliyatlarida sinfiy kurash bo'yicha marksizmning asosiy tamoyillariga
amal qilganlar. SDLP 1870-yillarning o'rtalarida raqamlangan. 9,1 ming a'zo.
Bu tashkilotlar bir-biri bilan raqobatlashdi. Kasaba uyushmalari asosiy
e’tiborni ularga qaratdi. Shimoliy Germaniyaning yuqori haq to'lanadigan
hunarmandlari orasida Lassalli kasaba uyushmalari ustun edi. Ayzenax kasaba
uyushmalari Reyn, Rur, Saarland va Saksoniya mintaqalaridagi sanoat
korxonalarida ta'sirchan edi.
SDLP yetakchilari A.Bebel va V.Libknext bo‘linishni yengib o‘tishga va
ishchilar sinfining barcha kuchlarini birlashtirishga intildi. 1874 yilda Reyxstagga
saylov kampaniyasi paytida ko'plab mahalliy tashkilotlarning hamkorligi tufayli
partiyalarning yaqinlashishi sodir bo'ldi. SDLP va VGRS birgalikda Reyxstagga 9
nafar deputatni sayladilar. Ishchilar partiyalarining saylovlardagi nisbiy
muvaffaqiyati Bismarkni sotsial-demokratlar, shuningdek, Markaz partiyasi

“imperiya dushmani”, “milliy davlat”ga putur yetkazuvchi “inqilob partiyasi”
obrazini yaratishga undadi. ". Hukumat VGRS va SDLP ga qarshi hujum boshladi,
ularning tashviqot va jamoat ishlari imkoniyatlarini chekladi. Ularning rahbarlari
hibsga olinib, qamoqqa olindi. Ta'qiblar kampaniyasiga ko'plab tadbirkorlar
qo'shildi. Ular ishchilarni - SDLP a'zolarini ishdan bo'shatishni boshladilar. "Po'lat
magnati" Alfred Krupp (1812-1887) barcha sotsialistik ishchilarni o'z zavodlaridan
ishdan bo'shatdi.
Ammo bunday hukumat kursi, aksincha, ishchilar partiyalarining
birlashishiga yordam berdi. 1874 yil dekabrda ular birlashish bo'yicha
muzokaralarni boshladilar. 1875 yil mart oyida VGRS va SDLP rahbarlari partiya
dasturi loyihasini tayyorladilar. Birlashma qurultoyidan sal oldin u K. Marks va F.
Engelsga topshirildi. K.Marks "Gota dasturining tanqidi" deb nomlanuvchi asarida
marksizm nuqtai nazaridan asosiy fikrlarni bildirgan. Biroq qurultoy
tashkilotchilari ular haqidagi muhokama birlashish jarayonini buzishidan qo‘rqib,
delegatlarni ular bilan tanishtirmadi. Natijada 1875 yil may oyida Gota
kongressida qabul qilingan Sotsial-demokratik mehnat partiyasi dasturi kuchli
lassallik ta’sirini saqlab qoldi.
Gotha dasturi umumiy, teng, to'g'ridan-to'g'ri va yashirin saylov huquqini va
hatto to'g'ridan-to'g'ri xalq qonunchiligini joriy etish kabi demokratik talablarni o'z
ichiga olgan. Dasturning ushbu qismi mehnatkashlarning ijtimoiy mavqeini
yaxshilash va ularning siyosiy ta'sirini kuchaytirishga qaratilgan edi, ammo
marksizm nuqtai nazaridan, bu talablar chap liberalizm doirasidan tashqariga
chiqmadi. Gotha dasturi ko'p jihatdan utopik edi, ammo SDLP yaratilgan paytda u
odatda ikkala tashkilot tarafdorlarining dunyoqarashi darajasiga to'g'ri keldi. Ayni
paytda partiyaning ta'siri, ayniqsa, sanoat hududlarida tez tarqaldi. Va tez orada
uning amaliy faoliyati dastur ko'lamidan "o'sib chiqdi". 6
1875 yilda quyish ishchilari, mashinasozlik, tosh ustalar va duradgorlar
kasaba uyushmalarini birlashtirish to'g'risida qaror qabul qilindi. 1878 yilga kelib,
6
Narochniskaya L.I. Rossiya i voyn ы Prussii v 60-x godax XIX v. za obyedineniye
Germanii «sverxu». M., 1960.

Germaniyada 27 ta sotsial-demokratik yo'nalishdagi sanoat kasaba uyushmalari
mavjud bo'lib, keyinchalik ular "erkin" (burjua va ruhoniy ta'sirdan) nomini oldilar.
Ular ishchilarni jamoat hayotida ishtirok etishga undadilar va SDLP bilan aloqa
o'rnatdilar.
Ishchilar harakatidagi bo linishni bartaraf etish iqtisodiy inqiroz davrida yuzʻ
berdi va ishchilar sinfining o z manfaatlarini himoya qilish qobiliyatini oshirdi.
ʻ
O'sha paytda hukmron doiralar chetdan keltiriladigan don, chorva mollari va bir
qator sanoat tovarlariga proteksionistik tariflar kiritish masalasini muhokama
qildilar . Hukumat ularning joriy etilishi ishchilar turmush narxining oshishiga olib
kelishini va ish tashlash harakatini keltirib chiqarishini hisobga oldi. Uning
ko'tarilishiga yo'l qo'ymaslik uchun hukumat tashabbusi bilan 1878 yil oktyabr
oyida Reyxstag "Sotsial-demokratiyaning ijtimoiy xavfli intilishlariga qarshi
qonun" qabul qildi, keyinchalik u "istisno" deb nomlandi. U sotsial-demokratlarga
saylov kampaniyalarida qatnashishdan tashqari barcha siyosiy faoliyatni taqiqladi.
Qonun bir necha marta uzaytirildi va 1890 yilgacha amal qildi.
"Sotsialistlar to'g'risidagi istisno qonun" kuchga kirgandan so'ng, SDLP
noqonuniy ahvolga tushib qoldi, uning tashkilotlari tarqatib yuborildi, deyarli
barcha nashrlar yopildi, yig'ilishlar va mitinglar taqiqlandi. Harakatning faol
ishtirokchilari sanoat markazlaridan haydaldi. Repressiv qonun dastlab partiyada
tartibsizliklarni keltirib chiqardi. Anarxistik guruhlar hukumatga qarshi qurolli
harakatga chaqirishdi. SDLPning ba'zi rahbarlari, masalan, Eduard Bernshteyn
(1850-1932), aksincha, inqilobiy maqsadlardan, partiyaning proletar xarakteridan
voz kechishga va keng aholi vakillariga kirish imkoniyatini ochishga chaqirdilar.
K. Marks va F. Engels «doiraviy maktub» deb atalgan maqolalarida SDLP
rahbariyatiga siyosiy mustaqillikni saqlab qolishni qat'iy tavsiya qildilar.
A.Bebel va V.Liebknext boshchiligidagi partiya rahbariyati nafaqat
SDLPning saylov kampaniyalarida va Reyxstag faoliyatida ishtirok etishini tashkil
etishga, balki uning huquqiy va noqonuniy shakllaridan foydalangan holda
parlamentdan tashqari ishlarni yo‘lga qo‘yishga ham muvaffaq bo‘ldi. Mahalliy
SDLP tashkilotlari asta-sekin tiklandi va avval Tsyurixda, keyin esa Londonda

nashr etilgan sotsial-demokrat gazetasini Germaniyaga noqonuniy yetkazib berish
tizimi tashkil etildi. Keyinchalik Germaniyada yer osti bosmaxonalari yaratildi.
Partiya yig'ilishlari kasaba uyushmalari yig'ilishlari, qo'shiq, ta'lim birlashmalari,
chekuvchilar klublari va hokazolar ostida o'tkazildi. SDLP o'zining qonuniy ish
usullariga sodiqligini ommaviy ravishda ta'kidladi. U nafaqat mag'lubiyatdan
qochib qolmay, balki o'z saflarini sezilarli darajada mustahkamladi va kengaytirdi,
mehnatkash xalqqa ta'sirini kuchaytirdi.
Bismark mehnat va sotsial-demokratik harakatni faqat repressiv choralar
bilan hal qilib bo‘lmasligini tushundi, shuning uchun u ularni ishchilar sinfi uchun
ijtimoiy islohotlar bilan birlashtira boshladi. U SDLP dasturini o'rganib chiqdi va
hukumat "mehnat masalasini" mustaqil hal qilishga qodirligini aytdi. 1881 yilda
Uilyam I hukumat ishchilar uchun ijtimoiy ta'minot tizimini rivojlantirish va
moliyalashtirishga ko'maklashish niyatida ekanligini tasdiqladi. Ushbu islohot
ularni davlat "ijtimoiy adolat jamiyatini" yaratishga qodir ekanligiga ishontirishga
qaratilgan edi. Bismarkning o'zi uning ijtimoiy siyosati targ'ibot maqsadida "davlat
sotsializmi" deb atalganida rozi bo'ldi. U ishchilar harakatida sotsializm g oyalariniʻ
yoyishga qarshi qaratilgan edi .
Ishchilarni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash Germaniyada yangi hodisa emas edi.
1871 yilda Germaniyada temir yo'llar va tog'-kon korxonalari egalarini ishchilar
yoki ularning oila a'zolariga jarohat, nogironlik va o'lim holatlarida kichik
miqdorda tovon to'lash majburiyatini beruvchi qonun qabul qilindi. Biroq, 1880-
yillarda qabul qilingan ijtimoiy qonunlar. Bismark hukumati tashabbusi bilan u
keng ko'lamli bo'lib, turli vaziyatlarni hisobga olgan. U konservativ kuchlarning
qarshiligiga duch keldi va amalga oshirish uchun taxminan o'n yil kerak bo'ldi.
Ijtimoiy ta'minot tizimining shakllanishi baxtsiz hodisalar to'g'risidagi qonun bilan
boshlandi. Uch yillik muhokamadan so'ng, 1884 yilda qonun qabul qilindi. Unda
yillik daromadi 2 ming markadan oshmaydigan barcha ishchilar va bir qator
xodimlar guruhlari uchun majburiy sug'urta joriy etildi va ularga baxtsiz hodisa
sodir bo'lganda yordam berish kafolatlandi. ish. Qonun jabrlanuvchining 14 hafta
davomida davolanishi uchun haq to'lashni va mehnatga layoqatsiz bo'lgan taqdirda

pensiyani nazarda tutgan. Nogironning nafaqasi miqdori uning ish haqining uchdan
ikki qismini tashkil etdi. Xodim vafot etgan taqdirda, uning oilasi marhumning ish
haqining 60 foizidan ko'p bo'lmagan pensiya olish huquqiga ega edi. Ammo qonun
qishloq xo'jaligi ishchilarini o'z ichiga olmaydi.
Sog'liqni saqlash sug'urtasi qonuni faqat ikki oy davomida muhokama
qilindi va 1882 yil iyun oyida qabul qilindi. Uning harakati kunlik ish haqi 6,6
markadan oshmagan ko'pgina sanoat tarmoqlarining ishchilari va xizmatchilariga
taalluqli edi. Sog'liqni saqlash sug'urtasi faqat 13 haftadan ortiq davolanmagan
kasbiy kasallik yoki ish jarohati holatlarida kuchga kirdi. Sog'liqni saqlash
sug'urtasi uchdan ikki qismi ishchilar badallari va uchdan bir qismi
tadbirkorlarning badallari hisobidan moliyalashtirildi. Sug'urta davolanishni, shu
jumladan statsionar davolanishni, bepul dori-darmonlarni va kasallikning to'rtinchi
kunidan boshlab daromadning 50% miqdorida nafaqa to'lashni ta'minladi.
Keksa ishchilar uchun pensiyalar va nogironlarga g'amxo'rlik qilish
to'g'risidagi qonun loyihasi 1881 yildan 1889 yilgacha Reyxstagda muhokama
qilindi. Qonun 1891 yil 1 yanvarda kuchga kirdi, u ishchilar va xizmatchilarning
keng doirasini majburiy sug'urta qilishni ta'minlashga asoslangan edi. yillik
daromadi 2 ming .markadan oshmagan holda. Keyinchalik hunarmandchilik va
kichik biznes egalarini, shuningdek, kasanachilik bilan shug‘ullanuvchi
hunarmandlarni sug‘urta qilish bo‘yicha qo‘shimcha kiritildi. Majburiy sug'urta
qilinmaydigan shaxslar, agar ular 40 yoshga to'lmagan bo'lsa, ixtiyoriy ravishda
sug'urta qilishlari mumkin edi. Ushbu sug'urta turi besh yil badal to'laganidan
keyin nogironlik va qarilik nafaqasini olish huquqini berdi. Agar xodim kamida 30
yil davomida muntazam ravishda to'lagan bo'lsa, qarilik nafaqasi 70 yoshdan
boshlab to'lanishi kerak edi. Sug'urta fondini yaratishda tadbirkorlar, ishchilar va
davlat teng ulushlarda ishtirok etdi.
Ishchilar va kasaba uyushmalari harakatining bosimi ostida bu tizim Birinchi
jahon urushigacha rivojlandi. 1885-1903 yillar uchun Ijtimoiy qonunchilikka 11 ta
o‘zgartirish kiritildi . 1885 yilda 4,7 million ishchi kasallikdan sug'urtalangan
bo'lsa, 1913 yilda - 14,6 million kishi baxtsiz hodisalardan sug'urtalanganlar soni

1887 yilda 269 ming kishini, 1910 yilda - 6,2 million kishini tashkil etdi. Qarilik
va nogironlik sug'urtasiga ega bo'lganlar soni 1892 yildan 1915 yilgacha 11,7
million kishidan 16,8 million kishiga oshdi. Ushbu tizimga sug‘urtalanganlarning
oilalari ham jalb etila boshlandi. Germaniya ijtimoiy qonunchiligi o'z davri uchun
juda progressiv bo'lib, ishchilarning ahvolini yaxshilagan. 20-asrda rivojlangan
"ijtimoiy davlat" ning asoslari qo'yildi. Ijtimoiy sug'urtaning "nemis modeli" bir
qator Evropa mamlakatlari tomonidan qabul qilingan va Bismark "oq inqilobchi"
deb ta'riflangan.
Biroq hukumatning ijtimoiy islohotlar ishchilar sinfi faolligini pasayishiga
olib keladi, degan umidlari amalga oshmadi. 1880-yillarning ikkinchi yarmida
sotsial-demokratlarning qo zg olonlari ta sirida. Ish tashlashlar ish haqini oshirishʻ ʻ ʼ
va ish vaqtini qisqartirishni talab qilishni to'xtatmadi. Ulardan ba'zilari qisman
g'alaba bilan yakunlandi. "Istisno qonun" yillarida "erkin" kasaba uyushmalari
a'zolari soni olti baravar ko'payib, 1890 yilda 300 ming a'zoga yetdi. 1890 yilgi
Reyxstag saylovlarida SDLP uchun 1,4 millionga yaqin saylovchi ovoz berdi va u
35 parlament o'rnini oldi. SDLP ning radikallashuvi Gotha dasturidan partiya o'z
maqsadlariga faqat "qonuniy vositalar" orqali erishishga intiladi degan tezisni olib
tashlashda namoyon bo'ldi. Saylov natijalari va mehnat va sotsial-demokratik
harakatning holati 1890 yilda Reyxstag tomonidan uzaytirilmagan "istisno qonun"
ning bankrotligidan dalolat berdi.
Imperiyaning ichki siyosiy rivojlanishiga Reyxstagning ijro hokimiyatini
nazorat qilish huquqining yo'qligi ta'sir ko'rsatdi. Bismark o‘zining kanslerlik
davrida o‘zining keng vakolatlaridan mohirona foydalanib, Reyxstagni
kuchsizlantirishga harakat qilib, jamoatchilik fikrini unga qarshi qaratib, tarqatib
yuborish bilan tahdid qildi. U manevr va yon berish taktikasini mohirona qo‘lladi,
ayrim siyosiy partiyalar va deputatlik guruhlari bilan vaqtinchalik kelishuvlar
tuzdi, muxolifatni bo‘lib tashladi, uning bir qismini o‘z tomoniga tortdi,
ikkinchisini yakkalab qo‘ydi. Shunday qilib, liberallar va Markaz partiyasi
o'rtasidagi qarama-qarshiliklardan ehtiyotkorlik bilan, ammo samarali foydalanib,
u himoya tariflarini amalga oshirishda katoliklarning yordamiga erishdi. Kansler

turli ijtimoiy kuchlar, birinchi navbatda, junkerlar va yirik burjuaziya o'rtasida
muvaffaqiyatli manevr qildi. 7
Kulturkampf siyosati
1870-yillarda Bismark Reyxstagda milliy liberallar bilan hamkorlik qilgan.
Ba'zi konservatorlar ham 1871 yil dekabrda ularga tayanib, Bismark katolik
cherkovi va Markaz partiyasiga qarshi kampaniya boshladi; Bunga sabab sifatida
Papa kotibi D.Antonellining Markaz bilan birdamlik bildirgan bayonotidan
foydalanildi . Partiya Vatikanning itoatkor quroli bo'lmagan va mavjud tartibni
shubha ostiga qo'ymagan bo'lsa-da, rasmiy tashviqot undan imperiya xavfsizligiga
tahdid soladigan "dushman qiyofasini" yarata boshladi. Katolik cherkovi va
Markaz Vatikan bilan hamkorlik qilishda, Polsha ozodlik harakatini
"hayajonlantirish"da, Avstriya-Vengriyaga tortishda ayblandi. Ular Germaniyani
yo'q qilish maqsadida katolik davlatlarining xalqaro fitnasida ishtirok etishlari
haqida noaniq ma'noda gapirishdi. Bu kampaniya katolik aholi o rtasidaʻ
separatistik kayfiyatni bostirish, Germaniyada Prussiya gegemonligini o rnatish,
ʻ
imperiyani tezda markazlashtirish va katolik cherkovini davlatga bo ysundirishga
ʻ
qaratilgan siyosatga o tishni belgilab berdi. U "Kulturkampf" (madaniyat uchun
ʻ
kurash) deb nomlangan. “Kulturkampf”ning yana bir muhim, ammo puxta
yashiringan sababi, jamoatchilik e’tiborini qo‘pollik bilan bog‘liq muammolardan
– korruptsiya, poraxo‘rlik, foyda olish maqsadida uydirma kompaniyalar va
banklar tashkil etishdan – ma’naviy muammolarga chalg‘itish istagi edi.
1872 yil iyun oyida Bismark markaz partiyasi va papa kuriyasiga
ochiqchasiga "urush e'lon qildi". Uning birinchi harakati Prussiya Kultlar
vazirligida katolik bo'limining tugatilishi va Iesuit ordenining faoliyatini taqiqlash
edi. Keyin barcha dinlarning boshlang'ich ta'lim ustidan nazorati bekor qilindi. Din
arboblari va tashkilotlari mamlakat siyosiy taraqqiyoti muammolari yuzasidan
ommaviy bayonotlar berish huquqidan mahrum qilindi. Yangi qonun loyihasiga
parlamentdagi partiyalarning hech biri qarshi chiqmadi. Kulturkampf
kampaniyasining cho'qqisi 1873 yil may oyida Prussiya Landtagi tomonidan qabul
7
Chubinskiy V.V. Bismark. Biografiya. SPb.,1997.

qilingan qonunlar - katoliklikka qarshi "May qonunlari" deb nomlangan qonunlar
edi. Ular ruhoniylarning cherkov lavozimlariga tayinlanishi ustidan davlat
nazoratini o‘rnatdilar. Ularga ariza topshirgan ruhoniylar gimnaziya, universitetni
tamomlaganliklari yoki falsafa, tarix va nemis adabiyoti bo‘yicha imtihonlarni
topshirganliklari to‘g‘risidagi guvohnomalarni taqdim etishlari kerak edi. Davlat
ruhoniylarga intizomiy jazo qo'llash huquqini oldi. Ierarxlari ishdan bo'shatilgan
yepiskoplar davlat nazoratiga o'tdi. 1874 yildan boshlab majburiy fuqarolik nikohi
joriy etildi. Ushbu seriyadagi oxirgisi 1875 yildagi "Non savati qonuni" bo'lib, agar
u davlatga sodiq bo'lmasa, katolik cherkovini moliyalashni to'xtatdi.
Qabul qilingan qonunchilikni qo'llashga 1874 yilda katolik shogirdi
Kuhlman tomonidan Bismarkga suiqasd uyushtirilgan suiqasd sabab bo'ldi.
Kansler bu voqeadan 400 ming kishidan iborat 300 ta katolik uyushmalarini
tarqatib yuborish uchun foydalangan. 1875 yilda episkoplar va ko'plab oddiy
ruhoniylar hibsga olindi, ta'qib qilindi va lavozimlaridan chetlashtirildi, 20 ta
gazeta yopildi. 1876 yilda 1300 ga yaqin katolik cherkovida (ulardan uchdan biri
Prussiyada edi) ruhoniylar yo'q edi. Bu choralarga qaramay Bismark katolik
cherkovini zaiflashtira olmadi. Katolik ruhoniylari ta'qiblarga qaramay, qonunlarga
bo'ysunmadilar. Kulturkampf siyosati ko'p sohalarda dindorlarni diniy
marosimlarni bajarish imkoniyatidan mahrum qildi, bu nafaqat katoliklik, balki
boshqa dinlar tarafdorlarini ham hayratda qoldirdi. Bismark siyosatidan norozilik
mamlakatda keng tarqaldi. Ko'pgina nemis aholisi bu siyosat mamlakatning diniy
hayotining asoslarini va milliy davlatni shakllantirish jarayonini buzdi, deb
hisoblashdi. Ta’qiblar katoliklarning birdamligini mustahkamladi: 1874 yilgi
Reyxstag saylovlarida Markaz 1871 yildagiga nisbatan ikki barobar ko‘p ovoz
oldi, Daniya, Polsha va Alzas deputatlarining qo‘llab-quvvatlashiga erishdi va o‘z
fraksiyasini 95 kishiga yetkazdi. Saylov natijalari shuni ko'rsatdiki, partiya nafaqat
siyosiy hayotdan majburlanmagan, balki Reyxstagdagi ikkinchi muhim o'ringa
aylangan va kansler bilan hisoblashishi kerak bo'lgan omilga aylangan.
Bismark tez orada Kulturkampf siyosati kutilgan natijalarni bermasligini
tushundi. Kursning o'zgarishi alomatlari 1875 yil aprel oyida kanslerning

Reyxstagdagi nutqida paydo bo'ldi. Tinglovchilarni hayratda qoldirib, u Rim-
katolik cherkovining boshlig'i bilan muomala qilish mumkin bo'lgan kun kelishiga
umid bildirdi. o'zaro tushunishga tayyor. Biroq, faqat 1878 yilda Vatikanning
yangi rahbari Leo XIII Berlinga do'stona munosabatlarning tiklanishiga umid
bildirgan xabar yubordi, lekin ayni paytda ular faqat "May qonunlari" qabul
qilingan taqdirdagina o'rnatilishini aniq ko'rsatdi. bekor qilindi. Bismark
Kulturkampf siyosatidan faqat ittifoqchilari - Reyxstagda ko'pchilikni tashkil etgan
milliy liberallarning roziligi bilan voz kechishi mumkin edi, ammo ular bu
antiklerikal yo'lni davom ettirishga qaror qildilar.
Bu vaqtga kelib, Bismark liberallar bilan hamkorlik qilishdan allaqachon
yuklangan edi, ular doimiy ravishda vazirlar mahkamasidagi pozitsiyalarni talab
qiladilar, protektsionizm siyosatiga qarshi chiqdilar va yanada maqbul
ittifoqchilarni qidira boshladilar. 1879 yil bahorida hukumat Markaz partiyasi bilan
yaqinlasha boshladi. Bismark uni o'zining bojxona va soliq siyosatini qo'llab-
quvvatlash uchun jalb qilishga muvaffaq bo'ldi. Shu bilan birga, Markaz partiyasi
va konservatorlar o'rtasida yaqinlashish yuz berdi, uning ko'magida katolik
Frankenshteyn Reyxstag vitse-prezidenti etib saylandi.
1880-1883 yillarda Kulturkampf qonunlarining aksariyati bekor qilindi. Bu
davrdan faqat fuqarolik nikohi va maktab ta'limi ustidan davlat nazorati saqlanib
qolgan. Kulturkampf siyosati nemis jamiyatining ma'naviy holatini, ikki nasroniy
konfessiyalari o'rtasidagi munosabatlarni yomonlashtirdi va katolik aholisining
yangi davlatga bo'lgan ishonchini silkitdi. Kulturkampf siyosatidan voz kechish
ham uning qulashi, ham ishchi harakatining kuchayishi bilan bog'liq bo'lib,
Bismark mavjud tizim uchun asosiy xavfni ko'rdi.
1880-yillarda Markaz fraktsiyasi parlamentda asosiy o'rinni egalladi va
Reyxstagdagi o'ng va chap qanot guruhlari uchun maqbul bo'lib chiqdi. Uning
konservativ qanoti o'rta asrlardagi "mehrob va monarxiya ittifoqini" yangilashga
harakat qildi va ko'pincha Bismark siyosatini qo'llab-quvvatladi. Liberallarga yaqin
guruhlar bir necha bor hukumat loyihalarini mag'lub etishga yoki hech
bo'lmaganda mazmunini o'zgartirishga harakat qilishgan. Partiya rahbariyati

Bismarkning bosimiga qarshilik ko'rsatdi va Vatikan bilan aloqada bo'lgan
ayblovlarni to'xtatish uchun papani nemis katoliklarining Rim-katolik cherkovidan
mustaqilligini tan olishga majbur qildi. O'ng va chap kuchlar o'rtasidagi manevr
1890 yilgi saylovlardan keyin Markazni Reyxstagdagi eng yirik fraktsiyaga
aylantirishga imkon berdi.
Markazning Germaniyada sotsial-demokratiya ta’siri kuchayib
borayotganidan xavotirlanishi uni omma bilan ishlash uchun o‘z tashkilotlarini
yaratishga undadi. 1890 yilda «Germaniya xalq katolik ittifoqi» tuzildi, unga bir
yil ichida 100 ming kishi a'zo bo'ldi; 1914 yilga kelib uning 850 ming a'zosi bor
edi. Uyushma o'zining asosiy maqsadini SDLP ga qarshi kurashish va "xristian
ijtimoiy islohotlari" siyosatini olib borishni e'lon qildi. Markaz partiyasiga a zolarʼ
va saylovchilarni jalb qilish bo yicha targ ibot ishlarini boshlab yubordi, ma rifiy
ʻ ʻ ʼ
ishlar, nashriyot ishlarini yo lga qo ydi. G'arbiy Germaniyada Markaz va cherkov
ʻ ʻ
kasaba uyushmalari harakatida xristian qanotini yaratishga muvaffaq bo'ldi.
Katolik ruhoniylari mehnatkashlar vakillarini Landtaglar va Reyxstagga
ko rsatishga hissa qo shdilar, ijtimoiy islohotlar loyihalarini ishlab chiqdilar. 1902
ʻ ʻ
yilda Markaz tashabbusi bilan qishloq xo jaligi tariflaridan tushgan foydaning bir
ʻ
qismini bevalar va yetimlarning sug urta fondlariga o tkazishni nazarda tutuvchi
ʻ ʻ
qonun qabul qilindi. 1890-yillarda Markaz partiyasi dehqonlar ittifoqi yordamida
dehqonlar uyushmalarini tuzdi.
-1879 "Bismark davri"ning ichki siyosiy rivojlanishida muhim bosqich
bo'ldi. Kansler o‘sha davrga qadar eng kuchli partiya bo‘lgan milliy liberallar bilan
uzilib, uning asosida milliy davlat tuzib, Kulturkampf siyosatini olib bordi.
NLPning protektsionistik yo'nalishga qarshi chiqishi Bismarkning "Qizil xavf"
tahdidiga qarshi kurashgan Markaz partiyasi va konservatorlar bilan ittifoq
tuzishiga olib keldi.
Siyosiy kuchlarning yangi uyg'unligini mustahkamlash uchun Bismark 1878
yil 11 iyunda ruhiy kasal odamni Vilgelm Iga suiqasd qilish bahonasidan
foydalanib, Reyxstagni tarqatib yubordi. Saylov kampaniyasi davomida
konservatorlar nemis oddiy xalqini inqilob va inqirozlar bilan qo'rqitdilar. Natijada

liberal partiyalar parlamentdagi 38 o‘rindan mahrum bo‘ldi, konservatorlar esa o‘z
vakilliklarini bir xil miqdorda oshirdi. Liberallar konservatorlardan ustunligini
saqlab qolgan bo‘lsa-da – 125:105, qaror qabul qilish 93 o‘rin olgan Markaz
partiyasiga bog‘liq bo‘la boshladi.
Bismark Reyxstagning kuchlar muvozanatining o'ngga siljishidan
foydalanib, deputatlarga bosim o'tkazdi, himoya tariflarini, sotsialistlarga qarshi
qonunni va armiyani kuchaytirish choralarini tasdiqlashga harakat qildi. U
Reyxstagni tarqatib yuborish, konstitutsiyani qayta ko'rib chiqish, monarxiya yoki
harbiy boshqaruvni joriy etish bilan tahdid qildi. 1878 yil oktyabr oyida
Reyxstagda konservativ partiyalar va Markazdan 397 nafar deputatdan 204 nafari,
shuningdek NLPning o ng qanotining 27 nafar a zosi yuqori tariflarni joriy etishʻ ʼ
maqsadida Xalq xo jaligi ittifoqini tuzdilar. Bismark bu ittifoqning ko magiga
ʻ ʻ
tayanib, yuqori tariflar Germaniya pozitsiyasini barqarorlashtirishini ta kidlab,
ʼ
Bundesrat bilan muzokaralar boshladi. 1879 yil iyul oyida Reyxstag birinchi
protektsionistik qonunlarni qabul qilgandan so'ng, nafaqat Bismarkning milliy
liberallar bilan yakuniy tanaffus, balki ularning partiyasi ham qulab tushdi. U
protektsionizm va erkin savdo tarafdorlari bilan tariflar bo'yicha bahslar chog'ida
bo'lindi. 1880 yilda chap qanot vakillari NLPni tark etdilar va 1884 yilda ilg'orlar
bilan birgalikda Germaniya erkin fikrlovchilar partiyasini tuzdilar. O'ng qanot
milliy liberallar hukumatni so'zsiz qo'llab-quvvatlash pozitsiyasiga o'tdilar.
1878-1879 yillar voqealari hukumatning yirik sanoatchilar va yer
egalarining ijtimoiy bloki - "zavod bacalari va xo'rozlar ittifoqi" ga asoslangan
konservativ siyosatga o'tishi uchun sharoit yaratdi. Bismark o'z mavqeini
mustahkamlab, Prussiya ichki ishlar vaziri Robert fon Puttkamerga (1828-1900)
Prussiya davlat apparatini liberal fikrlovchi amaldorlardan tozalashda va barcha
muhim lavozimlarga monarxistlarning sodiq fuqarolari bo'lgan zodagonlardan
odamlarni tayinlashda yordam berdi. . Natijada, 70-yillarning oxiridan boshlab.
Germaniyada parlamentar-demokratik tizimni rivojlantirish uchun zarur shart-
sharoitlar keskin kamaydi.
Tashqi siyosat

Otto fon Bismarkning g'ayrioddiy qobiliyatlari tashqi siyosatda eng yorqin
namoyon bo'ldi. U o'zining diplomatik tajribasidan muvaffaqiyatli foydalangan va
Germaniyani Evropada barqaror pozitsiya bilan ta'minlash uchun harbiy yutuqlarga
tayangan.
Germaniya g'alaba qozongan Franko-Prussiya urushi faqat Frantsiyani
vaqtincha zaiflashtirdi. Parij 1871 yilda qurolli kuchlarini tiklashni boshladi va
1873 yilga kelib u tovon to'lashga muvaffaq bo'ldi. Bismark Fransiyada
revanshistik kayfiyatning keng tarqalishi, Fransiya hukumati bilan Rossiya
o rtasida yaqinroq munosabatlar o rnatilishi , umumiy harbiy chaqiruv e lonʻ ʻ ʼ
qilinishidan xavotirda edi. Ayni paytda Fransiya Germaniya-Rossiya
munosabatlarini murakkablashtirishga harakat qildi. Avstriyaliklar ham Bismarkni
Rossiyaga qarshi qaytarishga harakat qilishdi. Biroq, Bismark Avstriya-Vengriya
bilan ham, Rossiya bilan ham yaxshi munosabatlarga ega bo'lishni xohladi. U
Rossiyani Germaniya va Avstriya-Vengriya bilan ittifoqqa jalb qilish orqali Sankt-
Peterburgning Parij bilan birlashishini oldini olishga umid qildi. "Koalitsiyaning
dahshatli tushi" (rus diplomati Count P. A. Shuvalovning iborasi) tomonidan ta'qib
qilingan Bismark Rossiyadan va u bilan mumkin bo'lgan urushdan qo'rqardi.
Germaniya kansleri Angliyaning Eron va Markaziy Osiyodagi faolligi
kuchayganligi sababli Rossiyaning Germaniya bilan yaqinlashishga moyilligini
hisobga oldi. Rossiya tashqi ishlar vaziri Aleksandr Mixaylovich Gorchakov
(1798-1883) bilan uchrashuvda Bismark "Rossiya bilan yaqin kelishuvga Prussiya
uchun yagona oqilona siyosat sifatida qaraydi", dedi.
Yevropani Fransiyaga qarshi birlashtirishga intilgan Bismark uchun eng
foydali va xavfsiz kombinatsiya Avstriya va Rossiya bilan ittifoq bo‘lib tuyuldi.
1873 yil oktabrda Germaniya o'sha yilning iyun oyida Avstriya va Rossiya
imperatorlari tomonidan imzolangan Schönbrunn shartnomasiga qo'shildi.
Shartnoma Yevropa tinchligini saqlash bo yicha qo shma chora-tadbirlarni
ʻ ʻ
ko rishni nazarda tutgan edi. Harbiy kuch ishlatish alohida muzokaralarda
ʻ
muhokama qilinishi kerak edi. Bu shartnoma "Uch imperator" - nemis, rus,
avstriyaliklarning kelishuvi deb nomlandi. Bu noaniq edi va ittifoq mo'rt va

qarama-qarshi edi. Ammo kansler Berlin va Sankt-Peterburgni bog‘lovchi
ko‘prikni saqlab qolgan va ko‘prikni Venagacha uzaytirganiga ishongan.
Germaniya g'arbiy qo'shnisiga qarshi shovqinli tashviqot kampaniyasini
boshladi. Frantsiyada boshlangan armiyani qayta tashkil etishdan foydalanib, u uni
revanshistik urushga tayyorgarlik ko'rishda aybladi. 1875 yilda Bismark
Frantsiyani harbiy mojaro ehtimoli bilan qo'rqitmoqchi bo'ldi. Bu xalqaro
keskinlikni kuchaytirgan "1875 yilgi urush signali" ga to'g'ri keldi. Angliya,
Rossiya va Avstriya-Vengriya Germaniyaning kuchayishini xohlamadi. Angliya
Yevropada kuchlar muvozanati tamoyiliga sodiq qoldi. Qirolicha Viktoriya (1819-
1901) Uilyamga Frantsiya bilan urushning dahshatli oqibatlari haqida
ogohlantiruvchi xabar bilan murojaat qildi. A. M. Gorchakov Aleksandr II (1818-
1881) nomidan Parijdan diplomatik yordam ko'rsatishini e'lon qildi. Germaniya
diplomatiyasi Fransiya bilan ziddiyatni hal qilish uchun harakat qilishi kerak edi.
Bu voqealar Germaniya-Rossiya munosabatlarining asta-sekin sovuqlashishiga
qadam bo'ldi.
Bismark Rossiyaning G'arbdagi ta'sirini zaiflashtirishga va uning faoliyatini
1875-1877 yillarda Yaqin Sharqqa yo'naltirishga harakat qildi. Slavyanlarning
turklarga qarshi milliy ozodlik harakatining kuchayishi munosabati bilan inqiroz
vujudga keldi. Rossiyaning slavyanlarga diplomatik kanallar orqali yordam
berishga urinishlari Turkiyaning muzokaralardagi murosasizligi va Angliya va
Avstriya-Vengriyaning keskin qarshiliklari tufayli masalani hal qilishga olib
kelmadi . Natijada 1877-1878 yillardagi rus-turk urushi bo'lib, unda Rossiya
g'alaba qozondi. Urush paytida Bismark Dunay imperiyasining Bolqonlarga
rivojlanishiga hissa qo'shdi va urushdan keyin u 1878 yilda San-Stefano tinchlik
shartnomasini qayta ko'rib chiqish uchun Berlin kongressini chaqirish tarafdori
bo'lgan Angliya va Avstriya-Vengriyani qo'llab-quvvatladi. Bu qurultoyda Rossiya
yakka holda qoldi va bir qator bosib olingan hududlardan, yirik Bolgariya davlatini
tashkil etishdan voz kechishga, Serbiya, Chernogoriya va Ruminiya hududlarini
qisqartirishni tan olishga majbur bo ldi.ʻ 8
8
Chubinskiy V.V. Bismark. Politicheskaya biografiya. M.,1988.

Berlin Kongressidan keyin kuchlar muvozanatida o'zgarishlar yuz berdi.
Avvalo, Germaniya-Rossiya munosabatlarining sovishi boshlandi, bunga iqtisodiy
qarama-qarshiliklarning kuchayishi ta'sir ko'rsatdi: Germaniya o'zining janubiy
hududlarida vabo tarqalishi va Germaniya imperiyasining Avstriya bilan
yaqinlashishi tufayli Rossiyadan mol go'shti importini taqiqladi. Vengriya
boshlandi. Vilgelm I va Aleksandr II ning 1879-yil sentabrida kelishuvga
erishishga urinishlariga qaramay, Bismark 1879-yil 7-oktabrda imzolangan
yashirin nemis-avstriya ittifoqi va mudofaa shartnomasini tuzishga erishdi.U
Rossiyaga qarshi yo nalishga ega edi. Shartnomaning birinchi moddasidaʻ
aytilishicha, agar shartnoma tuzgan tomonlardan biri Rossiya tomonidan hujumga
uchrasa, ikkala tomon ham "o'z imperiyalarining barcha harbiy kuchlari bilan bir-
biriga yordam berishga va shunga mos ravishda hech qanday kuchga ega
bo'lmaslikka" majbur bo'ladilar. birgalikda va o'zaro kelishuvdan tashqari
tinchlik." Ikkinchi moddada, agar Avstriya-Vengriya yoki Germaniyaga boshqa
davlat (lekin Rossiya emas) hujum qilsa, shartnomaning ikkinchi tomoni xayrixoh
betaraflikni saqlash majburiyatini oladi; agar hujum qilayotgan davlat Rossiya
tomonidan qo'llab-quvvatlansa, unda birinchi moddada ko'rsatilgan shart kuchga
kiradi. Ushbu hujjat Bismark tomonidan tuzilgan eng kuchli ittifoqlardan birini
yaratdi va ikkita qarama-qarshi koalitsiyani yaratishga olib kelgan
shartnomalarning birinchisi edi.
1881 yilda uch imperatorning ikkinchi ittifoqi (Germaniya, Avstriya-
Vengriya va Rossiya) tuzildi. Bismark Ittifoqning maqsadini quyidagi formulaga
qisqartirdi: “Beshta buyuk kuchlar beqaror muvozanatni boshqarayotganda uchta
bo'lib turishga harakat qiling. Bu koalitsiyaga qarshi haqiqiy kafolatdir”.
Shartnoma ishtirokchilaridan biri urush holatiga tushib qolgan taqdirda, uch
tomonning har biri betaraflikni saqlashga va'da berdi. Shunday qilib, Rossiya
Franko-Germaniya urushi sodir bo'lgan taqdirda betaraflikni saqlashi kerak edi va
Germaniya va Avstriya Angliya bilan urush bo'lgan taqdirda unga betaraflikni
kafolatladi. Shunday qilib, Germaniya ikki jabhada urush xavfidan kafolatlangan
edi.

Uzoq davom etgan muzokaralardan so'ng Germaniya, Avstriya-Vengriya va
Italiya 1882 yil may oyida "Uchlik ittifoq" deb nomlanuvchi besh yillik ittifoq
shartnomasini imzoladilar. Ahdlashuvchi tomonlar ittifoqning bir tomoniga qarshi
qaratilgan koalitsiyalarda qatnashmaslik majburiyatini oldilar. Ular bir-biriga, agar
urushda bir vaqtning o'zida qatnashgan bo'lsa, ular alohida tinchlik tuzmasliklarini
kafolatladilar. Shartnomaga ko'ra, Germaniya va Avstriya-Vengriya Italiyaga
Frantsiya tomonidan "beg'araz hujum" sodir bo'lgan taqdirda yordam berish uchun
barcha kuchlarini berishga majbur bo'ldilar va Frantsiya Germaniyaga hujum
qilgan taqdirda Italiya ham xuddi shunday qilishga majbur bo'ldi. . Blok
a'zolaridan biriga biron bir buyuk davlat (Frantsiyadan tashqari) tomonidan hujum
qilingan taqdirda, shartnomaning qolgan ikki tomoni xayrixoh betaraflikni
kafolatladi. Bismark “Tinchlik ligasi” deb atagan “Uchlik ittifoq” birinchi
navbatda Fransiyaga qarshi qaratilgan edi va Germaniyaning buyuk davlat
sifatidagi mavqeini mustahkamladi.
Bismark har doim mustamlakachilik siyosatiga qarshi ekanligini ko'rsatib
kelgan. Kansler Germaniya imperiyasi mustamlakalarni zabt eta olmasligiga amin
edi, chunki uning Evropaning markazidagi mavqei zaif va ikki jabhada urush xavfi
bilan to'la edi. U Germaniya imperiyasining hududiy da'volari muqarrar ravishda
Angliya va Frantsiyaning qarshiliklariga sabab bo'lishidan qo'rqardi va uni engib
o'tish uchun uning kuchi etarli emas edi. 1880-yillarga qadar Modernizatsiya
jarayonlariga moslashish muammolari bilan ovora bo‘lgan nemis burjuaziyasi
mustamlakachilik istilolariga ham befarq edi.
80-yillarda imperiyaning mavqeini mustahkamlash. XIX asr Yevropa
davlatlari o rtasidagi qarama-qarshiliklarning keskinlashuvi Germaniyaningʻ
mustamlakachilik siyosati uchun yanada qulay vaziyat yaratdi. Hukumat
koloniyalarni qo'lga kiritishni talab qilgan savdo va sanoat burjuaziyasi va
dengizdan tashqarida savdo bilan shug'ullanuvchi kema egalarining bosimini
kuchaytirdi. 1882-yilda Germaniya mustamlaka ittifoqi, 1884-yilda esa nemis
mustamlakachilik jamiyati tuzildi, u o z oldiga mustamlaka kapitalini to plash,
ʻ ʻ
mustamlakachilik uchun qulay hududlarni topish va nemis ko chmanchilari
ʻ

oqimini boshqarish vazifasini qo ydi. Uning asoschilaridan biri Karl Piter (1856-ʻ
1918), avantyurist, Afrika tadqiqotchisi, Yevropa davlatlarining mustamlakachilik
siyosati bo‘yicha mutaxassis. 1884 yil bahorida u nemis jamoatchiligiga manifest
bilan murojaat qilib, unda Germaniya imperiyasi Yevropada yetakchi kuch
ekanligini, biroq nemis ko‘chmanchilari hamma joyda imperiya raqobatchilariga
xizmat qilib, o‘z kuchini mustahkamlaganligini ta’kidladi. U nemislarni "asrlar
davomida qoldirilgan kamchiliklarni tuzatish" uchun tez va kuchli harakat qilishga
va mustamlakachilik egaliklarini o'rnatishda evropaliklarga yetib olishga chaqirdi.
Germaniya mustamlakachi jamiyati o ng qanot liberallari va erkin
ʻ
konservatorlar tomonidan faol qo llab-quvvatlanib, mustamlakalarning nemis
ʻ
mahsulotlarini sotishda, ijtimoiy masalalarni hal qilishda va mustamlakachilik
siyosatini qo llab-quvvatlash asosida jamiyatni mustahkamlashda yordam
ʻ
berishiga ishontirdi. Milliy liberallar lideri Yoxannes Mikel (1829-1901) ushbu
jamiyatning qurultoyida mustamlakalar uchun kurashda "konfessiyalar, siyosiy,
diniy va ijtimoiy qarama-qarshiliklar barham topishini" ta'kidladi.
Mustamlakachilik bosqinlarini qoralovchi progressiv kuchlar ta'qibga uchradi va
o'rnatilgan an'anaga ko'ra, "Germaniya imperiyasining dushmanlari" bilan
tenglashtirildi. 1884 yilda koloniyalar vazirligi tuzildi.
1880-yillarda Bismarkning mustamlakachilik masalasi bo'yicha
pozitsiyasida o'zgarishlar bo'ldi, bu qisman ichki siyosiy motivlar bilan bog'liq edi.
Kansler o‘ng qanot kuchlarining ayrim mustamlakachilik talablarini amalga
oshirishga qaror qilib, ularning ko‘magi orqali o‘zining shaxsiy mavqeini
mustahkamlashga umid qildi. Nemis mustamlaka mulklarining asoslari nemis
sub'ektlari tomonidan mahalliy hokimiyatlardan xavfsiz xulq-atvor xatlarini olish
orqali qo'yilgan. 1884 yilda Bismark bremenlik savdogar A.Lyuderits tomonidan
sotib olingan Angra Pequena ko'rfazi hududida Janubiy-G'arbiy Afrikadagi qirg'oq
hududi ustidan imperator protektoratini e'lon qildi. Bu Germaniyaning birinchi
mustamlaka mulkiga aylandi. 1884 yilning yozida Kamerun va Togo hududlarida
Germaniya bayrog'i ko'tarildi.
1885 yilda Germaniya Sharqiy Afrikada protektorat o'rnatdi, u erda

hududning katta qismi 60 ming kvadrat metrni tashkil qiladi. m Germaniya
mustamlakachilik jamiyati tomonidan sotib olingan, keyin esa Yangi Gvineya
shimoliy qismi ustidan. Yangi Gvineya hududi Kayzer Vilgelm erlari, qo'shni
orollar guruhi esa Bismark arxipelagi deb atalgan. Strategik nuqtai nazardan, ular
unchalik ahamiyatga ega emas edi, ammo ularning qo'lga olinishi Germaniyaning
mustamlakachi davlatlar safiga qo'shilishi ramzi edi. Shundan so ng uningʻ
mustamlakachilik ekspansiyasi yetakchi Yevropa davlatlarining qarshiligi tufayli
to xtatildi, ayniqsa, u asosan xususiy tashabbus bilan amalga oshirildi. Nemis
ʻ
tadqiqotchisi Lyudvig Volf kanslerdan yo‘qolgan tadqiqotchini topishga yordam
berishni va kerak bo‘lsa, kuch ishlatishni so‘raganida, Bismark bu iltimosni rad
etadi. U shunday dedi: “Sizning Afrika xaritangiz juda yaxshi, lekin mening Afrika
xaritam Yevropada. Mana Rossiya, mana esa... Fransiya, biz esa o‘rtadamiz; Bu
mening Afrika xaritam." Shunga qaramay, keyinchalik Germaniyaning
mustamlaka imperiyasini kengaytirishdan manfaatdor bo'lgan kuchlar birlashdi.
1887 yilda ular asosiy tashkilot - Germaniya mustamlaka jamiyatini tuzdilar.
1887 yilda Germaniya va Frantsiya o'rtasidagi munosabatlar yana
murakkablashdi. Yangi "harbiy signal" armiyani qayta qurollantirishni boshlagan
Frantsiya urush vaziri lavozimiga revanshistlar rahbari general J. E. Bulanjerning
tayinlanishi sabab bo'ldi. Bismark bunga javoban nemis armiyasini 486 ming
kishiga oshirish to'g'risidagi qonun loyihasini qabul qildi. 1885-1886 yillarda
Avstriya-Rossiya munosabatlari avstriyaliklarning Bolgariya taxtiga o'z
himoyachisini qo'yishga urinishlari tufayli ham keskin yomonlashdi. Bolgariya
masalasi 1881 yilda tuzilgan Uch imperator ittifoqining yakuniy parchalanishiga
olib keldi. Bu yillarda Angliya-Germaniya raqobati kuchayganligi sababli Bismark
yana Rossiya bilan yaqinlashish sari harakat qildi. 1887 yil iyun oyida Yashirin
Rossiya-Germaniya "Qayta sug'urta shartnomasi" uch yilga imzolandi. Rossiya va
Germaniya uchinchi kuch bilan urush boshlangan taqdirda, Germaniyaning
Frantsiyaga yoki Rossiyaning Avstriya-Vengriyaga hujumi hollari bundan
mustasno, "mehribon betaraflik" ni e'lon qildi. Germaniya Rossiyaning Bolqondagi
manfaatlarini, ayniqsa Bolgariya va Sharqiy Yevropa Turkiyadagi hal qiluvchi

ta'sirining qonuniyligini tan oldi. Ikkala tomon ham Bosfor va Dardanel
bo‘g‘ozlarini barcha harbiy kemalar uchun yopish tamoyilini tan oldi. Ammo
Bismark Rossiyadan Germaniya va Frantsiya o'rtasidagi ehtimoliy urushda
betaraflikni saqlash majburiyatini ololmadi.
Mustamlakachilik siyosati sohasidagi ingliz-fransuz qarama-
qarshiliklarining kuchayishi va Yaqin Sharqdagi ingliz-rus qarama-qarshiliklari
Buyuk Britaniyaning Uchlik ittifoqi bilan yaqinlashishiga yordam berdi. 1887
yilda Bismarkning Angliya, Avstriya-Vengriya va Italiyadan iborat O'rta er dengizi
ittifoqi g'oyasi amalga oshirildi, bu O'rta er dengizi va Qora dengizdagi status-
kvoni saqlab qolishga qaratilgan edi. U, boshqa shartnomalar singari, Frantsiyaga
va Rossiyaga qarshi yo'nalishga ega edi. Rossiya bilan munosabatlar shu darajada
yomonlashdiki, Germaniya Bosh shtabi rahbariyati unga qarshi profilaktik urush
rejalarini ishlab chiqdi. Ammo Bismark, harbiy muhiti unga ko'rsatgan bosimga
qaramay, ruslar bilan urushdan qochdi.
Bismarkning tashqi siyosati o'zining maqsadliligi va buyuk davlatlarning
qarama-qarshiliklarida ustalik bilan o'ynash qobiliyati bilan ajralib turardi, ko'p
yillik sa'y-harakatlar natijasida birinchi kansler "nemis dunyosi" ni - bloklar va
ittifoqlarning murakkab tizimini tashkil etishga muvaffaq bo'ldi. Uning rejasiga
ko'ra, Germaniyaning Evropadagi xavfsizligi va gegemonligini, shuningdek,
qit'adagi kuchlar muvozanati va tinchlikni kafolatlashi kerak edi. Uning siyosati
hali ham rossiyaparast tendentsiyalarni saqlab qoldi: u Germaniya ikki jabhada
urushga dosh bera olmasligini hisobga oldi va mamlakat xavfsizligini ta'minlash
uchun unga sharqiy qo'shnisi bilan tinchlik kerak edi.

XULOSA
Germaniya xalqaro maydondagi ta’sirini kuchaytirish Bismark o’z oldiga
maqsad qilib qo’ydi. 1873-yilda Germaniya, Rossiya va Avstriya-Vengriya bilan
ittifoq to’g’risida shartnoma - «Uch imperator shartnomasi»ni tuzdi. Bismark 1875
yilda Fransiyani 1871 yildagiga nisbatan ham ko’proq qaramlikka olish va uni
Germaniya vassali holiga tushirish uchun unga qarshi urush boshlashga tayyor
turgan edi. Bismark yangidan vujudga kelgan fransuz armiyasini tortib olingan
Elzas va Lotaringiya uchun qasos oluvchi armiya deb bilib, Fransiya hali batamom
mustahkamlanib olmasdan, u bilan urush boshlashga shoshilmoqda edi. Rossiya
bilan Angliya Germaniyaning kuchayib ketishini istamas edilar, shu sababli
Bismarkka Fransiyani yangidan tor-mor keltirishga yo’l qo’ymasliklarini bildirib
qo’ydilar. Germaniya chekindi.
Germaniya ikki frontda urush qilishdan qo’rqardi. U «kaolisiyalar dahshati»
tinchimni buzayapti, deb , ayniqsa, Rossiya bilan urushishdan cho’chirdi. 1879
yilda Germaniya Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzdi. Bismark Rossiyaning
Fransiya bilan yaqinlashuviga xalaqit berish niyatida 1881-yili «Uch imperator
ittifoqi»ni tiklashga muvaffaq bo’ldi. 1882-yilda Avstriya-Vengriya -Germaniya
ittifoqiga qo’shimcha qilinib, Germaniya va Avstriya-Vengriyaning Italiya bilan
ittifoqi tuzildi. Italiyaning ittifoqqa kirishiga sabab, Fransiya bilan
munosabatlarining keskinlashuvi edi. Chunki, Fransiya Italiya da’vo qilib yurgan
Tunisni 1881-yilda bosib olgan edi. Avstriya-Vengriya imperiyasi esa bu vaqtda
Bolqon yarim orolida Rossiya bilan raqobatlashmoqchi edi. Shunday qilib, uchta
teng maslakdosh kuchlar birlashib, 1882 yili harbiy ittifoq, «Uchlar ittifoqi»ni
tuzishga erishdilar.
Yendilikda Germaniya Fransiya va Rossiyaga qarshi qaratilgan koalisiyaga
bosh bo’lib oldi. Bismark o’z siyosiy rejalarini amalga oshirish yo’lida Rossiyani
asosiy g’ov deb bilar, qanday bo’lmasin Rossiyaga zarar yetkazishni mo’ljallar edi.
Shu maqsadda Angliya bilan Turkiyani Rossiyaga qarshi gij-gijlay boshladi.
Bismark bir vaqtda ikki frontda, ya’ni ham Fransiyaga ham Rossiyaga qarshi
kurashish oson emasligini anglardi. Karl XII va Napoleon I kabi mashhur

sarkardalar ham Rossiyada mag’lubiyatga uchratganini yaxshi bilardi. U
shuningdek, chorizm Rossiyaning taraqqiyotiga g’ov bo’layotganini ham
tushunardi. Shuning uchun qulay payt kelganda Rossiyadagi reaksion unsurlarni
qo’llab-quvvatlashiga harakat qilardi. Uning ishini davom ettirgan Kaprivi
Germaniyaning tashqi siyosatiga juda muhim o’zgarishlar kiritdi. Kaprivi sanoat
egalarini siquvi ostida Avstriya-Vengriya bilan savdo shartnomasini tuzdi. 1894 yili
Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan ham shunday shartnomalar tuzildi.
Mamlakatga qishloq xo’jalik mahsulotlari keltirishdan olinadigan bojlar birmuncha
kamaytirildi. Kaprivi siyosati va ayniqsa, Rossiya bilan savdo shartnomasining
tuzilishi yunkerlarni g’azablantirib yubordi. Ular nima bo’lsa ham «Liberal»
kanslerni olib tashlashni o’z oldilariga vazifa qilib qo’ydilar. 1893 yilda katta yer
yegalari tomonidan tuzilgan «Qishloq xo’jayinlari ittifoqi» se’yzdida yunkerlar
Kaprivining «yangi» yo’liga qarshi norozilik bildirdilar. 1894-yilda Kaprivi iste’fo
berdi.
1891 yidda shovinistik tashkilot - German ittifoqi tuzildi. «Qirol Prussiya
ustida, Germaniya ustida, Germaniya dunyo ustida» -degan shior ilgari surildi.
Germaniya Yevropa urushiga tayyorlanishi bilan birga yirik German
kapitalining talabiga ko’ra mustamlakalar bosib olishga kirishdi. 1882-yil Bremen
savdogarlari Afrikaning janubi-g’arbiy sohilidagi Angra-Peken buxtasiga keldilar.
Ular 200 ta yeski miltiq va 2000 marka badaliga yerli qabila boshlig’idan
anchagina hududni sotib oldilar. Germaniya bu yerni 1884_yil aprelida o’z
protektorati deb e’lon qildi. Afrikaga amaldorlar va soldatlar yuborildi. Ularning
Yangi yerlarni bosib olishga urinishi mahalliy xalqning qattiq qarshiligiga uchradi.
Mustamlakachilar qurol ishlatdilar. Nemis qo’shinlari afrikaliklar manziliga
to’satdan hujum qilib, aholini vahshiylarcha qirdilar.
1884 yil yozida Germaniya Afrikaning o’rta qismidagi Togo va Kamerun
hududlarini, 1884 yil avgustda Gvineyaning shimoliy qismini va unga yondosh
orollarni bosib oldi. 1885 yilda esa Afrikaning sharqiy qismidagi hududlarni va
Zanzibar orolini zabt yetdi. Bu hudud «Germaniya sharqiy Afrikasi» degan nom
oldi.

XIX asrning 90-yillarida Germaniyaning tashqi siyosatida Yangi davr
boshlandi. German hukmron doiralari o’z hududlarini kengaytirish uchun urushga
tayyorlana boshladilar. Imperator Vilgelm I davrida Bismark imperiya siyosatini
teng huquqli rahbari edi. Vilgelm I ning nabirasi Vilgelm II taxtga o’tirgach, ko’p
narsa o’zgardi.
1900-yilda Germaniya boshqa g’arb davlatlari bilan birga Xitoyda milliy
ozodlik harakatini bostirishda ishtirok etdi. Xitoyda German jazo qo’shinlari
general Valderze boshchiligida deyarli qurolsiz bo’lgan xitoyliklarga nisbatan
mudhish yovuzliklar qilib, ayollar va bolalarni o’ldirdi. Imperator Vilgelm II
Xitoyga qo’shin yuborar ekan, yuzsizlik bilan shafqat qilmaslikni, asir olmaslikni
tavsiya qildi, «toki bundan buyon, hatto ming yildan keyin ham Xitoy nemisga ola
qarolmaydigan bo’lsin» dedi. Chunki, Xitoyda nemis vakili Ketteler o’ldirilgan
edi. 1895 yil Shimoliy dengizni Boltiq dengizi bilan tutashtirgan Kil kanali ochildi.
1898 yilda Reyxstag harbiy flot qurishning keng dasturini qabul qildi.
Afrikada «bizni quruq qoldirishdi» deb hisoblagan German hukmron doiralari
«qo’ldan ketganlarning» o’rnini Yaqin Sharqda to’ldirmoqchi bo’ldilar. Ular
Sharqqa intilganlarida Kichik Osiyo, Suriya, Mesopatamiya va Falastinda
joylashib olmoqchi edilar, chunki bu yerda dunyodagi eng boy neft konlari, g’alla
va paxta xom ashyosi bor yedi. Nemis bankiri Simens tashabbusi bilan Berlinni
Fors qo’ltig’i bilan bog’lovchi temir yo’l qurish rejasi tuzildi.
Nemis hukmron doiralarining rejalari qudratli davlatlar -Fransiya va Rossiya
o’rtasida keskin nizo chiqishiga olib keldi. Germaniya zo’r berib qurollanishni
boshlab yubordi. Armiya soni keskin kuchaytirib yuborildi. Reyxstag katta harbiy
kemalar qurishga va suv osti floti uchun yangidan-yangi mablag’larni tasdiqlab
turdi.

Adabiyotlar.
1. Xrestomatiya po novoy istorii / Pod red. A. A.Gubera i A.V.Yefimova.
M.,1965. T.2.
2. Xrestomatiya po novoy istorii. Chast I. 1642-1870. Pod red. A.I.Moloka i
V.A.Orlova. M.,1958.
3. Bismark O. M ы sli i vospominaniya. M.,1940-1941. T. 1-2
4. Yerusalimskiy A.S. Bismark. Diplomatiya i imperializm. M.,1968.
5. Tupolev B.M. Germanskiy imperializm v borbe za «mesto pod solnsem».
Germanskaya ekspansiya na Blijnem Vostoke, v Vostochnoy Afrike i v rayone
Indiyskogo okeana v konse XIX nachale XX v. M.,1991.
6. Sfasman A.B.Burjuazn ы ye partii i rabocheye dvijeniye Germanii. 1900-
1914. Chelyabinsk,1975.
7. Lyudvig E. Posledniy Gogensoller (Vilgelm II). M.,1991.
8. Subotin Yu.F. Rossiya i Germaniya: Partner ы i protivniki. M.,1996.
9. Chubinskiy V.V. Bismark. Biografiya. SPb.,1997.
10. Bismark. O. M ы sli i vospominaniya. M., 1940-1941.T. 1-3.
11. Galkin I.S. Sozdaniye germanskoy imperii (1815-1871 gg.) M., 1986.
12. Yerusalimskiy A.S. Bismark. Diplomatiya i militarizm. M.,1968.
13. Narochniskaya L.I. Rossiya i voyn ы Prussii v 60-x godax XIX v. za
obyedineniye Germanii «sverxu». M., 1960.
14. Sergeyev V.V. Angliya i obyedineniye Germanii v 1848-1871 gg. L.,1986.
15. Chubinskiy V.V. Bismark. Politicheskaya biografiya. M.,1988.

Germaniya imperiyasi 1871-1900 yillarda

Купить