Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 154.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Декабрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

2 Продаж

Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlarning ichki va tashqi siyosati va totalitarizmi

Купить
Mundarija Kirish. I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR TUZUMNING SHAKLLANISHI. 1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar boshqaruvning o‘rnatilishi. 1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va antisemitism. II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI. 2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish strategiyasi. 2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va global oqibatlar. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar. Kirish Mavzuning dolzarbligi. Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlar rejimi XX asrning eng keskin, murakkab va fojeali siyosiy hodisalaridan biri sifatida jahon tarixida chuqur iz qoldirgan. Bu rejimning shakllanishi, uning ichki va tashqi siyosati, totalitar boshqaruvning mohiyati nafaqat o‘sha davr Yevropasining siyosiy hayotini tubdan o‘zgartirgan, balki bugungi global xavfsizlik, inson huquqlari va xalqaro munosabatlar tizimi uchun ham muhim saboqlarni taqdim etadi. Ayniqsa, irqchilik mafkurasi, davlat tomonidan boshqariladigan propaganda, siyosiy muxolifatni to‘liq yo‘q qilish, genotsid siyosati va agressiv ekspansionizm kabi jarayonlar zamonaviy dunyoda ekstremizm, radikalizm va avtoritarizmning oldini olish borasida o‘rganilishi zarur bo‘lgan tarixiy tajribadir. Shuningdek, natsistlar rejimining tashqi siyosati natijasida boshlangan Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng yirik urush sifatida millionlab insonlarning hayotiga zomin bo‘lgan, Yevropaning siyosiy xaritasini qayta shakllantirgan va xalqaro huquq tizimining tubdan yangilanishiga sabab bo‘lgan. Bugungi kunda dunyoning turli mintaqalarida keskin millatchilikning kuchayishi, avtoritar boshqaruv modellarining qayta tiklanishi, irqiy va diniy ksenofobiya ko‘rinishlarining kuchayishi ushbu mavzuni o‘rganishni yanada dolzarb qiladi. Shu bois Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlarning ichki va tashqi siyosatini, totalitar tuzumning mexanizmlarini, uning qo‘llagan siyosiy texnologiyalarini chuqur tahlil qilish nafaqat tarixiy haqiqatni anglash, balki zamonaviy jamiyatning demokratiya, tolerantlik va inson huquqlarini himoya qilish masalalari uchun ham beqiyos ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Bu mavzu yosh tadqiqotchilar uchun totalitar tizimlarning qanday shakllanishi va qanday qulashini, shuningdek, siyosiy ekstremizm oqibatlarini chuqur anglashga imkon beruvchi dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biridir. Getlir rejimi misolida totalitar tuzumning jamiyatni to‘liq nazorat qilish tamoyillari, fuqarolarning siyosiy ongiga ta’sir o‘tkazish vositalari va davlatning ideologik apparati qanday ishlaganini o‘rganish zamonaviy siyosatshunoslik va tarix fani uchun katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, propaganda va axborot oqimini markazlashtirish orqali ommaning fikrini boshqarish mexanizmlari bugungi kunda raqamli texnologiyalar sharoitida yanada murakkablashib borayotganini inobatga olsak, natsistlar tomonidan qo‘llangan usullarning kelib chiqishi va natijalarini chuqur tahlil qilish muhim ilmiy vazifadir. Bu tajriba hozirgi davr ommaviy axborot manipulyatsiyasining oldini olish, siyosiy ongni rivojlantirish va media savodxonlikni kuchaytirish bo‘yicha samarali xulosalar chiqarishga yordam beradi. Bundan tashqari, natsional-sotsialistlarning ichki siyosati doirasida amalga oshirilgan irqiy siyosat, yahudiy aholining tizimli ravishda ta’qib qilinishi, konslagerlar faoliyati va genotsid amaliyoti insoniyat tarixidagi eng og‘riqli sahifalardan biridir. Ushbu jarayonlarni o‘rganish nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki kelajak avlodlarni ksenofobiya va irqchilikning xavfli oqibatlaridan ogohlantirish uchun ham zarur. Bugungi global dunyoda irqiy va diniy ziddiyatlarning kuchayishi fonida bu mavzuning dolzarbligi yanada ortib bormoqda. Getlirning tashqi siyosati, militarizm va agressiv ekspansion harakatlari xalqaro munosabatlar tizimini izdan chiqargan, davlatlarning o‘zaro ishonchiga katta putur yetkazgan va harbiy-siyosiy bloklarning shakllanishiga sabab bo‘lgan. Hozirgi kunda mintaqaviy ziddiyatlarning keskinlashuvi, qurollanish poygasi va geopolitik raqobat kuchayib borayotgan sharoitda natsistlar boshchiligidagi Germaniyaning tajribasini o‘rganish davlatlararo xavfsizlik tizimining ahamiyatini yanada aniqroq anglashga yordam beradi. Xalqaro huquq me’yorlari, BMTning shakllanishi va inson huquqlari tamoyillarining shakllanishi ham aynan ushbu tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq. Shuningdek, natsistlar rejimining inqirozi, uning iqtisodiy, siyosiy va mafkuraviy omillar ta’sirida qulashi totalitar tuzumlarning barqaror emasligini, ularning ichki ziddiyatlari oxir-oqibat o‘zini yemiruvchi kuchga aylanishini namoyon etadi. Bu holat zamonaviy dunyoda avtoritar boshqaruv modellarining istiqboli, ularning barqarorligi va jamiyat bilan munosabatlari haqida muhim ilmiy xulosalar chiqarish imkonini beradi. Shu bois mazkur mavzuni o‘rganish — bu nafaqat tarixiy faktlarni tahlil qilish, balki insoniyatning siyosiy taraqqiyot yo‘lida yo‘l qo‘yilgan xatolarni qayta anglash, ekstremizm va totalitarizmning oldini olish uchun puxta ilmiy asos yaratish demakdir. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlar rejimining ichki va tashqi siyosatini ilmiy- huquqiy va tarixiy nuqtayi nazardan chuqur tahlil qilish, totalitar boshqaruvning shakllanish mexanizmlarini aniqlash hamda mazkur rejimning Yevropa va jahon tarixiga ko‘rsatgan keng ko‘lamli ta’sirini kompleks o‘rganishdir. Shuningdek, natsistlar mafkurasi asosida vujudga kelgan totalitar tizimning jamiyat, davlat boshqaruvi, xalqaro munosabatlar va inson huquqlariga nisbatan olib borgan siyosiy amaliyotini ilmiy asosda yoritish ham kurs ishining muhim maqsadlarini tashkil etadi. Bu maqsadni amalga oshirish orqali: — natsional-sotsialistik mafkuraning mohiyati va uning totalitar apparatni shakllantirishdagi o‘rni aniqlanadi; — rejimning ichki siyosati, propaganda, repressiyalar va antisemitizm siyosatining tarixiy jarayondagi o‘rni tahlil qilinadi; — Getlirning tashqi siyosati, agressiv ekspansion siyosati va Ikkinchi jahon urushining boshlanishiga olib kelgan omillar o‘rganiladi; — totalitarizmning global xavf sifatidagi mohiyati, uning oqibatlari va bugungi zamonaviy siyosiy jarayonlar bilan bog‘liqlik jihatlari aniqlanadi. Kurs ishining yakuniy maqsadi — natsional-sotsialistlar tajribasi misolida totalitar rejimlarning qanday shakllanishi, qanday faoliyat yuritishi va qanday inqirozga uchrashini ilmiy asosda ochib berish, shuningdek, bugungi kunda ekstremizm va avtoritarizmning oldini olish uchun tarixiy saboqlarni tahliliy ravishda asoslab berishdan iborat. Kurs ishining vazifasi. Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-amaliy vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi: 1. Natsional-sotsialistik mafkuraning shakllanishi va uning ideologik asoslarini tahlil qilish. — Irqiy nazariya, totalitar dunyoqarash, “fyuhrer tamoyili” va siyosiy markazlashuvning mafkuraviy ildizlarini o‘rganish. 2. Getlir boshchiligidagi rejimning ichki siyosatini chuqur o‘rganish. — Siyosiy muxolifatni yo‘q qilish, bir partiyaviy tizimning joriy etilishi, GESTAPO va SS faoliyati, propaganda tizimining mexanizmlarini tahlil qilish. 3. Natsistlar rejimining ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini va uning jamiyatni nazorat qilishdagi rolini ochib berish. — Fuqarolar ongini shakllantirish, yoshlar siyosati, gender siyosati, milliy kamsonliqlarga nisbatan olib borilgan cheklov siyosatini yoritish. 4. Antisemitizm va “Yakuniy yechim” siyosatining bosqichlarini ilmiy asosda tahlil qilish. — Genotsidning nazariy asoslari, konslagerlar tizimining shakllanishi va uning oqibatlarini o‘rganish. 5. Getlirning tashqi siyosati va ekspansionist strategiyasining asosiy yo‘nalishlarini ochib berish. — Lebensraum (hayot maydoni) konsepsiyasi, harbiylashtirish siyosati va Yevropani bosib olish rejalarini tahlil qilish. 6. Ikkinchi jahon urushining boshlanishiga olib kelgan harbiy-siyosiy omillarni tahlil qilish. — Germaniyaning bosqinlar ketma-ketligi, diplomatik aldanishlar, xalqaro kelishuvlarning buzilishi va urushning kengayish jarayonlarini yoritish. 7. Natsistlar totalitar rejimining xalqaro siyosatga, inson huquqlariga va zamonaviy global xavfsizlik tizimiga ko‘rsatgan ta’sirini baholash. — Totalitarizmning global oqibatlari, Nürnberg sudlarining tarixiy ahamiyati va bugungi siyosiy saboqlarni aniqlash. 8. Mazkur tarixiy jarayonlardan kelib chiqadigan siyosiy va ijtimoiy xulosalarni ilmiy jihatdan asoslash. — Ekstremizm, radikalizm va avtoritarizmning oldini olish bo‘yicha tarixiy tajribalar va o‘rganilgan saboqlarni umumlashtirish. Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmetini Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlar rejimining ichki va tashqi siyosiy faoliyati, ularning asosida shakllangan totalitar boshqaruv tizimi, shuningdek rejimning jamiyat, davlat va xalqaro munosabatlarga ko‘rsatgan bevosita ta’siri tashkil etadi. Predmet doirasida: — natsistlar mafkurasining siyosiy amaliyotga tatbiq etilishi; — davlat apparati va repressiv tuzilmalar faoliyati; — propaganda va ijtimoiy nazorat mexanizmlari; — irqiy siyosat va genotsid amaliyoti; — agressiv tashqi siyosatning mohiyati va oqibatlari kabi jarayonlar o‘rganiladi. Kurs ishining obyekti. Ushbu kurs ishining obyektini Getlir boshchiligida shakllangan natsional-sotsialistlar Germaniyasi, uning davlat boshqaruv tizimi, siyosiy tuzilishi, ichki va tashqi siyosatning real tarixiy jarayonlari hamda mazkur rejim faoliyati davomida yuzaga kelgan totalitar davlat modeli tashkil etadi. Obyekt doirasida: — 1933–1945 yillarda Germaniyada yuz bergan siyosiy jarayonlar; — natsistlar partiyasining davlat ustidan o‘rnatgan nazorati; — hukumatning repressiv tizimi va ideologik boshqaruv apparati; — rejimning xalqaro maydondagi harakatlari va agressiv strategiyasi kabi tarixiy-siyosiy hodisalar tadqiq etiladi. Mavzuni o‘rganilganlik darajasi. Getlir boshchiligidagi natsional- sotsialistlar rejimi, uning siyosiy faoliyati va totalitar tuzumning shakllanish jarayonlari jahon tarixshunosligida eng ko‘p tadqiq qilingan mavzulardan biri hisoblanadi. Biroq turli metodologiyalar va siyosiy yondashuvlar sababli mazkur masalaning o‘rganilishi bir necha bosqichlarda shakllangan bo‘lib, har bir bosqich mavzuga o‘ziga xos ilmiy yondashuvni olib kirgan. XX asrning 40–60-yillarida mazkur mavzuni o‘rganishda asosan g‘olib davlatlar tarixchilari tomonidan yaratilgan asarlar ustuvor bo‘lgan. Bu davr tadqiqotlarida natsional-sotsializmning agressiyaga asoslangan tashqi siyosati, fashistik mafkura va totalitar boshqaruvning tahdidli mohiyati markaziy o‘rinni egallagan. Ushbu tadqiqotlar ko‘proq siyosiy-harbiy yondashuvga tayanib, urush jarayonlari va natsistlar jinoyatlarining hujjatlashtirilishiga e’tibor qaratgan. 1960–1980-yillardan boshlab G‘arb tarixshunosligida strukturaviy va ijtimoiy tarix metodlari rivojlanishi natijasida tadqiqotchilar natsistlar rejimini nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy nuqtayi nazardan ham tahlil qila boshladilar. Mazkur davrda Ian Kershaw, Alan Bullock, Martin Broszat kabi olimlar natsistlar davlat apparati, GESTAPO faoliyati, jamiyatning nazorat ostiga olinishi va totaltarizm mexanizmlarini chuqur ilmiy asosda o‘rganib chiqdilar. Xususan, Kershawning “Hitler mifi” konsepsiyasi natsistlar Germaniyasida lider kultining shakllanish jarayonlarini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 1980–2000- yillarga kelib tadqiqotlarda genotsidshunoslik, irqiy siyosat, Holokost va totalitarizm nazariyasi markaziy o‘rin egallay boshladi. Raul Hilberg, Yehuda Bauer, Christopher Browning kabi tadqiqotchilar yahudiylar qirg‘ini, konslagerlar tizimi va repressiv apparat faoliyatini ilmiy nuqtayi nazardan chuqur o‘rgandi. Mazkur tadqiqotlar natsistlar jinoyatlarini global darajada o‘zlashtirish jarayonida muhim manba sifatida maydonga chiqdi. Sharqiy Yevropa, Rossiya va MDH mamlakatlari tarixshunosligida esa natsional-sotsializm masalasi ko‘proq Ikkinchi jahon urushining oqibatlari, fashizmning mafkuraviy mohiyati va Sovet-Germaniya munosabatlari kontekstida tadqiq etilgan. Biroq so‘nggi yillarda bu mintaqada ham totalitarizmning nazariy modellari, siyosiy boshqaruv tizimi va natsistlar rejimining ijtimoiy-siyosiy mohiyati bo‘yicha yangi ilmiy izlanishlar paydo bo‘lmoqda. Zamonaviy tarixshunoslikda natsistlar rejimini o‘rganishda kompleks yondashuv ustuvor bo‘lib, siyosiy, ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va axborot-kommunikatsion omillar birgalikda tahlil qilinmoqda. Ayniqsa, propaganda texnologiyalari, ommaviy ongni boshqarish, avtoritarizm psixologiyasi va jamiyatning radikallashuvi bo‘yicha olib borilgan yangi tadqiqotlar mavzuga yangicha ilmiy nigoh olib kirmoqda. Shu bilan birga, o‘zbek tarixshunosligida ushbu mavzu asosan umumiy jahon tarixi kontekstida yoritilgan bo‘lsa-da, natsistlar totalitarizmining siyosiy modellari, ichki siyosat mexanizmlari va xalqaro munosabatlarga ko‘rsatgan ta’sirini chuqur tahlil qilish bo‘yicha maxsus tadqiqotlar hali nisbatan kam uchraydi. Mazkur kurs ishining ahamiyati ham aynan shundan iborat bo‘lib, u mavzuga ilmiy asoslangan lokal yondashuvni kengaytirishga xizmat qiladi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: K urs ishi kirish, 2 bob 4 ta reja, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar iborat bo’lib 40 betni tashkil etadi. I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR TUZUMNING SHAKLLANISHI. 1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar boshqaruvning o‘rnatilishi. Natsistlar Germaniyasi Fashistlar Germaniyasi Germaniya tarixidagi 1933 yildan 1945 yilgacha Adolf Gitler boshchiligidagi Milliy-sotsialistik nemis ishchilar partiyasi Veymar Respublikasi qulagandan keyin totalitar tuzum o'rnatgan davrni nazarda tutadi. Bu davr Germaniyaning asosiy huquqlarni bostirish va politsiya davlatini barpo etish bilan tavsiflangan Uchinchi Reyx deb nomlanuvchi fashistik davlatga aylanishini ko'rsatdi. Gitler rejimi Birinchi jahon urushidan keyin Germaniyaga og ir tovonʻ to lagan Versal shartnomasini bekor qilmoqchi bo ldi va Sharqiy Yevropada ʻ ʻ yirik nemis imperiyasini yaratishga qaratilgan agressiv ekspansionistik siyosat olib bordi. Natsistlar mafkurasi millatchilik, militarizm va oriylarning irqiy ustunligiga bo'lgan e'tiqodga asoslangan bo'lib, bu keng tarqalgan antisemitizm va yahudiylar va "past" deb topilgan boshqa guruhlarning tizimli ta'qib qilinishiga olib keldi. Rejim keng miqyosda tashviqot olib bordi, hayotning barcha jabhalarini nazorat qildi va zo'ravonlik bilan repressiya, jumladan kontslagerlardan foydalanish orqali siyosiy norozilikni yo'q qildi. Xolokost, dahshatli genotsid, olti million yahudiy va millionlab boshqa odamlarning o'limiga olib keldi. Natsistlar Germaniyasining tajovuzkor harakatlari Ikkinchi Jahon urushini boshlab berdi va 1945 yilda uning mag'lubiyati bilan yakunlandi, bu fashistlar partiyasining bostirilishiga va uning rahbarlarining urush jinoyatlari uchun javobgarlikka tortilishiga olib keldi. Bu davr mutlaq hokimiyat va kamsitish oqibatlarini aks ettiruvchi tarixning muhim va og'riqli qismi bo'lib qolmoqda. 1 Natsistlar Germaniyasi Birinchi jahon urushidan keyin Germaniya o'z imperatorini tashlab, parlamentli demokratiya - Veymar respublikasini o'rnatdi. Adolf Gitler (1889–1945) Milliy-sotsialistik nemis ishchilar partiyasini (odatda fashistlar partiyasi deb ataladi) ommaviy harakat sifatida, keyin 1933-1945 yillarda totalitar diktatura sifatida boshqargan. Natsistlar rejimi Veymarni ag'darib tashladi va uning o'rniga uchinchi reyxning barcha huquqlarini kafolatlagan uchinchi reyxga ega bo'ldi. 1930-yillardan boshlab Gitler Versal shartnomasini bekor qilishga urindi. Natsistlarning tashqi 1 John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000). siyosati Germaniyaning Sharqiy Yevropa va Sovet Ittifoqida yangi Germaniya Reyxini o'rnatish uchun harbiy kuch bilan sharqqa kengayish taqdiriga ega degan irqchilik nuqtai nazariga asoslangan edi. Gitler 1933 yilda Germaniyani Millatlar Ligasidan chiqarib tashladi, Germaniya qurolli kuchlarini liga ruxsat etilgan darajadan tashqari qayta qurdi, 1937 yilda Germaniyaning Reynlandiyani qayta ishg'ol qildi, 1938 yilda Avstriyani anneksiya qildi va 1939 yilda Chexoslovakiyaga bostirib kirdi. urush e'lon qilish. Veymar respublikasi davrida Germaniya siyosiy va iqtisodiy jihatdan beqaror edi va fuqarolar yangi tuzumdan va imperiya kulidan yangi liberal demokratiya yaratish noqulayligidan norozi edi. 1919 yilda nemis ishchilar partiyasi sifatida antisemitizm va nemis g'ururini ta'kidlaydigan platforma bilan yangi partiya boshlandi. Ta'sischilar Anton Drexler va Karl Xarrer va boshqalar edi. U Versal shartnomasi shartlariga, Birinchi jahon urushini (1914—18) tugatgan 1919 yil kelishuviga e tiroz bildirdi va Germaniyaʼ tomonidan tovon to lash va imtiyozlar talab qildi. Natsistlar partiyasi ʻ millatchilik, harbiy kuch, irqiy poklik va avtoritar rahbarlikni taklif qildi. Adolf Gitler 1933-yilning 30-yanvarida qonuniy ravishda kansler bo‘ldi. 1933-yil 28-fevralda Germaniya parlamentida (Reyxstag) shubhali yong‘in sodir bo‘lganidan so‘ng, hukumat fuqarolik huquqlarini to‘xtatdi va favqulodda holat e’lon qildi, bu esa rasmiy hujjatlarning parlament ruxsatisiz kuchga kirishiga imkon berdi. 2 Gitler 1919 yilda fashistlar partiyasiga qo'shildi va nemis muammolari uchun marksistlar va yahudiylarni ayblab, yangi a'zolarni jalb qila oladigan xarizmatik ma'ruzachi ekanligini isbotladi. U g'azablangan millatchilikni qo'llab-quvvatladi va ariylar irqini targ'ib qildi va 1921 yilda etakchi bo'ldi. 1920-yillarda Gitler mamlakatdagi ishsizlik, iqtisodiy turg'unlik, kuchli inflyatsiya va ocharchilikda kommunistlar va yahudiylarni aybladi, agar ular Germaniyadan haydab chiqarilishi kerak bo'lsa. Yosh, kambag'al nemislarni unga va uning g'oyalariga jalb qilishdi. 1923 yilgi Pivo zali Putsch Gitlerning Bavariyada hukumat hokimiyatini egallashga qaratilgan muvaffaqiyatsiz urinishi bo'lib, bu Gitlerning xiyonat uchun qamoqda o'tirishiga olib keldi. U erda u millionerga aylantirgan "Mein Kampf" kitobini yozdi . Gitler ozodlikka chiqib, natsistlar partiyasini qayta tiklashga va hokimiyatni qonuniy ravishda egallashga qaror qildi. U 1933-yilda partiyani hokimiyatga boshqargan va Germaniya hukumati ustidan nazorat 2 Cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.206. o‘rnatganidan so‘ng ko‘p o‘tmay diktatorlik vakolatlarini o‘z zimmasiga olgan. Natsistlar rejimi tezda institutlar va shaxslarni partiya maqsadlariga moslashtirib, "muvofiqlashtirish" siyosatini boshladi. Nazorat ta'lim, iqtisodiyot, madaniyat, huquq va nemis hayotining deyarli barcha elementlarini qamrab oldi. Natsistlar partiyasining Gestapo (davlat maxfiy politsiyasi) va Xavfsizlik xizmati (SD) norozilik uchun joy yo'q edi. Rejim asosan nemislar tomonidan ijobiy baholangan. Vaqti-vaqti bilan nomuvofiqliklar bo'ldi va 1944 yil 20 iyulda Gitlerga suiqasd uyushtirildi. Diniy tashkilotlar tomonidan bir oz qarshilik ko'rsatildi, ammo keyinchalik Natsistlar partiyasi protestant va katolik ruhoniylarining ko'pchiligi tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Natsistlar davrida barcha darajadagi demokratik hukumat o'rnini partiya tashkiloti va shaxslar egalladi. O'zgacha fikr va raqib partiyalarga a'zolik noqonuniy deb topildi. Siyosiy raqiblar surgunga ketishdi, kontsentratsion lagerlarga majburlashdi yoki “Xalq sudida” sudlandilar. Majburiy choralar Schutzstaffel (SS) va Gestapo kabi harbiylashtirilgan tashkilotlar tomonidan amalga oshirildi. Natsizm yagona siyosiy falsafa va ijtimoiy iqtisodiy boshqaruvchi edi. (Natsistlar xususiy kompaniyalarning ishlashiga ruxsat bergan bo'lsalar ham, davlat barcha resurslarga va qonundan tashqari kasaba uyushmalariga tegishli edi.) Muvofiqlashtirishni targ'ib qilish usullaridan biri tashviqotdan foydalanish edi. Natsistlarning tashviqoti hamma joyda - maktablarda, ish joylarida va uylarda edi. Raqobat va ikkilanishlarga qaramay, natsistlar tizimi Germaniyaning milliy tendentsiyalarini tashkilot va tartibni o'ziga jalb qilgani uchun gullab- yashnadi. 1934 yil avgustda Pol fon Hindenburg vafot etganida, Gitler prezidentlik vakolatlarini o'z zimmasiga oldi. Gitler o'sha paytda prezident (davlat rahbari), kansler (hukumat boshlig'i) va Fuerer (yagona partiya, natsistlar partiyasi rahbari) edi. U armiyadan unga shaxsiy sodiqlik qasamyod qilishni talab qildi. U davlatdan ustun edi, ichki va tashqi siyosatni o'zi belgilashga qodir edi. 3 Siyosat shuningdek, "irqiy jihatdan sof" aryan nemis ayollari imkon qadar ko'proq "sof" bolalar tug'ishlarini talab qildi. Sharqiy mamlakatlarda lo'lilar va yahudiylar kabi "past" deb topilgan irqlar yashaganligi sababli, yangi hududni bu irqlardan "tozalash" zarur deb hisoblangan. Shunday qilib, genotsid imperativ deb hisoblangan. Xolokost va Sovet Rossiyasi bilan urush qisqa muddatli manevrlardan qat'i nazar, fashistlarning tashqi siyosatining ikkita maqsadi edi. Natsistlar rejimi tizimli antisemitizmni 3 Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.115. davom ettirdi, natijada 1938 yil oxiriga kelib yahudiylarning ko'p nemis jamoat joylariga kirishi taqiqlandi. Birinchi kontsentratsion lager Dachau 1933 yilda siyosiy mahbuslar uchun ochilgan. Keyinchalik bu o'lim lageriga aylandi, u erda yahudiylar o'limgacha ishladilar yoki to'yib ovqatlanmaslik, kasallik yoki qatl tufayli vafot etdilar. Dachauda rassomlar, lo'lilar, ziyolilar, gomoseksuallar, aqliy va jismoniy nogironlar ham bor edi. Polshada nemislar yahudiylarni qamab qo'yishdi, ular gettolarda to'g'ridan-to'g'ri otishmadi va ularni ochlikdan o'ldirishdi. Jarayonni tezlashtirish uchun ular yahudiylarni Polsha bo'ylab ochlikdan o'lishlari yoki qul ishchilari sifatida o'lishlari uchun o'lim lagerlariga yuborishdi. Yaroqsizni darhol ijro etish ham amaliyotga tatbiq etilgan. 1941 yilda fashistlarning o'lim otryadlari bosqin paytida o'n minglab g'arbiy rus yahudiylarini o'qqa tutdi. Natsistlarning rejasi - Yakuniy yechim - 1942 yilgi Vansi konferentsiyasidan keyin paydo bo'ldi; Bu reja barcha yahudiylarni, shu jumladan Frantsiya, Belgiya va boshqa bosib olingan Yevropa mamlakatlaridagilarni yo'q qilishni nazarda tutgan. Polsha va boshqa joylarda lagerlarda Uchinchi Reyx olti million yahudiyni va yashashga yaroqsiz deb topilgan deyarli bir qancha boshqa irqlarni o'ldirdi. Germaniyadagi fashistlar davri 1945-yil 8-mayda Germaniyaning ittifoqchilarga taslim bo lishi bilan yakunlandi. Ikkinchi jahon urushidanʻ keyin natsistlar partiyasi qonundan tashqari deb topildi, uning ko plab ʻ yuqori mansabdor shaxslari millionlab yevropaliklarning genotsidi bilan bog liq urush jinoyatlarida aybdor deb topildi. Urushdan keyingi ishg'ol ʻ paytida Ittifoqchilar partiyani va uning bayrog'ini noqonuniy deb e'lon qilishdi. Gitler va boshqa ko'plab odamlar adolatdan qochish uchun o'z joniga qasd qilishdi, ammo qo'lga olinganlar 1945 va 1949 yillar oralig'ida Nyurnberg sudlarida sudlandilar. Keyin Germaniya "de-natsifikatsiya" davrini boshdan kechirdi. 1934 yildan keyingi natsizm tarixini taxminan teng uzunlikdagi ikki davrga bo'lish mumkin. 1934-1939 yillarda partiya Germaniya hayotining barcha bosqichlarini to'liq nazorat qildi. 4 Ko'pgina nemislar partiyaviy nizolar, iqtisodiy va siyosiy beqarorlik va Veymar Respublikasining so'nggi yillarida (1919-33) xarakterli tartibsiz erkinlikdan charchagan holda, Gitler va uning harakati nemis aholisining ko'pchiligining qo'llab-quvvatlashiga va hatto ishtiyoqiga ega bo'ldi. Xususan, xalq natsistlar tomonidan taqdim etilgan kuchli, qat’iy va aftidan samarali hukumatni olqishladi. Germaniyaning cheksiz ishsizlar soni tez sur'atlar bilan qisqarib bordi, chunki ishsizlar keng ko'lamli jamoat ishlarida 4 Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970), p.131. va tez sur'atlar bilan ko'payib borayotgan qurol-yarog' zavodlarida ishga joylashtirildi. Nemislar bu tartibli, shiddatli maqsadli ommaviy harakatda o'z mamlakatini uning qadr-qimmati, g'ururi va ulug'vorligini tiklashga, shuningdek, Evropa sahnasida hukmronlik qilishga intildi . Buyuk depressiya oqibatlaridan iqtisodiy tiklanish va nemis millatchiligining kuch bilan ta'kidlanishi natsizmning nemis aholisiga murojaat qilishidagi asosiy omillar edi. Bundan tashqari, Gitlerning 1934 yildan Ikkinchi Jahon urushining dastlabki yillarigacha bo'lgan doimiy diplomatik muvaffaqiyatlari va xorijiy istilolari ko'pchilik nemislarning, shu jumladan ilgari unga qarshi bo'lgan ko'pchilikning malakasiz yordamini ta'minladi. Iqtisodiy va siyosiy muvaffaqiyatlarga qaramay, natsizm majburlash va ommaviy manipulyatsiya orqali o'z kuchini saqlab qoldi. Natsistlar rejimi barcha madaniy va axborot vositalari orqali doimiy ravishda tashviqotni tarqatdi. Uning mitinglari, ayniqsa puxta o'ylangan Nyurnberg mitinglari - uning nishoni va uniforma kiygan kadrlari qudratlilik aurasini berish uchun yaratilgan. Uning targ'ibot mashinasining pastki tomoni uning har joyda yashirin politsiya va kontslagerlari bilan terror apparati edi. U nemischani hayratga soldi va diqqatini qaratdi yahudiylarni nafratlangan va qo'rqinchli narsalarning ramziga aylantirish uchun antisemitism hizb aldamchi ritorika orqali yahudiylarni jamiyatning barcha tabaqalarining dushmani sifatida ko'rsatdi. Natsizmni nazorat qilishning asosiy vositasi birlashish ediGeynrix Himmler va uning bosh leytenanti, Reynxard Heydrich, SS (natsistlar partiyasining yagona politsiya kuchlari) va boshqa barcha politsiya va xavfsizlik tashkilotlari. Rejimga qarshilik ochiq terror yoki tez-tez sodir bo'lishi mumkin bo'lgan qatag'on qo'rquvi tufayli yo'q qilindi. Rejimning muxoliflari davlat va xalq dushmanlari sifatida tamg'alangan va ma'lumot beruvchilar tarmog'i - ko'pincha oila a'zolari yoki yaqin do'stlar - har qanday ifoda va harakatlarga juda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lgan. Adolat endi ob'ektiv deb tan olinmadi, lekin butunlay Volkning taxmin qilingan ehtiyojlari va manfaatlariga bo'ysundirildi. Oddiy sud jarayonining hozirgi nopok usullaridan tashqari, maxsus qamoqxona lagerlari qurildi. Ushbu lagerlarda SS oliy hokimiyatni amalga oshirdi va hozirgi zamonda tengsiz sadistik shafqatsizlik tizimini joriy qildi. 5 1938-1945 yillarda Gitler rejimi fashistlar tizimini Germaniya Reyxidan tashqaridagi hududlarda kengaytirishga va qo'llashga harakat qildi. Bu harakat 1938 yilda nemis tilida so'zlashuvchi aholi yashaydigan erlar bilan chegaralangan edi, ammo 1939 yilda Germaniya nemis tilida 5 Roderick Stackelberg and Sally A. Winkle, The Nazi Germany Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 2002), p.205. so'zlashmaydigan millatlarni ham o'ziga bo'ysundira boshladi. 1 sentyabrda Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi boshlandiIkkinchi jahon urushi Gitler rejalarining mantiqiy natijasi edi. Uning birinchi yillari nemislarni dunyo nazorati uchun yaqinlashib kelayotgan kurashga tayyorlash va Germaniya o'z ambitsiyalarini amalga oshirish uchun talab qiladigan harbiy va sanoat ustunligini shakllantirishga sarflandi. Diplomatik va harbiy muvaffaqiyatlar ortib borishi bilan uning maqsadlari tez sur'atlar bilan o'sib bordi. Birinchisi, nemis millatiga mansub barcha odamlarni o'z tarixiy vatanlarida "o'z taqdirini o'zi belgilash" asosida birlashtirish edi. Uning keyingi qadami Polsha va sharqdagi boshqa slavyan xalqlarini harbiy bosib olish orqali Grosswirtschaftsraum ("katta iqtisodiy birlashgan makon") yoki Lebensraum ("yashash maydoni") yaratilishini ko'zda tutdi, bu Germaniyaga iqtisodiy jihatdan o'zini-o'zi ta'minlash va harbiy jihatdan engib bo'lmaydigan bo'lish uchun etarli hududga ega bo'lishga imkon beradi. U erda nemis ustasi poygasi, yoki Herrenvolk, bo'ysunuvchi xalqlar ierarxiyasi ustidan hukmronlik qiladi va ularni shafqatsiz va samarali tarzda tashkil qiladi va ekspluatatsiya qiladi. 1939-41 yillardagi harbiy yurishlarning dastlabki muvaffaqiyatlari bilan uning rejasi butun Evropa, G'arbiy Osiyo va Afrikani va oxir-oqibat butun dunyoni qamrab oladigan yarim sharik tartibni ko'rishga kengaytirildi. 6 6 Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000), p.64. 1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va antisemitizm. Natsistlar propagandasi, Natsistlar demokratik davlatda millionlab nemislarning qo'llab-quvvatlashini qozonish uchun, keyin esa diktaturada ta'qiblar, urushlar va oxir-oqibat genotsidni osonlashtirish uchun targ'ibotdan samarali foydalanganlar. Natsistlar tashviqotida topilgan stereotiplar va tasvirlar yangi emas edi, lekin ular mo'ljallangan auditoriyaga allaqachon tanish edi. Asosiy Faktlar 1. Natsistlar o'z xabarlarini tarqatish uchun murakkab reklama texnikasi va o'sha davrning eng zamonaviy texnologiyalaridan foydalangan mohir targ'ibotchilar edi. 2. Adolf Gitler hokimiyat tepasiga kelgach, nemis jamoatchilik fikri va xulq- atvorini shakllantirish uchun Xalq ma'rifati va targ'ibot vazirligini tuzdi. 3. Natsistlarning targ'iboti Evropadagi yahudiylarning ta'qib qilinishi va oxir-oqibat yo'q qilinishida ajralmas rol o'ynadi. Bu nafratni qo'zg'atdi va ularning taqdiriga befarqlik muhitini uyg'otdi. 1933 yilda fashistlar hokimiyatni qo'lga kiritgandan so'ng, Gitler Jozef Gebbels boshchiligida Reyxning Xalq ma'rifati va targ'ibot vazirligini tuzdi. Vazirlikning maqsadi fashistlar xabarini san'at, musiqa, teatr, filmlar, kitoblar, radio, o'quv materiallari va matbuot orqali muvaffaqiyatli etkazishni ta'minlash edi. Natsistlar tashviqoti uchun bir nechta auditoriya bor edi. Nemislarga tashqi dushmanlarga qarshi kurash va yahudiylarning qo'poruvchiligi eslatildi. Yahudiylarga qarshi qonunchilik yoki ijro choralari qabul qilinishidan oldingi davrlarda tashviqot kampaniyalari yahudiylarga nisbatan zo'ravonlikka toqatli muhit yaratdi, ayniqsa 1935 yilda (sentyabr oyidagi Nyurnberg irq qonunlaridan oldin) va 1938 yilda (Kristallnachtdan keyin antisemit iqtisodiy qonunlar to'silishidan oldin). Targ'ibot shuningdek, passivlikni va yahudiylarga qarshi kutilayotgan chora-tadbirlarni qabul qilishni rag'batlantirdi, chunki ular natsistlar hukumatini "tartibni tiklayotgan" sifatida tasvirlashdi. Birinchi jahon urushidan keyin Germaniya hisobidan hududni qo'lga kiritgan Sharqiy Evropa xalqlarida, masalan, Chexoslovakiya va Polshada etnik nemislarga qarshi haqiqiy va tushunarli kamsitish fashistlar propagandasining mavzusi edi. Ushbu tashviqot etnik nemis aholisi orasida siyosiy sodiqlik va irqiy ongni uyg'otishga harakat qildi. Shuningdek, u xorijiy hukumatlarni, shu jumladan Yevropaning buyuk davlatlarini ham fashistlar Germaniyasi imtiyozlar va anneksiyalar uchun tushunarli va adolatli talablar qo'yayotgani haqida chalg'itishga harakat qildi. Germaniyaning Sovet Ittifoqiga bostirib kirganidan so'ng, fashistlar tashviqoti uyda tinch aholiga ham, bosib olingan hududda xizmat qilayotgan askarlarga, politsiya zobitlariga va nemis bo'lmagan yordamchilarga sovet kommunizmini Yevropa yahudiylari bilan bog'laydigan mavzularni ta'kidlab, Germaniyani "yahudiy- bolshevtik tahdid" ga qarshi "G'arb" madaniyatining himoyachisi sifatida ko'rsatdi. Sovetlar urushda g'alaba qozondi. Bu, ayniqsa, 1943 yil fevralida Germaniyaning Stalingraddagi halokatli mag'lubiyatidan keyin sodir bo'ldi. Bu mavzular natsistlar va fashist bo'lmagan nemislarni hamda mahalliy hamkorlarni oxirigacha kurashishga undashda muhim rol o'ynagan bo'lishi mumkin. 7 Filmning roli Ayniqsa, filmlar irqiy antisemitizmni, nemis harbiy qudratining ustunligini va fashistlar mafkurasi tomonidan belgilangan dushmanlarning ichki yovuzligini tarqatishda muhim rol o'ynadi. Natsistlar filmlari yahudiylarni ariylar jamiyatiga kirib kelgan "g'ayritabiiy" mavjudotlar sifatida tasvirlagan. Masalan, rejissyor Frits Xippler tomonidan suratga olingan “Abadiy yahudiy” (1940) filmida yahudiylar jinsiy va pul tomonidan iste’mol qilinadigan, sarson-sargardon madaniy parazitlar sifatida tasvirlangan. Leni Rifenstahlning "Irodaning g'alabasi " (1935) kabi ba'zi filmlar Gitler va milliy sotsialistik harakatni ulug'lagan. Riefenstahlning yana ikkita asari - Millatlar festivali va Go'zallik festivali (1938), 1936 yil Berlin Olimpiya o'yinlari tasvirlangan va fashistlar rejimining Olimpiya o'yinlaridagi muvaffaqiyatlari bilan milliy g'ururni rag'batlantirgan. Gazetalarning roli Germaniyadagi gazetalar, birinchi navbatda, "Der Stürmer" (The Attacker), yahudiylarni tasvirlash uchun antisemit karikaturalardan foydalangan holda multfilmlarni chop etdi. 1939-yil sentabrda nemislar Polshaga bostirib kirishi bilan Ikkinchi jahon urushini boshlaganidan so ng, fashistlar rejimiʻ nemis tinch aholi va askarlariga yahudiylar nafaqat insoniy, balki Germaniya reyxining xavfli dushmanlari ekanliklarini ta kidlash uchun targ ibot ishlarini olib ʼ ʻ bordi. Rejim yahudiylarni nemis aholi punktlaridan doimiy ravishda olib chiqishga qaratilgan siyosatni qo'llab-quvvatlash yoki hech bo'lmaganda rozi bo'lishni maqsad qilgan. Vahshiylik va ommaviy qotilliklarni yashirish "Yakuniy yechim" ni amalga oshirish paytida, Evropa yahudiylarining ommaviy qotilligi, qotillik markazlarida SS rasmiylari Holokost qurbonlarini Germaniyadan yahudiylarni deportatsiya qilish uchun zarur bo'lgan yolg'onni saqlab qolishga majbur qildilar va Evropani imkon qadar silliq bosib oldilar. Kontslager va qotillik markazi xodimlari ko'plari gaz kameralarida tez orada o'ladigan mahbuslarni uylariga yaxshi muomala 7 Ernst Huber’s theory in 1935, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.184. qilinayotgani va yaxshi sharoitda yashayotganliklari haqida otkritkalar jo'natishga majbur qildi. Bu yerda lager rahbariyati vahshiylik va ommaviy qotilliklarni yashirish uchun tashviqotdan foydalangan. 1944 yil iyun oyida Germaniya xavfsizlik politsiyasi Xalqaro Qizil Xoch guruhiga Chexiya va Moraviya protektoratida joylashgan Teresenshtadt lager- gettosini tekshirishga ruxsat berdi (hozirgi Chexiya Respublikasi). SS va politsiya 1941 yil noyabr oyida Teresenshtadtni Germaniya Reyxida ichki iste'mol uchun tashviqot vositasi sifatida tashkil etdi. Lager-getto nemis va avstriyalik yahudiylar, keksalar, nogironlar urush faxriylari yoki mahalliy taniqli rassomlar va musiqachilarning "mehnat" uchun "Sharqga" deportatsiyasidan hayratda qolgan nemislar uchun tushuntirish sifatida ishlatilgan. 1944 yilgi tashrifga tayyorgarlik ko'rish uchun getto "obodonlashtirish" dasturidan o'tdi. Tekshiruvdan so'ng, Protektoratdagi SS amaldorlari, go'yoki Teresenshtadtning yahudiy "rezidentlari" bahramand bo'lgan xayrixohlik namoyishi sifatida getto aholisidan foydalangan holda film tayyorladilar. Film nihoyasiga etgach, SS rasmiylari "aktyorlar" ning ko'p qismini Osventsim – Birkenau qotillik markaziga deportatsiya qilishdi. Aholini safarbar qilish Fashistlar rejimi nemis aholisini rejimning oxirigacha bosqinchilik urushlarini qo'llab-quvvatlashga safarbar qilish uchun tashviqotdan samarali foydalangan. Natsistlarning targ'iboti Yevropa yahudiylarini va natsistlar rejimining boshqa qurbonlarini ommaviy o'ldirishni amalga oshirganlarni rag'batlantirish uchun ham muhim edi. Bu, shuningdek, irqiy ta'qiblar va ommaviy qotilliklarga guvoh bo'lgan millionlab odamlarning roziligini ta'minlashga xizmat qildi. Urush natsistlar tuzumining asosiy vazifasi edi. Siyosiy va iqtisodiy hayotning barcha sohalaridagi tadbirlar bitta maqsad — boshqa mamlakatlarning armiyasidan son va sifat jihatidan bir necha karra ustun qurolli kuchlarni tuzish, Gitler rahbariyatining tajovuzkor rejalarini tez va talafotsiz amalga oshirish imkonini beruvchi harbiy doktrinani yaratishga qaratilgandi. Harbiy doktrina — davlatdagi harbiy ishlarni rivojlantirish, mamlakat va qurolli kuchlarni yuz berishi mumkin bo lgan urushga tayyorlash, uni olib borish usullarini ishlab chiqish borasidagiʻ nuqtai nazarlar tizimi. Harbiy nizolarni hal qilish yo llarini izlash (tinch-totuv ʻ yashash tamoyili). 1936-yil yozida natsistlar rahbariyati butun iqtisodiyotni urush yo nalishiga o tkazishning to rt yillik rejasini ishlab chiqdi. To rt yil ichida barcha ʻ ʻ ʻ ʻ mamlakatlarning armiyasidan bir necha baravar ustun bo lgan eng zamonaviy ʻ armiya tashkil qilinishi lozim edi. Butun siyosat faqat urush olib borish nuqtai nazaridan ko zdan kechirilardi. Xuddi shu jarayonda Germaniyada urushga ʻ tayyorgarlik ham jadal sur atlarda olib borildi. 1929-yilga kelib Germaniya po lat ʼ ʻ va cho yan ishlab chiqarishda dunyoda ikkinchi o ringa chiqdi, bu borada ʻ ʻ Yevropadagi barcha mamlakatlarni ortda qoldirdi. 1929-yilda Germaniyada 120 ming avtomobil sotildi. Mamlakatda ommaviy avtomobillashtirish avj oldi, bu esa vermaxtning qudratli mexanizatsiyalashgan qo shilmalarini yaratish imkoniniʻ berdi. Krupp zavodlari 1929-yildayoq qurol-aslaha ishlab chiqarishga o tdilar. ʻ Shveysariya, Avstriya, Gollandiyadagi filiallar og ir artilleriya, tanklar, ʻ pulemyotlar va aviabombalar ishlab chiqardi. Germaniyaning sanoat sohasidagi imkoniyatlari qisqa vaqt ichida dunyodagi eng qudratli armiyani tashkil qilish imkonini berdi. 8 To rt yillik reja urush bilan bog liq iqtisodiy muammolarni hal qilishni ʻ ʻ ko zda tutardi. Harbiy dasturning asosiy vazifasi Germaniyaning sintetik benzin va ʻ kauchuk ishlab chiqarishni rivojlantirish vositasida xomashyo bilan o z-o zini ʻ ʻ ta minlash va, eng muhimi, po lat ishlab chiqarishni bir necha baravar oshirishiga ʼ ʻ erishishdan iborat edi. Fashistlar rahbariyati va Germaniyaning yirik tijorati o zaro ʻ kelishuv va totuvlikda ishlashdi. Qisqa vaqt ichida sanoatchilar eng zamonaviy qurol-aslahalarni yaratdi. Tanklar, samolyotlar va artilleriya boshqa mamlakatlarning qurollaridan sifat jihatidan ancha ustun edi. Barcha imkoniyatlar qurol-aslaha ishlab chiqarishga safarbar etildi. Moy o rniga to plar — natsistlar ʼʼ ʻ ʻ ʼʼ rahbariyatining shiori shunday edi. Germaniyaning urushga tayyorgarlik ko rish ʻ borasidagi xarajatlari besh yil ichida 10 baravar oshdi, bu davrda 90 mlrd marka sarf qilindi. 1939-yilda qurollanishga mutanosib narxlarda Angliya 5 mlrd, Fransiya 2,3 mlrd marka pul sarflagani holda, Germaniyaning bu boradagi xarajatlari 18 mlrd markani tashkil qildi. Butun mamlakat Bosh shtab tomonidan tayyorlangan harbiy doktrinaga xizmat qildi. Bu doktrina mohiyatan blitskrig, ya ni shiddatli urushni ko zda tutardi. Urush bitta kutilmagan va qaqshatqich zarba ʼ ʻ bilan hal qilinishi lozim edi. Buning uchun zamonaviy tanklar va artilleriya, samolyotlar, harbiy-havo desanti qismlari va yirik motorlashtirilgan qo shilmalar ʻ talab qilinardi. Наг bir davlatga qarshi urush 2–3 kundan uzoqqa cho zilmasligi ʻ lozim edi. Bir necha yil ichida Germaniya armiyani qayta qurollantirish borasida ulkan taraqqiyotga erishdi. 1939-yilga kelib tuzilgan diviziyalar soni 1914-yil urush arafasidagi diviziyalar soniga yetdi. Ular eng zamonaviy qurol-aslahalar bilan jihozlangan, o sha paytdagi eng yaxshi aviatsiya, tanklar va artilleriyaga ega edi. ʻ Flot ham to liq qayta qurollantirildi. Boshqa mamlakatlardagidan farqli o laroq ʻ ʻ Germaniya armiyasining asosiy qudratini bronetank qismlar tashkil qildi — ular 50 diviziyadan iborat edi. SSSR o sha paytda faqat bitta shunday diviziyaga ega, ʻ Fransiya va Angliyada esa bunday qo shilmalar umuman yo q edi. ʻ ʻ 8 Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.115. XX asrning 30–40-yillarida Germaniyada shakllangan natsistlar rejimi insoniyat tarixidagi eng keskin totalitar tuzilmalardan biri bo‘lib, uning asosiy tayanchi ikki bir-biriga bog‘liq mexanizmga tayanardi: jamiyat ustidan to‘liq ijtimoiy nazorat o‘rnatish va antisemitizmni davlat siyosatining markaziga qo‘yish. Bu ikki yo‘nalish bir-birisiz mavjud bo‘la olmagan murakkab tizim bo‘lib, natsistlar o‘z hokimiyatini mustahkamlashda avvalo ongni egallash, so‘ng jamiyatni nazoratga olish, keyin esa yahudiylarni izolyatsiya qilish, kamsitish va oxir-oqibat yo‘q qilish jarayonlarini bosqichma-bosqich tatbiq qildilar. Natsist mafkurasi Gitlerning “Mein Kampf” asarida shakllangan irqiy nazariyalarga asoslanib, ariylarni “ustun irq”, yahudiylarni esa “milliy tananing dushmani” sifatida talqin qildi. Bu talqin oddiy g‘oya emas, balki keyinchalik barcha siyosiy, huquqiy, iqtisodiy va madaniy qarorlarning mafkuraviy asosiga aylangan markaziy konsepsiya edi. Natsistlar hokimiyatga kelganidan so‘ng birinchi qilgan ishlardan biri — jamiyat ongini yagona mafkura atrofida shakllantirish va uni boshqa ta’sirlərdan butunlay himoya qilish bo‘ldi. Buning uchun ular Joseph Goebbels rahbarligida kuchli propaganda tizimini yaratdilar. Ommaviy axborot vositalari, kino, teatr, adabiyot, ta’lim hamda san’at to‘liq davlat nazoratiga o‘tkazildi. Har bir axborot manbasi yagona maqsadga — Gitlerni ulug‘lash va yahudiylarni demonizatsiya qilishga xizmat qilishi kerak edi. Yahudiylar haqida “xalq dushmani”, “qon so‘ruvchi moliyaviy kuch”, “nemis millatining tanazzuliga sabab bo‘lgan unsurlar” tarzidagi tasvirlar uzluksiz ravishda tarqatildi. Bolalar darsliklari irqiy nazariyalar asosida qayta yozildi, maktablarda yahudiylar haqidagi salbiy stereotiplar o‘rgatildi. Yoshlarni ayniqsa nishonga olgan natsistlar “Hitler-Yugend” va “Bund Deutscher Mädel” kabi tashkilotlar orqali kelajak avlod ongini erta yoshdan nazorat qila oldilar. Bu jarayon asta-sekin jamiyatda antisemitizmni normal hodisa sifatida qabul qilishga olib keldi. Propagandaga parallel ravishda natsistlar jamiyatni to‘liq nazorat qilish uchun kuchli repressiv apparat yaratdilar. Gestapo (maxfiy politsiya) davlatga qarshi har qanday fikrni, hatto uy ichidagi suhbatlarni ham kuzatib, shubhali deb topilganlarni qamoqqa tashlardi. SS va SD bo‘linmalari esa siyosiy nazorat, razvedka va ijtimoiy tartibni ta’minlashda markaziy o‘rinni egalladi. Jamiyatda doimiy qo‘rquv muhiti vujudga keltirildi: odamlar bir-biridan shubhalanadigan, qo‘shnilar bir-birini shikoyat qiladigan tizim shakllandi. Bunday muhitda antisemitizmni kengaytirish juda oson bo‘ldi, chunki jamiyat kuchli davlatga ko‘r- ko‘rona itoat qilishga o‘rgatildi. 9 9 Cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.206. Ijtimoiy nazorat mexanizmlari yaratilgach, natsistlar antisemitizmni rasmiy davlat siyosatiga aylantirishga kirishdilar. 1933-yildan boshlab yahudiylar davlat xizmatidan, universitetlardan, tibbiyot va yuridik kasblardan chetlashtirildi. Bularning barchasi jamiyat nazarida “tartib o‘rnatish” sifatida ko‘rsatildi. 1935- yilda qabul qilingan Nuremberg qonunlari esa antisemitizmni huquqiy asosga ega qildi. Ushbu qonunlarga ko‘ra yahudiylar fuqarolikdan mahrum qilindi, ariylar bilan nikoh taqiqlandi, yahudiylar irqiy belgilarga ko‘ra ajratilgan toifa sifatida e’tirof etildi. Bu bosqichdan so‘ng yahudiylar Germaniya jamiyatining himoya qilinmaydigan qatlamiga aylandi. Keyingi bosqich iqtisodiy izolyatsiya bo‘lib, yahudiylarning mol-mulklari “ariylashtirish” jarayonida majburan tortib olindi. Ularning do‘kon va bizneslari zo‘ravonliksiz, biroq rasmiy ko‘rsatmalar va iqtisodiy bosim orqali yo‘q qilindi. Bu jarayonning kulminatsiyasi 1938-yilgi Kristallnacht pogromi bo‘ldi. Bu voqeada sinagogalar yoqib yuborildi, yahudiylar kaltaklandi, uylari vayron qilindi. Eng dahshatlisi — bu voqea davlat organlari tomonidan uyushtirilgan edi va bu orqali jamiyatga ochiq signal berildi: yahudiylarga nisbatan zo‘ravonlik endi ruxsat etilgan siyosatdir. Bunday sharoitda jamiyatning muhim qismi yahudiylarga nisbatan tazyiqlarni “tartib” deb qabul qila boshladi. Propagandaning uzluksiz ta’siri, ijtimoiy bosim va qo‘rquv muhitida odamlarning katta qismi yahudiylarning ta’qib qilinishiga befarq yoki hatto faol ishtirokchi bo‘lib qoldi. Ijtimoiy psixologiya nuqtai nazaridan qaraganda, bu bosqich jamiyatning ma’naviy immuniteti yo‘q qilinganini anglatardi. II Jahon urushi boshlanishi bilan natsistlarning antisemitizm siyosati eng yuqori nuqtaga — yahudiylarni jismonan yo‘q qilishga qaratilgan “Yakuniy yechim”ga aylandi. Yahudiylar dastlab gettolarga jamlandi, so‘ngra maxsus qurilgan qirg‘in lagerlariga deportatsiya qilindi. Aushvits, Treblinka, Sobibor kabi lagerlarda millionlab yahudiylar gaz kameralarida halok qilindi yoki majburiy mehnat, ochlik, kasalliklar oqibatida vafot etdi. Holokost — bu natsistlarning antisemitizmga asoslangan siyosiy tizimining so‘nggi va eng shafqatsiz natijasi bo‘ldi. Bu jarayonlarning barchasi yaxlit mexanizm sifatida ishlagan: mafkura → propaganda → ijtimoiy nazorat → huquqiy cheklov → iqtisodiy izolyatsiya → zo‘ravonlikni normallashtirish → genotsid. Har bir bo‘g‘in boshqasini kuchaytirib, jamiyatni asta-sekin nafrat, qo‘rquv va itoatga asoslangan tizimga aylantirdi. Natsistlarning ijtimoiy nazorati va antisemitizmi insoniyatga totalitar rejimning naqadar xavfli ekanini, jamiyatni manipulyatsiya qilishning qanday dahshatli oqibatlarga olib kelishini aniq ko‘rsatib beradi. Bu tarixiy tajriba hozirgi zamonda inson huquqlarini himoya qilish, jamiyatni nafrat mafkurasidan, diskriminatsiya va radikalizm g‘oyalaridan himoya qilishning naqadar muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Natsistlar jamiyatni to‘liq bo‘ysundirish siyosatini nafaqat tashviqot va terror orqali, balki jamiyatning har bir qatlamiga chuqur kirib boruvchi institutsional mexanizmlar orqali ham mustahkamlagan edi. Bu mexanizmlar davlatning tashqi ko‘rinishdagi repressiv apparatini emas, balki jamiyatning ichki o‘zini-o‘zi nazorat qilish jarayonlarini shakllantirdi. Shu tariqa Germaniya jamiyati ongiga natsist mafkurasi faqat tashqi majburlash bilan emas, balki ichki ijtimoiy psixologiya orqali ham singdirildi. 10 Birinchidan, natsistlarning ijtimoiy nazorat tizimi “Gleichschaltung” siyosati (jamiyatni bir xil mafkuraga moslashtirish) orqali hukumat, siyosiy institutlar, yoshlar tashkilotlari, cherkovlar, kasaba uyushmalari va madaniy muassasalarni yagona markazga bo‘ysundirdi. Bu jarayonda barcha mustaqil siyosiy partiyalar tugatildi, faqat NSDAP yagona siyosiy kuch sifatida qolgan edi. Sotsial- demokratlar va kommunistlar birinchi bo‘lib ta'qib qilindi, ularning a’zolari lagerlarga yuborildi. Mustaqil matbuot yopildi, professorlar, san’atkorlar, gazetachilar va o‘qituvchilar mafkuraviy sodiqlikka tekshirildi. Bu nazorat tizimi jamiyatning tanqidiy fikrlash qobiliyatini yo‘qotdi, hammaning bir xil fikrlashiga erishishni ko‘zladi. Ikkinchidan, antisemitizmning chuqur ildiz otishida psixologik mexanizmlar hal qiluvchi rol o‘ynadi. Natsistlar yahudiylarni “xalqning barcha muammolarining sababchisi” sifatida ko‘rsatib, nemis jamiyatidagi iqtisodiy qiyinchiliklar, birinchi jahon urushi mag‘lubiyati, Versal shartnomasi va global inqirozlar uchun yagona aybdor sifatida “yahudiy dushman obrazini” yaratdi. Bu mexanizm tarixda "ko‘chirish mexanizmi" (scapegoating) deb ataladi, ya’ni jamiyatning noroziligi xavfsiz nishonga — himoyasiz guruhga yo‘naltiriladi. Natijada antisemitizm faqat siyosiy buyruq emas, balki jamiyat ongining bir qismiga aylana boshladi. Uchinchidan, natsistlar antisemitizmni ta’lim tizimiga chuqur kiritdi. Maktab darsliklarida yahudiylar “irqiy past”, “biosotsial xavf” sifatida talqin qilindi. Bolalarga biologiya darslarida soxta “irq ilmi”, ijtimoiy fanlarda “dushman obrazlari” o‘rgatildi, natijada yosh avlodning ongida nafrat normal hol sifatida shakllandi. Bu — Holokostning amalga oshishida eng muhim omillardan biri bo‘ldi, chunki jamiyat o‘z qo‘shnilariga qarshi zo‘ravonlikni axloqiy jihatdan qabul qiladigan darajaga yetdi. To‘rtinchidan, ijtimoiy nazoratning yanada mustahkamlanishi uchun natsistlar madaniy muhitni yagona mafkuraviy yo‘nalishga yo‘naltirdi. San’at, teatr, adabiyot va musiqa “Germaniya ruhini ulug‘lash” va dushman guruhlarni kamsitish yo‘lida ishlatildi. Degenerativ san’at namunalarini yo‘q qilish, yahudiy 10 Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970), p.131. ijodkorlarni ta’qib qilish, milliy romantizmni ulug‘lash — bularning barchasi Germaniyada yangi ijtimoiy ong yaratish jarayonining bir qismi edi. Beshinchidan, antisemitizmning davlat mexanizmlariga singishi huquqiy siyosatning yanada murakkablashishiga olib keldi. Nuremberg qonunlaridan so‘ng natsistlar antisemitik qonunchilikni yanada kengaytirdi: yahudiylarning mulk huquqi cheklab qo‘yildi, ular jamoat joylaridan (parklar, kinolar, maktablar, temir yo‘l vagonlari) foydalanishdan mahrum qilindi, shahar ichida alohida gettolarga ko‘chirildi. Bu jarayon yahudiylarni iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy jihatdan butunlay izolyatsiya qilishga olib keldi. Oltinchidan, natsistlarning ijtimoiy nazorati maxfiy politsiya va tarmoq sifatida tuzilgan kuzatuv tizimi yordamida mukammallashtirildi. Gestapo nafaqat hukumatning kuchli organi, balki jamiyatdagi norozilikni aniqlash uchun qo‘shnilarning o‘zini ham nazorat tizimiga jalb qiluvchi mexanizm edi. Shunday vaziyat shakllandiki, oddiy odamlar qo‘shnisining yoki hamkasbining aybsiz gapini ham “davlatga qarshi fikr” sifatida Gestapoga xabar berishardi. Jamiyatning o‘zi “nazorat organiga” aylanib qolgan edi — bu totalitar tizimning eng xavfli ko‘rinishi hisoblanadi. Yettinchidan, antisemitizmni genotsid darajasiga olib kelgan jarayon — Holokostning bosqichma-bosqich amalga oshirilganligi — natsistlar tomonidan juda siyosiy mahorat bilan rejalashtirilgan edi. Avval ijtimoiy chetlatish, keyin iqtisodiy izolyatsiya, so‘ng majburiy belgilar taqdirish (sariq yulduz), gettolarga jamlash, majburiy mehnat, va nihoyat “Yakuniy yechim” doirasida butun Yevropa bo‘ylab o‘nlab qirg‘in lagerlari barpo etish. Bu jarayonlar shunchalik “normalizatsiya qilingan” ediki, jamiyat ichida e’tirozlar minimal bo‘ldi, aksincha, ko‘plab nemislar bu siyosatni qo‘llab-quvvatladilar yoki kamida sukut bilan uni tasdiqladilar. Sakkizinchidan, natsistlarning ijtimoiy nazorati va antisemitik siyosati xalqaro jarayonlarga ham ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab Yevropa davlatlari natsist bosimi ostida yahudiylarga yordam berishdan bosh tortdi. Ba’zi davlatlar hatto o‘z hududidagi yahudiylarni deportatsiya qilishda nemislarga ko‘mak ko‘rsatdi. Bu xalqaro hamjamiyatning passivligi genotsidning keng ko‘lamda amalga oshishiga zamin yaratdi. To‘qqizinchidan, ijtimoiy nazorat mexanizmlarining muvaffaqiyati nafaqat hukumatning kuchida, balki jamiyatning ijtimoiy-psixologik transformatsiyasida edi. Ko‘plab odamlar natsist mafkurasiga sodiq bo‘lishni “yangi Germaniya” qurish deb bildi, ko‘pchilik esa qo‘rqinch va psixologik bosim tufayli sukutni tanladi. Bu esa totalitar rejimning eng asosiy xususiyatini — tashqi majburlash bilan ichki ixtiyoriy bo‘ysunishning birlashuvini yaratdi. O‘ninchidan, urushdan keyingi davrda bu jarayonlar butun dunyo uchun ogohlantiruvchi tarixiy saboq bo‘ldi. Natsist nazorati va antisemitik siyosat insoniyatni genotsidning qanday bosqichlar orqali sodir bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Shu sababli urushdan keyin BMT tomonidan inson huquqlari deklaratsiyasi, genotsidga qarshi konvensiyalar va xalqaro sud mexanizmlari yaratildi. 11 11 Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.206. II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI. 2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish strategiyasi. 1936 yildan 1939 yilgacha Uchinchi Reyx Gitlerning tizimli tashqi siyosatini izchil, ammo moslashuvchan tarzda olib borgani haqidagi bayonot Fyurer va Uchinchi Reyx o'rtasidagi munosabatlarga ishora qiladi va Gitlerning tashqi siyosatni amalga oshirishdagi rejalari qanday amalga oshirilganligini ko'rsatadi. 1936-39-yillarda fashistlar Germaniyasi diplomatik yutuqlarga erishganligi va Gitler “xalq irodasi tashuvchisi” sifatida qabul qilinganini inobatga olsak, Germaniyaning urush yo lidagi muvaffaqiyatlariga Gitlerning tashqi siyosatʻ sohasidagi maqsad va maqsadlari turtki bo lgan, deb aytish o rinli. Shunga ʻ ʻ qaramay, ushbu bayonot uchinchi reyx tarixining bir nechta jihatlariga taalluqlidir va Gitlerning 1936 yildan 1939 yilgacha Germaniya tashqi siyosatini yaratuvchisi sifatidagi qudratiga baho berish natsistlar tarixidagi eng munozarali munozaralarni aks ettiradi. Gitlerning Uchinchi Reyx ustidan hukmronligi haqidagi bayonotning to'g'riligini baholash uchun uning Reyx uchun rejalari mavjudligi va fashistlar Germaniyasi tashqi siyosatining izchilligi va moslashuvchanligi haqida o'ylash kerak. Shu nuqtai nazardan, masalalar bo'yicha sintez qilish mumkin va shuning uchun taklif qilingan da'vo bir ma'noda to'g'ri bo'lishi mumkin, ammo boshqa ma'noda emas. Birinchidan, Gitlerning Uchinchi Reyx ustidan hokimiyatini tegishli davrda fashistlar Germaniyasining siyosiy tuzilishini tekshirish orqali baholash mumkin. Bu ma'noda hokimiyat siyosatni ishlab chiqishda ta'sir o'tkazish va g'oyalarni amaliyotga o'tkazish qobiliyati sifatida belgilanadi. Shunday qilib, kuch hech qanday holatda statik atama emas. 1937 yilda Gamburg lord-merining reyx kantsleri boshlig'i Lammers bilan kadrlar nomzodi to'g'risidagi suhbatdan so'ng kundaliklari Reyxdagi Master yoki zaif diktator muhokamasi uchun shaxsiy, to'g'ridan-to'g'ri dalildir. "Katta vazirlar mahkamasi" fashistlar rejimi polikratik bo'lganligini anglatadi va Gitlerning "kadrlar masalasi o'z-o'zidan hal bo'ladi" degan umidi Gitler ostidagi hokimiyatning parchalanishini ko'rsatadi. Bu Gitlerning kun tartibini belgilash qobiliyatining kamayganligini ta'kidlaydi, chunki bunday parchalanish ba'zilarga kun tartibiga ta'sir o'tkazishga imkon berdi. Shunday qilib, uchinchi Reyx Gitlerning tashqi siyosatini olib bordi, deb taxmin qilish noto'g'ri bo'lsa, tashqi siyosatni faqat Gitler emas, balki yuqori bo'g'inda natsistlar olib borishi mumkin. Gitlerning “badiiy temperamenti” haqidagi dalillar Gitlerning dangasa hukmdor va shuning uchun faqat nazariy jihatdan usta ekanligidan dalolat beradi, bu fikrga mos keladi. Amalda siyosat tizimdagi tartibsizlik va chalkashlikdan Gitlerdan to'g'ridan-to'g'ri emas, balki vaziyatga "ad hoc javoblar" sifatida paydo bo'lishi mumkin edi. Agar shunday bo'lmasa ham, tashqi siyosatga oid har bir jihatdagi qarorlarni shaxs qanday nazorat qila olganini ko'rish hali ham qiyin. Gitlerning millat timsoli, ehtimol, uning qo'l ostidagilar tomonidan o'z tashabbuslarini ilgari surish uchun tashviqot sifatida ishlatilgan. 12 Gitlerning irqiy kurashga urg'u berganligidan Himmler 1937 yilda o'lim bosh bo'linmalarini tashkil etishini oqlash uchun foydalangan. Fyurer, ehtimol, tashqi siyosatni amalga oshirishda ko'p jihatdan o'z qo'l ostidagilarga bog'liq edi. Boshqa tomondan, argumentlar Gitler va xalq, Gitler va partiya o'rtasidagi munosabatlarni va ushbu davrdan oldin paydo bo'lgan ikki munosabatlar o'rtasidagi aloqani e'tiborsiz qoldiradi. 1933 yildan beri Gitlerning shaxsiy manfaatlardan yiroq, ammo butun Germaniya nomidan ekanligi haqidagi afsona Gebbelsning tashviqot mashinasi va maxfiy politsiya tomonidan qo'rqitish, terror va kuch ishlatish bilan mustahkamlandi. Garchi fashistlar tuzumi davrida odamlarga o'z fikrlarini erkin bildirishga ruxsat berilmaganligi sababli jamoatchilik fikrini baholash muammoli bo'lsa-da, Gitlerning kansler bo'lganidan keyin bir yil ichida prezidentlik va kantslerni birlashtirgan muvaffaqiyati umummilliy rozilik darajasini aks ettirdi. Gitler konservativ elitaning tashqi siyosat yo'nalishini olib borishini ta'minlash uchun yaratgan tuzumni yo'q qila oldi va yo'q qildi. Aslida u 1933 yildan boshlab tashqi siyosat sohasida muhim qarorlar qabul qilish vakolatini o'z zimmasiga olib, konservatorlardan ustun kela boshladi va borgan sari "so'nggi zamon Bismarki"ga aylandi. Bu Gitler uchun an'anaviy ekspansionistik talablarni Lebensraumni qo'lga kiritish uchun 1936 yilda Reynlandiyani remilitarizatsiya qilishgacha kengaytirish uchun kuch dinamizmini yaratdi. Bu voqea, shubhasiz, 1933-39 yillardagi Evropa xalqaro munosabatlarida hal qiluvchi burilish nuqtasi bo'ldi, chunki Gitler nafaqat Germaniya ichidagi qurolli kuchini va irodasini kuchaytirishga muvaffaq bo'ldi. va Versal va Lokarnoga qarshi o'ch olish qobiliyati. Bu, o'z navbatida, Gitlerga 1937-38 yillarda konservatorlarni tozalashni buyurishga imkon berdi, bu esa tashqi siyosatning yangi bosqichini joriy qilish orqali eski pozitsiyalar o'rnini bosadigan yangi lavozimlarga homiylik qilishni kuchaytirdi. Buning eng muhimi, Schachtning 1937 yilda Gering bilan iqtisodiy masalalar bo'yicha to'qnashuvidan keyin iste'foga chiqishi edi. Gitlerning NSDAP avtokrati sifatidagi partiyasi va xalq ustidan hokimiyati o rtasidagiʻ bog liqlik, odamlar Gitlerning irodasini Fuehrerprinzip va sotsial darvinizm ʻ 12 Roderick Stackelberg and Sally A. Winkle, The Nazi Germany Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 2002), p.205. ostidagi harakatlarga o tkazish orqali bir-biridan ustun bo lishga urinishlari sababliʻ ʻ rivojlangan. “Jodugarlar qozoni” “bo l va hukmronlik” strategiyasiga aylandi, bu ʻ esa Gitlerning yakuniy qaror qabul qiluvchi sifatida ustunligini mustahkamladi. Shunga qaramay, Gitlerning tashqi siyosatni shakllantirishda qanchalik kuchli mavqega ega bo'lganligi, uning hokimiyati ichki ishlar bilan cheklangan degan nuqtai nazarga putur etkazishi mumkin. 1936 yilgi to'rt yillik reja va 1937 yilgi Xossbax memorandumi, ehtimol, ichki iqtisodiy va harbiy masalalar bilan bog'liq. Shu nuqtai nazardan, Uchinchi Reyx keng ma'noda Gitlerning qarorlarini qabul qilishda ustunlik qildi va aksincha emas. Gitlerning harbiy qayta qurollanish darajasi unchalik katta bo'lmasligini ta'kidlagani uning qayta qurollanish sur'atini to'liq nazorat qila olmasligini ko'rsatdi. Uning yashash maydoni haqidagi tashvishi va keyinchalik Chexolovakiya va Avstriyani temir va don uchun ag'darish zarurati uning tashqi siyosati Germaniyaning ichki omillari bilan qanday shakllanganligini ta'kidladi. Qayta qurollanish dasturi va avtarkiyani 1930-yillardagi depressiyaga javob sifatida va Gitlerning ekspansionistik maqsadlari uchun old shartlar sifatida ko'rsatish mumkin. Shunga qaramay, marksist tarixchilar iqtisodiy omillarning tashqi siyosatdan ustunligi haqida bahslashishlariga shubha yo'q, chunki ular uchun tarix iqtisodiy ustki tuzilma tomonidan shakllantirilgan. Biroq, nemis iqtisodi shunday inqirozga uchramagani uchun Gitler uni urushga chorlashi kerak edi. Xossbax memorandumida 1942-43 yillar Germaniya urushga tayyor bo'lgan yillarga ishora qiladi. Agar iqtisodiy masalalar sezilarli darajada ustun bo'lganida, Evropa urushi to'g'risidagi qaror 1940-yillarning o'rtalarida qabul qilingan bo'lar edi. Shunday qilib, xalqaro kontekst 1939 yilda urush qarorini qabul qilishda ancha hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'ldi. Umuman olganda, Gitlerning ko'rsatmalari Germaniya ichidagi ichki dinamizm asosida amalga oshirildi va o'z navbatida tashqi siyosat maqsadlari ichki siyosatning mohiyati va vazifalarini shakllantirdi. 13 Bu ko'rib chiqilayotgan bayonot bilan bog'liq. Gitlerning tizimli tashqi siyosati bor yoki yo'qligini muhokama qilish uchun ochiq. Uning maqsadlari va motivlari dastlab o'zining "Mein Kampf" va "Gitlers Zweite Buch" asarida o'z aksini topdi, ularning ba'zilari o'tmishdan va elitaning maqsadlaridan chalg'itishni ifodalaydi. Bu yerda muammo Gitlerning “tizimli tashqi siyosati”ni belgilashda. O'zining qat'iy ma'nosida u Gitlerning nemis ekspansionizmi rejasiga ishora qilishi mumkin, xoh u kontinental bo'lsin, xoh global bo'lsin, lekin kengroq ma'noda bu Gitlerning o'zining tashqi siyosiy maqsadlarini amalga oshirish uchun bosqichma- bosqich qaror qabul qilishiga ishora qiladi. Qaysidir ma'noda taklif o'rinli. Millat 13 Letter from Bernhard von Bulow to Herbert von Dirksen, the German ambassador to the Soviet Union, on 6 February 1933 cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1991), Volume 3, p.652. irodasining timsoli sifatida Gitler Uchinchi Reyxni Versal shartnomasining an'anaviy revizionizmidan tashqari irqiy-kuch siyosatiga olib bordi, bunda antisemitizm Germaniyani kuch siyosati nuqtai nazaridan emas, balki irqiy ustunlik nuqtai nazaridan ham katta qilish uchun radikallashtirildi. Shu jihatdan, Fuehrerprinzip Gitler qo'l ostidagilarini qit'ada qurol kuchi va milliy qayta tug'ilish bilan irqiy poklik rejimini o'rnatishga urinish uchun olib keldi. Bu Gitler Chexoslovakiyaga e'tibor qaratishdan oldin 1938 yilgi Anschluss voqeasida aniqlangan. Biroq, 1936-1939 yillar oralig'idagi voqealar zanjirini tizimli emas, balki o'zboshimchalik va vaqtinchalik deb ko'rish ancha oqilona. Gitler tashqi siyosatni amalga oshirishda o'z maqsadlariga erishish yo'lida qat'iy qaror qilganini inkor etib bo'lmaydi, ammo bu uning aniq rejasi yoki belgilangan jadvaliga ega ekanligini anglatmaydi. Darhaqiqat, Uchinchi Reyx Gitlerning tashqi siyosatini "doimiy, ammo moslashuvchan" olib borganligi haqidagi savolda taklif qilingan da'vo Gitlerning o'z maqsadlariga qanday erishish bo'yicha aniq chora-tadbirlari yo'qligini ochib beradi. Aksincha, Gitler fashistlar Germaniyasi tashqi siyosatining yo'nalishini yoki asosini boshqara oldi, lekin shu bilan birga xalqaro sharoitlar tomonidan berilgan imkoniyatlardan o'zi o'ylagan narsani amalga oshirish uchun foydalandi. Reynlandiyani qayta harbiylashtirish masalasida, bu voqea qisman Mussolinining Habashistonga bostirib kirishi xalqaro e'tiborni Germaniyani qayta qurollantirishdan chalg'itganligi sababli amalga oshirildi. Pol Shmidt 1949 yilda yozgan Gitler Reynlandiyani qayta harbiylashtirilgandan so'ng Germaniyaning resurslari etarli emasligi sababli urush boshlansa, asabiylashdi. Bu shuni anglatadiki, Gitler "yirtqich qimor" o'ynadi yoki boshqacha qilib aytganda, diplomatik to'ntarishi orqali G'arb bilan urush ehtimolini kuchaytirib, o'zini tuta olmadi. 1938 yilgi Chexiya inqirozi va o'sha sentyabrdagi Myunxen kelishuvi uning Anshlyus ustidan qozongan g'alabasi natijasida g'arbiy Chexoslovakiyani qamal qilish va Reyx uchun iqtisodiy afzalliklarga olib keldi. Gitlerning bu yillardagi diplomatik muvaffaqiyatlari uning fashistlar Germaniyasidagi obro'sini sezilarli darajada oshirishga xizmat qildi. Buni natsistlarga qarshi qarshilik va qarshilik haqida fikr yuritish orqali ko'rsatish mumkin. 1938 yil Blomberg-Fritsch inqirozidan keyin Gitlerga qarshi konservativ qarshilikning paydo bo'lishi bilan ajralib turdi, buning natijasida Gitler Blomberg va Fritsch ustidan o'z ustunligini saqlab qoldi. Bunday konservativ qarshilik o'sha yili general Bekning bomba rejasiga aylandi, ammo ma'lum bo'lishicha, Gitlerning diplomatik yutuqlari Fyurerning rejalashtirilgan o'ldirilishini to'xtatdi. 14 Ehtimol, Gitlerning o'z maqsadlariga erishish usullarining moslashuvchanligi 1939 yil avgustida fashistlar-sovet paktining tuzilishida yaqqol namoyon bo'ldi. Chexiya inqirozi oldidan Sovet Ittifoqi va fashistlar Germaniyasi o'rtasidagi ittifoq juda kutilmagan edi va mumkin emas edi. Ammo Sovet Ittifoqi Myunxendagi qarorlar qabul qilish jarayonidan chetlashtirilgach, Stalin rejimi Angliya va Frantsiyaga qarshi ham begonalashdi. Bu Gitlerga qo'shimcha maxfiy band orqali Polshani qo'lga kiritish uchun foydalanish imkoniyatlarini ochib berdi. Binobarin, 1930-yillarda Angliya va Fransiyaning tinchlantirish siyosati sharoitida Yevropadagi o z mavqeiga ishonch Gitlerni 1939-yil sentabrda Germaniyagaʻ Polshaga hujum qilishni buyurishga undadi. Shunday qilib, agar Gitlerning tashqi siyosatini ishlab chiqishda biron bir rejasi bo lsa, u o z irodasiga ko ra ʻ ʻ ʻ shafqatsizlarcha ishlab chiqilgandan ko ra, xalqaro kontekstda shakllangan ʻ afzalroq bo lar edi. Rauschningning Gitlerning tashqi siyosatdagi taktikasini ʻ tushuntirishi, bundan tashqari, Gitler haqiqatan ham «demonga ega bo'lgan mohir taktik» degan boshqa talqinga olib keladi. Shunday qilib, Gitlerning qayta faol yondashuvi u xohlagan oqibatlarni yaratish uchun qilingan bo'lishi mumkinligi va uning qisqa muddatli yondashuvining moslashuvchanligi Fyurer o'z imkoniyatlarini "so'nggi daqiqagacha" ochiq tutganini ko'rsatadi. Yakuniy tahlilda, spektrning bir chetida Gitler Germaniyada cheklanmagan hokimiyatga ega edi, bu uning nemis tashqi siyosatini shakllantirishda haddan tashqari kuch ishlatish uchun bahor taxtasi edi. Shunga qaramay, Uchinchi Reyx 1936 yildan 1939 yilgacha Gitlerning tashqi siyosatini izchil, ammo moslashuvchan tarzda olib bordi, deb xulosa qilish juda oddiy bo'ladi, chunki Gitler millatning timsoli edi. Uchinchi Reyxning tashqi siyosatining izchilligi, shubhasiz, Gitlerning tashqi siyosatda qat'iy yo'nalish va keng maqsadlarga ega bo'lishidan kelib chiqqan. Boshqa tomondan, tashqi siyosat maqsadlariga erishish usullarining moslashuvchanligi faqat Gitlerga emas, balki xalqaro kontekstga bog'liq edi. Bundan tashqari, ushbu bayonotning haqiqiyligini buzish mumkin, chunki Gitlerning tashqi siyosati tizimli emas, balki ko'proq opportunistik edi. Fyurer tashqi siyosatning asosi va yo'nalishiga ega edi, ammo uning oldiga qo'yilgan imkoniyatlardan foydalanish strategiyasi 1936-39 yillarda Uchinchi Reyxning diplomatik muvaffaqiyatlariga olib keldi. 15 14 Wolfgang Michalka’s quotes, cited in Richard Overy, ‘Misjudging Hitler’, published in G. Martel, Origins of the Second World War Reconsidered, (Routledge, 1992), p.93. 15 Foreign Ministry’s Memorandum, 7 April 1933, cited in John Laver, Nazi Germany 1933-1945, (Hodder & Stoughton, 2004), p.83. Gitler Germaniyasining 1933–1939-yillardagi tashqi siyosati Fashistlar Germaniyaning tashqi siyosati Gitler о zining Mayn Kampf kitobida ishlabʼ ʼʼ ʼʼ chiqqan rejaga muvofiq qat iy ravishda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda ʼ Germaniya nemis tilida so zlashuvchi barcha mamlakatlarni birlashtirishi kerak ʻ edi, ikkinchi bosqichda butun Yevropani, so ng esa butun dunyoni bosib olishi, Yer ʻ kurrasida oriylar irqining hukmronligini o rnatishi lozim edi. Gitlerchilar ʻ hokimiyatga kelgan davrdan boshlab ularning siyosati hududiy ekspansiya va agressiyani targ ib qildi. Natsistlar rahbariyati birinchi galda qurolli kuchlarni ʻ tashkil qilish bo yicha tayyorgarlik ishlariga xalaqit bergan siyosiy rishtalardan ʻ qutulishga qaror qildi. 1933-yiI oktyabrda Germaniya Millatlar Ligasidan chiqdi, 1935-yil mayda esa Versal bitimining qurollanishga tegishli bandlarini bekor qilganini e lon qildi, dunyoga harbiy-havo kuchlari, yirik muntazam armiya tuzish ʼ va majburiy harbiy xizmatni joriy etishini bildirdi. Gitler juda qaltis, biroq keyin ma lum bo ldiki, puxta o ylangan o yin olib bordi, zero, Yevropada hech kim unga ʼ ʻ ʻ ʻ xalaqit berishni istamadi. G arb davlatlari Gitlerning Germaniya tashqi ʻ siyosatining asosiy maqsadi Sovet Ittifoqini yo q qilish ekani to g risidagi ʻ ʻ ʻ gaplariga ishondi. Osongina va o ta muvafflaqiyatli amalga oshirilgan ilk tashqi ʻ siyosiy tadbirlar Gitlerni Yevropada Versal bitimidan so ng qaror topgan siyosiy ʻ vaziyatni o zgartirish borasida hal qiluvchi qadamni tashlashga da vat etdi. ʻ ʼ 1936-yil 7-mart kuni tongda yangi Germaniya armiyasining qo shilmalari ʻ Reyn harbiysizlashtirilgan zonasi hududiga bostirib kirdi. Bu Versal bitimining Reyn harbiysizlashtirilgan zonasini tuzish va Germaniyani bu yerda qo shinlar ʻ saqlash yoki harbiy istehkomlar qurish huquqidan mahrum qilish to g risidagi 42- ʻ ʻ 44-moddalarining to g ridan to g ri buzilishi edi. Fransiya va Angliya norozilik ʻ ʻ ʻ ʻ bildirish bilan kifoyalandilar, bunga javoban Gitler ularga qator tinchlikparvar takliflar bilan murojaat qildi. Biroq Germaniya Fransiyaning sharqiy chegaralariga jiddiy xavf soldi. Sobiq Reyn harbiysizlashtirilgan zonasi Fransiya uchun eng jiddiy xavf tug dirgan hududga aylandi. Bu Gitlerning bosqinchilik faoliyatiga asos ʻ solgan dastlabki muvaffaqiyati bo ldi. Tashqi siyosatda Gitler quruq ʻ tinchlikparvarlik so zlarini keng ishlatdi. Bu yo llar bilan u Fransiya va Angliya ʻ ʻ hukmron doiralariga Gitlerni tinchitish siyosati deb nomlangan harakatsizlik ʼʼ ʼʼ uchun o z xalqlari oldida o zlarining passiv siyosatini oqlashlariga imkon berdi. ʻ ʻ Bu siyosatni amalga oshirish bahonasida ular har qanday yon berishlarga borishga tayyor edi. Gitler bundan juda ustalik bilan foydalandi. 16 1936-yil 25-noyabrda Germaniya Yaponiya bilan Kominternga qarshi ʼʼ bitim ni imzoladi. Bu bitimga ko ra har bir tomon bir-birini o z mamlakatlaridagi ʼʼ ʻ ʻ 16 Hans Frank’s Memoirs, cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.201. kommunistlar faoliyati to g risida xabardor qilish majburiyatini oldi, SSSRʻ ʻ tomonlardan biri bilan nizolashgan taqdirda, ikkinchi tomon betaraf qolishi lozim edi. Tomonlarning hech biri boshqa tomonning roziligisiz SSSR bilan bitim tuzmasligi kerak edi. Kominternga qarshi bitim barchani Germaniya Sovet ʼʼ ʼʼ Ittifoqiga qarshi urushga jiddiy tayyorgarlik ko rayotganiga ishontirishi lozim edi. ʻ 1936-yil yozida Berlinda o tkazilgan Olimpiya o yinlari Yevropa jamoatchiligini ʻ ʻ yanada tinchlantirdi. Germaniya sport rivojlanayotgan, yoshlarga musobaqalashish imkoniyatlari yaratib berilgan tinchliksevar mamlakat bo lib ko rindi. Berlin ʻ ʻ tinchlik, do stlik va hamkorlik to g risidagi shiorlar bilan bezatilgan edi. Bu ʻ ʻ ʻ targ ibot tadbirlari Gitler siyosatining asl atvorini niqoblashi kerak edi. 1936-yil ʻ iyulida Ispaniyada boshlangan fuqarolar urushi Gitlerga yangi qulay imkoniyatlar berdi. U Ispaniya fashistlariga Afrika qit asidan Marokash korpusini olib kelish ʼ uchun harbiy-havo kuchlarining Kondor diviziyasini taqdim qildi. Bu korpus ʼʼ ʼʼ qo zg olonni bostirishda asosiy hujumkor kuch bo ldi. Bundan tashqari, Ispaniyaga ʻ ʻ ʻ 7 mingdan ortiq samolyotlar yuborildi va ular Ispaniya shaharlarini ayovsiz bombardimon qilishdi. Buning evaziga Gitler Ispaniyadan kamyob va qimmatbaho strategik materiallar oldi, ular Germaniya armiyasini qurollantirishda katta ahamiyatga ega bo ldi. Franko Germaniyaning sodiq ittifoqchisiga aylandi. Endi ʻ Fransiyaning janubida ham unga qarshi dushmanona harakatlarni boshlashi va Gitlerga bebaho strategik yordam ko rsatishi mumkin bo lgan davlat paydo bo ldi. ʻ ʻ ʻ Fransiya janubida Germaniyaning yana bir ittifoqchisi — fashistlar Italiyasi joylashgani hisobga olinsa, aytish mumkinki, Fransiya fashistlar davlatlari qurshovida qoldi va uning kunlari sanoqli edi. Gitler Fransiya Germaniyaning ashaddiy dushmani ekanini yashirmasdi. Avstriyaning Germaniyaga qo shib olinishi Gitlerga, ayniqsa, ikki mamlakat ʻ — Avstriya va Chexoslovakiya zarur edi. Ikkala mamlakat ham rivojlangan og ir ʻ sanoatga ega bo lib, Markaziy Yevropada muhim mavqeni egallardi. ʻ Chexoslovakiya Ruminiya, Vengriya, Polsha, Avstriya va SSSR bilan umumiy chegaralarga ega edi, Avstriya esa Germaniyaga Yugoslaviyaga bostirib kirish imkonini berardi. 1936-yil iyulida Avstriya kansleri Kurt Shushing (1897–1977) Germaniya bilan shartnoma imzoladi. Unga ko ra, Germaniya Avstriyaning ʻ mustaqilligini tan oldi, Avstriya esa, o z navbatida, o zini Germaniya davlati ʻ ʻ ʼʼ ʼʼ deb hisoblardi. Oradan ikki yil ham o tmay, 1938-yil 11-martda Gitler go yoki ʻ ʻ Germaniyaga tarafdor avstriyaliklarni ta qib ostiga olgani uchun K. Shushnigning ʼ iste fo berishini talab qildi. Shushnig iste fo berishdan bosh tortdi, Avstriya ʼ ʼ prezidenti ham uni iste foga chiqarish niyati yo qligini bildirdi. Bunga javoban ʼ ʻ Germaniya qo shinlari 1938-yil 12-martda Avstriyaga bostirib kirdi, 14-martda esa ʻ Avstriyaning Germaniyaga qo shib olingani e lon qilindi. Avstriya Germaniya ʻ ʼ reyxining Sharqiy markasi nomi ostida Germaniya qismiga aylandi, anshlyus , ʼʼ ʼʼ ya ni Avstriyaning Germaniyaga qo shilishi amalga oshirildi. Avstriya davlatʼ ʻ sifatida tugatildi. Fransiya va Angliya Avstriyani, shu bilan birga o z obro sini ʻ ʻ saqlashga urinmadi, holbuki, ular Germaniyaning Avstriyani qo shib olishini ʻ taqiqlovchi Versal bitimi bajarilishini kafolatlovchi davlatlar hisoblanardi. 17 Sudet viloyatini berish to g risidagi bitim 1938-yil 21-apreelda Gitrel Bosh ʻ ʻ shtab boshlig i general Keytel (1882–1946) ga Chexoslovakiyaga bostirib kirish va ʻ uni ishg ol qilish rejasini ishlab chiqish to g risida ko rsatma berdi. Bundan ham ʻ ʻ ʻ ʻ oldin Sudet nemislari natsistlari rahbari Konrad Genleyn (1898–1945) Gitlerdan Chexoslovakiya hukumatiga bajarib bo lmaydigan talablar qo yish, hukumat ularni ʻ ʻ qabul qilsa, yanada og irroq talablar bilan murojaat qilish to g risida ko rsatma ʻ ʻ ʻ ʻ oldi. Chexoslovakiya hukumati Genleynning, asosan, nemislar yashovchi Sudet viloyatiga muxtoriyat berish to g risidagi talablarini qondirishdan bosh tortdi. ʻ ʻ Berlindan berilgan buyruqqa muvofiq butun Chexoslovakiyada nemis aholisi bosh ko tardi, politsiya bilan qurolli to qnashuvlar ro y berdi. Bir vaqtning o zida ʻ ʻ ʻ ʻ Germaniyada Chexoslovakiyaga qarshi ruhdagi targ ibot avj oldirildi, ʻ Chexoslovakiya hukumati nemis xalqining ozodlikka bo lgan intilishini ʻ bo g ganlikda ayblandi. Gitler Chexoslovakiyadagi nemislarni qo llab-quvvatlash ʻ ʻ ʻ to g risidagi bayonot bilan chiqdi, ularni qurolli bosqin bilan himoya qilishga ham ʻ ʻ tayyorligini bildirdi. G arb davlatlari Chexoslovakiyani ham qurbon qilishga qaror ʻ qilishdi. Gitler Angliya va Fransiya rahbarlarini Chexoslovakiyaning keyingi taqdiri muammosiga bag ishlangan yig ilishga o zining Berxtesgaden (Myunxen ʻ ʻ ʻ yaqini) dagi qarorgohiga taklif qilib, yana bir nayrang (Myunxen bitimi) uyushtirdi. Konferensiyada Fransiya nomidan Bosh vazir E. Daladye, Angliya nomidan Bosh vazir Nevill Chemberlen, Italiya nomidan esa Mussolini qatnashdi. Gitler konferensiyada o z fikrida sobit turdi. Uning maqsadi aniq — Chexoslovakiya ʻ yoki urush edi. Daladye va Chemberlen yon berdilar va 29–30-sentyabrda bo lib ʻ o tgan konferensiya Sudet viloyatini Germaniyaga berish to g risida qaror qabul ʻ ʻ ʻ qildi. 10-oktyabrda konferensiya qaroriga ko ra Chexoslovakiya Teshen viloyatini ʻ Polshaga berdi, 2-noyabrda esa Germaniya tashqi ishlar vaziri Ribbentrop va Italiya tashqi ishlar vaziri graf Chiano Vengriyaga Slovakiyaning bir qismini berish to g risidagi bitimni imzoladi. Shu taxlit Chexoslovakiyani bo lib tashlash amalga ʻ ʻ ʻ oshirildi. G arb uchun bu urushsiz mag lubiyat edi. Gitler Angliya va Fransiyani ʻ ʻ Chexoslovakiya, ya ni ular 1918-yilda hamkorlikda tuzgan davlatni bo lib ʼ ʻ tashlashga majbur qildi. Holbuki, Fransiya Chexoslovakiya bilan o zaro yordam ʻ ko rsatish to g risidagi shartnomaga ham ega edi. Endi Germaniya Yevropa ʻ ʻ ʻ 17 Otto Dietrich, Twelve Years with Hitler, 1955, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.187. qit asidagi eng qudratli davlatga aylandi. Uning Yevropa siyosatiga ta siri halʼ ʼ qiluvchi ahamiyatga ega bo ldi. ʻ Chexoslovakiyaning bosib olinishi Gitler Chemberien bilan hamkorlikda Angliya-Germaniya deklaratsiyasini imzoladi. Unda 1935-yildagi Angliya- Germaniya dengiz bitimi va Myunxen bitimi ikkala millatning bir-biriga qarshi ʼʼ boshqa hech qachon urushmaslik hamda o zaro qiziqish uyg otgan barcha ʼʼ ʻ ʻ masalalarni bundan buyon maslahatlashish yo li bilan hal qilish niyatini ifoda ʼʼ ʻ ʼʼ etishi bildirildi. Chemberlen deklaratsiyani bugungi kundagi tinchlikning ʼʼ ʼʼ poydevori deb e lon qildi. Gitler uchun esa u imzolagan boshqa shartnomalari kabi ʼ quruq qog ozdan bo lak hech narsa emasdi. Deklaratsiya imzolanganidan yarim yil ʻ ʻ o tib, 1939-yil 14-martda, endi hech qanday izoh va ogohlantirishsiz, Germaniya ʻ qo shinlari Chexoslovakiya hududiga bostirib kirdi, 16-martda esa Gitler ʻ Pragadagi Gradchina saroyining balkonidan turib Chexoslovakiyaning davlat sifatida tugatilishi va uning o rnida Germaniyaning Bogemiya va Moraviya ʻ protektorati (vassalligi) tuzilishini e lon qildi. Slovakiya alohida davlat— ʼ Germaniya satelliti maqomini oldi. Gitler Litvadan Klaypedani — Boltiq dengizidagi portni, muhim harbiy-dengiz bazasini berishni talab qildi va 1939-yil 22-martda Litva hukumati Klaypedani Germaniyaga topshirdi. Vassallik — mustamlaka qaramligi shakllaridan biri bo lib, unda vassal davlat faqat ichki ʻ ishlarda ba zi bir mustaqillikni saqlab qoladi, uning tashqi siyosatini esa ʼ mustamlakachi davlat o z ixtiyoriga ko ra amalga oshiradi. Satellit (lotincha ʻ ʻ satellites — yo ldosh, hamfikr) — rasman mustaqil, biroq amalda boshqa, ʼʼ ʼʼ ʻ nisbatan kuchli davlatga bo ysinuvchi davlat. Vays rejasi ʻ ʼʼ ʼʼ Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, Gitler yangi bosqinlarga tayyorgarlik ko rdi. Navbat Polshaga kelgandi. Uning taqdiri, aslida, 1938-yil noyabrda, Gitler ʻ Polsha hududiga tor-mor keltirish rejasi ( Vays bostirib kirish va uning rejasini ʼʼ ʼʼ tayyorlash to g risida ko rsatma bergandayoq hal qilingandi. Bu rejaga ʻ ʻ ʻ tayyorgarlik Germaniya va Polsha o rtasidagi do stlik kampaniyasi bilan bir vaqtda ʻ ʻ amalga oshirildi. Gitler, Ribbentrop va fashistlar reyxining boshqa rahbarlari ikki xalq do stligi, bu do stlikning istiqbollari, uning Yevropada tinchlikni ʻ ʻ mustahkamlashdagi ahamiyati to g risida tinimsiz uqtirib kelishdi. Biroq ʻ ʻ Chexoslovakiya bosib olinganidan so ng G arb mamlakatlari tashvishga tushib ʻ ʻ qolishdi. 1939-yil 31-martda Angliya hukumati Polshani chetdan unga qarshi agressiya uyushtirilgan taqdirda har tomonlama yordam berishiga ishontirdi. ʼʼ ʼʼ Fransiya hukumati ham xuddi shu gapni takrorladi. Biroq Gitler Angliya ham, Fransiya ham Polsha uchun urushmasliklari, buning ustiga ular urushga tayyor emasliklarini yaxshi tushunardi. 1939-yil 11-aprelda Vays rejasi ning uzil-kesil ʼʼ ʼʼ varianti tuzilib, unda Gitler Polshani nihoyat bir yoqli qilish , Polshaning ʼʼ ʼʼ ʼʼ harbiy qudratini yakson qilish va Polshani davlat sifatida tugatish zarurliginiʼʼ uqtirdi. 18 Polshaga hujum 1939-yil 1-sentyabrga belgilandi. Asosiy e tiborni Gitler ʼ Polshani birov hech qanday yordam ko rsatolmaydigan qilib ajratib qo yishga ʻ ʻ qaratdi. G arbiy Yevropadagi aksariyat siyosatchilar Polshani Gitlerga bersak, u ʻ SSSR bilan bevosita yuzma-yuz qolib, unga qarshi urush boshlaydi degan xayolga borishdi. Biroq ular adashgan edi. Gitlerning bu vaqtda SSSR bilan urushish niyati yo q edi. U eng avvalo G arb mamlakatlari bilan urushga tayyorgarlik ko rardi. ʻ ʻ ʻ Polshaning bosib olinishi Gitlerni muhim tayanch, Germaniya armiyasini oziq- ovqat, sanoatni esa xomashyo, xususan, ko mir va temir rudasi bilan ta minlashi ʻ ʼ lozim edi. Polshani ajratib qo yish va uni har qanday yordamga umiddan mahrum ʻ qilish maqsadida Gitler Sovet Ittifoqi bilan hujum qilmaslik to g risidagi bitimni ʻ ʻ imzolashga qaror qildi. Bunday bitim 1939-yil 23-avgustda imzolandi. Bitimda maxfiy bandlar bo lib, ularda Polshaning Germaniya va Sovet Ittifoqi o rtasida ʻ ʻ bo lib olinishi to g risida gap borardi. Endi Polshaga yo l ochiq edi. 1939-yil 1- ʻ ʻ ʻ ʻ sentyabrda Germaniya qo shinlari Polsha hududiga bostirib kirdi. Angliya va ʻ Fransiya o sha kuniyoq urushni to xtatish to g risida ultimatum berdi. Gitler ʻ ʻ ʻ ʻ ultimatumga rad javob berganidan so ng Angliya va Fransiya Germaniyaga urush ʻ e lon qildi, shu taxlit Ikkinchi jahon urushi boshlandi. ʼ 19 18 Extract from the Four-Year Plan Memorandum, August 1936, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.218. 19 Klaus Hildebrand, The Foreign Policy of the Third Reich, (Batsfold Ltd, 1973), p.27. 2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va global oqibatlar. Ikkinchi jahon urushi qanday boshlandi? Ikkinchi jahon urushi (Ikkinchi jahon urushi) Evropada 1939 yil sentyabr oyida diktator Adolf Gitler boshchiligidagi Germaniya Polshaga bostirib kirishi bilan boshlandi. Angliya va Frantsiya Polsha bilan ittifoq tuzganliklarini hurmat qilib, ikki kundan keyin Germaniyaga urush e'lon qildilar. 1939 yildan 1945 yilgacha Ikkinchi Jahon urushi dunyoning ko'p qismini qamrab oldi. Asosiy to'qnashuv eksa kuchlari - Germaniya, Italiya va Yaponiya - va ittifoqchilar - Buyuk Britaniya, Frantsiya, Sovet Ittifoqi, AQSh va keyinchalik Xitoy o'rtasida edi. Urush olti yil, 1939 yildan 1945 yilgacha davom etdi. 1939 yil sentyabr - urush boshlandi Germaniya Polshaga bostirib kirdi, natijada Angliya va Fransiya urush e’lon qildi. 1940 yil may-iyul - Fransiyaning qulashi va Britaniya janggi Frantsiya jangi 1940- yilning may oyida Germaniya Fransiya va Belgiyani bosib olishi bilan boshlandi. Natijada Dyunkerkda joylashgan Britaniya kuchlari evakuatsiya qilishga majbur bo'ldi va ko'p o'tmay Frantsiya taslim bo'ldi. Bir necha oy o'tgach, 1940 yil iyul oyida Germaniya Britaniya orollari ustidan havo nazoratini o'rnatishga harakat qildi. Qirollik havo kuchlari bosqinni kechiktirgan Germaniya havo kuchlarini (Luftwaffe nomi bilan tanilgan) mag'lub etdi. 1939 yil sentyabr - urush boshlandi, Germaniya Polshaga bostirib kirdi, natijada Angliya va Fransiya urush e’lon qildi. 1940 yil may-iyul- Fransiyaning qulashi va Britaniya janggi Frantsiya jangi 1940-yilning may oyida Germaniya Fransiya va Belgiyani bosib olishi bilan boshlandi. Natijada Dyunkerkda joylashgan Britaniya kuchlari evakuatsiya qilishga majbur bo'ldi va ko'p o'tmay Frantsiya taslim bo'ldi. Bir necha oy o'tgach, 1940 yil iyul oyida Germaniya Britaniya orollari ustidan havo nazoratini o'rnatishga harakat qildi. Qirollik havo kuchlari bosqinni kechiktirgan Germaniya havo kuchlarini (Luftwaffe nomi bilan tanilgan) mag'lub etdi. 1940 yil sentyabr- Blitsning boshlanishi O'sha yilning oxirida Blits boshlandi va Germaniya Britaniya shaharlarini havodan bombardimon qila boshladi. Reydlar 7-sentabr kuni Londonda keng ko‘lamli hujum sodir bo‘lgan paytda boshlangan. Portlashlar sodir bo'lgan oylar davomida 40 000 dan ortiq tinch aholi halok bo'ldi. 1941 yil iyun - Barbarossa operatsiyasi 1941 yil iyun oyida Germaniya va Sovet Ittifoqi bir-biriga tajovuz qilmaslik to'g'risida kelishuvga ega bo'lishiga qaramay, Gitler Sovet Ittifoqiga bostirib kirdi. Bu 1941 yildan 1945 yilgacha davom etgan va ommaviy qurbonlarni o'z ichiga olgan, birinchi navbatda, ikki xalq o'rtasidagi asosiy jang bo'lgan Ikkinchi Jahon urushining Sharqiy frontining boshlanishi edi. 1941 yil dekabr - Pearl Harbor 1941 yil iyul oyida urush kengaydi. Yaponiya Janubi- Sharqiy Osiyoga o'z qo'shinlarini yuborib, bu hududdagi Britaniya manfaatlariga tahdid soldi. Natijada, 1941 yil avgust oyida AQSh Yaponiyaga neft embargosi qo'yib, import qilinadigan neftning katta qismini to'xtatdi. 20 Bu ikki davlat o rtasida katta mojaroga sabab bo ldi. Bunga javobanʻ ʻ 1941-yil 7-dekabrda Yaponiya AQSh harbiy-dengiz kuchlarining Tinch okean floti Pearl-Harborga hujum boshladi. Ertasi kuni AQSh Yaponiyaga urush e'lon qildi. Buning ortidan yaponlar Gonkong, Malaya, Singapur va Birmadagi Britaniya hududlariga, shuningdek, Sharqiy Osiyodagi boshqa Yevropa mustamlakalariga ham bostirib kirishdi. Ular urush tugaguniga qadar bosib olingan hududlarni himoya qilish maqsadida Yaponiya atrofida perimetr yaratmoqchi edilar. Ikkinchi jahon urushi 1939 yildan 1945 yilgacha davom etgan global to'qnashuv bo'lib, dunyo davlatlarining ko'pchiligi ikkita qarama-qarshi harbiy ittifoqqa bo'lingan: ittifoqchilar va eksa kuchlari. Urush birinchi jahon urushi va Versal shartnomasining hal etilmagan muammolari tufayli yuzaga keldi, bu Germaniyani g'azablantirdi va iqtisodiy jihatdan qiyinlashtirdi. Adolf Gitlerning tajovuzkor ekspansionistik siyosati 1939-yil sentabrida Polshaga bostirib kirishiga olib keldi, bu esa Angliya va Fransiyani urush e’lon qilishga undadi. Mojaro Yevropa va Tinch okeani teatrlarida muhim voqealarni, jumladan, Frantsiyaning nemis qo'shinlari qo'liga tez tushishini va 1941 yilda Yaponiyaning Pearl-Harborga kutilmagan hujumini, bu esa Qo'shma Shtatlarni urushga olib keldi. Urush davom etar ekan, Stalingrad jangi va Ittifoqchilarning 1944 yilda Normandiyaga bostirib kirishi kabi burilish nuqtalari ittifoqchilar tomon sur'atni o'zgartirgan muhim lahzalar bo'ldi. Urush katta qurbonlar va vahshiyliklarga olib keldi, jumladan, Xolokost, millionlab yahudiylar va boshqalar muntazam ravishda yo'q qilindi. Urushning yakunlanishi AQSh va Sovet Ittifoqining super kuchlar sifatida paydo bo'lishini ko'rdi va bu Sovuq urush uchun zamin yaratdi. Ikkinchi jahon urushi, xususan, Qo'shma Shtatlar va Kanadada chuqur iqtisodiy va ijtimoiy ta'sir ko'rsatdi, bu sanoatning o'sishiga va muhim ijtimoiy o'zgarishlarga, shu jumladan ayollarning ish kuchidagi ishtirokining oshishiga olib keldi. Ikkinchi jahon urushi Amerika Qo'shma Shtatlari va Kanada G'arbiy ittifoqchilar bilan Yaponiya imperiyasi, 20 Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.123. fashistlar Germaniyasi va fashistik Italiya boshchiligidagi eksa kuchlariga qarshi kurashgan global harbiy mojaro. Sana 1939 yil sentyabr - 1945 yil avgust Joylar Yevropa, Shimoliy Afrika, Yaponiya, Janubi-Sharqiy Osiyo, Atlantika va Tinch okeanlari Garchi jahon tarixidagi eng uzoq davom etgan harbiy to'qnashuv bo'lmasa-da, Ikkinchi jahon urushi tarixdagi eng katta miqyosli, eng keng ko'lamli va eng halokatli mojaro bo'ldi. U 50 milliondan ortiq odamni o'ldirdi - ko'plari ommaviy qotillik tufayli-va yana 100 milliondan ortiq jismoniy va ruhiy jarohatlar oldi. Evropa va Osiyoning ulkan hududlari quruqlik, havo va dengiz harakatlari natijasida vayron bo'ldi. Evropa va Uzoq Sharqdagi asosiy jangovar maydonlardan uzoqda joylashgan Qo'shma Shtatlar va Kanada urushdan to'g'ridan-to'g'ri ozgina zarar ko'rdi, ammo ikkala davlat ham ittifoqchilarning sa'y-harakatlarini jangovar kuchlar, kemalar, samolyotlar, qurollar va boshqa harbiy materiallar bilan ta'minlashda katta ishtirok etdilar. Urush Germaniya va Yaponiyaning so'zsiz taslim bo'lishi bilan yakunlandi va xalqaro kuchlar muvozanatini qayta belgiladi. 1930-yillarning oxirlarida urushning bo'ronli bulutlari Evropada qoraygani sababli, Shimoliy Amerikaning aksariyat aholisi Evropadagi mojarolardan ajralib turishni ma'qul ko'rdi. Qo'shma Shtatlar va Kanada Birinchi Jahon urushida "Buyuk urush" barcha urushlarni tugatish uchun urush bo'lganiga ishonib, shiddatli va katta xarajat evaziga kurashgan. Urushdan keyingi davrda yevropalik millatchilik manfaatlari va janjallari yana paydo bo'lganda, bunday idealizm ezildi. Binobarin, 1939 yil sentyabr oyi boshida Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan Yevropada Ikkinchi Jahon urushi boshlanganda, Buyuk Britaniya va Fransiya urush e'lon qilganda, ko'plab hafsalasi pir bo'lgan amerikaliklar chetda turishni tanladilar. Britaniya Hamdo'stligi a'zoligi bilan bog'langan Kanada tez orada Britaniyani urushga ergashtirdi, ammo ichki ziddiyatsiz emas. 21 Evropa urushi haqida ma'lumot Ikkinchi jahon urushi Yevropa teatrining asosiy sabablarini 1918-yil noyabrida Birinchi jahon urushini yakunlagan kelishuv tomonidan hal etilmagan masalalarda topish mumkin. Garchi bu urushda markaziy kuchlarning mag lubiyati to liq bo lmaganʻ ʻ ʻ bo lsa-da, Germaniya va uning ittifoqchilariga Versal shartnomasi (1919) ʻ tomonidan qattiq munosabatda bo ldi. Urushdan keyingi aholi punkti ʻ Germaniyadan sharq va g arbdagi hududlarni tortib oldi, Avstriya-Vengriya ʻ imperiyasini vayron qildi, nemislarni “urush aybi” bandini qo shish orqali ʻ xo rladi, qurolsizlanishni joriy qildi va urushdan yetkazilgan zarar uchun ʻ katta miqdorda tovon to lashni talab qildi. Urushdan keyingi inflyatsiya va ʻ 21 Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000), p.64. jahon depressiyasining ta'siridan norozi bo'lgan nemislarning katta qismi 1933 yilgi saylovlarda Adolf Gitlerning ekstremistik natsistlar partiyasi nomzodlari uchun ovoz berdi. Natsistlar g'alaba qozondi va Gitler qonuniy ravishda Germaniya kansleri bo'ldi. Uning rahbarligida Germaniya iqtisodiy nazorat va qayta qurollanish siyosatini olib bordi. Natsistlar ham antikommunistik, ham antisemit bo'lib, Germaniya muammolarida qizillar va yahudiylarni aybladilar. O'zi tug'ilishidan avstriyalik bo'lgan Gitler etnik nemislar uchun sharqda yashovchi "pastki" slavyan xalqlari egallagan erlardan o'yilgan "yashash maydoni" zarurligini ko'rdi. O'z maqsadlariga erishish uchun u Germaniyani qayta qurollantirish paytida agressiv tashqi siyosat olib bordi. Versal shartnomasini buzgan holda, nemis qo'shinlari 1936 yilda qurolsizlantirilgan Germaniya Reynlandiyani, 1938 yilda Avstriyani va 1938 va 1939 yillarda Chexoslovakiyani egallab oldilar. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya va Frantsiya Germaniyaga o'z rejimini o'zlariga imtiyozlar berishga umid qilib, tinchlantirishga harakat qilishdi. Ularning tinchlantirish harakatlarining eng yuqori cho'qqisi Chexoslovakiyaning parchalanishini ma'qullagan 1938 yildagi Myunxen konferentsiyasida bo'ldi. Biroq, G'arb demokratiyalari nazarida Gitlerga yon berishlar faqat ko'proq tajovuzkorlikni rag'batlantirish uchun paydo bo'ldi. Angliya va Fransiya Yevropadagi bir qancha kichik davlatlarning, jumladan Polshaning yaxlitligini kafolatlashga qaror qildi. 1939-yil sentabr boshida Germaniya Polshaga bostirib kirganidan keyin inglizlar va frantsuzlar Germaniyaga urush e lon qilib, o z va dalarini bajardilar. Bu burilish nuqtasi uzoq davomʼ ʻ ʼ etgan sukunatga to'g'ri keldi, uning davomida katta janglar bo'lmadi. “Soxta urush” nomi bilan mashhur bo lgan bu sokin bosqich 1940-yilning ʻ boshlarida davom etdi. Shu bilan birga, Atlantika okeanida dengizda halokatli urush boshlandi, unda nemis yer usti flotining bo linmalari ʻ tomonidan suv osti kemalari cho kishi va navbati bor edi. ʻ 22 Shu bilan birga, Polshaga bostirib kirishidan biroz oldin Gitler Sovet rahbari Iosif Stalin bilan kutilmagan shartnoma tuzdi. Shartnoma Germaniya va Sovet Ittifoqi o'rtasida tinch iqtisodiy hamkorlikni nazarda tutgan va Polshani ular o'rtasida taqsimlagan. Sharqdagi yirik harbiy kuchdan xalos bo'lgan Gitler o'z e'tiborini g'arbga qaratdi. 1940 yil bahorining oxirida Germaniya bo'linmalari Daniya, Norvegiya, Belgiya, Niderlandiya va Frantsiya bo'ylab oldinga siljishda hayratlanarli darajada kam qarshilikka duch kelishdi. Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi Blitskrieg yoki inglizcha "chaqmoq urushi" nomi bilan mashhur bo'lgan havo hujumlari 22 Cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.384. bilan qo'llab-quvvatlanadigan tez harakatlanuvchi zirhli quruqlikdagi yurishlarni o'z ichiga olgan yangi urush shaklidan foydalangan. Tanklar, ko'chma qo'shinlar va artilleriyaning kuchli ustunlari mudofaa chizig'idagi yumshoq joylarni teshdi, himoyachilarni o'rab oldi va tor-mor qildi. Nemislar G'arbiy Evropa bo'ylab tez yurishlarida xuddi shu taktikadan foydalanganlar. Birinchi jahon urushidagi statik xandaq urushi hali ham ko'p xotiralarda saqlanib qolgan, dunyo 1940 yilda nemis armiyasining misli ko'rilmagan tezligi, kuchi va samaradorligini hayratda qoldirdi. Buyuk Britaniya va AQSh Germaniyaning G'arbiy Evropa bo'ylab yurishi tugagandan so'ng, Britaniya eksa hukmronligi ostida emas, balki muhim Evropa kuchi sifatida yolg'iz qoldi. Frantsiya mudofaasiga yordam berishga uringan ingliz qo'shinlarining aksariyati Frantsiyaning Atlantika qirg'og'idagi Dunkerkdan kemalar va qayiqlar flotiliyasi, shu jumladan ko'plab fuqarolik kemalari tomonidan qahramonona evakuatsiya qilish orqali o'z jihozlarisiz uylariga olib kelindi. Nemislarga navbatdagi qiyinchilik Buyuk Britaniyaga bostirib kirish uchun La-Mansh kanalini kesib o‘tish edi. Biroq, Buyuk Britaniyaning Qirollik dengiz floti Germaniya uchun bosqinchi kuchlarni dengiz orqali, hatto kanal bo'ylab qisqa masofaga olib o'tish uchun juda kuchli edi, shuning uchun nemislar Angliyani havo orqali bombardimon qilishga e'tibor qaratdilar. Keyingi Britaniya jangi 1940 yilning iyulidan noyabrigacha butunlay havoda olib borildi. Britaniya qirollik havo kuchlari tufayli fashistlar hujumidan omon qolishga muvaffaq bo'ldi, unda ko'plab kanadaliklar va boshqa Hamdo'stlik mamlakatlari fuqarolari xizmat qilgan. Haqiqatan ham, nemis havo kuchlari Britaniya jangida shu qadar og'ir yo'qotishlarga duch keldiki, oxir-oqibat u havo hujumlarini tungi bombardimon reydlari bilan chekladi, ayniqsa Londonga qarshi. Buyuk Britaniya, shuningdek, sanoatni qo'llab-quvvatlash va xalqni oziqlantirish uchun zarur bo'lgan importni ta'minlaydigan savdo kemalariga qarshi o'sib borayotgan suv osti kampaniyasi bilan dengizlarda tahdid ostida edi. Urush davomida davom etgan Shimoliy Atlantika jangida inglizlar ko'plab kemalarini yo'qotib, tashqi yordamga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirdi. Nemislar Britaniya ustidan hech qachon havo ustunligiga erisha olmaganligi sababli, yer yuzasiga bostirib kirish mumkin emas edi. Buyuk Britaniyaning nemis hujumiga qarshi turishdagi muvaffaqiyati uni keyinchalik paydo bo'ladigan kontinental Evropaga Ittifoqchilarning qarshi hujumi uchun asosiy maydonga aylantirdi. AQSH prezidenti Franklin Ruzvelt Britaniyaga yordam bermoqchi edi, lekin Amerika jamoatchiligining kayfiyati betaraflikni qo llab-quvvatlaganiʻ uchun u betaraf davlatlarga urushayotgan kuchlarga yordam berishni taqiqlovchi xalqaro konventsiyalarni chetlab o tish yo llarini topish uchunʻ ʻ ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi kerak edi. U buni amalga oshirgan usullardan biri Buyuk Britaniya va Axis Powersga qarshi kurashayotgan boshqa mamlakatlarga pul va materiallar yuborish uchun Lend-Lease dasturini yaratish edi. Amerika Qo'shma Shtatlarining urushga jalb etilishi vaqt masalasi ekanligini taxmin qilib, Ruzvelt Amerika harbiy kuchlari va jihozlarining katta miqdorda to'planishini nazorat qildi. Yangi nemis kampaniyalari 1940 yil o'rtalarida Frantsiyani bosib olgandan so'ng, Germaniya mamlakatni bo'lib tashladi. U Frantsiyaning shimoliy qismini boshqargan, shu bilan birga frantsuz hamkorlariga Frantsiyaning janubida, Birinchi jahon urushi qahramoni general Anri-Filip Peten boshchiligidagi Vichi shahrida joylashgan fashistik davlatni barpo etishga ruxsat bergan. Frantsiya qulashi bilan Benito Mussolinining fashistik Italiyasi Germaniya tomonida urushga kirdi. Yana bir muhim fashistik davlat Ispaniya, garchi uning rahbari Fransisko Franko 1936-39 yillardagi Ispaniya fuqarolar urushida uni hokimiyat tepasiga olib kelganida nemislar tomonidan yordam ko'rsatgan bo'lsa ham, butun urush davomida betaraf qolishga muvaffaq bo'ldi. 23 Italiyaning urushga kirishining sabablaridan biri Afrikada ko'proq hududga ega bo'lish edi. Keyin Italiya 1940 yilning yozida Shimoliy Afrikadagi ingliz qo'shinlariga va oktyabrda Gretsiyaga qarshi muvaffaqiyatsiz yurishlarni boshladi. Nemis kuchlari ikkala kampaniyada ham italyan qo'shinlarini qutqarishi kerak edi. Italiyaliklarni qutqarish uchun Gitler Bolqonni zabt etishi va general Ervin Rommel boshchiligidagi nemis Afrika korpusini Shimoliy Afrikaga yuborishi kerak edi. 1941 yil iyun oyida nemis qo'shinlari Gitler G'arbiy Evropada umid qilishi mumkin bo'lgan deyarli hamma narsani amalga oshirgandan so'ng, Gitler e'tiborini sharqqa qaratdi va o'zining eng katta harbiy qimorini - Sovet Ittifoqiga keng ko'lamli bosqinni boshladi. U uzoq vaqtdan beri Stalinning kommunistik rejimini ag'darib tashlash, shu orqali ulkan hudud va tabiiy boyliklarni qo'lga kiritish niyatida edi. Keyingi Germaniya kampaniyasi Ikkinchi Jahon urushidagi eng shafqatsiz janglarni va eng katta insoniy azoblarni ko'rdi. Gitler yana bir Blitskrieg g'alabasiga umid qildi va nemis istilosi yaxshi boshlandi. Biroq, Gitler o'z armiyasi Sovet qishiga duch kelganda qanday dahshatli sharoitlarga duch kelishini hisoblamagan edi. Dekabrga kelib, nemis qo'shinlari Moskva va Leningrad chekkasida muzlab o'lib ketishdi, chunki Sovet qo'shinlari qarshi hujumga o'tishdi. 1942 yil bahorida ob-havo 23 Rauschning, ‘Revolution of Destruction’, cited in P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, (Longman, 1986), p.85. yaxshilanganda, nemislar bu safar Rossiyaning janubida yurishlarini yangiladilar. Biroq, ular Volga daryosi bo'ylab faqat Stalingrad (hozirgi Volgograd) gacha etib borishdi. Tinch okeani urush teatri, Ikkinchi jahon urushi aslida Sharqiy Osiyoda Yevropaga qaraganda ertaroq boshlangan. Tez modernizatsiya davridan so'ng, Yaponiyaning nisbatan kichik orol davlati Xitoy va Osiyoning boshqa qismlariga boy resurslarga boy hududlarni egallashga intildi. 1930-yillarga kelib, harbiy rahbarlar Yaponiyaning ichki siyosatida hukmronlik qildilar va o'z xalqlarini Xitoy bilan keng ko'lamli urushga olib keladigan shafqatsiz harbiy tajovuz siyosatini buyurdilar. 1931 yilda yaponlar Xitoyning boy shimoliy provinsiyasi Manchuriyaga qarshi harakat qildilar. 1936 yilda Yaponiya Germaniya va Italiya bilan mudofaa shartnomasini imzoladi, keyinchalik ular bilan ittifoqchi bo'lib, eksa davlatlarining yadrosini tashkil qiladi. Shu bilan birga, Qo'shma Shtatlar Sharqiy Osiyodagi Yaponiya hukmronligi yo'lida to'sqinlik qilgandek tuyuldi, shuning uchun yapon armiyasi Tinch okeanidagi Amerika dengiz kuchlarini zararsizlantirishga tayyorgarlik ko'rdi. 1941-yil 7-dekabrda yirik yapon armiyasining samolyotlari Pearl-Harborda langarda yotgan AQShning Tinch okean flotiga hujum qildi. Keyingi kunlarda yaponlar Filippin va Janubi-Sharqiy Osiyodagi Yevropa koloniyalariga qarshi shiddat bilan harakat qildilar. Osiyodagi Yevropa mulklariga hujum qilib, Yaponiya osiyoliklarni Yevropa hukmronligidan ozod etayotganini da'vo qilishi mumkin edi. Biroq, aslida, yaponlar Janubi-Sharqiy Osiyoning boy neft va kauchuk resurslarini qoplagan. Yaponiyaning Germaniya va Italiya bilan ittifoq tuzganiga qaramay, Yaponiyaning Yevropa urush teatriga qo‘shgan katta hissasi AQSh va Buyuk Britaniyani Tinch okeaniga qo‘shinlar, kemalar, samolyotlar va jihozlarni olib kirishga majburlash edi. Yaponlar Britaniya va Amerika qo'shinlariga qarshi mustaqil kurashdilar, ammo 1945 yilgacha Sovet Ittifoqi Tinch okeanidagi urushga qo'shilmagani uchun baxtiyor edi. Yaponiyaning Pearl- Harborga hujumi AQSh flotiga bir necha oy davomida Yaponiyaga Tinch okeanidagi harakatlarda hukmronlik qilishiga imkon berish uchun etarli darajada zarar etkazdi, bu vaqt ichida Yaponiya tezda o'z fathlarini qo'shdi. Biroq, yaponlar Pearl-Harborda Amerikaning bir qancha jangovar kemalarini yo'q qilgan bir paytda, hayotiy muhim Amerika samolyot tashuvchilar bandargohdan uzoqda bo'lgan va shu tariqa zararsiz qochib ketgan. Yaponiya strategiyasi AQSH flotini tor-mor qilgandan keyin Janubi- Sharqiy Osiyoni tezda bosib olishga chaqirdi. AQSh kuchlari Filippinda iloji boricha uzoqroq turdi, ammo yapon qo'shinlari butun hudud bo'ylab g'alaba qozonishdi va 1942 yil boshida Britaniyaning Singapur qal'asini osongina zabt etishdi. Yaponiyaning Tinch okeanidagi kengayishi, nihoyat, 1942 yil iyun oyida Miduey jangida Amerika dengiz flotining yorqin g'alabasi bilan tekshirildi, Amerika samolyot tashuvchilari to'liq ishga tushdi va barcha yapon tashuvchilari ishdan bo'shatildi. O'sha yilning oxirida Amerika kuchlari Tinch okeani bo'ylab sekin, ikki qirrali yurishni boshladilar, asosan oroldan orolga, Gvadalkanaldan boshlab jang qildilar. Harbiy-dengiz kuchlari admirali Chester V. Nimits Yaponiyaga, armiya generali Duglas MakArtur ikkinchi zarbasini Filippinga olib bordi. Urushdagi burilish nuqtalari, 1942–1943-yillar hisoblanadi 1942 yil boshida eksa davlatlari kontinental Yevropa va Tinch okeanining g arbiy qismida hukmronlik qilib,ʻ o z istilolarining cho qqisiga chiqdi. Sovet Ittifoqi parchalanishga tayyor edi ʻ ʻ va Britaniya Germaniyaning suv osti urushi tomonidan bo'g'ilib qoldi. Qo'shma Shtatlar nihoyat urushda edi, lekin u Tinch okeanida yaponlarni to'xtata olmadi. Urushning borishi Tinch okeanida, Shimoliy Afrikada va Rossiyada uchta keskin burilish nuqtasi tufayli o'zgardi. Tinch okeanida AQSh Coral dengizi (1942 yil 3-8 may), Miduey (1942 yil 4 iyun) va Gvadalkanal (1942 yil 7 avgust - 1943 yil 9 fevral) janglarida Yaponiya ustidan muhim g'alabalarni qo'lga kirita boshladi. 1942-yil 23-oktyabrdan 4 noyabrgacha bo'lgan davrda Shimoliy Afrika kampaniyasi Britaniya feldmarshali Bernard Montgomeri Misr g'arbidagi El-Alameynda Rommelni mag'lub etganida Germaniya va Italiyaga qarshi chiqdi. Biroq, eng muhim burilish nuqtasi 1942 yil 23 avgustdan 1943 yil 2 fevralgacha davom etgan uzoq davom etgan Stalingrad jangi edi, Qizil Armiya Germaniyaning Sovet Ittifoqiga yurishini to'xtatdi va qattiq kaltaklangan nemislarni oqsoqlanib uyga qaytarib yubordi, Germaniyaning yengilmas obro'si barbod bo'ldi. 24 Nemislar hali Rossiyaga kirib borayotganida, Sovet diktatori Iosif Stalin o'zining G'arbiy ittifoqchilariga Germaniyani g'arbda Germaniyaga qarshi ikkinchi front ochishga majbur qildi va nemislarni sharqiy frontdan qo'shin va texnikani chalg'itishga majbur qildi. Britaniya va Amerika rahbarlari ehtiyotkorlik bilan javob berishdi, ammo Shimoliy Afrikada Axis kuchlari bilan jang qilish va Germaniya shaharlariga qarshi doimiy ravishda kuchayib borayotgan bombardimon kampaniyasini o'tkazish bilan kifoyalanishdi. Shu bilan birga, Ittifoqchilarning konvoy tizimini takomillashtirish, uzoq masofali havo kuchini oshirish va yangi jihozlar Atlantikadagi nemis suv osti kemalari tahdidini kamaytirdi. Ittifoqchilarning 24 Alan Bullock, Hitler and the Origins of the Second World War, cited in Robertson, The Origins of the Second World War, (Macmillan, 1971), p.208. ko'p rahbarlari Germaniyaga g'arbdan emas, balki janubdan oldinga borishni oqilona deb o'ylashdi va Shimoliy Afrika kampaniyasidagi g'alaba ittifoqchilarni 1943 yilda janubiy Evropaga oldinga siljish imkoniyatini berdi. Sitsiliya va Italiya materikiga bostirib kirish, Italiyaning o'sha yili tomonlarini o'zgartirishiga sabab bo'ldi va Benito Mussolini italiyaliklar tomonidan qo'lga olindi va oxir-oqibat qisman o'ldirildi. Yil oxiriga kelib, eksa kuchlari urushning barcha teatrlarida chekinishda edi. Ittifoqchi bombardimonchilar Germaniyani va Evropadagi nemislar tomonidan bosib olingan pozitsiyalarni zarba berishda davom etdilar. Tinch okeanida tashuvchi samolyotlar Yaponiya bazalariga bostirib kirdi va orollarni dengiz istilosi uchun tayyorladi. Ittifoqchilarning g'alabalari, 1944–1945-yillar Urushning so'nggi ikki yilida ittifoqchilarning barqaror yurishi kuzatildi: Sharqiy Yevropa tekisliklarida, so'ngra Germaniyaning sharqiy qismiga, Italiya yarim oroliga va 1944 yil iyun oyida Normandiya bosqinidan keyin Frantsiya bo'ylab va g'arbiy Germaniyaga. Bir vaqtning o'zida ittifoqchilar Osiyoda oldinga siljishdi. Asosan Angliya-Hind kuchlari yaponlarni Birmadan siqib chiqara boshladilar. Ayni paytda Amerika qo'shinlari Tinch okeanidagi orollarga sakrash orqali Yaponiyaning vatan orollariga yaqinlashdi. 1942 yil avgust oyida Kanada qo'shinlari Dieppe reydida Frantsiya qirg'og'ida nemis mudofaasini sinab ko'rdilar. 1944 yil iyun oyida ittifoqchilar katta kuch bilan Frantsiya qirg'oqlariga qaytib kelishdi va Evropani qayta bosib olishni boshlash uchun D kuni deb eslab o'tilgan sanada Normandiyaga katta bosqinchi kuchlarni tushirishdi. Ushbu bosqinda Britaniya, Kanada va Amerika qo'shinlari nemislarning G'arbiy devor mudofaasiga muvaffaqiyatli hujum qilishdi. Qattiq janglardan so'ng, general Jorj S. Patton boshchiligidagi Amerika qo'shinlari Frantsiyaga chuqur yugurishdi, Bernard Montgomeri boshchiligidagi Britaniya va Kanada qo'shinlari qirg'oq bo'ylab o'tishdi. Ayni paytda Sovet qo'shinlari sharqdan Germaniya tomon yurishni boshlagan edi. Sharqiy frontdagi talofatlar juda katta bo'lib, nemis harbiylari o'limining to'rtdan uch qismini tashkil etdi. Urush paytida Sovet Ittifoqi halok bo'lganlarning hisob-kitoblariga ko'ra, 25 million harbiy va tinch aholi qurbonlari bo'lgan. G'arbdagi nemis qo'shinlarining so'nggi nafasi 1944 yil dekabr oyida Bulg'a jangi paytida sodir bo'ldi. G'arbiy ittifoqchilar qarshi hujumga o'tgandan so'ng, Germaniya g'arb va sharqdan tinimsiz bosib olindi. Sovet va Amerika qo'shinlari Germaniyaning markazida uchrashgandan so'ng, Sovet qo'shinlari Berlinni qimmatga tushishga kirishdilar. Ular yaqinlashganda, Gitler o'z joniga qasd qildi. Natsistlar rejimidan qolgan narsa qisqa vaqt o'tgach, so'zsiz taslim bo'ldi. Yaponiya bir necha oy ko'proq urushda qoldi va Amerika samolyotlari tomonidan tobora ko'proq zarba berdi. Qimmatbaho bosqinlar uy orollari yaqinidagi Ivo Jima va Okinavani egallab oldi. Ushbu oxirgi bosqichlarda shu paytgacha Yaponiyaga nisbatan betaraf bo'lgan Sovet Ittifoqi urush e'lon qildi va Osiyo qit'asida oldinga siljidi. Yong'in bombardimon qilish Yaponiya poytaxti Tokioni yong'in bo'roni bilan vayron qildi va Qo'shma Shtatlar 1945-yil avgust oyida Xirosima va Nagasakiga atom bombalarini tashladi. Yaponiya ko'p o'tmay taslim bo'ldi va Ittifoqchilarning Yaponiya materikiga qonli va qimmat bostirib kirishining oldi olindi. 1939 yilda Evropa qanday urushga kirishdi Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng halokatli to'qnashuv bo'ldi. Yillar davomida davom etgan xalqaro keskinlik va fashistik Italiya va fashistlar Germaniyasining agressiv ekspansiyasi 1939 yil 1 sentyabrda Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan yakunlandi. Ikki kundan keyin Angliya va Fransiya Germaniyaga urush e'lon qildi. Urushga olib kelgan qarorlar Birinchi jahon urushi tugaganidan keyingi yigirma yil ichida paydo bo'lgan ambitsiyalar, raqobat, qo'rquv va xavotirlarni aks ettirdi. Evropa kuchlari har bir xalq ko'rgan narsani-keskin farqli yo'llar bilan - hayotiy manfaatlar, buyuk davlat maqomi, xalqaro obro'-e'tibor va milliy omon qolish masalalari sifatida kengaytirish yoki himoya qilish uchun urushga kirishga tayyor edi. Birinchi jahon urushi merosi Birinchi jahon urushi va undan keyingi tinchlik qarorlari yangi ambitsiyalar, raqobat va keskinliklarni keltirib chiqardi. Odamlar urushdan keyingi tinchlik kelishuvi yangi dunyo tartibini yaratishi va Birinchi jahon urushi qirg'ini hech qachon takrorlanmasligini ta'minlashiga katta umidlar bilan qarashgan. 1919 yil iyun oyida imzolangan Versal shartnomasi tinchlikni mustahkamlash va urushning oldini olishga qaratilgan xalqaro tashkilot - Millatlar Ligasini yaratdi. Biroq, g'alaba qozongan ittifoqchilarning har biri - Buyuk Britaniya, Amerika, Frantsiya va Italiya - o'z manfaatlarini ko'zlash niyatida bo'lganligi sababli, shartnoma noqulay kelishuv edi. Germaniya hududni taslim qilishga, qurolsizlantirishga va urush zararini to lashga majbur bo ldi. Bu bo'linuvchi sharoitlar Britaniya vaʻ ʻ Amerikada ko'pchilik tomonidan haddan tashqari qasoskor sifatida tanqid qilindi. Shartnoma shartlari Germaniyada zudlik bilan g'azab va doimiy g'azabga sabab bo'ldi. Mag'lubiyat, xo'rlash va adolatsizlik hissi Germaniyaning tashqi va ichki siyosatiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi va shartnoma shartlarini qayta ko'rib chiqish chaqiriqlari 1920 va 1930 yillarda xalqaro siyosatning asosiy yo'nalishiga aylandi. Ikki jahon urushi orasidagi davr beqarorlik va ishonchsizlik davri edi. Siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tartibsizliklar 1929 yildagi xalqaro iqtisodiyotning qulashi bilan yanada kuchaydi. 25 Yevropada demokratiyadan chekinish 1920-1930 yillardagi beqarorlik va ishonchsizlik Yevropaning ko pgina mamlakatlarida siyosiyʻ ekstremizmning paydo bo lishiga olib keldi. Odamlar siyosiy muqobil ʻ sifatida avtoritar rahbarlikka qarashdi. Fashistlar yetakchisi Benito Mussolini 1922 yilda Italiyada hokimiyat tepasiga keldi va Italiya hayotining deyarli barcha jabhalari davlat nazoratiga o‘tdi. Germaniyada Adolf Gitler 1933 yilda kansler bo'ldi va natsistlar davrida totalitar bir partiyaviy davlat o'rnatdi. Siyosiy muxolifat zo'ravonlik bilan bostirildi. Gitler birinchi jahon urushidan keyin Germaniya xor bo'ldi, degan xalq e'tiqodidan foydalangan. U iqtisodiy tiklanish, milliy tiklanish va Versal shartnomasini qayta ko'rib chiqish orqali Germaniya xalqaro mashhurlikka qaytishini va'da qildi. Germaniya 1933-yil oktabrda Millatlar Ligasidan chiqdi. 1935-yilda Gitler nemislarning qayta qurollanishini e lon qildi va ʼ Versal davrida taqiqlangan harbiy xizmatni qayta joriy qildi. Italiyaning ham, Germaniyaning ham o'ta millatchi hukumatlari urushdan keyingi tinchlik kelishuvi bilan o'rnatilgan dunyo tartibini buzish bilan tahdid qiladigan hududiy kengayish bo'yicha tajovuzkor tashqi siyosatni olib bordilar. Mart oyida Italiya va Germaniya 1935 yil 3 oktyabrda Italiya Habashistonni (hozirgi Efiopiya) bosib oldi. Ikkala davlat ham Millatlar Ligasining a'zosi edi va Italiyaning tajovuzkorligi Ligani aralashishga majbur qildi. Biroq, Britaniya va Frantsiya samarali javobni muvofiqlashtirish uchun kurashdilar. Ular cheklangan iqtisodiy sanktsiyalarni qo'lladilar, bu esa Italiyani Angliya va Frantsiyadan uzoqlashtirib, Germaniya bilan yaqinroq hamkorlik qilishga majbur qildi. Italiyaning Habashistonga hujumiga zaif munosabatdan ruhlangan Gitler 1936 yil 7 martda Reyn oroliga qo'shinlarini yubordi. Bu qurolsizlantirilgan hudud Versal shartnomasiga binoan Germaniya va Frantsiya o'rtasida bufer sifatida tashkil etilgan edi. Britaniya ishg'olni o'z manfaatlariga yoki umumiy xavfsizligiga tahdid sifatida ko'rmadi va harbiy javob bermadi. Siyosiy va harbiy jihatdan bexavotir bo'lgan Frantsiya o'zini xalqaro miqyosda yakkalanib qolgandek his qildi va ishg'olga qarshilik ko'rsatish uchun ozgina harakat qildi. Gitlerning Reyn orolidagi muvaffaqiyati uni yanada agressiv tashqi siyosat olib borishga undadi. 1936 yil iyul oyida boshlangan Ispaniya fuqarolar urushiga aralashuv bir tomondan Italiya va 25 Extract from the Four-Year Plan Memorandum, August 1936, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.218. Germaniya, ikkinchi tomondan Angliya va Frantsiya o'rtasidagi tafovutni kuchaytirdi. Germaniya kengaymoqda Gitlerning Germaniya ekspansiyasiga intilishlari 1938 yil davomida tobora yaqqol namoyon bo'ldi. Nemis qo'shinlari 12 martda Avstriyaga yurish qildi va ko'pchilik avstriyaliklarning g'ayratli qo'llab-quvvatlashi bilan ertasi kuni mamlakat Germaniyaga qo'shildi. Ko'pchilik tabiiy birlashma deb hisoblagan bu Anschlussga xalqaro qarshilik kam edi. Biroq, Gitlerning Chexoslovakiyaning nemis tilida so'zlashadigan hududlariga qo'ygan talablari 1938 yil sentyabrda Evropani urush yoqasiga olib kelgan inqirozni keltirib chiqardi. Ko'p millatli Chexoslovakiya davlati Birinchi jahon urushi oxirida tashkil topdi. Chexoslovakiyada yashovchi ko'plab nemislar Germaniyaga qayta qo'shilishni xohlashdi. Ularning aksariyati Germaniya va Avstriya chegarasidagi Sudet o'lkasi deb nomlanuvchi hududda yashagan. 1938 yilning yozida Gitler Sudet Germaniyaga berilmasa, urush bilan tahdid qildi. Angliya va Frantsiya, garchi qayta qurollantirish jarayonida bo'lsalar ham, Gitlerga kuch bilan qarshi turishni hali his qilmaganlar. Ammo 27 sentyabrga kelib, agar nemis qo'shinlari Chexiya hududiga xalqaro kelishuvsiz kirsa, urushga kirishishlarini ikkalasi ham istamay qabul qildilar. Ertasi kuni Gitler Sudet masalasini hal qilish uchun xalqaro konferentsiya o'tkazishga rozi bo'ldi. Britaniya tinchlanadi 29 va 30 sentabr kunlari Myunxenda Italiya, Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya rahbarlari uchrashdi. Ular Germaniyaning Sudetlandiyaning anneksiyasini qabul qilishga rozi bo'lishdi va inglizlar Gitlerdan tinchlik va'dasini olishdi. Chexoslovakiya munozaralarda ishtirok etishga taklif qilinmadi, ammo Myunxen kelishuvini qabul qilishga majbur bo'ldi. Aftidan, Angliyaning 1930-yillarda Yevropada nemis ekspansiyasini qabul qilish siyosatini tinchlantirish. U Britaniyaning siyosiy, iqtisodiy va strategik holatini baholashiga javoban rivojlandi va kuchli urushga qarshi kayfiyatning kuchli ta'sirida edi. Britaniyaning yangilangan qayta qurollanish dasturi hali tugallanmagan edi. Dominionlarning yordami noaniq edi va Buyuk Britaniyaning Evropadagi ittifoqchisi Frantsiya siyosiy va iqtisodiy inqiroz tufayli zaiflashdi. Ko'pchilik britaniyaliklar yana bir jahon urushi vayron bo'lmaslik uchun umidsiz edilar, Britaniya Bosh vaziri Nevill Chemberlenning fikri. Chemberlen tinch yo'l bilan yechim topishga intildi, ammo tinchlantirishning chegarasi bor edi. Britaniya nemis talablarini o'z xavfsizligi yoki imperiyasining xavfsizligiga bevosita tahdid sifatida ko'ra boshlaganidan so'ng, Britaniya siyosatining ohangi o'zgara boshladi. Inqiroz kuchaydi Myunxen kelishuvi bevosita urush tahdidini bartaraf etdi va Britaniyaga potentsial urushga tayyorgarlik ko'rishni davom ettirish uchun vaqt berdi. Ammo Gitlerning ishonchi Myunxendan keyin ortdi. U Angliya va Frantsiya Germaniyaning keyingi kengayishiga qarshilik ko'rsatish uchun kuch ishlatmasliklariga amin edi. 1939 yil mart oyida nemis qo'shinlari Chexiya hududidan qolgan qismini egallab oldilar. Bu Angliya va Fransiyani Gitlerning hududiy ambitsiyalarida chegara yo‘qligiga ishontirdi. Endi ular Germaniyaning Yevropadagi hukmronligini oldini olishga qaror qilishdi- agar kerak bo'lsa, kuch bilan. Polsha Germaniyaning navbatdagi maqsadi bo'lishi mumkinligini tan olib, ular Polsha mustaqilligini himoya qilish kafolatlarini berdilar. Fevral oyida antantani yangilagan Britaniya va Fransiya birgalikda harbiy rejalashtirishni boshladilar. Ikkala davlat ham qayta qurollantirishni davom ettirdi va 1939 yil aprel oyida Britaniya o'z tarixida birinchi marta tinchlik davridagi harbiy xizmatni joriy qildi. Biroq, urush hali ham oxirgi chora sifatida qaraldi. Danzig inqirozi Germaniya Chexoslovakiyani zabt etishni tugatayotgan paytda Dansig (hozirgi Gdansk) shahri ustidan yana bir inqiroz yuzaga keldi. Polsha Birinchi jahon urushidan keyin tug'ilgan bir qancha yangi davlatlardan biri edi. Yangi Polsha davlatiga Germaniya hududidan o'yilgan "koridor" orqali dengizga chiqish imkoniyati berildi. Germaniyaning sobiq Danzig shahri Polsha savdosi uchun asosiy port sifatida xizmat qilish uchun Millatlar Ligasi tomonidan boshqariladigan Erkin shahar sifatida tashkil etilgan. Mustaqil Polshaning yaratilishi va Dansigning yo'qolishi Germaniyada doimiy norozilikni keltirib chiqardi. 1938 yil oktyabr oyida Germaniya tashqi ishlar vaziri Yoaxim fon Ribbentrop Polsha elchisi Yozef Lipski bilan uchrashib, Danzigning Germaniyaga qaytishini muhokama qildi. 1939-yil 5-yanvarda Gitler va Polsha tashqi ishlar vaziri Jozef Bek o rtasida bo lib o tgan uchrashuvdaʻ ʻ ʻ munozaralar yanada qizg inlashdi (bu erda rasmda). Biroq, polyaklar orqaga ʻ chekinishdan bosh tortdilar - Danzig ular uchun kurashadigan masala edi. 1939-yil mart oyida Angliya va Fransiya Polsha mustaqilligini himoya qilish uchun o z kafolatlarini berganidan so ng Germaniya talablariga Polshaning ʻ ʻ qarshiligi kuchaydi. Aprel oyida Gitler Polshaga bostirib kirishga tayyorgarlik ko rishni buyurdi. U Buyuk Britaniyaning Uzoq Sharqdagi ʻ imperiyasi uchun asosiy xavf bo'lgan Yaponiya bilan aloqalarni mustahkamladi va may oyida Italiya bilan harbiy ittifoq tuzdi. 26 Natsist-Sovet shartnomasi Sovet Ittifoqi 1920-yillar va 1930- yillarning boshlarida asosan xalqaro munosabatlardan voz kechdi, ammo 26 Hans Frank’s Memoirs, cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.201. Germaniyaning dushmanligi va Yaponiyaning ortib borayotgan tahdidi uni tashqi siyosatini qayta ko'rib chiqishga va Buyuk Britaniya va Frantsiya bilan munosabatlarini yangilashga majbur qildi. Ammo bu munosabatlar har ikki tomonda ham shubha va ishonchsizlik bilan ajralib turardi. Buyuk Britaniya va Fransiya 1939 yilning yozida Sovet Ittifoqi bilan muzokaralarni boshladi, biroq uch davlat kelishuvga erishish uchun kurash olib bordi va muzokaralar barbod bo‘ldi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi Germaniya bilan kelishuvni muhokama qildi. 1939-yil 23-avgustda Gitlerga Polshaga hujum qilish uchun Sovet Ittifoqi bilan urush tavakkal qilmasdan va Sharqiy Yevropani Germaniya va Sovet ta sir doiralariga bo lish huquqini beruvchiʼ ʻ maxfiy protokol bilan birga fashistlar-sovet o rtasida hujum qilmaslik ʻ to g risidagi pakt imzolandi. Germaniya Polshani bosib oladi Natsist-Sovet ʻ ʻ shartnomasiga javoban Angliya va Polsha 25 avgustda rasmiy harbiy ittifoq tuzdilar. Inglizlar hali ham tinch yo'l bilan yechim topishga umid qilishgan, ammo urushga tayyorgarlik ko'rishda davom etishgan. Keyingi bir necha kun kelishuvga erishish uchun dahshatli urinishlar bilan o'tdi. Mussolini Gitlerga, ularning harbiy ittifoqiga qaramay, Italiya jang qilmasligini aytdi. Gitler Britaniya imperiyasining xavfsizligini kafolatlashni taklif qildi, ammo Polsha bilan bog'liq inqirozni "hal qilish" zarurligini ta'kidladi. 29 avgust kuni Gitler Britaniya elchisi ser Nevile Xendersonga Danzigni ham, koridorni ham qabul qilishni o'z ichiga olgan hal qilish uchun minimal shartlar to'plamini taqdim etdi. Gitler, shuningdek, Polshaga 24 soat ichida to'g'ridan-to'g'ri muzokaralar uchun o'z vakilini jo'natish uchun yuzaki talablar qo'ydi. Buyuk Britaniya va Polsha rad etdi. Vaziyat boshi berk ko'chaga kirib qoldi. Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi 1 sentabr kuni ertalab soat 4:45 da boshlandi. Angliya va Fransiya Germaniyaga urush e'lon qildi Nevill Chemberlen bu e'lonni 3-sentabr kuni soat 11.15 da xalqqa efirga uzatdi. Germaniyadan o'z qo'shinlarini Polshadan olib chiqib ketishni talab qilgan Britaniya ultimatumi o'sha kuni ertalab e'lon qilingan va javobsiz soat 11.00 da tugagan. Angliya yana Germaniya bilan urush boshladi. Urushning boshlanishi ajablanarli emas edi. Evropada keskinlik yillar davomida kuchayib bordi va nemis agressiyasiga kuch bilan qarshi turish kerak degan tuyg'u kuchaydi. Inglizlar Gitlerni to'xtatish uchun urush zarurligini istamay qabul qildilar. Germaniya Britaniya xavfsizligi va imperiyasining xavfsizligiga bevosita tahdid solgan. Germaniyaning Evropadagi hukmronligini qabul qilish Britaniyaning maqomi va omon qolishi uchun jiddiy oqibatlarga olib keldi. Buyuk Britaniya 1939 yilda Yevropadagi kuchlar muvozanatini himoya qilish va Buyuk Britaniyaning dunyodagi mavqeini himoya qilish uchun urushga kirdi. Urushning ta'siri Demokratiyaning fashizm ustidan qozongan g'alabasi juda qimmatga tushdi: Ikkinchi jahon urushi dahshatli qotillik va vahshiylik, katta vayronagarchilik va hayratlanarli qurbonlar bilan kechdi. Natsistlar yahudiylar va boshqa etnik guruhlarga qarshi genotsidni amalga oshirdilar, ular millionlab odamlar tomonidan yo'q qilindi. Bir vaqtning o'zida millionlab sovet asirlariga nemis asirlari kabi lagerlarda o'lishlariga ruxsat berildi. Qo'shma Shtatlar va Sovet Ittifoqi urushdan faqat ikkita muhim jahon kuchi sifatida chiqdi. Yaponiya, Germaniya, Fransiya va Angliya urush natijasida bu maqomdan mahrum bo'ldi. Sovet Ittifoqi va G'arb davlatlari o'rtasidagi urush davridagi ittifoq urushdan keyin parchalanib ketdi va Amerika Qo'shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi tez orada Sovuq Urush deb nomlanadigan yangi raqobatda to'qnash kelishdi. Amerika Qo'shma Shtatlari va Kanada ittifoqchilarning urush harakatlariga katta hissa qo'shdilar. Amerika Qo'shma Shtatlarida Kanadaga qaraganda o'n barobar ko'p odam bo'lganligi sababli, uning moddiy hissasi mutanosib ravishda ko'proq edi. Biroq, ikkala xalq ham umumiy urushga to'liq safarbar bo'ldi va ularning hissasi aniq farq qildi. Ko'p sonli Amerika samolyotlari, tanklari, qurollari, kemalari va boshqa harbiy jihozlari ittifoqchilarni ta'minlash uchun ishlab chiqarish liniyalaridan to'kildi. Sanoatning bu ajoyib kengayishi muhim ijtimoiy o'zgarishlarga olib keldi. Amerikada ishchilarga bo'lgan katta ehtiyojni qondirish uchun ko'p sonli ayollar va ozchilik guruhlari a'zolari ilgari chetlab qo'yilgan ishlarga jalb qilindi. Kanada ham, Qo'shma Shtatlar ham urush paytida ko'proq shahar va kamroq qishloqqa aylandi. Vatanparvarlik turli xalqlarni umumiy maqsadda birlashtirdi. Shimoliy Amerikada urush davridagi tanqislik va ratsion orqali iste'mol cheklovlari mavjud bo'lsa-da, bu mahrumliklar Evropa va Osiyodagi janglarda bevosita ishtirok etgan xalqlarning azoblari bilan solishtirganda ahamiyatsiz edi. Kanada va Qo'shma Shtatlar urushda yuz minglab erkaklar va ayollarni yo'qotgan bo'lsa-da, ularning yo'qotishlari kontinental Evropa va Sharqiy Osiyo davlatlariga qaraganda ancha past edi. Urush tufayli halok bo'lganlarning umumiy soni hech qachon ma'lum bo'lmaydi, lekin ko'pchilik hisob-kitoblarga ko'ra, 50 million atrofida, urush qurbonlari jismoniy va ruhiy jarohatlanganlar soni ancha yuqori. Yaponiyaning o'sha paytdagi Gavayi hududiga hujumi va Alyaska hududidagi Aleut orollarini qisqa vaqt ichida bosib olishidan tashqari, urush paytida na AQSh, na Kanada bombardimon qilinmagan yoki bostirib olinmagan. Binobarin, urushdan keyin Yevropa va Osiyo davlatlari duch kelgan ommaviy qayta qurishdan farqli o'laroq, Qo'shma Shtatlar va Kanada o'zlarining kengaytirilgan sanoat salohiyatini misli ko'rilmagan iqtisodiy kengayish va farovonlik davriga olib kirishga tayyor edilar. Ikkinchi jahon urushi Amerika Qo'shma Shtatlaridagi hayotning ko'p jabhalariga ta'sir ko'rsatgan farovonlik va innovatsiyalarga sezilarli va uzoq muddatli ta'sir ko'rsatdi. Masalan, urush paytida Ittifoq kuchlarini qo'llab-quvvatlash uchun zarur bo'lgan sanoat harakatlari natijasida butun mamlakat bo'ylab urushdan keyingi fabrikalarda ilg'or ishlab chiqarish usullaridan foydalangan holda yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqaradigan malakali va tajribali ishchilar ishlagan. Uy-joy va qurilish sanoati ham 1970-yillarda davom etgan uy-joy portlashidan foyda ko'rdi. Yangi uy-joylarga bo‘lgan talabning ortishi qurilish materiallari, elektr jihozlari va boshqa zamonaviy qulayliklar kabi xalq iste’moli mollarini ishlab chiqarish va xarid qilish hajmining oshishiga ham turtki bo‘ldi. Sovuq urush Amerika Qo'shma Shtatlari va SSSR o'rtasidagi kosmosga poygada ilmiy va texnologik innovatsiyalarni rag'batlantirdi va yuqori texnologiyali yutuqlar yigirma birinchi asrda davom etdi. 27 27 Rauschning, ‘Revolution of Destruction’, cited in P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, (Longman, 1986), p.85. Xulosa. Natsional-sotsialistlar Germaniyada hokimiyat tepasiga kelishi XX asr siyosiy tarixidagi eng keskin va halokatli jarayonlardan biri bo‘lib, u totalitar boshqaruvning eng yorqin namunalaridan birini vujudga keltirdi. Natsistlar mafkurasi, uning ichki va tashqi siyosatdagi ko‘rinishlari, shuningdek, davlat tomonidan amalga oshirilgan ijtimoiy nazorat va terror tizimi insoniyat tarixida chuqur iz qoldirdi. Birinchidan, natsional-sotsialistik mafkuraning markazida irqchilik, “ariylarning ustuvorligi”, Yahudiylarga nisbatan keskin dushmanlik, militarizm va davlatga to‘liq bo‘ysunish konsepsiyasi turardi. Bu mafkura nafaqat siyosiy qarash bo‘lib qolmay, balki ta’lim, tibbiyot, san’at, ommaviy axborot vositalari va iqtisodiyotgacha kirib borgan davlat mafkurasi darajasiga ko‘tarildi. U jamiyatning barcha qatlamlarini yagona mafkuraviy kalipga solishga xizmat qildi. Ikkinchidan, ichki siyosatning asosini propaganda va ijtimoiy nazorat tizimi tashkil etdi. Goebbels boshchiligidagi propaganda apparati fuqarolarning ongini to‘liq egallashni maqsad qildi. Cenzura, radio va kino orqali ongni markazlashtirilgan tarzda boshqarish natsistlar rejimining eng samarali “quroliga” aylandi. Shu bilan birga, Gestapo, SS va boshqa repressiv organlar orqali har qanday norozilik ildizi bilan yo‘q qilindi. Jamiyat ichida qo‘rquv, gumon va davlatga mutlaq sadoqat tamoyili qaror topdi. Antisemitizm esa ichki siyosatning markaziy yo‘nalishiga aylanishi natijasida millionlab begunoh insonlar ta’qibga uchradi, bosqichma-bosqich gettolarga joylashtirildi va nihoyat, Holokost tragediyasiga olib keldi. Uchinchidan, tashqi siyosatda agressiv ekspansionizm natsistlar rejimining asosiy strategiyasi bo‘ldi. “Lebensraum”—ya’ni “hayot uchun makon” g‘oyasi asosida qo‘shni davlatlarga bosqinlar qilindi. Diplomatik aldovlar, shartnomalar, iqtisodiy bosimlar va harbiy agressiya orqali Germaniya Yevropani to‘la nazorat ostiga olishni maqsad qildi. Bu esa nihoyat Ikkinchi jahon urushi kabi global falokatning yuzaga chiqishiga sabab bo‘ldi. To‘rtinchidan, natsistlar rejimi o‘rnatgan totalitar boshqaruv butunlay yangi siyosiy model sifatida shakllandi: siyosiy plyuralizm yo‘q qilindi, yagona partiya hukmronligi o‘rnatildi, fuqarolarning shaxsiy hayoti davlat nazoratiga o‘tdi, mafkuraviy tarbiya davlat majburiyatiga aylantirildi. Totalitarizmning bu shakli insonning shaxsiy fikrini, axloqiy qadriyatlarini va ijtimoiy erkinliklarini butunlay yo‘qqa chiqardi. Yakun sifatida aytish mumkinki, natsional-sotsialistik rejimning siyosiy, mafkuraviy va harbiy faoliyati insoniyat tarixida chuqur fojiaviy oqibatlarni keltirib chiqardi. Bu davr — totalitarizmning eng yaqqol ko‘rinishi, davlatning cheksiz hokimiyati va ideologiyaning jamiyat ustidan to‘liq nazorati qanday dahshatli oqibatlarga olib kelishini ko‘rsatib berdi. Natsistlar siyosati nafaqat Germaniyani, balki butun Yevropa va dunyoni halokatga yetakladi. Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish bugungi kunda ham demokratiya, inson huquqlari va siyosiy erkinliklarning qadrini anglash, ekstremistik mafkuralarning qayta tiklanish xavfiga qarshi kurashish uchun nihoyatda muhimdir. Natsional-sotsialistlar rejimi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat hokimiyati cheksiz darajada markazlashsa, jamiyatda mustaqil fikr, erkin siyosiy faoliyat va insoniyatga xos asosiy qadriyatlar o‘rniga qo‘rquv, bo‘ysunish va zo‘ravonlik hukmron bo‘ladi. Totalitar tuzumning barpo etilishi jarayonida natsistlar xalqning iqtisodiy muammolarini, Birinchi jahon urushidan keyin shakllangan ruhiy tushkunlikni va siyosiy beqarorlikni o‘z mafkurasi uchun maksimal darajada ishlatdi. Buni chuqur o‘rganish zamonaviy jamiyatlar uchun ogohlantiruvchi tarixiy saboqdir. Shuningdek, Hitler boshchiligidagi hukumatning siyosiy tizimi demokratik institutlarni qanday qilib bosqichma-bosqich yo‘q qilish mumkinligini ko‘rsatib beradi. Ular avvaliga jamiyatning xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyojini manipulyatsiya qildi, so‘ngra barcha siyosiy partiyalarni taqiqlab, so‘z erkinligini tugatib, qonun chiqaruvchi va sud tizimini ijro hokimiyati ostiga bo‘ysundirdi. Bu holat totalitar davlatchilikning shakllanishi uchun yetarli sharoit yaratdi. Shu bois mazkur tarixiy tajriba siyosiy nazariyada “demokratik institutlarning yemirilish mexanizmi” sifatida o‘rganiladi. Ayniqsa, natsistlar rejimining antisemitizm siyosati insoniyat tarixidagi eng dahshatli insoniyatga qarshi jinoyat bo‘lgan Holokostni yuzaga keltirdi. Bu jarayon tasodifiy emas, balki chuqur rejalashtirilgan davlat dasturi bo‘lib, uning boshida irqchilik mafkurasi va totalitar nazorat turardi. Insonni millati, dini yoki kelib chiqishiga qarab “dushman”ga aylantirish va uyushgan tarzda yo‘q qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganini ko‘rsatadi. Bu holat ekstremistik mafkuraning davlat qo‘lloviga ega bo‘lgandagi dahshatli oqibatini o‘rganishda juda muhimdir. Tashqi siyosatda esa natsistlar tomonidan olib borilgan agressiv ekspansionizm milliy manfaatlar niqobida boshqa davlatlar suverenitetini poymol qilish, kuch ishlatishga asoslangan xalqaro tartib yaratishga urinishlar qanchalik xavfli ekanini ko‘rsatadi. “Lebensraum” g‘oyasining amaliy tatbiqi Yevropaning katta qismini vayronaga aylantirdi va millionlab insonlar halokatiga sabab bo‘ldi. Bu jarayon xalqaro xavfsizlik tizimi, kuchlar muvozanati va diplomatiyaning ahamiyatini chuqur anglashga imkon beradi. Shu nuqtai nazardan, natsional-sotsialistik rejimning tarixiy tajribasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ekstremistik millatchilik, irqchilik, radikallik va avtoritarizm kabi hodisalarning zamonaviy shakllari dunyoning turli hududlarida yana uchramoqda. Bunday xavfli g‘oyalar jamiyatda ildiz otmasligi uchun tarixiy saboqlardan to‘g‘ri xulosa chiqarish, demokratik institutlarni mustahkamlash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va inson huquqlariga hurmatni ustuvor qilish zarur. Yakun qilib aytganda, natsistlar Germaniyasi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, shaxsga sig‘inish, totalitar mafkura, ichki va tashqi siyosatning militaristik yo‘nalishlari va davlat nazoratining haddan ziyod kuchayishi nafaqat bir xalqni, balki butun insoniyatni fojia sari yetaklaydi. Bu mavzuni ilmiy o‘rganish siyosiy jarayonlarni chuqur tushunish, zamonaviy ekstremistik tendensiyalarni aniqlash va demokratik jamiyatning kelajagini himoya qilishda beqiyos ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar. BIRLAMCHI MANBALAR 1. John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000). 2. John Laver, Nazi Germany 1933-1945, (Hodder & Stoughton, 2004). 3. J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader Volume 2: State, Economy and Society 1933-1939, (University of Exeter Press, 1997). 4. J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader Volume 3: Foreign Policy, War and Racial Extermination, (University of Exeter Press, 1991). 5. Roderick Stackelberg and Sally A. Winkle, The Nazi Germany Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 2002). 6. Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970). 7. P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, (Longman, 1986). IKKILAMCHI MANBALAR 8. Klaus Hildebrand, The Foreign Policy of the Third Reich, (Batsfold Ltd, 1973). 9. Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000). 10. Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993). 11. G. Martel, Origins of the Second World War Reconsidered, (Routledge, 1992). 13. Robertson, The Origins of the Second World War, (Macmillan, 1971). 14. Bendersky, Joseph W. A Concise History of Nazi Germany. Lanham: Roman, 2014. Print. 15. Caplan, Jane, ed. Nazi Germany. New York: Oxford UP, 2008. Print. 16. Gellately, Robert. Backing Hitler: Consent and Coercion in Nazi Germany. Oxford: Oxford UP, 2002. Print. 17. Goldhagen, Daniel Jonah. Hitler’s Willing Executioners: Ordinary Germans and the Holocaust. New York: Random, 1997. Print. 18. "Introduction to the Holocaust." United States Holocaust Memorial Museum. US Holocaust Memorial Museum, n. d. Web. 21 Dec. 2013. 19. Schoenbaum, David. Hitler’s Social Revolution: Class and Status in Nazi Germany 1933–1939. New York: Random House, 2012. Print. 20. Shirer, William L., and Ron Rosenbaum. The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany. New York: Simon, 2011. Print. 21. Wachsmann, Nikolaus. Hitler’s Prisons: Legal Terror in Nazi Germany. New Haven: Yale UP, 2004. Print.

I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR TUZUMNING SHAKLLANISHI.

1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar boshqaruvning o‘rnatilishi.

1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va antisemitism.

II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI.

2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish strategiyasi.

2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va global oqibatlar.

Xulosa. 

Foydalanilgan adabiyotlar.

kurs ishi qabul qilingandan keyin yuklangan 

Купить