Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Gerodotning «Tarix» asari yunon-fors urushlari bo‘yicha manba sifatida

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI __________________________________ FAKULTETI __________________________________ Y O‘NALISHI “ ___________________________________” FANIDAN MAVZU:__________________________________________________ __________________________________________________________ ____ KURS ISHI Guruh:______________________ Bajardi:______________________ Qabul qildi: _____________________ TOSHKEN T – 2025 1 Mav zu: Gerodot ning " Tarix" asari y unon-fors urushlari bo'y icha manba sifat ida ishlat ilishi MUN DA RIJ A KIRISH I.BOB.GERODOT VA UN IN G “ TA RIX ” ASA RI HA QIDA UMUMIY MA ’LUMOT… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 5 1.1. GERODOT SHA X SIY A TI VA “ TA RIX ” A SA RIN IN G Y A RA TILISH TA RIX I… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .5 1.2. “ TA RIX ” A SA RIN IN G BOSHQA MA N BA LA R BILA N SOLISHTI RILISHI… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 7 1.3. “ Y UN ON -FORS URUSHLA RI” … … … … … … … … … … … … … … … … 10 II.BOB. “ TA RIX ” A SA RIDA Y UN ON -FORS URUSHLA RI: A SOSIY EPIZODLA R VA VOQEA LA R… … … … … … … … … … … … … … … … … … 12 2.1. Y UN ON -FORS URUSHLA RIN IN G TA RIX I Y KON TEKSTI.................14 2.2. MA N BA LA RGA ASOSLA N GA N DA LILLA R… … … … … … … … … … … . 2.3. ZA MON A VIY TA RIX SHUN OSLIKDA GERODOTGA BERILGA N BA HO… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .19 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 24 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … … … ..27 2 KIRISH KURS ISHIN IN G DOLZA RBLIGI: Qadimgi tarixda yunon-fors urushlari insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyotida muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘lgan. Bu urushlar Sharq va G‘arb tsivilizatsiyalarining ilk global to‘qnashuvi sifatida tarixda chuqur iz qoldirgan. Ushbu qarama- qarshiliklar nafaqat harbiy yoki siyosiy, balki madaniy va mafkuraviy jihatdan ham g‘oyat muhim hisoblanadi. Ayniqsa, tarixiy manbalarni tahlil qilishda Gerodotning “Tarix” asari alohida o‘rin tutadi. Bu asar nafaqat yunon-fors urushlari haqida eng qadimiy va keng qamrovli manba bo‘lib, balki tarixshunoslikning shakllanishi va metodologiyasida ham muhim ahamiyatga ega. Gerodot birinchi bo‘lib voqealarni sabab va oqibatlar bilan izohlashga harakat qilgan, bu esa tarixga fanning dastlabki shakli sifatida yondashuvni ko‘rsatadi. Bugungi kunda Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy, siyosiy va mafkuraviy aloqalar, ziddiyatlar va hamkorlik masalalari dolzarbligini yo‘qotmagan. Shu nuqtayi nazardan, ularning ildizlarini o‘rganish, xususan, Gerodot asari orqali qadimgi tarixga nazar tashlash — zamonaviy tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va geosiyosiy tahlil uchun ham dolzarbdir. Shuningdek, bu mavzu O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida qadimgi tarixni o‘rganishda asosiy mavzulardan biri bo‘lib, talabalarda tarixiy tafakkurni shakllantirishda, manbaviy yondashuvni mustahkamlashda katta ahamiyatga ega. KURS ISHN IN G MA QSA DI: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — Gerodotning “Tarix” asarini yunon-fors urushlari bo‘yicha tarixiy manba sifatida tahlil qilish, uning ilmiy qiymatini baholash va zamonaviy tarixshunoslikda tutgan o‘rnini aniqlashdan iborat. 3 Kurs ishi v azifalari: 1.Gerodotning hayoti, ilmiy merosi va “Tarix” asari haqida umumiy ma’lumot berish. 2.Yunon-fors urushlarining tarixiy kontekstini yoritish. 3.“Tarix” asarida yunon-fors urushlari qanday aks ettirilganini tahlil qilish. 4.Gerodotning tarixiy yondashuvi va yozish uslubini o‘rganish. 5.Gerodot asaridagi ma’lumotlarni zamonaviy tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va boshqa qadimiy mualliflar bilan solishtirish. 6.Gerodotning tarafkashlik darajasini aniqlash hamda asarning ob’ektivlik mezonlariga muvofiqligini baholash. 7.“Tarix” asarining zamonaviy ilmiy tadqiqotlardagi o‘rni va dolzarbligini ko‘rsatish. 4 I.BOB.GERODOT VA UN IN G “ TA RIX ” ASA RI HA QIDA UMUMIY MA ’LUMOT 1.1 GERODOT SHA X SIY A TI VA “ TA RIX ” A SA RIN IN G Y A RA TILISH TA RIX I Gerodot (taxminan mil. avv. 484–425 yillar) qadimgi yunon tarixchisi bo‘lib, ko‘pchilik tomonidan “tarix otasi” sifatida tan olingan. U Kichik Osiyodagi Halikarnass (bugungi Turkiyaning Bodrum shahri) shahrida tug‘ilgan. Gerodotning hayoti haqida to‘liq ma’lumotlar saqlanib qolmagan bo‘lsa-da, uning “Tarix” asarida va boshqa qadimgi mualliflar (masalan, Plutarx, Tsitseron) asarlarida keltirilgan ayrim faktlar uning shaxsiyati haqida tasavvur beradi. Gerodot o‘z hayotining katta qismini sayohatlarda o‘tkazgan. U Misr, Levant, Fors, Babilon, Skifiya va boshqa hududlarga tashrif buyurgan. Bu safarlar davomida u turli xalqlarning urf-odatlari, siyosiy tuzumi va tarixiy voqealar bilan tanishgan. Aynan mana shu sayohatlar unga keng qamrovli tarixiy asar yaratish imkonini bergan. “Tarix” asarining yaratilish sabablari Gerodot o‘zining mashhur “Tarix” asarida quyidagi so‘zlarni yozadi: “Men, Gerodot Halikarnasslik, bu asarni insoniyat ishlarini unut bo‘lishidan saqlash va yunonlar hamda xorijiy xalqlar o‘rtasidagi buyuk ishlar va mojarolar sabablari yodda qolsin deb yozdim.” Ushbu jumla Gerodot tarix yozishdagi asosiy niyatini ochib beradi — u tarixiy xotirani saqlash, voqealarning ildizlarini ochib berish va kelajak avlodlarga saboq bo‘lishini xohlagan. Uning asarida tarixga yondashuv faqat voqealarni sanab o‘tish emas, balki ularni sabab-oqibat nuqtai nazaridan tahlil qilishga urinish mavjud. “Tarix” asarining tuzilishi va mazmuni Gerodotning “Tarix” asari 9 kitobdan iborat bo‘lib, ular qadimgi yunon musalarining nomlari bilan atalgan: Klio, Euterpe, Taliya, Melpomena, Terpsixora, Erato, Polimniya, Uraniya va Kalliope. 1 1 Геродот. История / Пер. с древнегреческого Г.А. Стратановского. — М.: Наука, 1993. — 763 с. 5 Asar quyidagi mazmuniy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: • 1–4 kitoblar – Sharq xalqlari, xususan, Lidiya, Fors, Misr, Skifiya, Frakiya va boshqa hududlar tarixi, madaniyati va afsonalari. • 5–9 kitoblar – Yunon-fors urushlarining bosqichma-bosqich bayoni, Marafon, Termopil, Salamin va Plataea janglari, shuningdek, siyosiy va ijtimoiy tahlillar. Gerodot o‘z asarida rivoyat, afsona, ko‘z bilan ko‘rgan holatlar va og‘zaki hikoyalarni birlashtirgan holda tarixiy narrativ yaratgan. Bu uslub zamonaviy tarixshunoslikda "klassik tarixiy rivoyat" deb nomlanadi. “Tarix” asarining yaratilish tarixi va manbalari Gerodot “Tarix” asarini taxminan mil. avv. 440-yillarda yozishni boshlagan. U Afina shahrida uzoq vaqt yashagan va o‘z asarining ayrim qismlarini jamoat oldida o‘qib bergan. Afina demokratik jamiyat bo‘lib, tarixga, nutqqa va axloqiy saboqlarga katta e’tibor berilgan. Bu muhit Gerodotning asariga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. U tarixiy ma’lumotlarni quyidagi manbalardan olgan: • Og‘zaki an’analar va rivoyatlar • Sayohatlari davomida ko‘rgan va eshitgan faktlar • Mahalliy xalq vakillarining hikoyalari • Rasmiy hujjatlar va bayonotlar (ular kam, ammo ba’zida tilga olinadi) U voqealarni bayon etishda ehtiyotkorlik bilan bir nechta versiyalarni keltiradi va ko‘pincha o‘z fikrini emas, eshitgan ma’lumotlarni ustuvor qiladi. Bu esa unga tarixiy “halollik” va nisbiy ob’ektivlik sifatini beradi. 2 2 Tukidid. Peloponnes urushi tarixi / Tarjimasi va sharhi: D. Grin. — Toshkent: Akademnashr, 2018. — 412 b. 6 1.2. “ TA RIX ” A SA RIN IN G BOSHQA MA N BA LA R BILA N SOLISHTI RILISHI Gerodotning “Tarix” asari qadimgi Yunoniston va Fors imperiyasi o‘rtasidagi urushlar haqida ilk keng qamrovli manba sifatida qadrlanadi. Biroq, bu asarning tarixiy ishonchliligi va ilmiy bahosi uni boshqa yozma, arxeologik va epigrafik manbalar bilan solishtirish orqali chuqurroq tushuniladi. Quyida Gerodot ma’lumotlari bir nechta asosiy manbalar bilan qiyosiy tahlil qilinadi. 1. Plutarx va boshqa yunon tarixchilari Plutarx (mil. I–II asrlar) Gerodotning asarini ko‘p hollarda tanqid qilgan. U “Gerodotga qarshi” nomli risolasida muallifni yunonlarga nisbatan adolatsizlikda ayblagan. Plutarxning fikricha, Gerodot forslarni haddan ortiq maqtab, spartaliklar va boshqa yunon xalqlarining xizmatlarini kamsitgan. Biroq shunga qaramay, Plutarxning o‘zi ko‘plab joylarda Gerodot ma’lumotlaridan foydalanadi, xususan, Salamin jangi, Themistokl va Leonid haqidagi epizodlarda. Bu esa Gerodot manbasining tarixiy og‘irligini saqlab qoladi. 2. Ksenofont va Tukididning yondashuvi Ksenofont (mil. avv. V–IV asrlar) va Tukidid (Gerodotdan biroz keyin yashagan) boshqa tarixiy metodga tayanishgan: • Tukidid tarixni siyosiy va iqtisodiy sabablarga tayangan holda tahlil qilgan. U voqealarni hissiyotlardan xoli, tanqidiy yondashuvda yozgan. Shu sababli uning Peloponnes urushi haqidagi asari Gerodotnikiga nisbatan “ancha ilmiy” deb baholanadi. • Ksenofont esa harbiy yurishlar va Sparta hayotini yoritishda ishonchli manba hisoblanadi. Uning asarlari Gerodot bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqobat qilmasa-da, tarixiy voqealarning ayrim tafsilotlarini tasdiqlaydi yoki to‘ldiradi. Xulosa: Gerodot voqealarga ko‘proq etnografik va dramatik yondashgan bo‘lsa, Tukidid va Ksenofont analitik va strategik tafakkurga tayanishgan. 3. Fors manbalari va Behistun bitiklari Gerodot Fors imperiyasi haqida keng ma’lumot bergan bo‘lsa-da, u asosan yunon manbalariga tayangan. Fors manbalaridan esa u bevosita foydalanmagan. Shunga 7 qaramay, hozirgi arxeologik va epigrafik tadqiqotlar orqali Gerodotning bir qator ma’lumotlari tasdiqlanmoqda: • Behistun bitiklari – Doro I davridagi siyosiy voqealar, qo‘zg‘olonlar, imperiyaning tarkibi va siyosati haqida aniq ma’lumot beradi. Gerodotning Doro I haqidagi yozuvlari bu bitiklardagi voqealar bilan umumiy moslikka ega. • Persepolisdagi arxivlar – Fors imperiyasining byurokratik tizimi haqida ko‘plab yozuvlar Gerodotning tasvirlarini to‘ldiradi va ayrim xatoliklarni aniqlashga yordam beradi (masalan, soliqlar, elchilar tizimi, satrapliklar). Xulosa: Gerodotning forslar haqida bergan umumiy tasviri zamonaviy fors manbalari bilan qisman mos keladi, ammo statistik tafsilotlarda farqlar mavjud. 4. Arxeologik manbalar va topilmalar Arxeologik tadqiqotlar Gerodot ma’lumotlarini tasdiqlash yoki teskari dalillarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi: • Marafon, Termopil va Salamin jang maydonlarida olib borilgan qazish ishlari janglarning ro‘y berganini isbotlaydi. Ayniqsa, Marafon tepaligidagi qabrlar Gerodot aytgan voqealarning tarixiy haqiqatga yaqinligini ko‘rsatadi. • Atina va Sparta yodgorliklari – Gerodot aytgan jangchilarga bag‘ishlangan monumentlar mavjud. • Fors arxitektura va yozuvlari – Persepolisdagi suratlar va yozuvlar orqali Gerodotning imperiya tuzilmasi haqidagi ayrim fikrlari tasdiqlanadi. Xulosa: Arxeologik dalillar Gerodot tafsilotlarining ko‘p qismini tasdiqlaydi, ammo ayrim raqamlar va dramatik elementlarda mubolag‘alar mavjud. 5. Zamonaviy tarixshunoslar fikri Bugungi tarixshunoslikda Gerodot quyidagicha baholanadi: • Simon Hornblower, John Marincola, Rosalind Thomas singari tadqiqotchilar Gerodotni “madaniyatlararo tarixning asoschisi” deb ataydilar. Ularning fikricha, Gerodot voqealarni faqat harbiy nuqtai nazardan emas, balki antropologik va falsafiy ma’noda yondashgan. 8 • Ba’zilar (xususan, Detlev Fehling) Gerodotning ba’zi hikoyalarini to‘qima deb hisoblashadi, ammo bu umumiy tarixiy ahamiyatni kamaytirmaydi. Xulosa: Zamonaviy tarixshunoslik Gerodotni tanqidiy, ammo hurmat bilan qabul qiladi. U tarixiy tafsilotlarda noto‘g‘riliklarga yo‘l qo‘ygan bo‘lsa-da, tarixiy tafakkur va metodning asoschilaridan biridir. 9 1.3. “ Y UN ON -FORS URUSHLA RI” “Yunon-fors urushlari” (mil. av. 490—449 yillar, tanaffuslar bilan) – yunon shahar-davlatlarining Ahamoniylar davlati bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan urushi. Forslar Kichik Osiyoning markaziy tumanlarini bosib olgach, Oʻrta dengizning sharqiy sohillarini va unga yaqin orollarni boʻysundirishga harakat qila boshlaganlar (mil. av. VIasr). Forslar mil. av. 492 yil Bolqondagi yunonlarga qarshi sarkarda Mardoniy boshchiligida 1-yurish uyushtirganlar, lekin Afon burniga yaqin joyda koʻtarilgan kuchli dengiz boʻronidan halokatga uchrab, Frakiyani bosib olish bilan chegaralanib, orqaga qaytganlar. Forslarning 2-yurishi Datis va Artafern boshchiligida mil. av. 490-yil boshlangan. Hal qiluvchi jang Attikadagi Marafon yaqinida boʻlib, afinaliklar Miltiad boshchilig ida forslar ustidan gʻalaba qozonga nlar (qarang ). Bu xushxabarni Marafondan Afinaga (orasi 42 km 195 m) yetkazgan jarchiga bagʻishlab 1896-yildan beri marafon yugurishlari oʻtkazilib kelinadi. Forslarning 3-yurishi podshoh Kserks boshchiligida mil. av. 480-yilda boʻlgan. Mil. av. 480-yil iyunda fors qoʻshinlari Sparta podshosi Leonid boshchiligidagi yunonlar himoya qilib turgan Fermopil togʻ yoʻli orqali bostirib kirganlar. Ushbu jang „uch yuz spartaliklar jasorati“ nomida tarixga muhrlangan. Forslar Attikani va Afinani egallagan. Aynan shu jangda forslar gʻalaba qozongan, qolgan barcha janglarda yunonlar gʻalaba qozongan. Salamin o. yonida mil. av. 480-yil 28-sentyabrda fors floti, mil. av. 479-yil Plateya shahrida Mardoniy boshliq quruqlikdagi armiya magʻlubiyatga uchragan. Shundan soʻng yunonlar Egey dengizi va Kichik Osiyoda forslarga qarshi urush olib borgan. Kiprdagi Salamin shahri yaqinida mil. av. 449-yilda yunonlar dengizda yirik gʻalabaga erishgan (qarang ). Kalliy bitimiga asosan, forslar Egey dengiziga hukmronlik qilishdan voz kechib, Gellespont, Bosfor hamda Kichik Osiyodagi shahardavlatlarning mustaqilligini tan olganlar.Spartadan tashqari barcha yunon shahar davlat vakillari Korinfga yigʻiladi va Makedoniya hokimiyati ostida forslarga qarshi yurish ittifoqi tuzadi. 10 Urushlarning natijalari • Yunonistonning siyosiy mustaqilligi saqlab qolindi , ay niqsa A fi na k uchli dav lat ga ay landi. • Fors imperiyasining g‘arbiy yo‘nalishdagi kengayishi to‘xtatildi . • Afina yetakchiligidagi Delos ittifoqi imperiy aga ay lanib, k ey inchalik Peloponnes urushlariga sabab bo‘ldi. • Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari o‘rtasidagi tafovutlar yanada chuqurlashdi , lek in bu urushlar o‘zaro madaniy aloqalarni ham rag‘bat lant irdi. 3 3 Ксенофонт. Анабасис / Пер. В.Г. Дружинина. — М.: Наука, 1983. — 289 с. Diodor Siciliyalik. Tarixiy kutubxona. — M.: Vostochnaya Literatura, 2004. 11 II.BOB. “ TA RIX ” A SA RIDA Y UN ON -FORS URUSHLA RI: A SOSIY EPIZODLA R VA VOQEA LA R Gerodotning “Tarix” asarining V–IX kitoblari asosan Fors imperiyasining yunon dunyosiga yurishlari va natijaviy urushlar tafsilotlariga bag‘ishlangan. U nafaqat harbiy harakatlarni tasvirlaydi, balki siyosiy qarorlar, shaxsiy dramalar va voqealar ortidagi sabablarni ham bayon etadi. Quyida yunon-fors urushlariga oid eng muhim epizodlar keltiriladi. 1. Ion qo‘zg‘oloni (mil. avv. 499–494-yillar) Gerodot “Tarix” asarinin g V kitobida Kichik Osiyoda gi yunon koloniyalarining — xususan Milet boshchiligidagi shahar-davlatlarining Fors hukmronligiga qarshi chiqishini tasvirlaydi. U Aristagorasning fitnasi va uning Afinadan yordam so‘rashi haqida yozadi. Bu voqeani u Fors shohi Doro I ning Gretsiyaga qarshi yurishini boshlashiga turtki bo‘lgan omil sifatida ko‘rsatadi. 2. Marafon jangi (mil. avv. 490-yil) VI kitobda Gerodot Doro I ning Gretsiyaga yurishi va Marafon tekisligida yuz bergan mashhur jang haqida batafsil hikoya qiladi. U Afina qo‘shinlarining forslar ustidan g‘alabasini, Miltiad boshchiligidagi strategiyaning muvaffaqiyatini va jangdan so‘ng g‘alaba xabarini yetkazish uchun yugurgan askar haqida rivoyatni keltiradi. Bu epizod yunon jasorati va harbiy ustunligini yoritadi. 3. Xerksning yurishi va Termopil jangi (mil. avv. 480-yil) VII kitobda Fors shohi Xerks I ning keng ko‘lamli yurishi tasvirlanadi. Gerodot yurish tafsilotlarini, harbiy tayyorgarlikni, qurilgan ko‘priklar, o‘tkazilgan harbiy paradlar va qo‘shin sonining beqiyosli giga urg‘u beradi. Termopil jangi haqida hikoya qilarkan, u Sparta qiroli Leonid va uning 300 askarining qahramonligini idealistik tarzda ko‘rsatadi. Bu epizod Gerodot asaridagi eng dramatik voqealardan biridir. 4 4 Munozovalar: Gerodot va yunon tarixchiligi bo‘yicha maqolalar to‘plami / Tahrir hay’ati: A. Momirov, J. Nuraliyev. — Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2021. — 264 b. 12 4. Salamin dengiz jangi (mil. avv. 480-yil) VIII kitobda Salamin jangining batafsil tasviri keltirilgan. Gerodot fors flotasining ko‘pligiga, yunonlarning strategik joylashuviga va jangdagi burilish nuqtalariga alohida e’tibor qaratadi. Themistokl kabi yunon sarkardalarining aql-zakovatini ulug‘laydi. Bu jang Fors imperiyasining orqaga chekinishiga sabab bo‘lgan muhim burilish nuqtasi sifatida ko‘rsatiladi. 5. Plataea va Mikal janglari (mil. avv. 479-yil) IX kitobda Gerodot yunonlarning yakuniy g‘alabasini tavsiflaydi. Plataea jangida yunonlar Sparta sarkardasi Pavsanias boshchiligida fors qo‘shinlarini tor-mor qiladi. Mikal jangida esa yunon floti Fors kemalarini yondirib yuboradi. Bu voqealar Gerodotda yunonlarning erkinlikni saqlab qolgan xalq sifatida madh etilishiga sabab bo‘ladi. 6. Tarixiy voqealarning dramatik yoritilishi Gerodot urush tafsilotlarini nafaqat harbiy faktlar, balki: • Xarizmatik shaxslar (Leonid, Themistokl, Doro, Xerks) portretlari; • Muhim qarorlar ortidagi psixologik tahlillar; • Rivoyatlar, tushlar va alomatlar orqali dramatik kuch berib yoritgan. Masalan, Xerksning yurishidan avval ko‘rgan tushlari yoki Delfi orakulining bashoratlari tarixiy voqealarni afsonaviy ruh bilan boyitadi. 13 2.1. Y UN ON -FORS URUSHLA RIN IN G TA RIX IY KON TEKSTI Gerodot miloddan avvalgi taxminan 484–425-yillarda yashagan qadimgi yunon tarixchisi hisoblanadi. Uning vatani Halikarnass (hozirgi Turkiyaning Bodrum shahri) bo‘lib, u yunon madaniyati va tarixiy an’analarining rivojiga katta hissa qo‘shgan. Gerodot ko‘p sayohat qilgan: u Misr, Eron, Mesopotamiya, Skifiya va boshqa hududlarda bo‘lib, mahalliy aholidan eshitgan tarixiy voqealarni yozib olgan. Uning eng mashhur asari – “ Tarix” (yunoncha: Ἱστορίαι ) — miloddan avvalgi V asrda yozilgan va tarix fanining ilk yozma namunasi hisoblanadi. Asar to‘qqiz kitobdan iborat bo‘lib, unda yunonlar va forslar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, ayniqsa yunon-fors urushlari keng yoritilgan. Gerodot o‘z asarida tarixiy voqealarni aytib berish bilan birga, ularni izohlash, sabablarini aniqlash va ahamiyatini tushuntirishga harakat qiladi. Gerodot tarixga “tarix otasi” sifatida kirgan. U subyektivlikdan butunlay xoli bo‘lmagan bo‘lsa-da, tarixiy fikrlash uslubining rivojlanishida yangi bosqichni boshlab berdi. Yunon-fors urushlari eramizdan avvalgi VI–V asrlarda Ahamoniylar imperiyasi va yunon shahar-davlatlari (Afina, Sparta va boshqalar) o‘rtasida yuzaga kelgan harbiy-siyosiy to‘qnashuvlar zanjiridir. Urushlar boshlangan davrda Fors imperiyasi Doro I boshchiligida kengayib, Kichik Osiyodagi yunon koloniyalarini ham o‘z tasarrufiga olgan edi. Miloddan avvalgi 499-yilda Kichik Osiyodagi yunon koloniyalaridan biri — Milet boshchiligida Ion qo‘zg‘oloni boshlanadi. Ushbu qo‘zg‘olon Fors imperiyasiga qarshi yo‘naltirilgan bo‘lib, unga Afina va Eretriya tomonidan yordam ko‘rsatiladi. Bu harakat Fors shohi Doro I uchun Gretsiyaga qarshi to‘g‘ridan-to‘g‘ri urush boshlashga asos bo‘ladi. 5 5 Бривальский А. В. Геродот и его время: Историко-критический анализ. — СПб.: Изд-во С.-Петербургского университета, 2010. — 320 с. 14 bir necha asosiy bosqichlardan iborat: • Ioniy a qo‘zg‘oloni (m.avv. 499–494): Sharqiy O‘rta dengiz sohilidagi yunon koloniyalarining Ahamoniylar imperiyasiga qarshi ko‘tarilishi. • Marafon jangi (m.avv. 490): Doro I tomonidan boshlangan yurish va yunonlarning g‘alabasi. • Salamin dengiz jangi (m.avv. 480): Fors podshohi Kserksning yurishi va Afina floti tomonidan yirik g‘alaba. • Plat ea jangi (m.avv. 479): Fors armiyasining butunlay mag‘lubiyati va urushning yakuniy bosqichlari. Ushbu voqealar Gerodot asarining asosiy syujet chizig‘ini tashkil etadi. Urushlar nafaqat harbiy to‘qnashuvlar sifatida, balki madaniyatlar to‘qnashuvi – Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ilk global ziddiyat sifatida talqin qilinadi. 6 6 Bury, J. B. & Meiggs, R. A History of Greece . — London: Macmillan, 1985. Cartledge, P. The Greeks: A Portrait of Self and Others . — Oxford: Oxford University Press, 2002. 15 2.2.MA N BA LA RGA A SOSLA N GA N DA LILLA R Gerodotning “Tarix” asari Yunon-Fors urushlari bo‘yicha eng qadimgi yozma manbalardan biridir. U voqealarni birinchi bo‘lib sistematik tarzda bayon qilgan tarixchi sifatida qadrlanadi. Shunga qaramay, uning ma’lumotlarini baholashda boshqa arxeologik, epigrafik va yozma manbalar bilan solishtirish muhim hisoblanadi. Bu bo‘limda aynan shu qiyosiy tahlil asosida “Tarix” asarining ishonchliligi va ilmiy ahamiyati tahlil qilinadi. 1. Marafon jangi (mil. avv. 490-yil) haqida dalillar Gerodot Marafon jangi tafsilotlarini batafsil bayon etadi. Uning ta’kidlashicha, yunonlar 10 ming askar bilan Forsning 20-30 ming kishilik qo‘shiniga qarshi chiqqan va ularga katta yo‘qotishlar yetkazgan. Qiyosiy manbalar: • Plutarx (mil. 1-asr) bu jang haqida Gerodot bilan qisman mos keluvchi tafsilotlarni bergan, biroq ba’zi statistik ko‘rsatkichlarni shubha ostiga olgan. • Arxeologik topilmalar (masalan, jang maydonidan topilgan qurol- yarog‘, yodgorliklar) Gerodotning aytgan joylar va asosiy voqealarni qisman tasdiqlaydi. • Pers manbalari bevosita bu jang haqida aniq tafsilotlar bermaydi, ammo keyinch alik tuzilgan Behistun yozuvlarida Fors imperiyasi ning Yunonistondagi muvaffaqiyatsizliklari eslatib o‘tiladi. Xulosa: Marafon jangi haqida Gerodot bergan tafsilotlar ko‘plab tarixchilar tomonidan asosiy va nisbatan ishonchli manba sifatida e’tirof etiladi, lekin raqamlar va natijalar bo‘yicha ehtiyotkorlik talab qilinadi. 2. Termopil jangi (mil. avv. 480-yil) Gerodot bu jangni dramatik ruhda tasvirlaydi. Ayniqsa, Sparta qiroli Leonidning o‘limi va 300 spartalikning jasorati qadimgi yunon idealizmini ifodalaydi. 7 7 Cartledge, P. The Greeks: A Portrait of Self and Others . — Oxford: Oxford University Press, 2002. Holland, T. Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West . — New York: Little, Brown, 2006. 16 Qiyosiy manbalar: • Zamonaviy tarixchilar (masalan, Tom Holland, Peter Green) bu raqamlarning muayyan darajada afsonaviy bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydilar. • Arxeologik tadqiqotlar Termopil dovonida jang alomatlarini ko‘rsatgan, bu esa voqeaning o‘zi haqiqatga yaqinligini bildiradi. • Ksenofont, keyinchalik yashagan tarixchi, bu voqeani ideal qahramonlik namunasi sifatida ko‘rsatadi, ammo asosiy tafsilotlar Gerodotdan kelib chiqqan. Xulosa: Jang voqealigi tasdiqlangan bo‘lsa-da, raqamlar va dramatik tasvirlar afsonaviy yondashuv bilan boyitilgan bo‘lishi mumkin. 3. Salamin jangi (mil. avv. 480-yil) Gerodotning yozishicha, bu jangda yunonlar kichikroq floti bilan katta fors flotini tor-mor qilgan. U jangdagi strategiyani, jang oldi siyosiy vaziyatni va Themistokl rolini yaxshi yoritadi. Qiyosiy manbalar: • Diodor Sitsiliyalik va Plutarx Gerodotga mos ravishda bu voqeani ta’riflaydi, ammo ayrim farqlar mavjud. • Qadimgi fors manbalari bu mag‘lubiyatni e’tirof etmaydi, lekin Fors podshohining orqaga chekinishini tilga oladi. • Zamonaviy dengiz arxeologiyasi jang bo‘lgan hududda kemalarning qoldiqlarini topgan (masalan, Salamin oroliga yaqin joyda). Xulosa: Gerodot tasvirlari strategik va tafsilotli bo‘lib, tarixshunoslar tomonidan nisbatan ishonchli deb baholanadi. 4. Gerodot ma’lumotlarini boshqa manbalar bilan solishtirish Gerodot o‘z asarida ko‘plab etnik guruhlar, urf-odatlar, geografik joylar haqida to‘xtaladi. Masalan: • Misr haqida bergan ma’lumotlari (mumiyalash, ibodatxona tizimi) keyinchalik arxeologik topilmalar bilan tasdiqlangan. • Skiflar haqida yozgan urf-odatlar, masalan, o‘likdan keyin bosh suyagini saqlash, keyingi antropologik tadqiqotlar bilan mos tushgan. 17 • Perslar siyosati va Doro I haqida aytganlar Behistun bitiklari orqali tekshirilgan va ko‘p hollarda mos kelgan. 5. Zamonaviy tarixchilarning baholari Zamonaviy tarixchilar — John Marincola, Simon Hornblower, Rosalind Thomas singari tadqiqotchilar Gerodotning ma’lumotlarini tarixiy, madaniy va siyosiy jihatdan chuqur tahlil qiladilar. Ular shuni ta’kidlaydilar: • Gerodot tarixiy metodni ilk qo‘llaganlardan biri bo‘lsa-da, • U voqealarni ko‘p hollarda og‘zaki manbalardan olgan, • Shunga qaramay, ko‘pchilik tarixiy faktlar u orqali bizgacha yetib kelgan. 8 8 Википедия: 18 2.3. ZA MON A VIY TA RIX SHUN OSLIKDA GERODOTGA BERILGA N BA HO Gerodot tarix fanining ilk poydevorchilaridan biri sifatida qadrlanadi. Uning “Tarix” asari qadimgi yunon va fors dunyosining tarixiy, siyosiy va madaniy hayotini o‘rganishda bebaho manba hisoblanadi. Shu bilan birga, zamonaviy tarixshunoslikda uning faoliyati va asariga nisbatan baholar har doim ham bir xil bo‘lmagan — ba’zi olimlar uni tarix fanining asoschisi sifatida ulug‘lashsa, boshqalar uni afsona va rivoyatlarga haddan ortiq berilgani uchun tanqid qilganlar. 1. Gerodot — “tarix otasi” sifatida Yunon adibi Tsitseron Gerodotni ilk bor “tarix otasi” deb atagan. Bu ibora bugungi kunda ham ilmiy doiralarda keng ishlatiladi. Gerodot tarixiy voqealarni izchil yoritish, sabab-oqibat munosabatlarini tahlil qilish va o‘z davrining siyosiy voqeligini bayon etish borasida ilg‘or yondashuvni namoyon qilgan. Zamonaviy olimlardan Arnaldo Momigliano Gerodotni tarix fanining asoschisi deb tan oladi va uning “Tarix” asarini klassik tarixiy tafakkur namunasi sifatida baholaydi. U, ayniqsa, Gerodotning voqealarga bo‘lgan tahliliy yondashuvini qadrlaydi. 2. Tanqidiy yondashuvlar Shunga qaramay, bir qancha tarixchilar va olimlar Gerodotni haddan tashqari rivoyatlar, afsonalar va noaniq ma’lumotlarga suyanishda tanqid qilganlar. Ular Gerodotning voqealarni ishonchli manbalarga emas, balki og‘zaki hikoyalarga tayanganini asosiy kamchilik deb ko‘rsatadilar. Masalan, XIX–XX asr tarixchilari — Theodor Mommsen va J.G. Droysen singari olimlar Gerodotni tarixchi sifatida emas, balki “tarixiy hikoyachi” sifatida ko‘rishgan. Ular uning asarida aniq faktlar bilan birga fantastik elementlar, son jihatdan bo‘rttirilgan ko‘rsatkichlar va diniy izohlar mavjudligini tanqid qilganlar. Biroq XXI asr tarixchilari orasida bu baholar nisbatan muvozanatli ko‘rinishda bo‘lib, Gerodotning asarini qadimgi dunyo tafakkurining mahsuli sifatida qadrlashga intilish kuchaymoqda. 19 Masalan, Rosalind Thomas va Emily Greenwood kabi tarixchilar Gerodot uslubini postkolonial va madaniyatlararo yondashuvlar kontekstida o‘rganib, uning tarixiy voqealarni ko‘p madaniyatli yondashuvda tasvirlashini zamonaviy ilm uchun o‘ta dolzarb deb hisoblaydilar. 3. Gerodot va tarixiy ob’ektivlik muammosi Zamonaviy tarixshunoslikda Gerodot faoliyatini baholashda bir muhim jihat — uning voqealarga bo‘lgan yondashuvi, ya’ni tarixiy ob’ektivlik darajasi alohida o‘rganiladi. Ko‘plab tarixchilar, jumladan John Marincola, Gerodot voqealarga shaxsiy munosabat bildirmagan, balki mavjud bo‘lgan har xil qarashlarni imkon qadar iloji boricha bayon qilgan deb hisoblaydi. Masalan, u “ular aytishicha” yoki “menga shunday deyilgandi” kabi iboralarni ishlatgan holda o‘zini bevosita guvoh sifatida emas, balki axborot yetkazuvchi sifatida ko‘rsatgan. Bu uslub bugungi tarixiy manbalarni tanqidiy o‘rganish tamoyiliga yaqin keladi. 4. Ilmiy tarixshunoslikda Gerodotdan foydalanish Bugungi tarixshunoslikda Gerodotning “Tarix” asari: • Yunon-fors urushlari tarixi, • Qadimgi Fors imperiyasi siyosati, • Yunon demokratiyasi shakllanishi, • Qadimgi xalqlarning urf-odatlari va dinlari haqida ma’lumot beruvchi asosiy yozma manba sifatida baholanadi. Tarixshunos olimlar asarni boshqa arxeologik va epigrafik manbalar bilan taqqoslash orqali uning ishonchlilik darajasini aniqlaydilar. Shu ma’noda, Gerodot hozirda mustaqil tarixiy hujjat emas, balki ko‘p qatlamli manba sifatida talqin qilinmoqda. 20 GERODOTN IN G “ TA RIX ” A SA RIN I BOSHQA Y OZMA MA N BA LA R BILA N TA QQOSLA SH Gerodotning “Tarix” asari yunon-fors urushlari haqida ilk va eng keng qamrovli yozma manba hisoblanadi. Biroq bu asar voqealarning yagona talqini emas. Gerodotdan oldin va keyin yozilgan ba’zi tarixiy manbalar mavjud bo‘lib, ular bilan solishtirish orqali Gerodot asarining mazmuni, ishonchliligi va tarixiy yondashuvi haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘lish mumkin. 1. Tukididning “Peloponnes urushi tarixi” bilan taqqoslash Tukidid Gerodotdan keyin yashagan va tarixiy voqealarga ilmiy va tahliliy yondashuvi bilan mashhur. Uning asari bevosita yunon-fors urushlariga emas, balki Peloponnes urushlariga bag‘ishlangan bo‘lsa- da, uning tarixga yondashuvi bilan Gerodotning uslubi keskin farqlanadi. Taqqoslas h mezoni Yondashuv Maqsad Usul Realistiklik Gerodot (“Tarix”) tarixi”) Tukidid (“Peloponnes Rivojlangan hikoya, dramatizatsiya, afsonaviy aloqasiga urg‘u Qattiq analitik, sabab- ta'minlash” Og‘zaki rivoyatlar , ko‘plab manbalarni jamlash Bevosita guvoh bo‘lgan voqealarni tanqidiy tahlil qilish Qisman mubolag‘a mavjud asoslangan 2. Ksenofontning “Anabasis” va “Hellenika” asarlari bilan taqqoslash Ksenofont yunon harbiy yurishlarini tasvirlagan tarixchi bo‘lib, u ham Gerodotdan keyingi davrda faoliyat ko‘rsatgan. “Anabasis” asarida u yunon yollanma 21 askarlarining Fors imperiyasi ichkarisidan Gretsiyaga qaytishini yozgan. “Hellenika” esa Peloponnes urushidan keyingi voqealarni qamrab oladi. Gerodot va Ksenofont o‘rtasidagi asosiy farqlar: • Gerodot tarixga madaniy, falsafiy va mifologik yondashgan; • Ksenofont esa voqealarni realistik, ayniqsa harbiy strategiya va siyosat nuqtai nazaridan yoritgan; • Ksenofont Forslar haqida bevosita tajriba orttirgan shaxs sifatida yozgan, Gerodot esa ko‘proq ikkilamchi ma'lumotlarga asoslangan. Xulosa: Ksenofont asarlari Gerodotga nisbatan ancha realistik va sodda bo‘lsa-da, u keng qamrov va tarixiy umumlashtirishdan yiroq. Gerodot esa muhim tafsilotlar bilan voqealarning mohiyatini yoritgan. 3. Diodor Siciliyalik va boshqa antik tarixchilar Diodor Siciliyalik (mil. avv. I asr) o‘zining “Tarixiy kutubxona” asarida Gerodotdan olingan ko‘plab epizodlarni qayta bayon qilgan. Diodorning ishi Gerodotning yozuvlariga tayanadi, ammo ba’zi tafsilotlar, raqamlar va baholar farq qiladi: 9 • Diodor ayrim janglar ishtirokchilari sonini kichikroq ko‘rsatgan (masalan, Kserksning armiyasi); • U diniy elementlarga kamroq e’tibor bergan; • Ko‘proq siyosiy jarayonlarga urg‘u berilgan. 9 Ксенофонт. Анабасис / Пер. В.Г. Дружинина. — М.: Наука, 1983. — 289 с. Diodor Siciliyalik. Tarixiy kutubxona. — M.: Vostochnaya Literatura, 2004. Behistun yozuvlari: Qadimgi fors mixxatlari tarjimasi. — Tehron: Markaz-e Farhang, 2001. Munozovalar: Gerodot va yunon tarixchiligi bo‘yicha maqolalar to‘plami / Tahrir hay’ati: A. Momirov, J. Nuraliyev. — Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2021. — 264 b. Харт, Дж. Всемирная история. — М.: Эксмо, 2006. — 732 с. Britannica Online: 22 4. Sharq yozma manbalari bilan solishtirish Sharq tarixchilari (fors yoki bobil manbalari) Gerodot bilan bir davrda yoki undan avvalroq bo‘lgan voqealarni o‘z yozuvlarida aks ettirgan: • Behistun bitiklari – Doro I ning hokimiyatga kelishi va isyonlarni bostirish voqealari tasvirlangan. Gerodotdagi Doro haqidagi voqealar bilan qisman mos keladi. • Kuyunjik va Suza yozuvlari – Fors byurokratiyasi va diplomatiyasi haqida ma’lumotlar Gerodotdagi tavsiflarni to‘ldiradi. 23 X ULOSA Gerodotning “Tarix” asari qadimgi dunyo tarixining ilk va eng muhim yozma manbalaridan biri bo‘lib, ayniqsa yunon-fors urushlari bo‘yicha asosiy axborot manbasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Asarda bayon etilgan voqealar, tarixiy shaxslar, siyosiy qarorlar va madaniy kontekstlar orqali nafaqat harbiy to‘qnashuvlarning mohiyati yoritilgan, balki ikki sivilizatsiya – Sharq va G‘arb o‘rtasidagi qarama- qarshilikning tarixiy ildizlari ochib berilgan. Kurs ishida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki: • Gerodot nafaqat tarixchi, balki madaniyatshunos va hikoyachi sifatida tarixga yondashgan. U har bir xalq, elat va voqeani o‘ziga xos tafsilotlar bilan tasvirlab, o‘z davrining turli tomonlarini hujjatlashtirib bergan. • “Tarix” asarida keltirilgan voqealar — xususan Marafon, Termopil va Salamin janglari — yunon-fors urushlarining eng muhim sahnalarini tashkil qiladi va keyingi tarixshunoslik uchun asosiy tayanchoq vazifasini bajaradi. • Gerodot ma’lumotlari zamonaviy arxeologik topilmalar, fors bitiklari (masalan, Behistun bitiklari), boshqa antik tarixchilar (Tukidid, Ksenofont, Plutarx) hamda yangi davr olimlari tomonidan tasdiqlangan yoki tanqidiy qayta ko‘rilgan. Bu esa uning asarining tarixiy ishonchliligini umumiy ma’noda tasdiqlaydi, garchi ba’zi tafsilotlarda mubolag‘alar mavjud bo‘lsa ham. • Gerodot va boshqa yozma manbalarni qiyosiy tahlil qilish natijasida aniqlanishicha, “Tarix” asari o‘zining keng qamrovi, madaniyatlararo tahlili, insoniylik tamoyillariga urg‘u berishi bilan ajralib turadi. Bu esa uni shunchaki tarixiy xronikadan ko‘ra chuqur tafakkur mahsuliga aylantiradi. Kurs ishida olib borilgan tahlillar va solishtirmalar shuni ko‘rsatadiki, Gerodot asarining o‘ziga xosligi bir necha asosiy jihatlar bilan belgilanadi: 24 Gerodotning tarixga yondashuvi o‘z davri uchun inqilobiy edi. U tarixiy voqealarni shunchaki ro‘yxatlab bermay, ularni sabab-oqibat zanjiri orqali tushuntirishga harakat qilgan. Ayniqsa, yunon-fors urushlarining sabablari, harbiy yurishlar, siyosiy qarorlar va ularning oqibatlarini keng tahlil etgan. “Tarix” asari zamonaviy tarixiy metodologiyaning ilk namunasi sifatida baholanadi. Gerodot o‘z asarida ko‘plab og‘zaki rivoyatlar, guvohlarning so‘zlari, sayohatlari davomida yig‘ilgan ma’lumotlarni jamlagan. U ko‘p holatlarda voqealarni turli nuqtayi nazardan keltiradi, ayrim hollarda esa ularning haqiqatga yaqin yoki uzoqligini ham ko‘rsatib o‘tadi. Bu yondashuv bugungi tarixshunoslikda “manbani tanqidiy tahlil qilish” prinsipiga to‘liq mos keladi. Yunon-fors urushlari haqidagi asosiy epizodlar – Marafon, Termopil, Salamin va Plateya janglari – asarda batafsil yoritilgan. Ushbu janglarning tafsilotlari, ishtirokchilar, strategik ahamiyati va tarixiy oqibatlari Gerodot tafsilotlarida keng yoritilgan bo‘lib, ular orqali biz bu urushlarning nafaqat harbiy, balki siyosiy va madaniy ahamiyatini ham tushunamiz. Gerodotning asari boshqa manbalar bilan qiyoslanganda ham o‘ziga xos qadriyatga ega. Tukidid, Ksenofont, Diodor Siciliyalik kabi antik tarixchilar yoki Behistun bitiklari kabi sharq manbalari bilan solishtirganda, “Tarix” asarining yondashuvi yanada kengroq va madaniy tafakkurga yo‘naltirilgan ekani ayon bo‘ladi. Boshqa tarixchilarga qaraganda, Gerodot ko‘proq inson omiliga, urf- odatlarga, ijtimoiy munosabatlarga e’tibor qaratadi. Zamonaviy tarixshunoslikda Gerodot asariga berilgan baholar ham ikki yo‘nalishda shakllangan: bir tomondan u tarixiy haqiqatni buzmasdan yetkazgan muallif sifatida tan olinadi, ikkinchi tomondan, ba’zi epizodlarda mubolag‘a, afsonaviy elementlarning mavjudligi uchun tanqidga uchragan. Biroq shunga qaramay, zamonaviy arxeologik topilmalar va ilmiy izlanishlar Gerodot yozgan ko‘plab faktlarning tarixiy haqiqatga yaqinligini tasdiqlagan. 25 “Tarix” asari tarixiy yodgorlik sifatida ham, adabiy asar sifatida ham katta ahamiyatga ega. Uning til uslubi, hikoya qilish mahorati, dramatik voqealar ketma-ketligi o‘quvchini voqea ichiga tortadi. Shu boisdan Gerodotni ko‘pincha “tarix otasi” deb ataydilar, uning asari esa tarixchilik va badiiy adabiyot orasidagi ko‘prik sifatida qadrlanadi. Gerodotning “Tarix” asari yunon-fors urushlari bo‘yicha manba sifatida o‘z davrining bebaho dalillarini saqlab qolgan. Uning yondashuvi tarixshunoslikda yangi bosqichni boshlab bergan bo‘lib, bugungi kunda ham u tarixiy-tanqidiy o‘rganishda dolzarbligini saqlab qolmoqda. 26 Foy dalanilgan adabiy ot lar 1.Геродот. История / Пер. с древнегреческого Г.А. Стратановского. — М.: Наука, 1993. — 763 с. 2.Tukidid. Peloponnes urushi tarixi / Tarjimasi va sharhi: D. Grin. — Toshkent: Akademnashr, 2018. — 412 b. 3.Ксенофонт. Анабасис / Пер. В.Г. Дружинина. — М.: Наука, 1983. — 289 с. 4.Diodor Siciliyalik. Tarixiy kutubxona. — M.: Vostochnaya Literatura, 2004. 5.Behistun yozuvlari: Qadimgi fors mixxatlari tarjimasi. — Tehron: Markaz-e Farhang, 2001. 6.Munozovalar: Gerodot va yunon tarixchiligi bo‘yicha maqolalar to‘plami / Tahrir hay’ati: A. Momirov, J. Nuraliyev. — Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2021. — 264 b. 7.Харт, Дж. Всемирная история. — М.: Эксмо, 2006. — 732 с. 8.Бривальский А. В. Геродот и его время: Историко-критический анализ. — СПб.: Изд- во С.-Петербургского университета, 2010. — 320 с. 9.Ахмедов, К. И. Антик tarixshunoslik va falsafa. — Тошкент: Iqtisodiyot, 2017. — 213 б. 10.Хрестоматия по древней истории. Под ред. А. В. Шестакова. — М.: Просвещение, 1981. — 462 с. 11.Bury, J. B. & Meiggs, R. A History of Greece . — London: Macmillan, 1985. 12.Cartledge, P. The Greeks: A Portrait of Self and Others . — Oxford: Oxford University Press, 2002. 13.Holland, T. Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West . — New York: Little, Brown, 2006. 14.Википедия: 15.Britannica Online: 27 ILOVA LA R 28 29

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. GERODOT VA UNING “TARIX” ASARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT

1.1. GERODOT SHAXSIYATI VA “TARIX” ASARINING YARATILISH TARIXI

1.2. “TARIX” ASARINING BOSHQA MANBALAR BILAN SOLISHTIRILISHI

1.3. “YUNON-FORS URUSHLARI”

II.BOB. “TARIX” ASARIDA YUNON-FORS URUSHLARI: ASOSIY EPIZODLAR VA VOQEALAR

2.1. YUNON-FORS URUSHLARINING TARIXIY KONTEKSTI

2.2. MANBALARGA ASOSLANGAN DALILLAR

2.3. ZAMONAVIY TARIXSHUNOSLIKDA GERODOTGA BERILGAN BAHO

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить