Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlarning ichki va tashqi siyosati va totalitarizmi

Mundarija
Kirish.
I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR 
TUZUMNING SHAKLLANISHI.
1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar 
boshqaruvning o‘rnatilishi.
1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va 
antisemitism.
II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI 
SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI.
2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish 
strategiyasi.
2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va 
global oqibatlar.
Xulosa. 
Foydalanilgan adabiyotlar. Kirish
               Mavzuning dolzarbligi.   Getlir boshchiligidagi natsional-sotsialistlar rejimi
XX   asrning   eng   keskin,   murakkab   va   fojeali   siyosiy   hodisalaridan   biri   sifatida
jahon tarixida chuqur iz qoldirgan. Bu rejimning shakllanishi, uning ichki va tashqi
siyosati, totalitar boshqaruvning mohiyati nafaqat o‘sha davr Yevropasining siyosiy
hayotini   tubdan   o‘zgartirgan,   balki   bugungi   global   xavfsizlik,   inson   huquqlari   va
xalqaro munosabatlar  tizimi uchun ham muhim  saboqlarni taqdim  etadi. Ayniqsa,
irqchilik   mafkurasi,   davlat   tomonidan   boshqariladigan   propaganda,   siyosiy
muxolifatni   to‘liq   yo‘q   qilish,   genotsid   siyosati   va   agressiv   ekspansionizm   kabi
jarayonlar zamonaviy dunyoda ekstremizm, radikalizm va avtoritarizmning oldini
olish borasida o‘rganilishi zarur bo‘lgan tarixiy tajribadir.
                  Shuningdek,   natsistlar   rejimining   tashqi   siyosati   natijasida   boshlangan
Ikkinchi   jahon   urushi   insoniyat   tarixidagi   eng   yirik   urush   sifatida   millionlab
insonlarning   hayotiga   zomin   bo‘lgan,   Yevropaning   siyosiy   xaritasini   qayta
shakllantirgan   va   xalqaro   huquq   tizimining   tubdan   yangilanishiga   sabab   bo‘lgan.
Bugungi   kunda dunyoning  turli   mintaqalarida  keskin  millatchilikning kuchayishi,
avtoritar   boshqaruv   modellarining   qayta   tiklanishi,   irqiy   va   diniy   ksenofobiya
ko‘rinishlarining kuchayishi ushbu mavzuni o‘rganishni yanada dolzarb qiladi. Shu
bois   Getlir   boshchiligidagi   natsional-sotsialistlarning   ichki   va   tashqi   siyosatini,
totalitar   tuzumning   mexanizmlarini,   uning   qo‘llagan   siyosiy   texnologiyalarini
chuqur tahlil qilish nafaqat tarixiy haqiqatni anglash, balki zamonaviy jamiyatning
demokratiya, tolerantlik va inson huquqlarini himoya qilish masalalari uchun ham
beqiyos ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Bu mavzu yosh tadqiqotchilar uchun
totalitar tizimlarning qanday shakllanishi va qanday qulashini, shuningdek, siyosiy
ekstremizm   oqibatlarini   chuqur   anglashga   imkon   beruvchi   dolzarb   ilmiy
yo‘nalishlardan biridir.
                  Getlir   rejimi   misolida   totalitar   tuzumning   jamiyatni   to‘liq   nazorat   qilish
tamoyillari,   fuqarolarning   siyosiy   ongiga   ta’sir   o‘tkazish   vositalari   va   davlatning
ideologik   apparati   qanday   ishlaganini   o‘rganish   zamonaviy   siyosatshunoslik   va
tarix   fani   uchun   katta   ahamiyatga   ega.  Ayniqsa,   propaganda   va   axborot   oqimini
markazlashtirish orqali ommaning fikrini boshqarish mexanizmlari bugungi kunda
raqamli   texnologiyalar   sharoitida   yanada   murakkablashib   borayotganini   inobatga
olsak,   natsistlar   tomonidan   qo‘llangan   usullarning   kelib   chiqishi   va   natijalarini
chuqur   tahlil   qilish   muhim   ilmiy   vazifadir.   Bu   tajriba   hozirgi   davr   ommaviy
axborot   manipulyatsiyasining   oldini   olish,   siyosiy   ongni   rivojlantirish   va   media
savodxonlikni kuchaytirish bo‘yicha samarali xulosalar chiqarishga yordam beradi. Bundan   tashqari,   natsional-sotsialistlarning   ichki   siyosati   doirasida   amalga
oshirilgan   irqiy   siyosat,   yahudiy   aholining   tizimli   ravishda   ta’qib   qilinishi,
konslagerlar   faoliyati   va   genotsid   amaliyoti   insoniyat   tarixidagi   eng   og‘riqli
sahifalardan   biridir.   Ushbu   jarayonlarni   o‘rganish   nafaqat   tarixiy   adolatni   tiklash,
balki   kelajak   avlodlarni   ksenofobiya   va   irqchilikning   xavfli   oqibatlaridan
ogohlantirish   uchun   ham   zarur.   Bugungi   global   dunyoda   irqiy   va   diniy
ziddiyatlarning   kuchayishi   fonida   bu   mavzuning   dolzarbligi   yanada   ortib
bormoqda.
                  Getlirning   tashqi   siyosati,   militarizm   va   agressiv   ekspansion   harakatlari
xalqaro   munosabatlar   tizimini   izdan   chiqargan,   davlatlarning   o‘zaro   ishonchiga
katta putur yetkazgan va harbiy-siyosiy bloklarning shakllanishiga sabab bo‘lgan.
Hozirgi   kunda   mintaqaviy   ziddiyatlarning   keskinlashuvi,   qurollanish   poygasi   va
geopolitik   raqobat   kuchayib   borayotgan   sharoitda   natsistlar   boshchiligidagi
Germaniyaning tajribasini o‘rganish davlatlararo xavfsizlik tizimining ahamiyatini
yanada   aniqroq   anglashga   yordam   beradi.   Xalqaro   huquq   me’yorlari,   BMTning
shakllanishi   va   inson   huquqlari   tamoyillarining   shakllanishi   ham   aynan   ushbu
tarixiy   jarayonlar   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Shuningdek,   natsistlar   rejimining
inqirozi,   uning   iqtisodiy,   siyosiy   va   mafkuraviy   omillar   ta’sirida   qulashi   totalitar
tuzumlarning   barqaror   emasligini,   ularning   ichki   ziddiyatlari   oxir-oqibat   o‘zini
yemiruvchi   kuchga   aylanishini   namoyon   etadi.   Bu   holat   zamonaviy   dunyoda
avtoritar boshqaruv modellarining istiqboli, ularning barqarorligi va jamiyat bilan
munosabatlari  haqida  muhim  ilmiy  xulosalar   chiqarish  imkonini   beradi.  Shu  bois
mazkur   mavzuni   o‘rganish   —   bu   nafaqat   tarixiy   faktlarni   tahlil   qilish,   balki
insoniyatning   siyosiy   taraqqiyot   yo‘lida   yo‘l   qo‘yilgan   xatolarni   qayta   anglash,
ekstremizm   va   totalitarizmning   oldini   olish   uchun   puxta   ilmiy   asos   yaratish
demakdir.
                Kurs   ishining   maqsadi.   Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   —   Getlir
boshchiligidagi   natsional-sotsialistlar   rejimining   ichki   va   tashqi   siyosatini   ilmiy-
huquqiy   va   tarixiy   nuqtayi   nazardan   chuqur   tahlil   qilish,   totalitar   boshqaruvning
shakllanish   mexanizmlarini   aniqlash   hamda   mazkur   rejimning  Yevropa   va   jahon
tarixiga   ko‘rsatgan   keng   ko‘lamli   ta’sirini   kompleks   o‘rganishdir.   Shuningdek,
natsistlar   mafkurasi   asosida   vujudga   kelgan   totalitar   tizimning   jamiyat,   davlat
boshqaruvi,   xalqaro   munosabatlar   va   inson   huquqlariga   nisbatan   olib   borgan
siyosiy   amaliyotini   ilmiy   asosda   yoritish   ham   kurs   ishining   muhim   maqsadlarini
tashkil etadi.
     Bu maqsadni amalga oshirish orqali: —   natsional-sotsialistik   mafkuraning   mohiyati   va   uning   totalitar   apparatni
shakllantirishdagi o‘rni aniqlanadi;
— rejimning ichki siyosati, propaganda, repressiyalar va antisemitizm siyosatining
tarixiy jarayondagi o‘rni tahlil qilinadi;
—   Getlirning   tashqi   siyosati,   agressiv   ekspansion   siyosati   va   Ikkinchi   jahon
urushining boshlanishiga olib kelgan omillar o‘rganiladi;
—   totalitarizmning   global   xavf   sifatidagi   mohiyati,   uning   oqibatlari   va   bugungi
zamonaviy siyosiy jarayonlar bilan bog‘liqlik jihatlari aniqlanadi.
          Kurs   ishining   yakuniy   maqsadi   —   natsional-sotsialistlar   tajribasi   misolida
totalitar   rejimlarning   qanday   shakllanishi,   qanday   faoliyat   yuritishi   va   qanday
inqirozga   uchrashini   ilmiy   asosda   ochib   berish,   shuningdek,   bugungi   kunda
ekstremizm   va   avtoritarizmning   oldini   olish   uchun   tarixiy   saboqlarni   tahliliy
ravishda asoslab berishdan iborat.
              Kurs   ishining   vazifasi.   Kurs   ishining   maqsadidan   kelib   chiqib,   quyidagi
ilmiy-amaliy vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi:
1.   Natsional-sotsialistik   mafkuraning   shakllanishi   va   uning   ideologik   asoslarini
tahlil qilish.
—   Irqiy   nazariya,   totalitar   dunyoqarash,   “fyuhrer   tamoyili”   va   siyosiy
markazlashuvning mafkuraviy ildizlarini o‘rganish.
2. Getlir boshchiligidagi rejimning ichki siyosatini chuqur o‘rganish.
—   Siyosiy   muxolifatni   yo‘q   qilish,   bir   partiyaviy   tizimning   joriy   etilishi,
GESTAPO va SS faoliyati, propaganda tizimining mexanizmlarini tahlil qilish.
3.   Natsistlar   rejimining   ijtimoiy-iqtisodiy   siyosatini   va   uning   jamiyatni   nazorat
qilishdagi rolini ochib berish.
—   Fuqarolar   ongini   shakllantirish,   yoshlar   siyosati,   gender   siyosati,   milliy
kamsonliqlarga nisbatan olib borilgan cheklov siyosatini yoritish.
4. Antisemitizm va “Yakuniy yechim” siyosatining bosqichlarini ilmiy asosda tahlil
qilish.
—   Genotsidning   nazariy   asoslari,   konslagerlar   tizimining   shakllanishi   va   uning
oqibatlarini o‘rganish.
5. Getlirning tashqi siyosati va ekspansionist strategiyasining asosiy yo‘nalishlarini
ochib berish. —   Lebensraum   (hayot   maydoni)   konsepsiyasi,   harbiylashtirish   siyosati   va
Yevropani bosib olish rejalarini tahlil qilish.
6.   Ikkinchi   jahon   urushining   boshlanishiga   olib   kelgan   harbiy-siyosiy   omillarni
tahlil qilish.
—   Germaniyaning   bosqinlar   ketma-ketligi,   diplomatik   aldanishlar,   xalqaro
kelishuvlarning buzilishi va urushning kengayish jarayonlarini yoritish.
7. Natsistlar totalitar rejimining xalqaro siyosatga, inson huquqlariga va zamonaviy
global xavfsizlik tizimiga ko‘rsatgan ta’sirini baholash.
—   Totalitarizmning   global   oqibatlari,   Nürnberg   sudlarining   tarixiy   ahamiyati   va
bugungi siyosiy saboqlarni aniqlash.
8.   Mazkur   tarixiy   jarayonlardan   kelib   chiqadigan   siyosiy   va   ijtimoiy   xulosalarni
ilmiy jihatdan asoslash.
—   Ekstremizm,   radikalizm   va   avtoritarizmning   oldini   olish   bo‘yicha   tarixiy
tajribalar va o‘rganilgan saboqlarni umumlashtirish.
                Kurs   ishining   predmeti.   Ushbu   kurs   ishining   predmetini   Getlir
boshchiligidagi   natsional-sotsialistlar   rejimining   ichki   va   tashqi   siyosiy   faoliyati,
ularning   asosida   shakllangan   totalitar   boshqaruv   tizimi,   shuningdek   rejimning
jamiyat, davlat va xalqaro munosabatlarga ko‘rsatgan bevosita ta’siri tashkil etadi.
Predmet doirasida:
— natsistlar mafkurasining siyosiy amaliyotga tatbiq etilishi;
— davlat apparati va repressiv tuzilmalar faoliyati;
— propaganda va ijtimoiy nazorat mexanizmlari;
— irqiy siyosat va genotsid amaliyoti;
— agressiv tashqi siyosatning mohiyati va oqibatlari
kabi jarayonlar o‘rganiladi.
               Kurs ishining obyekti.   Ushbu kurs ishining obyektini Getlir boshchiligida
shakllangan   natsional-sotsialistlar   Germaniyasi,   uning   davlat   boshqaruv   tizimi,
siyosiy tuzilishi, ichki va tashqi siyosatning real tarixiy jarayonlari hamda mazkur
rejim faoliyati davomida yuzaga kelgan totalitar davlat modeli tashkil etadi.
Obyekt doirasida:
— 1933–1945 yillarda Germaniyada yuz bergan siyosiy jarayonlar; — natsistlar partiyasining davlat ustidan o‘rnatgan nazorati;
— hukumatning repressiv tizimi va ideologik boshqaruv apparati;
— rejimning xalqaro maydondagi harakatlari va agressiv strategiyasi
kabi tarixiy-siyosiy hodisalar tadqiq etiladi.
                Mavzuni   o‘rganilganlik   darajasi.   Getlir   boshchiligidagi   natsional-
sotsialistlar   rejimi,   uning   siyosiy   faoliyati   va   totalitar   tuzumning   shakllanish
jarayonlari   jahon   tarixshunosligida   eng   ko‘p   tadqiq   qilingan   mavzulardan   biri
hisoblanadi.   Biroq   turli   metodologiyalar   va   siyosiy   yondashuvlar   sababli   mazkur
masalaning o‘rganilishi bir necha bosqichlarda shakllangan bo‘lib, har bir bosqich
mavzuga   o‘ziga   xos   ilmiy   yondashuvni   olib   kirgan.   XX   asrning   40–60-yillarida
mazkur   mavzuni   o‘rganishda   asosan   g‘olib   davlatlar   tarixchilari   tomonidan
yaratilgan asarlar ustuvor bo‘lgan. Bu davr tadqiqotlarida natsional-sotsializmning
agressiyaga   asoslangan   tashqi   siyosati,   fashistik   mafkura   va   totalitar
boshqaruvning   tahdidli   mohiyati   markaziy   o‘rinni   egallagan.   Ushbu   tadqiqotlar
ko‘proq   siyosiy-harbiy   yondashuvga   tayanib,   urush   jarayonlari   va   natsistlar
jinoyatlarining hujjatlashtirilishiga e’tibor qaratgan.
        1960–1980-yillardan boshlab G‘arb tarixshunosligida strukturaviy va ijtimoiy
tarix   metodlari   rivojlanishi   natijasida   tadqiqotchilar   natsistlar   rejimini   nafaqat
siyosiy,   balki   ijtimoiy-iqtisodiy   nuqtayi   nazardan   ham   tahlil   qila   boshladilar.
Mazkur davrda Ian Kershaw, Alan Bullock, Martin Broszat kabi olimlar natsistlar
davlat   apparati,   GESTAPO   faoliyati,   jamiyatning   nazorat   ostiga   olinishi   va
totaltarizm   mexanizmlarini   chuqur   ilmiy   asosda   o‘rganib   chiqdilar.   Xususan,
Kershawning   “Hitler   mifi”   konsepsiyasi   natsistlar   Germaniyasida   lider   kultining
shakllanish jarayonlarini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 1980–2000-
yillarga   kelib   tadqiqotlarda   genotsidshunoslik,   irqiy   siyosat,   Holokost   va
totalitarizm   nazariyasi   markaziy   o‘rin   egallay   boshladi.   Raul   Hilberg,   Yehuda
Bauer, Christopher Browning kabi tadqiqotchilar yahudiylar qirg‘ini, konslagerlar
tizimi   va   repressiv   apparat   faoliyatini   ilmiy   nuqtayi   nazardan   chuqur   o‘rgandi.
Mazkur  tadqiqotlar natsistlar  jinoyatlarini global darajada o‘zlashtirish jarayonida
muhim manba sifatida maydonga chiqdi.
              Sharqiy   Yevropa,   Rossiya   va   MDH   mamlakatlari   tarixshunosligida   esa
natsional-sotsializm   masalasi   ko‘proq   Ikkinchi   jahon   urushining   oqibatlari,
fashizmning mafkuraviy mohiyati va Sovet-Germaniya munosabatlari kontekstida
tadqiq   etilgan.   Biroq   so‘nggi   yillarda   bu   mintaqada   ham   totalitarizmning   nazariy
modellari,   siyosiy   boshqaruv   tizimi   va   natsistlar   rejimining   ijtimoiy-siyosiy
mohiyati   bo‘yicha   yangi   ilmiy   izlanishlar   paydo   bo‘lmoqda.   Zamonaviy tarixshunoslikda   natsistlar   rejimini   o‘rganishda   kompleks   yondashuv   ustuvor
bo‘lib,   siyosiy,   ijtimoiy,   madaniy,   iqtisodiy   va   axborot-kommunikatsion   omillar
birgalikda tahlil qilinmoqda. Ayniqsa, propaganda texnologiyalari, ommaviy ongni
boshqarish, avtoritarizm psixologiyasi va jamiyatning radikallashuvi bo‘yicha olib
borilgan yangi tadqiqotlar mavzuga yangicha ilmiy nigoh olib kirmoqda.
Shu bilan birga, o‘zbek tarixshunosligida ushbu mavzu asosan umumiy jahon tarixi
kontekstida   yoritilgan   bo‘lsa-da,   natsistlar   totalitarizmining   siyosiy   modellari,
ichki  siyosat  mexanizmlari  va xalqaro munosabatlarga  ko‘rsatgan  ta’sirini  chuqur
tahlil qilish bo‘yicha maxsus tadqiqotlar hali nisbatan kam uchraydi. Mazkur kurs
ishining ahamiyati ham aynan shundan iborat bo‘lib, u mavzuga ilmiy asoslangan
lokal yondashuvni kengaytirishga xizmat qiladi.
       Kurs ishining tuzilishi va hajmi:  K urs ishi  kirish, 2 bob 4 ta reja, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar iborat bo’lib 40 betni tashkil etadi. I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR
TUZUMNING SHAKLLANISHI.
1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar
boshqaruvning o‘rnatilishi.
                Natsistlar   Germaniyasi   Fashistlar   Germaniyasi   Germaniya tarixidagi
1933   yildan   1945   yilgacha  Adolf   Gitler   boshchiligidagi   Milliy-sotsialistik
nemis   ishchilar   partiyasi   Veymar   Respublikasi   qulagandan   keyin   totalitar
tuzum   o'rnatgan   davrni   nazarda   tutadi.   Bu   davr   Germaniyaning   asosiy
huquqlarni   bostirish   va   politsiya   davlatini   barpo   etish   bilan   tavsiflangan
Uchinchi   Reyx   deb   nomlanuvchi   fashistik   davlatga   aylanishini   ko'rsatdi.
Gitler   rejimi   Birinchi   jahon   urushidan   keyin   Germaniyaga   og ir   tovonʻ
to lagan Versal shartnomasini bekor qilmoqchi bo ldi va Sharqiy Yevropada	
ʻ ʻ
yirik   nemis   imperiyasini   yaratishga   qaratilgan   agressiv   ekspansionistik
siyosat olib bordi.
              Natsistlar   mafkurasi   millatchilik,   militarizm   va   oriylarning   irqiy
ustunligiga   bo'lgan   e'tiqodga   asoslangan   bo'lib,   bu   keng   tarqalgan
antisemitizm   va   yahudiylar   va   "past"   deb   topilgan   boshqa   guruhlarning
tizimli   ta'qib   qilinishiga   olib   keldi.   Rejim   keng   miqyosda   tashviqot   olib
bordi,   hayotning   barcha   jabhalarini   nazorat   qildi   va   zo'ravonlik   bilan
repressiya, jumladan kontslagerlardan foydalanish orqali siyosiy norozilikni
yo'q   qildi.   Xolokost,   dahshatli   genotsid,   olti   million   yahudiy   va   millionlab
boshqa   odamlarning   o'limiga   olib   keldi.   Natsistlar   Germaniyasining
tajovuzkor   harakatlari  Ikkinchi   Jahon  urushini  boshlab   berdi   va  1945  yilda
uning mag'lubiyati bilan yakunlandi, bu fashistlar partiyasining bostirilishiga
va   uning   rahbarlarining   urush   jinoyatlari   uchun   javobgarlikka   tortilishiga
olib keldi. Bu davr mutlaq hokimiyat va kamsitish oqibatlarini aks ettiruvchi
tarixning muhim va og'riqli qismi bo'lib qolmoqda. 1
               Natsistlar Germaniyasi Birinchi jahon urushidan keyin Germaniya o'z
imperatorini   tashlab,   parlamentli   demokratiya   -   Veymar   respublikasini
o'rnatdi.   Adolf   Gitler   (1889–1945)   Milliy-sotsialistik   nemis   ishchilar
partiyasini (odatda fashistlar partiyasi deb ataladi) ommaviy harakat sifatida,
keyin   1933-1945   yillarda   totalitar   diktatura   sifatida   boshqargan.   Natsistlar
rejimi Veymarni ag'darib tashladi va uning o'rniga uchinchi reyxning barcha
huquqlarini kafolatlagan uchinchi reyxga ega bo'ldi. 1930-yillardan boshlab
Gitler   Versal   shartnomasini   bekor   qilishga   urindi.   Natsistlarning   tashqi
1
John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000).  siyosati   Germaniyaning   Sharqiy   Yevropa   va   Sovet   Ittifoqida   yangi
Germaniya   Reyxini   o'rnatish   uchun   harbiy   kuch   bilan   sharqqa   kengayish
taqdiriga   ega   degan   irqchilik   nuqtai   nazariga   asoslangan   edi.   Gitler   1933
yilda Germaniyani  Millatlar Ligasidan chiqarib tashladi, Germaniya qurolli
kuchlarini   liga   ruxsat   etilgan   darajadan   tashqari   qayta   qurdi,   1937   yilda
Germaniyaning   Reynlandiyani   qayta   ishg'ol   qildi,   1938   yilda   Avstriyani
anneksiya   qildi   va   1939   yilda   Chexoslovakiyaga   bostirib   kirdi.   urush   e'lon
qilish.
             Veymar   respublikasi   davrida  Germaniya  siyosiy  va  iqtisodiy  jihatdan
beqaror  edi  va  fuqarolar  yangi  tuzumdan va imperiya  kulidan  yangi  liberal
demokratiya  yaratish  noqulayligidan norozi  edi. 1919 yilda  nemis ishchilar
partiyasi   sifatida   antisemitizm   va   nemis   g'ururini   ta'kidlaydigan   platforma
bilan yangi partiya boshlandi. Ta'sischilar  Anton Drexler  va Karl Xarrer  va
boshqalar   edi.   U   Versal   shartnomasi   shartlariga,   Birinchi   jahon   urushini
(1914—18)   tugatgan   1919   yil   kelishuviga   e tiroz   bildirdi   va   Germaniyaʼ
tomonidan   tovon   to lash   va   imtiyozlar   talab   qildi.   Natsistlar   partiyasi	
ʻ
millatchilik,   harbiy   kuch,   irqiy   poklik   va   avtoritar   rahbarlikni   taklif   qildi.
Adolf   Gitler   1933-yilning   30-yanvarida   qonuniy   ravishda   kansler   bo‘ldi.
1933-yil   28-fevralda   Germaniya   parlamentida   (Reyxstag)   shubhali   yong‘in
sodir   bo‘lganidan   so‘ng,   hukumat   fuqarolik   huquqlarini   to‘xtatdi   va
favqulodda holat e’lon qildi, bu esa rasmiy hujjatlarning parlament ruxsatisiz
kuchga kirishiga imkon berdi. 2
        Gitler 1919 yilda fashistlar partiyasiga qo'shildi va nemis muammolari
uchun marksistlar va yahudiylarni ayblab, yangi a'zolarni jalb qila oladigan
xarizmatik   ma'ruzachi   ekanligini   isbotladi.   U   g'azablangan   millatchilikni
qo'llab-quvvatladi va ariylar irqini targ'ib qildi va 1921 yilda etakchi bo'ldi.
1920-yillarda   Gitler   mamlakatdagi   ishsizlik,   iqtisodiy   turg'unlik,   kuchli
inflyatsiya va ocharchilikda kommunistlar va yahudiylarni aybladi, agar ular
Germaniyadan haydab chiqarilishi kerak bo'lsa. Yosh, kambag'al nemislarni
unga   va   uning   g'oyalariga   jalb   qilishdi.   1923   yilgi   Pivo   zali   Putsch
Gitlerning   Bavariyada   hukumat   hokimiyatini   egallashga   qaratilgan
muvaffaqiyatsiz   urinishi   bo'lib,   bu   Gitlerning   xiyonat   uchun   qamoqda
o'tirishiga   olib   keldi.   U   erda   u   millionerga   aylantirgan   "Mein   Kampf"
kitobini yozdi . Gitler ozodlikka chiqib, natsistlar partiyasini qayta tiklashga
va   hokimiyatni   qonuniy   ravishda   egallashga   qaror   qildi.   U   1933-yilda
partiyani   hokimiyatga   boshqargan   va   Germaniya   hukumati   ustidan   nazorat
2
Cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), 
Volume 2, p.206.  o‘rnatganidan   so‘ng   ko‘p   o‘tmay   diktatorlik   vakolatlarini   o‘z   zimmasiga
olgan.
                 Natsistlar rejimi tezda institutlar  va shaxslarni partiya maqsadlariga
moslashtirib,   "muvofiqlashtirish"   siyosatini   boshladi.   Nazorat   ta'lim,
iqtisodiyot,   madaniyat,   huquq   va   nemis   hayotining   deyarli   barcha
elementlarini   qamrab   oldi.   Natsistlar   partiyasining   Gestapo   (davlat   maxfiy
politsiyasi) va Xavfsizlik xizmati (SD) norozilik uchun joy yo'q edi. Rejim
asosan   nemislar   tomonidan   ijobiy   baholangan.   Vaqti-vaqti   bilan
nomuvofiqliklar   bo'ldi   va   1944   yil   20   iyulda   Gitlerga   suiqasd   uyushtirildi.
Diniy  tashkilotlar   tomonidan   bir  oz  qarshilik  ko'rsatildi,  ammo  keyinchalik
Natsistlar   partiyasi   protestant   va   katolik   ruhoniylarining   ko'pchiligi
tomonidan qo'llab-quvvatlandi.
                    Natsistlar   davrida   barcha   darajadagi   demokratik   hukumat   o'rnini
partiya   tashkiloti   va   shaxslar   egalladi.   O'zgacha   fikr   va   raqib   partiyalarga
a'zolik   noqonuniy   deb   topildi.   Siyosiy   raqiblar   surgunga   ketishdi,
kontsentratsion   lagerlarga   majburlashdi   yoki   “Xalq   sudida”   sudlandilar.
Majburiy   choralar   Schutzstaffel   (SS)   va   Gestapo   kabi   harbiylashtirilgan
tashkilotlar   tomonidan   amalga   oshirildi.   Natsizm   yagona   siyosiy   falsafa   va
ijtimoiy   iqtisodiy   boshqaruvchi   edi.   (Natsistlar   xususiy   kompaniyalarning
ishlashiga   ruxsat   bergan   bo'lsalar   ham,   davlat   barcha   resurslarga   va
qonundan   tashqari   kasaba   uyushmalariga   tegishli   edi.)   Muvofiqlashtirishni
targ'ib   qilish   usullaridan   biri   tashviqotdan   foydalanish   edi.   Natsistlarning
tashviqoti hamma joyda - maktablarda, ish joylarida va uylarda edi. Raqobat
va   ikkilanishlarga   qaramay,   natsistlar   tizimi   Germaniyaning   milliy
tendentsiyalarini   tashkilot   va   tartibni   o'ziga   jalb   qilgani   uchun   gullab-
yashnadi.   1934   yil   avgustda   Pol   fon   Hindenburg   vafot   etganida,   Gitler
prezidentlik   vakolatlarini   o'z   zimmasiga   oldi.   Gitler   o'sha   paytda   prezident
(davlat   rahbari),   kansler   (hukumat   boshlig'i)   va   Fuerer   (yagona   partiya,
natsistlar   partiyasi   rahbari)   edi.   U   armiyadan   unga   shaxsiy   sodiqlik
qasamyod   qilishni   talab   qildi.   U   davlatdan   ustun   edi,   ichki   va   tashqi
siyosatni o'zi belgilashga qodir edi. 3
                 Siyosat shuningdek, "irqiy jihatdan sof" aryan nemis ayollari imkon
qadar   ko'proq   "sof"   bolalar   tug'ishlarini   talab   qildi.   Sharqiy   mamlakatlarda
lo'lilar   va   yahudiylar   kabi   "past"   deb   topilgan   irqlar   yashaganligi   sababli,
yangi hududni bu irqlardan "tozalash" zarur deb hisoblangan. Shunday qilib,
genotsid   imperativ   deb   hisoblangan.   Xolokost   va   Sovet   Rossiyasi   bilan
urush   qisqa   muddatli   manevrlardan   qat'i   nazar,   fashistlarning   tashqi
siyosatining   ikkita   maqsadi   edi.   Natsistlar   rejimi   tizimli   antisemitizmni
3
Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.115.  davom   ettirdi,   natijada   1938   yil   oxiriga   kelib   yahudiylarning   ko'p   nemis
jamoat   joylariga   kirishi   taqiqlandi.   Birinchi   kontsentratsion   lager   Dachau
1933 yilda siyosiy mahbuslar uchun ochilgan. Keyinchalik bu o'lim lageriga
aylandi, u erda yahudiylar o'limgacha ishladilar yoki to'yib ovqatlanmaslik,
kasallik yoki qatl tufayli vafot etdilar. Dachauda rassomlar, lo'lilar, ziyolilar,
gomoseksuallar,   aqliy   va   jismoniy   nogironlar   ham   bor   edi.   Polshada
nemislar   yahudiylarni   qamab   qo'yishdi,   ular   gettolarda   to'g'ridan-to'g'ri
otishmadi va ularni ochlikdan o'ldirishdi. Jarayonni tezlashtirish uchun ular
yahudiylarni   Polsha   bo'ylab   ochlikdan   o'lishlari   yoki   qul   ishchilari   sifatida
o'lishlari uchun o'lim lagerlariga yuborishdi. Yaroqsizni darhol ijro etish ham
amaliyotga   tatbiq   etilgan.   1941   yilda   fashistlarning   o'lim   otryadlari   bosqin
paytida   o'n   minglab   g'arbiy   rus   yahudiylarini   o'qqa   tutdi.   Natsistlarning
rejasi  -  Yakuniy  yechim  - 1942 yilgi  Vansi  konferentsiyasidan keyin paydo
bo'ldi;   Bu   reja   barcha   yahudiylarni,   shu   jumladan   Frantsiya,   Belgiya   va
boshqa   bosib   olingan  Yevropa   mamlakatlaridagilarni   yo'q   qilishni   nazarda
tutgan.   Polsha   va   boshqa   joylarda   lagerlarda   Uchinchi   Reyx   olti   million
yahudiyni   va   yashashga   yaroqsiz   deb   topilgan   deyarli   bir   qancha   boshqa
irqlarni o'ldirdi.
                    Germaniyadagi   fashistlar   davri   1945-yil   8-mayda   Germaniyaning
ittifoqchilarga   taslim   bo lishi   bilan   yakunlandi.   Ikkinchi   jahon   urushidanʻ
keyin   natsistlar   partiyasi   qonundan   tashqari   deb   topildi,   uning   ko plab	
ʻ
yuqori   mansabdor   shaxslari   millionlab   yevropaliklarning   genotsidi   bilan
bog liq   urush   jinoyatlarida   aybdor   deb   topildi.   Urushdan   keyingi   ishg'ol	
ʻ
paytida   Ittifoqchilar   partiyani   va   uning   bayrog'ini   noqonuniy   deb   e'lon
qilishdi.   Gitler   va   boshqa   ko'plab   odamlar   adolatdan   qochish   uchun   o'z
joniga qasd qilishdi,  ammo qo'lga olinganlar  1945 va 1949 yillar  oralig'ida
Nyurnberg   sudlarida   sudlandilar.   Keyin   Germaniya   "de-natsifikatsiya"
davrini boshdan kechirdi.
1934 yildan keyingi natsizm tarixini taxminan teng uzunlikdagi ikki davrga
bo'lish   mumkin.   1934-1939   yillarda   partiya   Germaniya   hayotining   barcha
bosqichlarini to'liq nazorat qildi. 4
 
         Ko'pgina nemislar partiyaviy nizolar, iqtisodiy va siyosiy beqarorlik va
Veymar   Respublikasining   so'nggi   yillarida   (1919-33)   xarakterli   tartibsiz
erkinlikdan   charchagan   holda,   Gitler   va   uning   harakati   nemis   aholisining
ko'pchiligining   qo'llab-quvvatlashiga   va   hatto   ishtiyoqiga   ega   bo'ldi.
Xususan,  xalq  natsistlar   tomonidan   taqdim   etilgan   kuchli,  qat’iy  va  aftidan
samarali   hukumatni   olqishladi.   Germaniyaning   cheksiz   ishsizlar   soni   tez
sur'atlar bilan qisqarib bordi, chunki ishsizlar keng ko'lamli jamoat ishlarida
4
Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970), p.131.  va   tez   sur'atlar   bilan   ko'payib   borayotgan   qurol-yarog'   zavodlarida   ishga
joylashtirildi. Nemislar bu tartibli, shiddatli maqsadli ommaviy harakatda o'z
mamlakatini   uning   qadr-qimmati,   g'ururi   va   ulug'vorligini   tiklashga,
shuningdek,   Evropa   sahnasida   hukmronlik   qilishga   intildi   .   Buyuk
depressiya  oqibatlaridan  iqtisodiy  tiklanish va nemis  millatchiligining kuch
bilan   ta'kidlanishi   natsizmning   nemis   aholisiga   murojaat   qilishidagi   asosiy
omillar   edi.   Bundan   tashqari,   Gitlerning   1934   yildan   Ikkinchi   Jahon
urushining dastlabki yillarigacha bo'lgan doimiy diplomatik muvaffaqiyatlari
va xorijiy istilolari ko'pchilik nemislarning, shu jumladan ilgari unga qarshi
bo'lgan ko'pchilikning malakasiz yordamini ta'minladi.
        Iqtisodiy va siyosiy muvaffaqiyatlarga qaramay, natsizm majburlash va
ommaviy   manipulyatsiya   orqali   o'z   kuchini   saqlab   qoldi.   Natsistlar   rejimi
barcha   madaniy   va   axborot   vositalari   orqali   doimiy   ravishda   tashviqotni
tarqatdi.   Uning   mitinglari,   ayniqsa   puxta   o'ylangan   Nyurnberg   mitinglari   -
uning nishoni va uniforma kiygan kadrlari qudratlilik aurasini berish uchun
yaratilgan.   Uning   targ'ibot   mashinasining   pastki   tomoni   uning   har   joyda
yashirin   politsiya   va   kontslagerlari   bilan   terror   apparati   edi.   U   nemischani
hayratga  soldi   va   diqqatini   qaratdi   yahudiylarni   nafratlangan   va  qo'rqinchli
narsalarning   ramziga   aylantirish   uchun   antisemitism   hizb   aldamchi   ritorika
orqali   yahudiylarni   jamiyatning   barcha   tabaqalarining   dushmani   sifatida
ko'rsatdi. Natsizmni nazorat qilishning asosiy vositasi birlashish ediGeynrix
Himmler   va   uning   bosh   leytenanti,   Reynxard   Heydrich,   SS   (natsistlar
partiyasining   yagona   politsiya   kuchlari)   va   boshqa   barcha   politsiya   va
xavfsizlik   tashkilotlari.   Rejimga   qarshilik   ochiq   terror   yoki   tez-tez   sodir
bo'lishi   mumkin   bo'lgan   qatag'on   qo'rquvi   tufayli   yo'q   qilindi.   Rejimning
muxoliflari   davlat   va   xalq   dushmanlari   sifatida   tamg'alangan   va   ma'lumot
beruvchilar tarmog'i - ko'pincha oila a'zolari yoki yaqin do'stlar - har qanday
ifoda   va   harakatlarga   juda   ehtiyotkorlik   bilan   munosabatda   bo'lgan.  Adolat
endi   ob'ektiv   deb   tan   olinmadi,   lekin   butunlay   Volkning   taxmin   qilingan
ehtiyojlari   va   manfaatlariga   bo'ysundirildi.   Oddiy   sud   jarayonining   hozirgi
nopok   usullaridan   tashqari,   maxsus   qamoqxona   lagerlari   qurildi.   Ushbu
lagerlarda   SS   oliy   hokimiyatni   amalga   oshirdi   va   hozirgi   zamonda   tengsiz
sadistik shafqatsizlik tizimini joriy qildi. 5
                    1938-1945   yillarda   Gitler   rejimi   fashistlar   tizimini   Germaniya
Reyxidan   tashqaridagi   hududlarda   kengaytirishga   va   qo'llashga   harakat
qildi.   Bu   harakat   1938   yilda   nemis   tilida   so'zlashuvchi   aholi   yashaydigan
erlar   bilan   chegaralangan   edi,   ammo   1939   yilda   Germaniya   nemis   tilida
5
Roderick Stackelberg and Sally A. Winkle, The Nazi Germany Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 2002),
p.205.  so'zlashmaydigan millatlarni  ham o'ziga bo'ysundira boshladi. 1 sentyabrda
Germaniyaning   Polshaga   bostirib   kirishi   boshlandiIkkinchi   jahon   urushi
Gitler   rejalarining   mantiqiy   natijasi   edi.   Uning   birinchi   yillari   nemislarni
dunyo   nazorati   uchun   yaqinlashib   kelayotgan   kurashga   tayyorlash   va
Germaniya o'z ambitsiyalarini amalga oshirish uchun talab qiladigan harbiy
va   sanoat   ustunligini   shakllantirishga   sarflandi.   Diplomatik   va   harbiy
muvaffaqiyatlar ortib borishi bilan uning maqsadlari tez sur'atlar bilan o'sib
bordi.   Birinchisi,   nemis   millatiga   mansub   barcha   odamlarni   o'z   tarixiy
vatanlarida   "o'z   taqdirini   o'zi   belgilash"   asosida   birlashtirish   edi.   Uning
keyingi qadami Polsha va sharqdagi boshqa slavyan xalqlarini harbiy bosib
olish orqali Grosswirtschaftsraum ("katta iqtisodiy birlashgan makon") yoki
Lebensraum ("yashash maydoni") yaratilishini ko'zda tutdi, bu Germaniyaga
iqtisodiy   jihatdan   o'zini-o'zi   ta'minlash   va   harbiy   jihatdan   engib
bo'lmaydigan   bo'lish   uchun   etarli   hududga   ega   bo'lishga   imkon   beradi.   U
erda nemis ustasi poygasi, yoki Herrenvolk, bo'ysunuvchi xalqlar ierarxiyasi
ustidan   hukmronlik   qiladi   va   ularni   shafqatsiz   va   samarali   tarzda   tashkil
qiladi   va   ekspluatatsiya   qiladi.   1939-41   yillardagi   harbiy   yurishlarning
dastlabki muvaffaqiyatlari bilan uning rejasi butun Evropa, G'arbiy Osiyo va
Afrikani va oxir-oqibat butun dunyoni qamrab oladigan yarim sharik tartibni
ko'rishga kengaytirildi. 6
6
Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000), p.64.  1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va
antisemitizm.
                Natsistlar   propagandasi,   Natsistlar   demokratik   davlatda   millionlab
nemislarning qo'llab-quvvatlashini qozonish uchun, keyin esa diktaturada ta'qiblar,
urushlar   va   oxir-oqibat   genotsidni   osonlashtirish   uchun   targ'ibotdan   samarali
foydalanganlar. Natsistlar tashviqotida topilgan stereotiplar va tasvirlar yangi emas
edi, lekin ular mo'ljallangan auditoriyaga allaqachon tanish edi.
Asosiy Faktlar
1.   Natsistlar   o'z   xabarlarini   tarqatish   uchun   murakkab   reklama   texnikasi   va   o'sha
davrning eng zamonaviy texnologiyalaridan foydalangan mohir targ'ibotchilar edi.
2.     Adolf   Gitler   hokimiyat   tepasiga   kelgach,   nemis   jamoatchilik   fikri   va   xulq-
atvorini shakllantirish uchun Xalq ma'rifati va targ'ibot vazirligini tuzdi.
3. Natsistlarning targ'iboti Evropadagi yahudiylarning ta'qib qilinishi va oxir-oqibat
yo'q   qilinishida   ajralmas   rol   o'ynadi.   Bu   nafratni   qo'zg'atdi   va   ularning   taqdiriga
befarqlik muhitini uyg'otdi.
                  1933   yilda   fashistlar   hokimiyatni   qo'lga   kiritgandan   so'ng,   Gitler   Jozef
Gebbels   boshchiligida   Reyxning   Xalq   ma'rifati   va   targ'ibot   vazirligini   tuzdi.
Vazirlikning   maqsadi   fashistlar   xabarini   san'at,   musiqa,   teatr,   filmlar,   kitoblar,
radio, o'quv materiallari va matbuot orqali muvaffaqiyatli etkazishni ta'minlash edi.
Natsistlar   tashviqoti   uchun   bir   nechta   auditoriya   bor   edi.   Nemislarga   tashqi
dushmanlarga   qarshi   kurash   va   yahudiylarning   qo'poruvchiligi   eslatildi.
Yahudiylarga   qarshi   qonunchilik   yoki   ijro   choralari   qabul   qilinishidan   oldingi
davrlarda   tashviqot   kampaniyalari   yahudiylarga   nisbatan   zo'ravonlikka   toqatli
muhit   yaratdi,   ayniqsa   1935   yilda   (sentyabr   oyidagi   Nyurnberg   irq   qonunlaridan
oldin)   va   1938   yilda   (Kristallnachtdan   keyin   antisemit   iqtisodiy   qonunlar
to'silishidan   oldin).   Targ'ibot   shuningdek,   passivlikni   va   yahudiylarga   qarshi
kutilayotgan   chora-tadbirlarni   qabul   qilishni   rag'batlantirdi,   chunki   ular   natsistlar
hukumatini   "tartibni   tiklayotgan"   sifatida   tasvirlashdi.   Birinchi   jahon   urushidan
keyin   Germaniya   hisobidan   hududni   qo'lga   kiritgan   Sharqiy   Evropa   xalqlarida,
masalan,   Chexoslovakiya   va   Polshada   etnik   nemislarga   qarshi   haqiqiy   va
tushunarli   kamsitish   fashistlar   propagandasining   mavzusi   edi.   Ushbu   tashviqot
etnik   nemis   aholisi   orasida   siyosiy   sodiqlik   va   irqiy   ongni   uyg'otishga   harakat
qildi.   Shuningdek,   u   xorijiy   hukumatlarni,   shu   jumladan   Yevropaning   buyuk
davlatlarini   ham   fashistlar   Germaniyasi   imtiyozlar   va   anneksiyalar   uchun
tushunarli va adolatli talablar qo'yayotgani haqida chalg'itishga harakat qildi. Germaniyaning Sovet Ittifoqiga bostirib kirganidan so'ng, fashistlar tashviqoti uyda
tinch aholiga ham, bosib olingan hududda  xizmat  qilayotgan askarlarga,  politsiya
zobitlariga   va   nemis   bo'lmagan   yordamchilarga   sovet   kommunizmini   Yevropa
yahudiylari   bilan   bog'laydigan   mavzularni   ta'kidlab,   Germaniyani   "yahudiy-
bolshevtik tahdid" ga qarshi "G'arb" madaniyatining himoyachisi sifatida ko'rsatdi.
Sovetlar  urushda g'alaba qozondi. Bu, ayniqsa, 1943 yil  fevralida Germaniyaning
Stalingraddagi halokatli mag'lubiyatidan keyin sodir bo'ldi. Bu mavzular natsistlar
va   fashist   bo'lmagan   nemislarni   hamda   mahalliy   hamkorlarni   oxirigacha
kurashishga undashda muhim rol o'ynagan bo'lishi mumkin. 7
          Filmning roli Ayniqsa, filmlar irqiy antisemitizmni, nemis harbiy qudratining
ustunligini   va   fashistlar   mafkurasi   tomonidan   belgilangan   dushmanlarning   ichki
yovuzligini   tarqatishda   muhim   rol  o'ynadi.   Natsistlar  filmlari  yahudiylarni   ariylar
jamiyatiga   kirib   kelgan   "g'ayritabiiy"   mavjudotlar   sifatida   tasvirlagan.   Masalan,
rejissyor Frits Xippler tomonidan suratga olingan “Abadiy yahudiy” (1940) filmida
yahudiylar jinsiy va pul tomonidan iste’mol qilinadigan, sarson-sargardon madaniy
parazitlar   sifatida   tasvirlangan.   Leni   Rifenstahlning   "Irodaning   g'alabasi   "   (1935)
kabi ba'zi filmlar Gitler va milliy sotsialistik harakatni ulug'lagan. Riefenstahlning
yana ikkita asari - Millatlar festivali va Go'zallik festivali  (1938), 1936 yil Berlin
Olimpiya   o'yinlari   tasvirlangan   va   fashistlar   rejimining   Olimpiya   o'yinlaridagi
muvaffaqiyatlari bilan milliy g'ururni rag'batlantirgan.
        Gazetalarning roli Germaniyadagi gazetalar, birinchi navbatda, "Der Stürmer"
(The   Attacker),   yahudiylarni   tasvirlash   uchun   antisemit   karikaturalardan
foydalangan   holda   multfilmlarni   chop   etdi.   1939-yil   sentabrda   nemislar   Polshaga
bostirib kirishi bilan Ikkinchi jahon urushini boshlaganidan so ng, fashistlar rejimiʻ
nemis   tinch   aholi   va   askarlariga   yahudiylar   nafaqat   insoniy,   balki   Germaniya
reyxining xavfli dushmanlari ekanliklarini ta kidlash uchun targ ibot ishlarini olib	
ʼ ʻ
bordi. Rejim yahudiylarni nemis aholi punktlaridan doimiy ravishda olib chiqishga
qaratilgan   siyosatni   qo'llab-quvvatlash   yoki   hech   bo'lmaganda   rozi   bo'lishni
maqsad qilgan.
               Vahshiylik va ommaviy qotilliklarni yashirish "Yakuniy yechim" ni amalga
oshirish   paytida,  Evropa   yahudiylarining  ommaviy   qotilligi,   qotillik   markazlarida
SS   rasmiylari   Holokost   qurbonlarini   Germaniyadan   yahudiylarni   deportatsiya
qilish   uchun   zarur   bo'lgan   yolg'onni   saqlab   qolishga   majbur   qildilar   va   Evropani
imkon qadar silliq bosib oldilar. Kontslager va qotillik markazi xodimlari ko'plari
gaz   kameralarida   tez   orada   o'ladigan   mahbuslarni   uylariga   yaxshi   muomala
7
Ernst Huber’s theory in 1935, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), 
p.184.  qilinayotgani va yaxshi  sharoitda yashayotganliklari  haqida otkritkalar  jo'natishga
majbur   qildi.   Bu   yerda   lager   rahbariyati   vahshiylik   va   ommaviy   qotilliklarni
yashirish uchun tashviqotdan foydalangan.
              1944   yil   iyun   oyida   Germaniya   xavfsizlik   politsiyasi   Xalqaro   Qizil   Xoch
guruhiga   Chexiya   va   Moraviya   protektoratida   joylashgan   Teresenshtadt   lager-
gettosini tekshirishga ruxsat berdi (hozirgi Chexiya Respublikasi). SS va politsiya
1941   yil   noyabr   oyida   Teresenshtadtni   Germaniya   Reyxida   ichki   iste'mol   uchun
tashviqot vositasi sifatida tashkil etdi. Lager-getto nemis va avstriyalik yahudiylar,
keksalar,   nogironlar   urush   faxriylari   yoki   mahalliy   taniqli   rassomlar   va
musiqachilarning   "mehnat"   uchun   "Sharqga"   deportatsiyasidan   hayratda   qolgan
nemislar   uchun   tushuntirish   sifatida   ishlatilgan.   1944   yilgi   tashrifga   tayyorgarlik
ko'rish   uchun   getto   "obodonlashtirish"   dasturidan   o'tdi.   Tekshiruvdan   so'ng,
Protektoratdagi   SS   amaldorlari,   go'yoki   Teresenshtadtning   yahudiy   "rezidentlari"
bahramand   bo'lgan   xayrixohlik   namoyishi   sifatida   getto   aholisidan   foydalangan
holda   film   tayyorladilar.   Film   nihoyasiga   etgach,   SS   rasmiylari   "aktyorlar"   ning
ko'p qismini Osventsim – Birkenau qotillik markaziga deportatsiya qilishdi.
         Aholini safarbar qilish Fashistlar rejimi nemis aholisini rejimning oxirigacha
bosqinchilik   urushlarini   qo'llab-quvvatlashga   safarbar   qilish   uchun   tashviqotdan
samarali   foydalangan.  Natsistlarning targ'iboti  Yevropa  yahudiylarini  va  natsistlar
rejimining   boshqa   qurbonlarini   ommaviy   o'ldirishni   amalga   oshirganlarni
rag'batlantirish uchun ham muhim edi. Bu, shuningdek, irqiy ta'qiblar va ommaviy
qotilliklarga   guvoh   bo'lgan   millionlab   odamlarning   roziligini   ta'minlashga   xizmat
qildi.
       Urush natsistlar tuzumining asosiy vazifasi edi. Siyosiy va iqtisodiy hayotning
barcha sohalaridagi tadbirlar bitta maqsad — boshqa mamlakatlarning armiyasidan
son   va   sifat   jihatidan   bir   necha   karra   ustun   qurolli   kuchlarni   tuzish,   Gitler
rahbariyatining   tajovuzkor   rejalarini   tez   va   talafotsiz   amalga   oshirish   imkonini
beruvchi  harbiy doktrinani  yaratishga  qaratilgandi. Harbiy  doktrina  — davlatdagi
harbiy   ishlarni   rivojlantirish,   mamlakat   va   qurolli   kuchlarni   yuz   berishi   mumkin
bo lgan   urushga   tayyorlash,   uni   olib   borish   usullarini   ishlab   chiqish   borasidagiʻ
nuqtai   nazarlar   tizimi.   Harbiy   nizolarni   hal   qilish   yo llarini   izlash   (tinch-totuv	
ʻ
yashash tamoyili). 1936-yil yozida natsistlar rahbariyati butun iqtisodiyotni  urush
yo nalishiga o tkazishning to rt yillik rejasini ishlab chiqdi. To rt yil ichida barcha	
ʻ ʻ ʻ ʻ
mamlakatlarning   armiyasidan   bir   necha   baravar   ustun   bo lgan   eng   zamonaviy	
ʻ
armiya   tashkil   qilinishi   lozim   edi.   Butun   siyosat   faqat   urush   olib   borish   nuqtai
nazaridan   ko zdan   kechirilardi.   Xuddi   shu   jarayonda   Germaniyada   urushga	
ʻ
tayyorgarlik ham jadal sur atlarda olib borildi. 1929-yilga kelib Germaniya po lat	
ʼ ʻ
va   cho yan   ishlab   chiqarishda   dunyoda   ikkinchi   o ringa   chiqdi,   bu   borada	
ʻ ʻ Yevropadagi   barcha   mamlakatlarni   ortda   qoldirdi.   1929-yilda   Germaniyada   120
ming avtomobil sotildi. Mamlakatda ommaviy avtomobillashtirish avj oldi, bu esa
vermaxtning   qudratli   mexanizatsiyalashgan   qo shilmalarini   yaratish   imkoniniʻ
berdi.   Krupp   zavodlari   1929-yildayoq   qurol-aslaha   ishlab   chiqarishga   o tdilar.	
ʻ
Shveysariya,   Avstriya,   Gollandiyadagi   filiallar   og ir   artilleriya,   tanklar,	
ʻ
pulemyotlar   va   aviabombalar   ishlab   chiqardi.   Germaniyaning   sanoat   sohasidagi
imkoniyatlari   qisqa   vaqt   ichida   dunyodagi   eng   qudratli   armiyani   tashkil   qilish
imkonini berdi. 8
                  To rt   yillik   reja   urush   bilan   bog liq   iqtisodiy   muammolarni   hal   qilishni	
ʻ ʻ
ko zda tutardi. Harbiy dasturning asosiy vazifasi Germaniyaning sintetik benzin va	
ʻ
kauchuk   ishlab   chiqarishni   rivojlantirish   vositasida   xomashyo   bilan   o z-o zini	
ʻ ʻ
ta minlash va, eng muhimi, po lat ishlab chiqarishni bir necha baravar oshirishiga	
ʼ ʻ
erishishdan iborat edi. Fashistlar rahbariyati va Germaniyaning yirik tijorati o zaro	
ʻ
kelishuv   va   totuvlikda   ishlashdi.   Qisqa   vaqt   ichida   sanoatchilar   eng   zamonaviy
qurol-aslahalarni   yaratdi.   Tanklar,   samolyotlar   va   artilleriya   boshqa
mamlakatlarning qurollaridan sifat jihatidan ancha ustun edi. Barcha imkoniyatlar
qurol-aslaha ishlab chiqarishga safarbar etildi.  Moy o rniga to plar  — natsistlar	
ʼʼ ʻ ʻ ʼʼ
rahbariyatining   shiori   shunday   edi.   Germaniyaning   urushga   tayyorgarlik   ko rish	
ʻ
borasidagi   xarajatlari   besh   yil   ichida   10  baravar   oshdi,   bu   davrda  90   mlrd   marka
sarf   qilindi.   1939-yilda   qurollanishga   mutanosib   narxlarda   Angliya   5   mlrd,
Fransiya   2,3   mlrd   marka   pul   sarflagani   holda,   Germaniyaning   bu   boradagi
xarajatlari   18  mlrd  markani   tashkil   qildi.   Butun  mamlakat   Bosh   shtab   tomonidan
tayyorlangan   harbiy   doktrinaga   xizmat   qildi.   Bu   doktrina   mohiyatan   blitskrig,
ya ni shiddatli urushni ko zda tutardi. Urush bitta kutilmagan va qaqshatqich zarba	
ʼ ʻ
bilan   hal   qilinishi   lozim   edi.   Buning   uchun   zamonaviy   tanklar   va   artilleriya,
samolyotlar,   harbiy-havo   desanti   qismlari   va   yirik   motorlashtirilgan   qo shilmalar	
ʻ
talab   qilinardi.   Наг   bir   davlatga   qarshi   urush   2–3   kundan   uzoqqa   cho zilmasligi
ʻ
lozim edi.
         Bir necha yil ichida Germaniya armiyani qayta qurollantirish borasida ulkan
taraqqiyotga   erishdi.   1939-yilga   kelib   tuzilgan   diviziyalar   soni   1914-yil   urush
arafasidagi   diviziyalar   soniga   yetdi.   Ular   eng   zamonaviy   qurol-aslahalar   bilan
jihozlangan,   o sha   paytdagi   eng   yaxshi   aviatsiya,   tanklar   va   artilleriyaga   ega   edi.	
ʻ
Flot   ham   to liq   qayta   qurollantirildi.   Boshqa   mamlakatlardagidan   farqli   o laroq	
ʻ ʻ
Germaniya armiyasining asosiy qudratini bronetank qismlar tashkil qildi — ular 50
diviziyadan   iborat   edi.   SSSR   o sha   paytda   faqat   bitta   shunday   diviziyaga   ega,	
ʻ
Fransiya va Angliyada esa bunday qo shilmalar umuman yo q edi.	
ʻ ʻ
8
Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.115.                    XX   asrning   30–40-yillarida   Germaniyada   shakllangan   natsistlar   rejimi
insoniyat   tarixidagi   eng   keskin   totalitar   tuzilmalardan   biri   bo‘lib,   uning   asosiy
tayanchi   ikki   bir-biriga   bog‘liq   mexanizmga   tayanardi:   jamiyat   ustidan   to‘liq
ijtimoiy nazorat o‘rnatish va antisemitizmni davlat siyosatining markaziga qo‘yish.
Bu   ikki   yo‘nalish   bir-birisiz   mavjud   bo‘la   olmagan   murakkab   tizim   bo‘lib,
natsistlar   o‘z   hokimiyatini   mustahkamlashda   avvalo   ongni   egallash,   so‘ng
jamiyatni   nazoratga   olish,   keyin   esa   yahudiylarni   izolyatsiya   qilish,   kamsitish   va
oxir-oqibat   yo‘q   qilish   jarayonlarini   bosqichma-bosqich   tatbiq   qildilar.   Natsist
mafkurasi   Gitlerning   “Mein   Kampf”   asarida   shakllangan   irqiy   nazariyalarga
asoslanib,   ariylarni   “ustun   irq”,   yahudiylarni   esa   “milliy   tananing   dushmani”
sifatida talqin qildi. Bu talqin oddiy g‘oya emas, balki keyinchalik barcha siyosiy,
huquqiy, iqtisodiy va madaniy qarorlarning mafkuraviy asosiga aylangan markaziy
konsepsiya edi. Natsistlar hokimiyatga kelganidan so‘ng birinchi qilgan ishlardan
biri   —   jamiyat   ongini   yagona   mafkura   atrofida   shakllantirish   va   uni   boshqa
ta’sirlərdan   butunlay   himoya   qilish   bo‘ldi.   Buning   uchun   ular   Joseph   Goebbels
rahbarligida   kuchli   propaganda   tizimini   yaratdilar.   Ommaviy   axborot   vositalari,
kino, teatr, adabiyot, ta’lim hamda san’at to‘liq davlat nazoratiga o‘tkazildi. Har bir
axborot   manbasi   yagona   maqsadga   —   Gitlerni   ulug‘lash   va   yahudiylarni
demonizatsiya qilishga xizmat qilishi kerak edi.
        Yahudiylar haqida “xalq dushmani”, “qon so‘ruvchi moliyaviy kuch”, “nemis
millatining   tanazzuliga   sabab   bo‘lgan   unsurlar”   tarzidagi   tasvirlar   uzluksiz
ravishda   tarqatildi.   Bolalar   darsliklari   irqiy   nazariyalar   asosida   qayta   yozildi,
maktablarda   yahudiylar   haqidagi   salbiy   stereotiplar   o‘rgatildi.  Yoshlarni   ayniqsa
nishonga   olgan   natsistlar   “Hitler-Yugend”   va   “Bund   Deutscher   Mädel”   kabi
tashkilotlar   orqali   kelajak   avlod   ongini   erta   yoshdan   nazorat   qila   oldilar.   Bu
jarayon asta-sekin jamiyatda antisemitizmni  normal hodisa sifatida qabul  qilishga
olib keldi. Propagandaga parallel ravishda natsistlar jamiyatni to‘liq nazorat qilish
uchun   kuchli   repressiv   apparat   yaratdilar.   Gestapo   (maxfiy   politsiya)   davlatga
qarshi  har   qanday  fikrni, hatto  uy ichidagi   suhbatlarni  ham   kuzatib,  shubhali   deb
topilganlarni   qamoqqa   tashlardi.   SS   va   SD   bo‘linmalari   esa   siyosiy   nazorat,
razvedka   va   ijtimoiy   tartibni   ta’minlashda   markaziy   o‘rinni   egalladi.   Jamiyatda
doimiy   qo‘rquv   muhiti   vujudga   keltirildi:   odamlar   bir-biridan   shubhalanadigan,
qo‘shnilar   bir-birini   shikoyat   qiladigan   tizim   shakllandi.   Bunday   muhitda
antisemitizmni kengaytirish juda oson bo‘ldi, chunki jamiyat kuchli davlatga ko‘r-
ko‘rona itoat qilishga o‘rgatildi. 9
9
Cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), 
Volume 2, p.206.                 Ijtimoiy nazorat mexanizmlari yaratilgach, natsistlar antisemitizmni rasmiy
davlat   siyosatiga   aylantirishga   kirishdilar.   1933-yildan   boshlab   yahudiylar   davlat
xizmatidan,   universitetlardan,   tibbiyot   va   yuridik   kasblardan   chetlashtirildi.
Bularning   barchasi   jamiyat   nazarida   “tartib   o‘rnatish”   sifatida   ko‘rsatildi.   1935-
yilda qabul qilingan Nuremberg qonunlari esa antisemitizmni huquqiy asosga ega
qildi.   Ushbu   qonunlarga   ko‘ra   yahudiylar   fuqarolikdan   mahrum   qilindi,   ariylar
bilan   nikoh   taqiqlandi,   yahudiylar   irqiy   belgilarga   ko‘ra   ajratilgan   toifa   sifatida
e’tirof   etildi.   Bu   bosqichdan   so‘ng   yahudiylar   Germaniya   jamiyatining   himoya
qilinmaydigan   qatlamiga   aylandi.   Keyingi   bosqich   iqtisodiy   izolyatsiya   bo‘lib,
yahudiylarning   mol-mulklari   “ariylashtirish”   jarayonida   majburan   tortib   olindi.
Ularning   do‘kon   va   bizneslari   zo‘ravonliksiz,   biroq   rasmiy   ko‘rsatmalar   va
iqtisodiy   bosim   orqali   yo‘q   qilindi.   Bu   jarayonning   kulminatsiyasi   1938-yilgi
Kristallnacht pogromi bo‘ldi. Bu voqeada sinagogalar yoqib yuborildi, yahudiylar
kaltaklandi,   uylari   vayron   qilindi.   Eng   dahshatlisi   —   bu   voqea   davlat   organlari
tomonidan   uyushtirilgan   edi   va   bu   orqali   jamiyatga   ochiq   signal   berildi:
yahudiylarga nisbatan zo‘ravonlik endi ruxsat etilgan siyosatdir.
        Bunday sharoitda jamiyatning muhim qismi yahudiylarga nisbatan tazyiqlarni
“tartib” deb qabul qila boshladi. Propagandaning uzluksiz ta’siri, ijtimoiy bosim va
qo‘rquv muhitida odamlarning katta qismi yahudiylarning ta’qib qilinishiga befarq
yoki   hatto   faol   ishtirokchi   bo‘lib   qoldi.   Ijtimoiy   psixologiya   nuqtai   nazaridan
qaraganda,   bu   bosqich   jamiyatning   ma’naviy   immuniteti   yo‘q   qilinganini
anglatardi.   II   Jahon   urushi   boshlanishi   bilan   natsistlarning   antisemitizm   siyosati
eng   yuqori   nuqtaga   —   yahudiylarni   jismonan   yo‘q   qilishga   qaratilgan   “Yakuniy
yechim”ga   aylandi.   Yahudiylar   dastlab   gettolarga   jamlandi,   so‘ngra   maxsus
qurilgan qirg‘in lagerlariga deportatsiya qilindi. Aushvits, Treblinka, Sobibor kabi
lagerlarda   millionlab   yahudiylar   gaz   kameralarida   halok   qilindi   yoki   majburiy
mehnat,   ochlik,   kasalliklar   oqibatida   vafot   etdi.   Holokost   —   bu   natsistlarning
antisemitizmga   asoslangan   siyosiy   tizimining   so‘nggi   va   eng   shafqatsiz   natijasi
bo‘ldi.
                Bu  jarayonlarning  barchasi  yaxlit  mexanizm  sifatida  ishlagan:  mafkura  →
propaganda   →   ijtimoiy   nazorat   →   huquqiy   cheklov   →   iqtisodiy   izolyatsiya   →
zo‘ravonlikni normallashtirish → genotsid. Har bir bo‘g‘in boshqasini kuchaytirib,
jamiyatni   asta-sekin   nafrat,   qo‘rquv   va   itoatga   asoslangan   tizimga   aylantirdi.
Natsistlarning   ijtimoiy   nazorati   va   antisemitizmi   insoniyatga   totalitar   rejimning
naqadar   xavfli   ekanini,   jamiyatni   manipulyatsiya   qilishning   qanday   dahshatli
oqibatlarga olib kelishini aniq ko‘rsatib beradi. Bu tarixiy tajriba hozirgi zamonda
inson huquqlarini himoya qilish, jamiyatni nafrat mafkurasidan, diskriminatsiya va
radikalizm   g‘oyalaridan   himoya   qilishning   naqadar   muhimligini   yana   bir   bor tasdiqlaydi.   Natsistlar jamiyatni to‘liq bo‘ysundirish siyosatini nafaqat tashviqot va
terror   orqali,   balki   jamiyatning   har   bir   qatlamiga   chuqur   kirib   boruvchi
institutsional   mexanizmlar   orqali   ham   mustahkamlagan   edi.   Bu   mexanizmlar
davlatning tashqi  ko‘rinishdagi repressiv apparatini  emas, balki jamiyatning ichki
o‘zini-o‘zi nazorat qilish jarayonlarini shakllantirdi. Shu tariqa Germaniya jamiyati
ongiga   natsist   mafkurasi   faqat   tashqi   majburlash   bilan   emas,   balki   ichki   ijtimoiy
psixologiya orqali ham singdirildi. 10
          Birinchidan, natsistlarning ijtimoiy nazorat tizimi “Gleichschaltung” siyosati
(jamiyatni   bir   xil   mafkuraga   moslashtirish)   orqali   hukumat,   siyosiy   institutlar,
yoshlar   tashkilotlari,   cherkovlar,   kasaba   uyushmalari   va   madaniy   muassasalarni
yagona   markazga   bo‘ysundirdi.   Bu   jarayonda   barcha   mustaqil   siyosiy   partiyalar
tugatildi,   faqat   NSDAP   yagona   siyosiy   kuch   sifatida   qolgan   edi.   Sotsial-
demokratlar   va   kommunistlar   birinchi   bo‘lib   ta'qib   qilindi,   ularning   a’zolari
lagerlarga   yuborildi.   Mustaqil   matbuot   yopildi,   professorlar,   san’atkorlar,
gazetachilar   va   o‘qituvchilar   mafkuraviy   sodiqlikka   tekshirildi.   Bu   nazorat   tizimi
jamiyatning  tanqidiy   fikrlash   qobiliyatini   yo‘qotdi,   hammaning  bir   xil   fikrlashiga
erishishni ko‘zladi.
             Ikkinchidan, antisemitizmning chuqur ildiz otishida psixologik mexanizmlar
hal qiluvchi rol o‘ynadi. Natsistlar yahudiylarni “xalqning barcha muammolarining
sababchisi” sifatida ko‘rsatib, nemis  jamiyatidagi  iqtisodiy  qiyinchiliklar,  birinchi
jahon   urushi   mag‘lubiyati,  Versal   shartnomasi   va   global   inqirozlar   uchun   yagona
aybdor   sifatida   “yahudiy   dushman   obrazini”   yaratdi.   Bu   mexanizm   tarixda
"ko‘chirish   mexanizmi"   (scapegoating)   deb   ataladi,   ya’ni   jamiyatning   noroziligi
xavfsiz nishonga — himoyasiz guruhga yo‘naltiriladi. Natijada antisemitizm faqat
siyosiy buyruq emas, balki jamiyat ongining bir qismiga aylana boshladi.
             Uchinchidan, natsistlar antisemitizmni ta’lim tizimiga chuqur kiritdi. Maktab
darsliklarida   yahudiylar   “irqiy   past”,   “biosotsial   xavf”   sifatida   talqin   qilindi.
Bolalarga   biologiya   darslarida   soxta   “irq   ilmi”,   ijtimoiy   fanlarda   “dushman
obrazlari”   o‘rgatildi,   natijada   yosh   avlodning   ongida   nafrat   normal   hol   sifatida
shakllandi.   Bu   —   Holokostning   amalga   oshishida   eng   muhim   omillardan   biri
bo‘ldi,   chunki   jamiyat   o‘z   qo‘shnilariga   qarshi   zo‘ravonlikni   axloqiy   jihatdan
qabul qiladigan darajaga yetdi.
       To‘rtinchidan, ijtimoiy nazoratning yanada mustahkamlanishi uchun natsistlar
madaniy   muhitni   yagona   mafkuraviy   yo‘nalishga   yo‘naltirdi.   San’at,   teatr,
adabiyot   va   musiqa   “Germaniya   ruhini   ulug‘lash”   va   dushman   guruhlarni
kamsitish   yo‘lida   ishlatildi.   Degenerativ   san’at   namunalarini   yo‘q   qilish,   yahudiy
10
Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970), p.131.  ijodkorlarni   ta’qib   qilish,   milliy   romantizmni   ulug‘lash   —   bularning   barchasi
Germaniyada yangi ijtimoiy ong yaratish jarayonining bir qismi edi.
              Beshinchidan,   antisemitizmning   davlat   mexanizmlariga   singishi   huquqiy
siyosatning yanada murakkablashishiga olib keldi. Nuremberg qonunlaridan so‘ng
natsistlar   antisemitik   qonunchilikni   yanada   kengaytirdi:   yahudiylarning   mulk
huquqi cheklab qo‘yildi, ular jamoat joylaridan (parklar, kinolar, maktablar, temir
yo‘l   vagonlari)   foydalanishdan   mahrum   qilindi,   shahar   ichida   alohida   gettolarga
ko‘chirildi.   Bu   jarayon   yahudiylarni   iqtisodiy,   ijtimoiy   va   huquqiy   jihatdan
butunlay izolyatsiya qilishga olib keldi.
              Oltinchidan,   natsistlarning   ijtimoiy   nazorati   maxfiy   politsiya   va   tarmoq
sifatida   tuzilgan   kuzatuv   tizimi   yordamida   mukammallashtirildi.   Gestapo   nafaqat
hukumatning   kuchli   organi,   balki   jamiyatdagi   norozilikni   aniqlash   uchun
qo‘shnilarning   o‘zini   ham   nazorat   tizimiga   jalb   qiluvchi   mexanizm   edi.   Shunday
vaziyat   shakllandiki,   oddiy   odamlar   qo‘shnisining   yoki   hamkasbining   aybsiz
gapini ham “davlatga qarshi fikr” sifatida Gestapoga xabar berishardi. Jamiyatning
o‘zi   “nazorat   organiga”   aylanib   qolgan   edi   —   bu   totalitar   tizimning   eng   xavfli
ko‘rinishi hisoblanadi. 
              Yettinchidan,   antisemitizmni   genotsid   darajasiga   olib   kelgan   jarayon   —
Holokostning   bosqichma-bosqich   amalga   oshirilganligi   —   natsistlar   tomonidan
juda   siyosiy   mahorat   bilan   rejalashtirilgan   edi.   Avval   ijtimoiy   chetlatish,   keyin
iqtisodiy   izolyatsiya,   so‘ng   majburiy   belgilar   taqdirish   (sariq   yulduz),   gettolarga
jamlash, majburiy mehnat, va nihoyat “Yakuniy yechim” doirasida butun Yevropa
bo‘ylab   o‘nlab   qirg‘in   lagerlari   barpo   etish.   Bu   jarayonlar   shunchalik
“normalizatsiya qilingan” ediki, jamiyat ichida e’tirozlar minimal bo‘ldi, aksincha,
ko‘plab   nemislar   bu   siyosatni   qo‘llab-quvvatladilar   yoki   kamida   sukut   bilan   uni
tasdiqladilar.
       Sakkizinchidan, natsistlarning ijtimoiy nazorati va antisemitik siyosati xalqaro
jarayonlarga ham ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab Yevropa davlatlari natsist bosimi ostida
yahudiylarga   yordam   berishdan   bosh   tortdi.   Ba’zi   davlatlar   hatto   o‘z   hududidagi
yahudiylarni   deportatsiya   qilishda   nemislarga   ko‘mak   ko‘rsatdi.   Bu   xalqaro
hamjamiyatning   passivligi   genotsidning   keng   ko‘lamda   amalga   oshishiga   zamin
yaratdi.
            To‘qqizinchidan,   ijtimoiy   nazorat   mexanizmlarining   muvaffaqiyati   nafaqat
hukumatning   kuchida,   balki   jamiyatning   ijtimoiy-psixologik   transformatsiyasida
edi.   Ko‘plab   odamlar   natsist   mafkurasiga   sodiq   bo‘lishni   “yangi   Germaniya”
qurish   deb   bildi,   ko‘pchilik   esa   qo‘rqinch   va   psixologik   bosim   tufayli   sukutni tanladi.   Bu   esa   totalitar   rejimning   eng   asosiy   xususiyatini   —   tashqi   majburlash
bilan ichki ixtiyoriy bo‘ysunishning birlashuvini yaratdi.
              O‘ninchidan,   urushdan   keyingi   davrda   bu   jarayonlar   butun   dunyo   uchun
ogohlantiruvchi   tarixiy   saboq   bo‘ldi.   Natsist   nazorati   va   antisemitik   siyosat
insoniyatni   genotsidning   qanday   bosqichlar   orqali   sodir   bo‘lishi   mumkinligini
ko‘rsatdi.   Shu   sababli   urushdan   keyin   BMT   tomonidan   inson   huquqlari
deklaratsiyasi,   genotsidga   qarshi   konvensiyalar   va   xalqaro   sud   mexanizmlari
yaratildi. 11
 
11
Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter Press, 1997), Volume 2, 
p.206.  II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI
SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI.
2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish
strategiyasi.
                        1936   yildan   1939   yilgacha   Uchinchi   Reyx   Gitlerning   tizimli   tashqi
siyosatini   izchil,   ammo   moslashuvchan   tarzda   olib   borgani   haqidagi   bayonot
Fyurer   va   Uchinchi   Reyx   o'rtasidagi   munosabatlarga   ishora   qiladi   va   Gitlerning
tashqi   siyosatni   amalga   oshirishdagi   rejalari   qanday   amalga   oshirilganligini
ko'rsatadi.   1936-39-yillarda   fashistlar   Germaniyasi   diplomatik   yutuqlarga
erishganligi va Gitler “xalq irodasi tashuvchisi” sifatida qabul qilinganini inobatga
olsak, Germaniyaning urush yo lidagi muvaffaqiyatlariga Gitlerning tashqi siyosatʻ
sohasidagi   maqsad   va   maqsadlari   turtki   bo lgan,   deb   aytish   o rinli.   Shunga	
ʻ ʻ
qaramay, ushbu bayonot uchinchi reyx tarixining bir nechta jihatlariga taalluqlidir
va Gitlerning 1936 yildan 1939 yilgacha Germaniya tashqi siyosatini yaratuvchisi
sifatidagi qudratiga baho berish natsistlar tarixidagi eng munozarali munozaralarni
aks  ettiradi.  Gitlerning Uchinchi   Reyx  ustidan  hukmronligi   haqidagi  bayonotning
to'g'riligini   baholash   uchun   uning   Reyx   uchun   rejalari   mavjudligi   va   fashistlar
Germaniyasi   tashqi   siyosatining   izchilligi   va   moslashuvchanligi   haqida   o'ylash
kerak. 
                 Shu nuqtai  nazardan, masalalar  bo'yicha  sintez  qilish  mumkin va shuning
uchun   taklif   qilingan   da'vo   bir   ma'noda   to'g'ri   bo'lishi   mumkin,   ammo   boshqa
ma'noda   emas.   Birinchidan,   Gitlerning   Uchinchi   Reyx   ustidan   hokimiyatini
tegishli   davrda   fashistlar   Germaniyasining   siyosiy   tuzilishini   tekshirish   orqali
baholash mumkin. Bu ma'noda hokimiyat siyosatni ishlab chiqishda ta'sir o'tkazish
va   g'oyalarni   amaliyotga   o'tkazish   qobiliyati   sifatida   belgilanadi.   Shunday   qilib,
kuch  hech  qanday   holatda  statik  atama   emas.  1937  yilda  Gamburg   lord-merining
reyx   kantsleri   boshlig'i   Lammers   bilan   kadrlar   nomzodi   to'g'risidagi   suhbatdan
so'ng kundaliklari Reyxdagi Master yoki zaif diktator muhokamasi uchun shaxsiy,
to'g'ridan-to'g'ri   dalildir.   "Katta   vazirlar   mahkamasi"   fashistlar   rejimi   polikratik
bo'lganligini   anglatadi   va   Gitlerning   "kadrlar   masalasi   o'z-o'zidan   hal   bo'ladi"
degan   umidi   Gitler   ostidagi   hokimiyatning   parchalanishini   ko'rsatadi.   Bu
Gitlerning kun tartibini belgilash qobiliyatining kamayganligini ta'kidlaydi, chunki
bunday   parchalanish   ba'zilarga   kun   tartibiga   ta'sir   o'tkazishga   imkon   berdi.
Shunday   qilib,   uchinchi   Reyx   Gitlerning   tashqi   siyosatini   olib   bordi,   deb   taxmin
qilish   noto'g'ri   bo'lsa,   tashqi   siyosatni   faqat   Gitler   emas,   balki   yuqori   bo'g'inda
natsistlar olib borishi mumkin. Gitlerning “badiiy temperamenti” haqidagi dalillar Gitlerning   dangasa   hukmdor   va   shuning   uchun   faqat   nazariy   jihatdan   usta
ekanligidan   dalolat   beradi,   bu   fikrga   mos   keladi.   Amalda   siyosat   tizimdagi
tartibsizlik va chalkashlikdan Gitlerdan to'g'ridan-to'g'ri emas, balki vaziyatga "ad
hoc   javoblar"   sifatida   paydo   bo'lishi   mumkin   edi.  Agar   shunday   bo'lmasa   ham,
tashqi siyosatga oid har bir jihatdagi qarorlarni shaxs qanday nazorat qila olganini
ko'rish   hali   ham   qiyin.   Gitlerning   millat   timsoli,   ehtimol,   uning   qo'l   ostidagilar
tomonidan o'z tashabbuslarini ilgari surish uchun tashviqot sifatida ishlatilgan. 12
 
                     Gitlerning irqiy kurashga urg'u berganligidan  Himmler  1937 yilda o'lim
bosh   bo'linmalarini   tashkil   etishini   oqlash   uchun   foydalangan.   Fyurer,   ehtimol,
tashqi   siyosatni   amalga   oshirishda   ko'p   jihatdan  o'z   qo'l   ostidagilarga   bog'liq   edi.
Boshqa   tomondan,   argumentlar   Gitler   va   xalq,   Gitler   va   partiya   o'rtasidagi
munosabatlarni   va   ushbu   davrdan   oldin   paydo   bo'lgan   ikki   munosabatlar
o'rtasidagi   aloqani   e'tiborsiz   qoldiradi.   1933   yildan   beri   Gitlerning   shaxsiy
manfaatlardan   yiroq,   ammo   butun   Germaniya   nomidan   ekanligi   haqidagi   afsona
Gebbelsning   tashviqot   mashinasi   va   maxfiy   politsiya   tomonidan   qo'rqitish,   terror
va   kuch   ishlatish   bilan   mustahkamlandi.   Garchi   fashistlar   tuzumi   davrida
odamlarga o'z fikrlarini erkin bildirishga ruxsat berilmaganligi sababli jamoatchilik
fikrini  baholash  muammoli   bo'lsa-da,  Gitlerning  kansler   bo'lganidan  keyin bir  yil
ichida   prezidentlik   va   kantslerni   birlashtirgan   muvaffaqiyati   umummilliy   rozilik
darajasini   aks   ettirdi.   Gitler   konservativ   elitaning   tashqi   siyosat   yo'nalishini   olib
borishini  ta'minlash uchun yaratgan tuzumni  yo'q qila oldi va yo'q qildi. Aslida u
1933 yildan boshlab tashqi siyosat sohasida muhim qarorlar qabul qilish vakolatini
o'z zimmasiga olib, konservatorlardan ustun kela boshladi va borgan sari "so'nggi
zamon  Bismarki"ga  aylandi. Bu  Gitler  uchun  an'anaviy  ekspansionistik  talablarni
Lebensraumni   qo'lga   kiritish   uchun   1936   yilda   Reynlandiyani   remilitarizatsiya
qilishgacha kengaytirish uchun kuch dinamizmini yaratdi. 
          Bu voqea, shubhasiz, 1933-39 yillardagi Evropa xalqaro munosabatlarida hal
qiluvchi   burilish   nuqtasi   bo'ldi,   chunki   Gitler   nafaqat   Germaniya   ichidagi   qurolli
kuchini va irodasini kuchaytirishga muvaffaq bo'ldi. va Versal va Lokarnoga qarshi
o'ch olish qobiliyati. Bu, o'z navbatida, Gitlerga 1937-38 yillarda konservatorlarni
tozalashni buyurishga imkon berdi, bu esa tashqi siyosatning yangi bosqichini joriy
qilish   orqali   eski   pozitsiyalar   o'rnini   bosadigan   yangi   lavozimlarga   homiylik
qilishni   kuchaytirdi.   Buning   eng   muhimi,   Schachtning   1937   yilda   Gering   bilan
iqtisodiy masalalar bo'yicha to'qnashuvidan keyin iste'foga chiqishi edi. Gitlerning
NSDAP   avtokrati   sifatidagi   partiyasi   va   xalq   ustidan   hokimiyati   o rtasidagiʻ
bog liqlik,   odamlar   Gitlerning   irodasini   Fuehrerprinzip   va   sotsial   darvinizm	
ʻ
12
Roderick Stackelberg and Sally A. Winkle, The Nazi Germany Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 
2002), p.205.  ostidagi harakatlarga o tkazish orqali bir-biridan ustun bo lishga urinishlari sababliʻ ʻ
rivojlangan.   “Jodugarlar   qozoni”   “bo l   va   hukmronlik”   strategiyasiga   aylandi,   bu	
ʻ
esa   Gitlerning   yakuniy   qaror   qabul   qiluvchi   sifatida   ustunligini   mustahkamladi.
Shunga   qaramay,   Gitlerning   tashqi   siyosatni   shakllantirishda   qanchalik   kuchli
mavqega   ega   bo'lganligi,   uning   hokimiyati   ichki   ishlar   bilan   cheklangan   degan
nuqtai   nazarga   putur   etkazishi   mumkin.   1936   yilgi   to'rt   yillik   reja   va   1937   yilgi
Xossbax memorandumi, ehtimol, ichki iqtisodiy va harbiy masalalar bilan bog'liq.
Shu   nuqtai   nazardan,   Uchinchi   Reyx   keng   ma'noda   Gitlerning   qarorlarini   qabul
qilishda ustunlik qildi va aksincha emas. 
                    Gitlerning   harbiy   qayta   qurollanish   darajasi   unchalik   katta   bo'lmasligini
ta'kidlagani   uning   qayta   qurollanish   sur'atini   to'liq   nazorat   qila   olmasligini
ko'rsatdi.   Uning   yashash   maydoni   haqidagi   tashvishi   va   keyinchalik
Chexolovakiya   va  Avstriyani   temir   va   don   uchun   ag'darish   zarurati   uning   tashqi
siyosati   Germaniyaning   ichki   omillari   bilan   qanday   shakllanganligini   ta'kidladi.
Qayta   qurollanish   dasturi   va   avtarkiyani   1930-yillardagi   depressiyaga   javob
sifatida   va   Gitlerning   ekspansionistik   maqsadlari   uchun   old   shartlar   sifatida
ko'rsatish   mumkin.   Shunga   qaramay,   marksist   tarixchilar   iqtisodiy   omillarning
tashqi siyosatdan ustunligi haqida bahslashishlariga shubha yo'q, chunki ular uchun
tarix   iqtisodiy   ustki   tuzilma   tomonidan   shakllantirilgan.   Biroq,   nemis   iqtisodi
shunday   inqirozga   uchramagani   uchun   Gitler   uni   urushga   chorlashi   kerak   edi.
Xossbax   memorandumida   1942-43   yillar   Germaniya   urushga   tayyor   bo'lgan
yillarga ishora qiladi. Agar iqtisodiy masalalar sezilarli darajada ustun bo'lganida,
Evropa   urushi   to'g'risidagi   qaror   1940-yillarning   o'rtalarida   qabul   qilingan   bo'lar
edi. Shunday qilib, xalqaro kontekst 1939 yilda urush qarorini qabul qilishda ancha
hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega   bo'ldi.   Umuman   olganda,   Gitlerning   ko'rsatmalari
Germaniya   ichidagi   ichki   dinamizm   asosida   amalga   oshirildi   va   o'z   navbatida
tashqi siyosat maqsadlari ichki siyosatning mohiyati va vazifalarini shakllantirdi. 13
                  Bu   ko'rib   chiqilayotgan   bayonot   bilan   bog'liq.   Gitlerning   tizimli   tashqi
siyosati   bor   yoki   yo'qligini   muhokama   qilish   uchun   ochiq.   Uning   maqsadlari   va
motivlari   dastlab   o'zining   "Mein   Kampf"   va   "Gitlers   Zweite   Buch"   asarida   o'z
aksini topdi, ularning ba'zilari o'tmishdan va elitaning maqsadlaridan chalg'itishni
ifodalaydi.   Bu   yerda   muammo   Gitlerning   “tizimli   tashqi   siyosati”ni   belgilashda.
O'zining qat'iy ma'nosida u Gitlerning nemis ekspansionizmi rejasiga ishora qilishi
mumkin,  xoh  u  kontinental   bo'lsin,  xoh  global  bo'lsin,   lekin  kengroq  ma'noda   bu
Gitlerning o'zining tashqi siyosiy maqsadlarini amalga oshirish uchun bosqichma-
bosqich   qaror   qabul   qilishiga   ishora   qiladi.  Qaysidir   ma'noda   taklif   o'rinli.   Millat
13
Letter from Bernhard von Bulow to Herbert von Dirksen, the German ambassador to the Soviet Union, on 6 
February 1933 cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University of Exeter 
Press, 1991), Volume 3, p.652.  irodasining   timsoli   sifatida   Gitler   Uchinchi   Reyxni   Versal   shartnomasining
an'anaviy   revizionizmidan   tashqari   irqiy-kuch   siyosatiga   olib   bordi,   bunda
antisemitizm   Germaniyani   kuch   siyosati   nuqtai   nazaridan   emas,   balki   irqiy
ustunlik   nuqtai   nazaridan   ham   katta   qilish   uchun   radikallashtirildi.   Shu   jihatdan,
Fuehrerprinzip Gitler qo'l ostidagilarini qit'ada qurol kuchi va milliy qayta tug'ilish
bilan   irqiy   poklik   rejimini   o'rnatishga   urinish   uchun   olib   keldi.   Bu   Gitler
Chexoslovakiyaga   e'tibor   qaratishdan   oldin   1938   yilgi   Anschluss   voqeasida
aniqlangan.   Biroq,   1936-1939   yillar   oralig'idagi   voqealar   zanjirini   tizimli   emas,
balki   o'zboshimchalik   va   vaqtinchalik   deb   ko'rish   ancha   oqilona.   Gitler   tashqi
siyosatni amalga oshirishda o'z maqsadlariga erishish yo'lida qat'iy qaror qilganini
inkor   etib   bo'lmaydi,   ammo   bu   uning   aniq   rejasi   yoki   belgilangan   jadvaliga   ega
ekanligini anglatmaydi. 
                    Darhaqiqat,   Uchinchi   Reyx   Gitlerning   tashqi   siyosatini   "doimiy,   ammo
moslashuvchan"   olib   borganligi   haqidagi   savolda   taklif   qilingan   da'vo   Gitlerning
o'z   maqsadlariga   qanday   erishish   bo'yicha   aniq   chora-tadbirlari   yo'qligini   ochib
beradi.   Aksincha,   Gitler   fashistlar   Germaniyasi   tashqi   siyosatining   yo'nalishini
yoki   asosini   boshqara   oldi,   lekin   shu   bilan   birga   xalqaro   sharoitlar   tomonidan
berilgan   imkoniyatlardan   o'zi   o'ylagan   narsani   amalga   oshirish   uchun   foydalandi.
Reynlandiyani   qayta  harbiylashtirish  masalasida,  bu  voqea  qisman  Mussolinining
Habashistonga   bostirib   kirishi   xalqaro   e'tiborni   Germaniyani   qayta
qurollantirishdan   chalg'itganligi   sababli   amalga   oshirildi.   Pol   Shmidt   1949   yilda
yozgan   Gitler   Reynlandiyani   qayta   harbiylashtirilgandan   so'ng   Germaniyaning
resurslari   etarli   emasligi   sababli   urush   boshlansa,   asabiylashdi.   Bu   shuni
anglatadiki,   Gitler   "yirtqich   qimor"   o'ynadi   yoki   boshqacha   qilib   aytganda,
diplomatik   to'ntarishi   orqali   G'arb   bilan   urush   ehtimolini   kuchaytirib,   o'zini   tuta
olmadi.
          1938 yilgi Chexiya inqirozi va o'sha sentyabrdagi Myunxen kelishuvi uning
Anshlyus   ustidan   qozongan   g'alabasi   natijasida   g'arbiy   Chexoslovakiyani   qamal
qilish   va   Reyx   uchun   iqtisodiy   afzalliklarga   olib   keldi.   Gitlerning   bu   yillardagi
diplomatik   muvaffaqiyatlari   uning   fashistlar   Germaniyasidagi   obro'sini   sezilarli
darajada   oshirishga   xizmat   qildi.   Buni   natsistlarga   qarshi   qarshilik   va   qarshilik
haqida   fikr   yuritish   orqali   ko'rsatish   mumkin.   1938   yil   Blomberg-Fritsch
inqirozidan   keyin   Gitlerga   qarshi   konservativ   qarshilikning   paydo   bo'lishi   bilan
ajralib   turdi,   buning   natijasida   Gitler   Blomberg   va   Fritsch   ustidan   o'z   ustunligini
saqlab   qoldi.   Bunday   konservativ   qarshilik   o'sha   yili   general   Bekning   bomba rejasiga   aylandi,   ammo   ma'lum   bo'lishicha,   Gitlerning   diplomatik   yutuqlari
Fyurerning rejalashtirilgan o'ldirilishini to'xtatdi. 14
        Ehtimol, Gitlerning o'z maqsadlariga erishish usullarining moslashuvchanligi
1939   yil   avgustida   fashistlar-sovet   paktining   tuzilishida   yaqqol   namoyon   bo'ldi.
Chexiya inqirozi oldidan Sovet Ittifoqi va fashistlar Germaniyasi o'rtasidagi ittifoq
juda   kutilmagan   edi   va   mumkin   emas   edi.   Ammo   Sovet   Ittifoqi   Myunxendagi
qarorlar   qabul   qilish   jarayonidan   chetlashtirilgach,   Stalin   rejimi   Angliya   va
Frantsiyaga qarshi ham begonalashdi. Bu Gitlerga qo'shimcha maxfiy band orqali
Polshani qo'lga kiritish uchun foydalanish imkoniyatlarini ochib berdi. Binobarin,
1930-yillarda   Angliya   va   Fransiyaning   tinchlantirish   siyosati   sharoitida
Yevropadagi   o z   mavqeiga   ishonch   Gitlerni   1939-yil   sentabrda   Germaniyagaʻ
Polshaga hujum qilishni buyurishga undadi. Shunday qilib, agar Gitlerning tashqi
siyosatini   ishlab   chiqishda   biron   bir   rejasi   bo lsa,   u   o z   irodasiga   ko ra	
ʻ ʻ ʻ
shafqatsizlarcha   ishlab   chiqilgandan   ko ra,   xalqaro   kontekstda   shakllangan	
ʻ
afzalroq   bo lar   edi.   Rauschningning   Gitlerning   tashqi   siyosatdagi   taktikasini	
ʻ
tushuntirishi, bundan tashqari, Gitler haqiqatan ham «demonga ega bo'lgan mohir
taktik»   degan   boshqa   talqinga   olib   keladi.   Shunday   qilib,   Gitlerning   qayta   faol
yondashuvi u xohlagan oqibatlarni yaratish uchun qilingan bo'lishi mumkinligi va
uning   qisqa   muddatli   yondashuvining   moslashuvchanligi   Fyurer   o'z
imkoniyatlarini "so'nggi daqiqagacha" ochiq tutganini ko'rsatadi. 
                 Yakuniy tahlilda, spektrning bir chetida Gitler Germaniyada cheklanmagan
hokimiyatga   ega   edi,   bu   uning   nemis   tashqi   siyosatini   shakllantirishda   haddan
tashqari   kuch   ishlatish   uchun   bahor   taxtasi   edi.   Shunga   qaramay,   Uchinchi   Reyx
1936   yildan   1939   yilgacha   Gitlerning   tashqi   siyosatini   izchil,   ammo
moslashuvchan   tarzda   olib   bordi,   deb   xulosa   qilish   juda   oddiy   bo'ladi,   chunki
Gitler   millatning   timsoli   edi.   Uchinchi   Reyxning   tashqi   siyosatining   izchilligi,
shubhasiz,   Gitlerning   tashqi   siyosatda   qat'iy   yo'nalish   va   keng   maqsadlarga   ega
bo'lishidan kelib chiqqan. Boshqa tomondan, tashqi  siyosat  maqsadlariga erishish
usullarining   moslashuvchanligi   faqat   Gitlerga   emas,   balki   xalqaro   kontekstga
bog'liq   edi.   Bundan   tashqari,   ushbu   bayonotning   haqiqiyligini   buzish   mumkin,
chunki   Gitlerning   tashqi   siyosati   tizimli   emas,   balki   ko'proq   opportunistik   edi.
Fyurer   tashqi   siyosatning   asosi   va   yo'nalishiga   ega   edi,   ammo   uning   oldiga
qo'yilgan   imkoniyatlardan   foydalanish   strategiyasi   1936-39   yillarda   Uchinchi
Reyxning diplomatik muvaffaqiyatlariga olib keldi. 15
14
Wolfgang Michalka’s quotes, cited in Richard Overy, ‘Misjudging Hitler’, published in G. Martel, Origins of the 
Second World War Reconsidered, (Routledge, 1992), p.93.
15
Foreign Ministry’s Memorandum, 7 April 1933, cited in John Laver, Nazi Germany 1933-1945, (Hodder & 
Stoughton, 2004), p.83.                    Gitler   Germaniyasining   1933–1939-yillardagi   tashqi   siyosati   Fashistlar
Germaniyaning   tashqi   siyosati   Gitler   о zining   Mayn   Kampf   kitobida   ishlabʼ ʼʼ ʼʼ
chiqqan   rejaga   muvofiq   qat iy   ravishda   amalga   oshirildi.   Birinchi   bosqichda	
ʼ
Germaniya   nemis   tilida   so zlashuvchi   barcha   mamlakatlarni   birlashtirishi   kerak	
ʻ
edi, ikkinchi bosqichda butun Yevropani, so ng esa butun dunyoni bosib olishi, Yer	
ʻ
kurrasida   oriylar   irqining   hukmronligini   o rnatishi   lozim   edi.   Gitlerchilar	
ʻ
hokimiyatga   kelgan   davrdan   boshlab   ularning   siyosati   hududiy   ekspansiya   va
agressiyani   targ ib   qildi.   Natsistlar   rahbariyati   birinchi   galda   qurolli   kuchlarni	
ʻ
tashkil   qilish   bo yicha   tayyorgarlik   ishlariga   xalaqit   bergan   siyosiy   rishtalardan
ʻ
qutulishga   qaror   qildi.   1933-yiI   oktyabrda   Germaniya   Millatlar   Ligasidan   chiqdi,
1935-yil   mayda   esa   Versal   bitimining   qurollanishga   tegishli   bandlarini   bekor
qilganini e lon qildi, dunyoga harbiy-havo kuchlari, yirik muntazam armiya tuzish	
ʼ
va  majburiy  harbiy   xizmatni   joriy  etishini   bildirdi.   Gitler   juda  qaltis,   biroq  keyin
ma lum bo ldiki, puxta o ylangan o yin olib bordi, zero, Yevropada hech kim unga	
ʼ ʻ ʻ ʻ
xalaqit   berishni   istamadi.   G arb   davlatlari   Gitlerning   Germaniya   tashqi	
ʻ
siyosatining   asosiy   maqsadi   Sovet   Ittifoqini   yo q   qilish   ekani   to g risidagi	
ʻ ʻ ʻ
gaplariga   ishondi.   Osongina   va   o ta   muvafflaqiyatli   amalga   oshirilgan   ilk   tashqi	
ʻ
siyosiy   tadbirlar   Gitlerni  Yevropada   Versal   bitimidan   so ng   qaror   topgan   siyosiy	
ʻ
vaziyatni o zgartirish borasida hal qiluvchi qadamni tashlashga da vat etdi.	
ʻ ʼ
                   1936-yil 7-mart kuni tongda yangi Germaniya armiyasining qo shilmalari	
ʻ
Reyn   harbiysizlashtirilgan   zonasi   hududiga   bostirib   kirdi.   Bu   Versal   bitimining
Reyn   harbiysizlashtirilgan   zonasini   tuzish   va   Germaniyani   bu   yerda   qo shinlar	
ʻ
saqlash yoki harbiy istehkomlar qurish huquqidan mahrum qilish to g risidagi 42-	
ʻ ʻ
44-moddalarining   to g ridan   to g ri   buzilishi   edi.   Fransiya   va  Angliya   norozilik	
ʻ ʻ ʻ ʻ
bildirish   bilan   kifoyalandilar,   bunga   javoban   Gitler   ularga   qator   tinchlikparvar
takliflar bilan murojaat qildi. Biroq Germaniya Fransiyaning sharqiy chegaralariga
jiddiy   xavf   soldi.   Sobiq   Reyn   harbiysizlashtirilgan   zonasi   Fransiya   uchun   eng
jiddiy xavf tug dirgan hududga aylandi. Bu Gitlerning bosqinchilik faoliyatiga asos	
ʻ
solgan   dastlabki   muvaffaqiyati   bo ldi.   Tashqi   siyosatda   Gitler   quruq	
ʻ
tinchlikparvarlik   so zlarini   keng   ishlatdi.   Bu   yo llar   bilan   u   Fransiya   va  Angliya	
ʻ ʻ
hukmron   doiralariga   Gitlerni   tinchitish   siyosati   deb   nomlangan   harakatsizlik	
ʼʼ ʼʼ
uchun   o z   xalqlari   oldida   o zlarining   passiv   siyosatini   oqlashlariga   imkon   berdi.	
ʻ ʻ
Bu siyosatni amalga oshirish bahonasida ular har qanday yon berishlarga borishga
tayyor edi. Gitler bundan juda ustalik bilan foydalandi. 16
                  1936-yil   25-noyabrda   Germaniya  Yaponiya   bilan   Kominternga   qarshi	
ʼʼ
bitim ni imzoladi. Bu bitimga ko ra har bir tomon bir-birini o z mamlakatlaridagi	
ʼʼ ʻ ʻ
16
Hans Frank’s Memoirs, cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University 
of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.201.  kommunistlar   faoliyati   to g risida   xabardor   qilish   majburiyatini   oldi,   SSSRʻ ʻ
tomonlardan biri bilan nizolashgan taqdirda, ikkinchi tomon betaraf qolishi lozim
edi.   Tomonlarning   hech   biri   boshqa   tomonning   roziligisiz   SSSR   bilan   bitim
tuzmasligi   kerak   edi.   Kominternga   qarshi   bitim   barchani   Germaniya   Sovet	
ʼʼ ʼʼ
Ittifoqiga qarshi urushga jiddiy tayyorgarlik ko rayotganiga ishontirishi lozim edi.	
ʻ
1936-yil   yozida   Berlinda   o tkazilgan   Olimpiya   o yinlari  Yevropa   jamoatchiligini	
ʻ ʻ
yanada tinchlantirdi. Germaniya sport rivojlanayotgan, yoshlarga musobaqalashish
imkoniyatlari   yaratib   berilgan   tinchliksevar   mamlakat   bo lib   ko rindi.   Berlin	
ʻ ʻ
tinchlik,   do stlik   va   hamkorlik   to g risidagi   shiorlar   bilan   bezatilgan   edi.   Bu	
ʻ ʻ ʻ
targ ibot   tadbirlari   Gitler   siyosatining   asl   atvorini   niqoblashi   kerak   edi.   1936-yil	
ʻ
iyulida Ispaniyada boshlangan fuqarolar  urushi Gitlerga yangi  qulay imkoniyatlar
berdi.   U   Ispaniya   fashistlariga  Afrika   qit asidan   Marokash   korpusini   olib   kelish	
ʼ
uchun   harbiy-havo   kuchlarining   Kondor   diviziyasini   taqdim   qildi.   Bu   korpus	
ʼʼ ʼʼ
qo zg olonni bostirishda asosiy hujumkor kuch bo ldi. Bundan tashqari, Ispaniyaga	
ʻ ʻ ʻ
7   mingdan   ortiq   samolyotlar   yuborildi   va   ular   Ispaniya   shaharlarini   ayovsiz
bombardimon qilishdi. Buning evaziga Gitler Ispaniyadan kamyob va qimmatbaho
strategik   materiallar   oldi,   ular   Germaniya   armiyasini   qurollantirishda   katta
ahamiyatga   ega   bo ldi.   Franko   Germaniyaning   sodiq   ittifoqchisiga   aylandi.   Endi	
ʻ
Fransiyaning   janubida   ham   unga   qarshi   dushmanona   harakatlarni   boshlashi   va
Gitlerga bebaho strategik yordam ko rsatishi mumkin bo lgan davlat paydo bo ldi.	
ʻ ʻ ʻ
Fransiya   janubida   Germaniyaning   yana   bir   ittifoqchisi   —   fashistlar   Italiyasi
joylashgani   hisobga   olinsa,   aytish   mumkinki,   Fransiya   fashistlar   davlatlari
qurshovida   qoldi   va   uning   kunlari   sanoqli   edi.   Gitler   Fransiya   Germaniyaning
ashaddiy dushmani ekanini yashirmasdi.
         Avstriyaning Germaniyaga qo shib olinishi Gitlerga, ayniqsa, ikki mamlakat
ʻ
— Avstriya va Chexoslovakiya zarur  edi. Ikkala  mamlakat  ham  rivojlangan  og ir	
ʻ
sanoatga   ega   bo lib,   Markaziy   Yevropada   muhim   mavqeni   egallardi.	
ʻ
Chexoslovakiya   Ruminiya,   Vengriya,   Polsha,   Avstriya   va   SSSR   bilan   umumiy
chegaralarga   ega   edi,   Avstriya   esa   Germaniyaga   Yugoslaviyaga   bostirib   kirish
imkonini   berardi.   1936-yil   iyulida  Avstriya   kansleri   Kurt   Shushing   (1897–1977)
Germaniya   bilan   shartnoma   imzoladi.   Unga   ko ra,   Germaniya   Avstriyaning	
ʻ
mustaqilligini   tan   oldi,  Avstriya   esa,   o z   navbatida,   o zini   Germaniya   davlati	
ʻ ʻ ʼʼ ʼʼ
deb   hisoblardi.   Oradan   ikki   yil   ham   o tmay,   1938-yil   11-martda   Gitler   go yoki
ʻ ʻ
Germaniyaga tarafdor avstriyaliklarni ta qib ostiga olgani uchun K. Shushnigning
ʼ
iste fo   berishini   talab   qildi.   Shushnig   iste fo   berishdan   bosh   tortdi,   Avstriya	
ʼ ʼ
prezidenti   ham   uni   iste foga   chiqarish   niyati   yo qligini   bildirdi.   Bunga   javoban	
ʼ ʻ
Germaniya qo shinlari 1938-yil 12-martda Avstriyaga bostirib kirdi, 14-martda esa	
ʻ
Avstriyaning   Germaniyaga   qo shib   olingani   e lon   qilindi.   Avstriya   Germaniya	
ʻ ʼ
reyxining   Sharqiy   markasi   nomi   ostida   Germaniya   qismiga   aylandi,   anshlyus ,	
ʼʼ ʼʼ ya ni   Avstriyaning   Germaniyaga   qo shilishi   amalga   oshirildi.   Avstriya   davlatʼ ʻ
sifatida   tugatildi.   Fransiya   va  Angliya  Avstriyani,   shu   bilan   birga   o z   obro sini	
ʻ ʻ
saqlashga   urinmadi,   holbuki,   ular   Germaniyaning   Avstriyani   qo shib   olishini	
ʻ
taqiqlovchi Versal bitimi bajarilishini kafolatlovchi davlatlar hisoblanardi. 17
             Sudet   viloyatini   berish  to g risidagi  bitim  1938-yil  21-apreelda  Gitrel   Bosh	
ʻ ʻ
shtab boshlig i general Keytel (1882–1946) ga Chexoslovakiyaga bostirib kirish va	
ʻ
uni   ishg ol   qilish   rejasini   ishlab   chiqish   to g risida   ko rsatma   berdi.  Bundan   ham	
ʻ ʻ ʻ ʻ
oldin   Sudet   nemislari   natsistlari   rahbari   Konrad   Genleyn   (1898–1945)   Gitlerdan
Chexoslovakiya hukumatiga bajarib bo lmaydigan talablar qo yish, hukumat ularni	
ʻ ʻ
qabul   qilsa,   yanada   og irroq   talablar   bilan   murojaat   qilish   to g risida   ko rsatma	
ʻ ʻ ʻ ʻ
oldi.   Chexoslovakiya   hukumati   Genleynning,   asosan,   nemislar   yashovchi   Sudet
viloyatiga   muxtoriyat   berish   to g risidagi   talablarini   qondirishdan   bosh   tortdi.	
ʻ ʻ
Berlindan berilgan buyruqqa muvofiq butun Chexoslovakiyada nemis aholisi bosh
ko tardi,   politsiya   bilan   qurolli   to qnashuvlar   ro y   berdi.   Bir   vaqtning   o zida	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Germaniyada   Chexoslovakiyaga   qarshi   ruhdagi   targ ibot   avj   oldirildi,	
ʻ
Chexoslovakiya   hukumati   nemis   xalqining   ozodlikka   bo lgan   intilishini	
ʻ
bo g ganlikda   ayblandi.   Gitler   Chexoslovakiyadagi   nemislarni   qo llab-quvvatlash	
ʻ ʻ ʻ
to g risidagi bayonot bilan chiqdi, ularni qurolli bosqin bilan himoya qilishga ham
ʻ ʻ
tayyorligini bildirdi. G arb davlatlari Chexoslovakiyani ham qurbon qilishga qaror	
ʻ
qilishdi.   Gitler   Angliya   va   Fransiya   rahbarlarini   Chexoslovakiyaning   keyingi
taqdiri   muammosiga   bag ishlangan   yig ilishga   o zining   Berxtesgaden   (Myunxen	
ʻ ʻ ʻ
yaqini)   dagi   qarorgohiga   taklif   qilib,   yana   bir   nayrang   (Myunxen   bitimi)
uyushtirdi.
             Konferensiyada Fransiya nomidan Bosh vazir E. Daladye, Angliya nomidan
Bosh   vazir   Nevill   Chemberlen,   Italiya   nomidan   esa   Mussolini   qatnashdi.   Gitler
konferensiyada   o z   fikrida   sobit   turdi.   Uning   maqsadi   aniq   —   Chexoslovakiya	
ʻ
yoki   urush   edi.   Daladye   va   Chemberlen   yon   berdilar   va   29–30-sentyabrda   bo lib	
ʻ
o tgan   konferensiya   Sudet   viloyatini   Germaniyaga   berish   to g risida   qaror   qabul	
ʻ ʻ ʻ
qildi. 10-oktyabrda konferensiya qaroriga ko ra Chexoslovakiya Teshen viloyatini	
ʻ
Polshaga   berdi,   2-noyabrda   esa   Germaniya   tashqi   ishlar   vaziri   Ribbentrop   va
Italiya tashqi ishlar vaziri graf Chiano Vengriyaga Slovakiyaning bir qismini berish
to g risidagi bitimni imzoladi. Shu taxlit Chexoslovakiyani bo lib tashlash amalga	
ʻ ʻ ʻ
oshirildi.   G arb   uchun   bu   urushsiz   mag lubiyat   edi.   Gitler  Angliya   va   Fransiyani	
ʻ ʻ
Chexoslovakiya,   ya ni   ular   1918-yilda   hamkorlikda   tuzgan   davlatni   bo lib	
ʼ ʻ
tashlashga   majbur   qildi.   Holbuki,   Fransiya   Chexoslovakiya   bilan   o zaro   yordam	
ʻ
ko rsatish   to g risidagi   shartnomaga   ham   ega   edi.   Endi   Germaniya   Yevropa	
ʻ ʻ ʻ
17
Otto Dietrich, Twelve Years with Hitler, 1955, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John 
Murray, 2000), p.187.  qit asidagi   eng   qudratli   davlatga   aylandi.   Uning   Yevropa   siyosatiga   ta siri   halʼ ʼ
qiluvchi ahamiyatga ega bo ldi.	
ʻ
          Chexoslovakiyaning   bosib   olinishi   Gitler   Chemberien   bilan   hamkorlikda
Angliya-Germaniya   deklaratsiyasini   imzoladi.   Unda   1935-yildagi   Angliya-
Germaniya   dengiz   bitimi   va   Myunxen   bitimi   ikkala   millatning   bir-biriga   qarshi	
ʼʼ
boshqa   hech   qachon   urushmaslik   hamda   o zaro   qiziqish   uyg otgan   barcha	
ʼʼ ʻ ʻ
masalalarni   bundan  buyon   maslahatlashish   yo li   bilan   hal   qilish   niyatini   ifoda	
ʼʼ ʻ ʼʼ
etishi   bildirildi.   Chemberlen   deklaratsiyani   bugungi   kundagi   tinchlikning	
ʼʼ ʼʼ
poydevori deb e lon qildi. Gitler uchun esa u imzolagan boshqa shartnomalari kabi	
ʼ
quruq qog ozdan bo lak hech narsa emasdi. Deklaratsiya imzolanganidan yarim yil	
ʻ ʻ
o tib,   1939-yil   14-martda,   endi   hech   qanday   izoh   va   ogohlantirishsiz,   Germaniya	
ʻ
qo shinlari   Chexoslovakiya   hududiga   bostirib   kirdi,   16-martda   esa   Gitler
ʻ
Pragadagi   Gradchina   saroyining   balkonidan   turib   Chexoslovakiyaning   davlat
sifatida   tugatilishi   va   uning   o rnida   Germaniyaning   Bogemiya   va   Moraviya	
ʻ
protektorati   (vassalligi)   tuzilishini   e lon   qildi.   Slovakiya   alohida   davlat—	
ʼ
Germaniya   satelliti   maqomini   oldi.   Gitler   Litvadan   Klaypedani   —   Boltiq
dengizidagi  portni, muhim  harbiy-dengiz bazasini  berishni  talab qildi va 1939-yil
22-martda   Litva   hukumati   Klaypedani   Germaniyaga   topshirdi.   Vassallik   —
mustamlaka   qaramligi   shakllaridan   biri   bo lib,   unda   vassal   davlat   faqat   ichki	
ʻ
ishlarda   ba zi   bir   mustaqillikni   saqlab   qoladi,   uning   tashqi   siyosatini   esa	
ʼ
mustamlakachi   davlat   o z   ixtiyoriga   ko ra   amalga   oshiradi.   Satellit   (lotincha	
ʻ ʻ
satellites   —   yo ldosh,   hamfikr)   —   rasman   mustaqil,   biroq   amalda   boshqa,	
ʼʼ ʼʼ ʻ
nisbatan kuchli davlatga bo ysinuvchi davlat.  Vays rejasi  	
ʻ ʼʼ ʼʼ
          Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, Gitler yangi bosqinlarga tayyorgarlik
ko rdi. Navbat Polshaga kelgandi. Uning taqdiri, aslida, 1938-yil noyabrda, Gitler	
ʻ
Polsha hududiga tor-mor  keltirish rejasi  ( Vays  bostirib kirish va uning rejasini	
ʼʼ ʼʼ
tayyorlash   to g risida   ko rsatma   bergandayoq   hal   qilingandi.   Bu   rejaga	
ʻ ʻ ʻ
tayyorgarlik Germaniya va Polsha o rtasidagi do stlik kampaniyasi bilan bir vaqtda	
ʻ ʻ
amalga  oshirildi.  Gitler, Ribbentrop  va  fashistlar  reyxining boshqa  rahbarlari  ikki
xalq   do stligi,   bu   do stlikning   istiqbollari,   uning   Yevropada   tinchlikni	
ʻ ʻ
mustahkamlashdagi   ahamiyati   to g risida   tinimsiz   uqtirib   kelishdi.   Biroq	
ʻ ʻ
Chexoslovakiya   bosib   olinganidan   so ng   G arb   mamlakatlari   tashvishga   tushib	
ʻ ʻ
qolishdi.   1939-yil   31-martda   Angliya   hukumati   Polshani   chetdan   unga   qarshi
agressiya   uyushtirilgan   taqdirda   har   tomonlama   yordam   berishiga   ishontirdi.	
ʼʼ ʼʼ
Fransiya   hukumati   ham   xuddi   shu   gapni   takrorladi.   Biroq   Gitler   Angliya   ham,
Fransiya   ham   Polsha   uchun   urushmasliklari,   buning   ustiga   ular   urushga   tayyor
emasliklarini   yaxshi   tushunardi.  1939-yil   11-aprelda   Vays   rejasi ning   uzil-kesil	
ʼʼ ʼʼ
varianti   tuzilib,   unda   Gitler   Polshani   nihoyat   bir   yoqli   qilish ,   Polshaning	
ʼʼ ʼʼ ʼʼ harbiy   qudratini   yakson   qilish   va   Polshani   davlat   sifatida   tugatish   zarurliginiʼʼ
uqtirdi. 18
                   Polshaga hujum  1939-yil  1-sentyabrga belgilandi. Asosiy e tiborni  Gitler	
ʼ
Polshani   birov   hech   qanday   yordam   ko rsatolmaydigan   qilib   ajratib   qo yishga	
ʻ ʻ
qaratdi.   G arbiy   Yevropadagi   aksariyat   siyosatchilar   Polshani   Gitlerga   bersak,   u	
ʻ
SSSR bilan bevosita yuzma-yuz qolib, unga qarshi urush boshlaydi degan xayolga
borishdi. Biroq ular adashgan edi. Gitlerning bu vaqtda SSSR bilan urushish niyati
yo q   edi.   U   eng   avvalo   G arb   mamlakatlari   bilan   urushga   tayyorgarlik   ko rardi.	
ʻ ʻ ʻ
Polshaning   bosib   olinishi   Gitlerni   muhim   tayanch,   Germaniya   armiyasini   oziq-
ovqat,   sanoatni   esa   xomashyo,   xususan,   ko mir   va   temir   rudasi   bilan   ta minlashi	
ʻ ʼ
lozim edi. Polshani ajratib qo yish va uni har qanday yordamga umiddan mahrum	
ʻ
qilish   maqsadida   Gitler   Sovet   Ittifoqi   bilan   hujum   qilmaslik   to g risidagi   bitimni	
ʻ ʻ
imzolashga   qaror   qildi.   Bunday   bitim   1939-yil   23-avgustda   imzolandi.   Bitimda
maxfiy   bandlar   bo lib,   ularda   Polshaning   Germaniya   va   Sovet   Ittifoqi   o rtasida	
ʻ ʻ
bo lib   olinishi   to g risida   gap   borardi.   Endi   Polshaga   yo l   ochiq   edi.   1939-yil   1-	
ʻ ʻ ʻ ʻ
sentyabrda   Germaniya   qo shinlari   Polsha   hududiga   bostirib   kirdi.   Angliya   va	
ʻ
Fransiya   o sha   kuniyoq   urushni   to xtatish   to g risida   ultimatum   berdi.   Gitler	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ultimatumga rad javob berganidan so ng Angliya va Fransiya Germaniyaga urush	
ʻ
e lon qildi, shu taxlit Ikkinchi jahon urushi boshlandi.	
ʼ 19
18
Extract from the Four-Year Plan Memorandum, August 1936, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi 
Germany, (John Murray, 2000), p.218. 
19
Klaus Hildebrand, The Foreign Policy of the Third Reich, (Batsfold Ltd, 1973), p.27.  2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va
global oqibatlar.
Ikkinchi jahon urushi qanday boshlandi?
Ikkinchi   jahon   urushi   (Ikkinchi   jahon   urushi)   Evropada   1939   yil   sentyabr
oyida   diktator   Adolf   Gitler   boshchiligidagi   Germaniya   Polshaga   bostirib
kirishi   bilan   boshlandi.   Angliya   va   Frantsiya   Polsha   bilan   ittifoq
tuzganliklarini   hurmat   qilib,   ikki   kundan   keyin   Germaniyaga   urush   e'lon
qildilar.   1939   yildan   1945   yilgacha   Ikkinchi   Jahon   urushi   dunyoning   ko'p
qismini   qamrab   oldi.  Asosiy   to'qnashuv   eksa   kuchlari   -   Germaniya,   Italiya
va  Yaponiya   -   va   ittifoqchilar   -   Buyuk   Britaniya,   Frantsiya,   Sovet   Ittifoqi,
AQSh   va   keyinchalik   Xitoy   o'rtasida   edi.   Urush   olti   yil,   1939   yildan   1945
yilgacha   davom   etdi.   1939   yil   sentyabr   -   urush   boshlandi   Germaniya
Polshaga bostirib kirdi, natijada Angliya va Fransiya urush e’lon qildi. 1940
yil may-iyul - Fransiyaning qulashi va Britaniya janggi Frantsiya jangi 1940-
yilning   may   oyida   Germaniya   Fransiya   va   Belgiyani   bosib   olishi   bilan
boshlandi.   Natijada   Dyunkerkda   joylashgan   Britaniya   kuchlari   evakuatsiya
qilishga   majbur   bo'ldi   va   ko'p   o'tmay   Frantsiya   taslim   bo'ldi.   Bir   necha   oy
o'tgach,   1940   yil   iyul   oyida   Germaniya   Britaniya   orollari   ustidan   havo
nazoratini   o'rnatishga   harakat   qildi.   Qirollik   havo   kuchlari   bosqinni
kechiktirgan   Germaniya   havo   kuchlarini   (Luftwaffe   nomi   bilan   tanilgan)
mag'lub etdi.
                  1939   yil   sentyabr   -   urush   boshlandi,   Germaniya   Polshaga   bostirib
kirdi,   natijada   Angliya   va   Fransiya   urush   e’lon   qildi.   1940   yil   may-iyul-
Fransiyaning   qulashi   va   Britaniya   janggi   Frantsiya   jangi   1940-yilning   may
oyida   Germaniya   Fransiya   va   Belgiyani   bosib   olishi   bilan   boshlandi.
Natijada   Dyunkerkda   joylashgan   Britaniya   kuchlari   evakuatsiya   qilishga
majbur   bo'ldi   va   ko'p   o'tmay   Frantsiya   taslim   bo'ldi.   Bir   necha   oy   o'tgach,
1940   yil   iyul   oyida   Germaniya   Britaniya   orollari   ustidan   havo   nazoratini
o'rnatishga   harakat   qildi.   Qirollik   havo   kuchlari   bosqinni   kechiktirgan
Germaniya   havo   kuchlarini   (Luftwaffe   nomi   bilan   tanilgan)   mag'lub   etdi.
1940   yil   sentyabr-   Blitsning   boshlanishi   O'sha   yilning   oxirida   Blits
boshlandi   va   Germaniya   Britaniya   shaharlarini   havodan   bombardimon   qila
boshladi.   Reydlar   7-sentabr   kuni   Londonda   keng   ko‘lamli   hujum   sodir
bo‘lgan paytda boshlangan. Portlashlar sodir bo'lgan oylar davomida 40 000
dan   ortiq   tinch   aholi   halok   bo'ldi.   1941   yil   iyun   -   Barbarossa   operatsiyasi
1941 yil iyun oyida Germaniya va Sovet Ittifoqi bir-biriga tajovuz qilmaslik
to'g'risida kelishuvga ega bo'lishiga qaramay, Gitler Sovet Ittifoqiga bostirib kirdi. Bu 1941 yildan 1945 yilgacha davom etgan va ommaviy qurbonlarni
o'z ichiga olgan, birinchi navbatda, ikki xalq o'rtasidagi asosiy jang bo'lgan
Ikkinchi   Jahon   urushining   Sharqiy   frontining   boshlanishi   edi.   1941   yil
dekabr - Pearl Harbor 1941 yil iyul oyida urush kengaydi. Yaponiya Janubi-
Sharqiy   Osiyoga   o'z   qo'shinlarini   yuborib,   bu   hududdagi   Britaniya
manfaatlariga   tahdid   soldi.   Natijada,   1941   yil   avgust   oyida   AQSh
Yaponiyaga neft embargosi  qo'yib, import qilinadigan neftning katta qismini
to'xtatdi. 20
                 Bu ikki davlat o rtasida katta mojaroga sabab bo ldi. Bunga javobanʻ ʻ
1941-yil   7-dekabrda   Yaponiya   AQSh   harbiy-dengiz   kuchlarining   Tinch
okean   floti   Pearl-Harborga   hujum   boshladi.   Ertasi   kuni  AQSh  Yaponiyaga
urush   e'lon   qildi.   Buning   ortidan   yaponlar   Gonkong,   Malaya,   Singapur   va
Birmadagi   Britaniya   hududlariga,   shuningdek,   Sharqiy   Osiyodagi   boshqa
Yevropa   mustamlakalariga   ham   bostirib   kirishdi.   Ular   urush   tugaguniga
qadar bosib olingan hududlarni himoya qilish maqsadida Yaponiya atrofida
perimetr   yaratmoqchi   edilar.   Ikkinchi   jahon   urushi   1939   yildan   1945
yilgacha   davom   etgan   global   to'qnashuv   bo'lib,   dunyo   davlatlarining
ko'pchiligi   ikkita   qarama-qarshi   harbiy   ittifoqqa   bo'lingan:   ittifoqchilar   va
eksa   kuchlari.   Urush   birinchi   jahon   urushi   va   Versal   shartnomasining   hal
etilmagan muammolari  tufayli  yuzaga keldi, bu Germaniyani  g'azablantirdi
va   iqtisodiy   jihatdan   qiyinlashtirdi.   Adolf   Gitlerning   tajovuzkor
ekspansionistik siyosati  1939-yil sentabrida Polshaga bostirib kirishiga olib
keldi,   bu   esa  Angliya   va   Fransiyani   urush   e’lon   qilishga   undadi.   Mojaro
Yevropa   va   Tinch   okeani   teatrlarida   muhim   voqealarni,   jumladan,
Frantsiyaning   nemis   qo'shinlari   qo'liga   tez   tushishini   va   1941   yilda
Yaponiyaning   Pearl-Harborga   kutilmagan   hujumini,   bu   esa   Qo'shma
Shtatlarni urushga olib keldi.
                     Urush davom etar ekan, Stalingrad jangi va Ittifoqchilarning 1944
yilda   Normandiyaga   bostirib   kirishi   kabi   burilish   nuqtalari   ittifoqchilar
tomon sur'atni o'zgartirgan muhim lahzalar bo'ldi. Urush katta qurbonlar va
vahshiyliklarga   olib   keldi,   jumladan,   Xolokost,   millionlab   yahudiylar   va
boshqalar muntazam ravishda yo'q qilindi. Urushning yakunlanishi AQSh va
Sovet Ittifoqining super kuchlar sifatida paydo bo'lishini ko'rdi va bu Sovuq
urush uchun zamin yaratdi. Ikkinchi jahon urushi, xususan, Qo'shma Shtatlar
va   Kanadada   chuqur   iqtisodiy   va   ijtimoiy   ta'sir   ko'rsatdi,   bu   sanoatning
o'sishiga   va   muhim   ijtimoiy   o'zgarishlarga,   shu   jumladan   ayollarning   ish
kuchidagi ishtirokining oshishiga olib keldi. Ikkinchi jahon urushi Amerika
Qo'shma Shtatlari va Kanada G'arbiy ittifoqchilar bilan Yaponiya imperiyasi,
20
Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993), p.123.  fashistlar   Germaniyasi   va   fashistik   Italiya   boshchiligidagi   eksa   kuchlariga
qarshi   kurashgan   global   harbiy   mojaro.   Sana   1939   yil   sentyabr   -   1945   yil
avgust   Joylar  Yevropa,   Shimoliy  Afrika,   Yaponiya,   Janubi-Sharqiy   Osiyo,
Atlantika va Tinch okeanlari Garchi jahon tarixidagi eng uzoq davom etgan
harbiy   to'qnashuv   bo'lmasa-da,   Ikkinchi   jahon   urushi   tarixdagi   eng   katta
miqyosli, eng keng ko'lamli va eng halokatli mojaro bo'ldi. U 50 milliondan
ortiq   odamni   o'ldirdi   -   ko'plari   ommaviy   qotillik   tufayli-va   yana   100
milliondan   ortiq   jismoniy   va   ruhiy   jarohatlar   oldi.   Evropa   va   Osiyoning
ulkan   hududlari   quruqlik,   havo   va   dengiz   harakatlari   natijasida   vayron
bo'ldi.   Evropa   va   Uzoq   Sharqdagi   asosiy   jangovar   maydonlardan   uzoqda
joylashgan   Qo'shma   Shtatlar   va   Kanada   urushdan   to'g'ridan-to'g'ri   ozgina
zarar   ko'rdi,   ammo   ikkala   davlat   ham   ittifoqchilarning   sa'y-harakatlarini
jangovar   kuchlar,   kemalar,   samolyotlar,   qurollar   va   boshqa   harbiy
materiallar   bilan   ta'minlashda   katta   ishtirok   etdilar.   Urush   Germaniya   va
Yaponiyaning   so'zsiz   taslim   bo'lishi   bilan   yakunlandi   va   xalqaro   kuchlar
muvozanatini qayta belgiladi.
                    1930-yillarning   oxirlarida   urushning   bo'ronli   bulutlari   Evropada
qoraygani   sababli,   Shimoliy   Amerikaning   aksariyat   aholisi   Evropadagi
mojarolardan   ajralib   turishni   ma'qul   ko'rdi.   Qo'shma   Shtatlar   va   Kanada
Birinchi   Jahon   urushida   "Buyuk   urush"   barcha   urushlarni   tugatish   uchun
urush   bo'lganiga   ishonib,   shiddatli   va   katta   xarajat   evaziga   kurashgan.
Urushdan   keyingi   davrda   yevropalik   millatchilik   manfaatlari   va   janjallari
yana paydo bo'lganda, bunday idealizm ezildi. Binobarin, 1939 yil sentyabr
oyi   boshida   Germaniyaning   Polshaga   bostirib   kirishi   bilan   Yevropada
Ikkinchi   Jahon   urushi   boshlanganda,   Buyuk   Britaniya   va   Fransiya   urush
e'lon   qilganda,   ko'plab   hafsalasi   pir   bo'lgan   amerikaliklar   chetda   turishni
tanladilar. Britaniya Hamdo'stligi a'zoligi bilan bog'langan Kanada tez orada
Britaniyani urushga ergashtirdi, ammo ichki ziddiyatsiz emas. 21
 
                    Evropa   urushi   haqida   ma'lumot   Ikkinchi   jahon   urushi   Yevropa
teatrining   asosiy   sabablarini   1918-yil   noyabrida   Birinchi   jahon   urushini
yakunlagan   kelishuv   tomonidan   hal   etilmagan   masalalarda   topish   mumkin.
Garchi   bu   urushda   markaziy   kuchlarning   mag lubiyati   to liq   bo lmaganʻ ʻ ʻ
bo lsa-da,   Germaniya   va   uning   ittifoqchilariga   Versal   shartnomasi   (1919)	
ʻ
tomonidan   qattiq   munosabatda   bo ldi.   Urushdan   keyingi   aholi   punkti	
ʻ
Germaniyadan sharq va g arbdagi  hududlarni  tortib oldi, Avstriya-Vengriya	
ʻ
imperiyasini   vayron   qildi,   nemislarni   “urush   aybi”   bandini   qo shish   orqali	
ʻ
xo rladi,   qurolsizlanishni   joriy   qildi   va   urushdan   yetkazilgan   zarar   uchun	
ʻ
katta miqdorda  tovon  to lashni  talab  qildi. Urushdan  keyingi   inflyatsiya  va	
ʻ
21
Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000), p.64.  jahon   depressiyasining   ta'siridan   norozi   bo'lgan   nemislarning   katta   qismi
1933   yilgi   saylovlarda   Adolf   Gitlerning   ekstremistik   natsistlar   partiyasi
nomzodlari   uchun  ovoz berdi. Natsistlar   g'alaba  qozondi  va  Gitler  qonuniy
ravishda Germaniya kansleri bo'ldi. Uning rahbarligida Germaniya iqtisodiy
nazorat   va   qayta   qurollanish   siyosatini   olib   bordi.   Natsistlar   ham
antikommunistik,   ham   antisemit   bo'lib,   Germaniya   muammolarida   qizillar
va yahudiylarni aybladilar. O'zi tug'ilishidan avstriyalik bo'lgan Gitler etnik
nemislar   uchun   sharqda   yashovchi   "pastki"   slavyan   xalqlari   egallagan
erlardan   o'yilgan   "yashash   maydoni"   zarurligini   ko'rdi.   O'z   maqsadlariga
erishish   uchun   u   Germaniyani   qayta   qurollantirish   paytida   agressiv   tashqi
siyosat olib bordi.
                  Versal   shartnomasini   buzgan   holda,   nemis   qo'shinlari   1936   yilda
qurolsizlantirilgan Germaniya Reynlandiyani, 1938 yilda Avstriyani va 1938
va   1939   yillarda   Chexoslovakiyani   egallab   oldilar.   Shu   bilan   birga,   Buyuk
Britaniya   va   Frantsiya   Germaniyaga   o'z   rejimini   o'zlariga   imtiyozlar
berishga umid qilib, tinchlantirishga harakat qilishdi. Ularning tinchlantirish
harakatlarining   eng   yuqori   cho'qqisi   Chexoslovakiyaning   parchalanishini
ma'qullagan   1938   yildagi   Myunxen   konferentsiyasida   bo'ldi.   Biroq,   G'arb
demokratiyalari   nazarida   Gitlerga   yon   berishlar   faqat   ko'proq
tajovuzkorlikni   rag'batlantirish   uchun   paydo   bo'ldi.   Angliya   va   Fransiya
Yevropadagi   bir   qancha   kichik   davlatlarning,   jumladan   Polshaning
yaxlitligini   kafolatlashga   qaror   qildi.   1939-yil   sentabr   boshida   Germaniya
Polshaga   bostirib   kirganidan   keyin   inglizlar   va   frantsuzlar   Germaniyaga
urush e lon qilib, o z va dalarini bajardilar. Bu burilish nuqtasi uzoq davomʼ ʻ ʼ
etgan sukunatga to'g'ri keldi, uning davomida katta janglar bo'lmadi. “Soxta
urush”   nomi   bilan   mashhur   bo lgan   bu   sokin   bosqich   1940-yilning	
ʻ
boshlarida   davom   etdi.   Shu   bilan   birga,   Atlantika   okeanida   dengizda
halokatli   urush   boshlandi,   unda   nemis   yer   usti   flotining   bo linmalari	
ʻ
tomonidan suv osti kemalari cho kishi va navbati bor edi.	
ʻ 22
                 Shu bilan birga, Polshaga bostirib kirishidan biroz oldin Gitler Sovet
rahbari Iosif Stalin bilan kutilmagan shartnoma tuzdi. Shartnoma Germaniya
va   Sovet   Ittifoqi   o'rtasida   tinch   iqtisodiy   hamkorlikni   nazarda   tutgan   va
Polshani   ular   o'rtasida   taqsimlagan.   Sharqdagi   yirik   harbiy   kuchdan   xalos
bo'lgan   Gitler   o'z   e'tiborini   g'arbga   qaratdi.   1940   yil   bahorining   oxirida
Germaniya   bo'linmalari   Daniya,   Norvegiya,   Belgiya,   Niderlandiya   va
Frantsiya   bo'ylab   oldinga   siljishda   hayratlanarli   darajada   kam   qarshilikka
duch   kelishdi.   Germaniyaning   Polshaga   bostirib   kirishi   Blitskrieg   yoki
inglizcha   "chaqmoq   urushi"   nomi   bilan   mashhur   bo'lgan   havo   hujumlari
22
Cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi Germany, (John Murray, 2000), p.384.  bilan   qo'llab-quvvatlanadigan   tez   harakatlanuvchi   zirhli   quruqlikdagi
yurishlarni   o'z   ichiga   olgan   yangi   urush   shaklidan   foydalangan.   Tanklar,
ko'chma   qo'shinlar   va   artilleriyaning   kuchli   ustunlari   mudofaa   chizig'idagi
yumshoq   joylarni   teshdi,   himoyachilarni   o'rab   oldi   va   tor-mor   qildi.
Nemislar   G'arbiy   Evropa   bo'ylab   tez   yurishlarida   xuddi   shu   taktikadan
foydalanganlar. Birinchi jahon urushidagi statik xandaq urushi hali ham ko'p
xotiralarda   saqlanib   qolgan,   dunyo   1940   yilda   nemis   armiyasining   misli
ko'rilmagan tezligi, kuchi va samaradorligini hayratda qoldirdi.
                    Buyuk  Britaniya  va  AQSh  Germaniyaning   G'arbiy  Evropa  bo'ylab
yurishi   tugagandan   so'ng,   Britaniya   eksa   hukmronligi   ostida   emas,   balki
muhim   Evropa   kuchi   sifatida   yolg'iz   qoldi.   Frantsiya   mudofaasiga   yordam
berishga   uringan   ingliz   qo'shinlarining   aksariyati   Frantsiyaning   Atlantika
qirg'og'idagi   Dunkerkdan   kemalar   va   qayiqlar   flotiliyasi,   shu   jumladan
ko'plab fuqarolik kemalari tomonidan qahramonona evakuatsiya qilish orqali
o'z   jihozlarisiz   uylariga   olib   kelindi.   Nemislarga   navbatdagi   qiyinchilik
Buyuk Britaniyaga bostirib kirish uchun La-Mansh kanalini kesib o‘tish edi.
Biroq,   Buyuk   Britaniyaning   Qirollik   dengiz   floti   Germaniya   uchun
bosqinchi   kuchlarni   dengiz   orqali,   hatto   kanal   bo'ylab   qisqa   masofaga   olib
o'tish uchun juda kuchli edi, shuning uchun nemislar Angliyani havo orqali
bombardimon   qilishga   e'tibor   qaratdilar.   Keyingi   Britaniya   jangi   1940
yilning   iyulidan   noyabrigacha   butunlay   havoda   olib   borildi.   Britaniya
qirollik havo kuchlari tufayli fashistlar hujumidan omon qolishga muvaffaq
bo'ldi,   unda   ko'plab   kanadaliklar   va   boshqa   Hamdo'stlik   mamlakatlari
fuqarolari   xizmat   qilgan.   Haqiqatan   ham,   nemis   havo   kuchlari   Britaniya
jangida   shu   qadar   og'ir   yo'qotishlarga   duch   keldiki,   oxir-oqibat   u   havo
hujumlarini   tungi   bombardimon   reydlari   bilan   chekladi,   ayniqsa   Londonga
qarshi.  Buyuk   Britaniya,   shuningdek,   sanoatni   qo'llab-quvvatlash   va   xalqni
oziqlantirish uchun zarur bo'lgan importni ta'minlaydigan savdo kemalariga
qarshi o'sib borayotgan suv osti kampaniyasi bilan dengizlarda tahdid ostida
edi.   Urush   davomida   davom   etgan   Shimoliy   Atlantika   jangida   inglizlar
ko'plab   kemalarini   yo'qotib,   tashqi   yordamga   bo'lgan   ehtiyojni   yanada
oshirdi.   Nemislar   Britaniya   ustidan   hech   qachon   havo   ustunligiga   erisha
olmaganligi   sababli,   yer   yuzasiga   bostirib   kirish   mumkin   emas   edi.   Buyuk
Britaniyaning   nemis   hujumiga   qarshi   turishdagi   muvaffaqiyati   uni
keyinchalik   paydo   bo'ladigan   kontinental   Evropaga   Ittifoqchilarning   qarshi
hujumi uchun asosiy maydonga aylantirdi.
         AQSH prezidenti Franklin Ruzvelt Britaniyaga yordam bermoqchi edi,
lekin  Amerika   jamoatchiligining   kayfiyati   betaraflikni   qo llab-quvvatlaganiʻ
uchun   u   betaraf   davlatlarga   urushayotgan   kuchlarga   yordam   berishni taqiqlovchi   xalqaro   konventsiyalarni   chetlab   o tish   yo llarini   topish   uchunʻ ʻ
ehtiyotkorlik   bilan   harakat   qilishi   kerak   edi.   U   buni   amalga   oshirgan
usullardan   biri   Buyuk   Britaniya   va   Axis   Powersga   qarshi   kurashayotgan
boshqa   mamlakatlarga   pul   va   materiallar   yuborish   uchun   Lend-Lease
dasturini   yaratish   edi.  Amerika   Qo'shma   Shtatlarining   urushga   jalb   etilishi
vaqt   masalasi   ekanligini   taxmin   qilib,   Ruzvelt  Amerika   harbiy   kuchlari   va
jihozlarining   katta   miqdorda   to'planishini   nazorat   qildi.   Yangi   nemis
kampaniyalari   1940   yil   o'rtalarida   Frantsiyani   bosib   olgandan   so'ng,
Germaniya   mamlakatni   bo'lib   tashladi.   U   Frantsiyaning   shimoliy   qismini
boshqargan,   shu   bilan   birga   frantsuz   hamkorlariga   Frantsiyaning   janubida,
Birinchi   jahon   urushi   qahramoni   general  Anri-Filip   Peten   boshchiligidagi
Vichi   shahrida   joylashgan   fashistik   davlatni   barpo   etishga   ruxsat   bergan.
Frantsiya   qulashi   bilan   Benito   Mussolinining   fashistik   Italiyasi   Germaniya
tomonida   urushga   kirdi.  Yana   bir   muhim   fashistik   davlat   Ispaniya,   garchi
uning   rahbari   Fransisko   Franko   1936-39   yillardagi   Ispaniya   fuqarolar
urushida uni hokimiyat tepasiga olib kelganida nemislar tomonidan yordam
ko'rsatgan   bo'lsa   ham,   butun   urush   davomida   betaraf   qolishga   muvaffaq
bo'ldi. 23
                Italiyaning   urushga   kirishining   sabablaridan   biri  Afrikada   ko'proq
hududga   ega   bo'lish   edi.   Keyin   Italiya   1940   yilning   yozida   Shimoliy
Afrikadagi   ingliz   qo'shinlariga   va   oktyabrda   Gretsiyaga   qarshi
muvaffaqiyatsiz   yurishlarni   boshladi.   Nemis   kuchlari   ikkala   kampaniyada
ham italyan qo'shinlarini qutqarishi kerak edi. Italiyaliklarni qutqarish uchun
Gitler Bolqonni zabt etishi va general Ervin Rommel boshchiligidagi nemis
Afrika korpusini Shimoliy Afrikaga yuborishi kerak edi. 1941 yil iyun oyida
nemis   qo'shinlari   Gitler   G'arbiy   Evropada   umid   qilishi   mumkin   bo'lgan
deyarli   hamma   narsani   amalga   oshirgandan   so'ng,   Gitler   e'tiborini   sharqqa
qaratdi va o'zining eng katta harbiy qimorini - Sovet Ittifoqiga keng ko'lamli
bosqinni   boshladi.   U   uzoq   vaqtdan   beri   Stalinning   kommunistik   rejimini
ag'darib tashlash, shu orqali ulkan hudud va tabiiy boyliklarni qo'lga kiritish
niyatida edi. Keyingi Germaniya kampaniyasi Ikkinchi Jahon urushidagi eng
shafqatsiz   janglarni   va   eng   katta   insoniy   azoblarni   ko'rdi.   Gitler   yana   bir
Blitskrieg   g'alabasiga   umid   qildi   va   nemis   istilosi   yaxshi   boshlandi.   Biroq,
Gitler   o'z   armiyasi   Sovet   qishiga   duch   kelganda   qanday   dahshatli
sharoitlarga   duch   kelishini   hisoblamagan   edi.   Dekabrga   kelib,   nemis
qo'shinlari   Moskva   va   Leningrad   chekkasida   muzlab   o'lib   ketishdi,   chunki
Sovet   qo'shinlari   qarshi   hujumga   o'tishdi.   1942   yil   bahorida   ob-havo
23
Rauschning, ‘Revolution of Destruction’, cited in P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, 
(Longman, 1986), p.85.  yaxshilanganda,   nemislar   bu   safar   Rossiyaning   janubida   yurishlarini
yangiladilar.   Biroq,   ular   Volga   daryosi   bo'ylab   faqat   Stalingrad   (hozirgi
Volgograd) gacha etib borishdi.
                       Tinch   okeani   urush   teatri,   Ikkinchi   jahon   urushi   aslida   Sharqiy
Osiyoda   Yevropaga   qaraganda   ertaroq   boshlangan.   Tez   modernizatsiya
davridan   so'ng,   Yaponiyaning   nisbatan   kichik   orol   davlati   Xitoy   va
Osiyoning   boshqa   qismlariga   boy   resurslarga   boy   hududlarni   egallashga
intildi.   1930-yillarga   kelib,   harbiy   rahbarlar  Yaponiyaning   ichki   siyosatida
hukmronlik qildilar va o'z xalqlarini Xitoy bilan keng ko'lamli urushga olib
keladigan   shafqatsiz   harbiy   tajovuz   siyosatini   buyurdilar.   1931   yilda
yaponlar Xitoyning boy shimoliy provinsiyasi Manchuriyaga qarshi harakat
qildilar.   1936   yilda   Yaponiya   Germaniya   va   Italiya   bilan   mudofaa
shartnomasini   imzoladi,   keyinchalik   ular   bilan   ittifoqchi   bo'lib,   eksa
davlatlarining   yadrosini   tashkil   qiladi.   Shu   bilan   birga,   Qo'shma   Shtatlar
Sharqiy   Osiyodagi   Yaponiya   hukmronligi   yo'lida   to'sqinlik   qilgandek
tuyuldi,   shuning   uchun   yapon   armiyasi   Tinch   okeanidagi  Amerika   dengiz
kuchlarini   zararsizlantirishga   tayyorgarlik   ko'rdi.   1941-yil   7-dekabrda   yirik
yapon armiyasining samolyotlari Pearl-Harborda langarda yotgan AQShning
Tinch   okean   flotiga   hujum   qildi.   Keyingi   kunlarda   yaponlar   Filippin   va
Janubi-Sharqiy   Osiyodagi   Yevropa   koloniyalariga   qarshi   shiddat   bilan
harakat   qildilar.   Osiyodagi   Yevropa   mulklariga   hujum   qilib,   Yaponiya
osiyoliklarni   Yevropa   hukmronligidan   ozod   etayotganini   da'vo   qilishi
mumkin edi.  Biroq, aslida,  yaponlar   Janubi-Sharqiy  Osiyoning  boy neft  va
kauchuk resurslarini qoplagan.
            Yaponiyaning Germaniya va Italiya bilan ittifoq tuzganiga qaramay,
Yaponiyaning Yevropa urush teatriga qo‘shgan katta hissasi AQSh va Buyuk
Britaniyani   Tinch   okeaniga   qo‘shinlar,   kemalar,   samolyotlar   va   jihozlarni
olib   kirishga   majburlash   edi.  Yaponlar   Britaniya   va  Amerika   qo'shinlariga
qarshi   mustaqil   kurashdilar,   ammo   1945   yilgacha   Sovet   Ittifoqi   Tinch
okeanidagi   urushga   qo'shilmagani   uchun   baxtiyor   edi.  Yaponiyaning   Pearl-
Harborga   hujumi  AQSh   flotiga   bir   necha   oy   davomida  Yaponiyaga   Tinch
okeanidagi   harakatlarda   hukmronlik   qilishiga   imkon   berish   uchun   etarli
darajada zarar etkazdi, bu vaqt ichida Yaponiya tezda o'z fathlarini qo'shdi.
Biroq,   yaponlar   Pearl-Harborda   Amerikaning   bir   qancha   jangovar
kemalarini   yo'q   qilgan   bir   paytda,   hayotiy   muhim   Amerika   samolyot
tashuvchilar   bandargohdan   uzoqda   bo'lgan   va   shu   tariqa   zararsiz   qochib
ketgan. Yaponiya strategiyasi AQSH flotini tor-mor qilgandan keyin Janubi-
Sharqiy Osiyoni tezda bosib olishga chaqirdi. AQSh kuchlari Filippinda iloji
boricha uzoqroq turdi, ammo yapon qo'shinlari butun hudud bo'ylab g'alaba qozonishdi   va   1942   yil   boshida   Britaniyaning   Singapur   qal'asini   osongina
zabt etishdi.
                   Yaponiyaning  Tinch okeanidagi  kengayishi, nihoyat, 1942 yil  iyun
oyida   Miduey   jangida   Amerika   dengiz   flotining   yorqin   g'alabasi   bilan
tekshirildi,   Amerika   samolyot   tashuvchilari   to'liq   ishga   tushdi   va   barcha
yapon   tashuvchilari   ishdan   bo'shatildi.   O'sha   yilning   oxirida   Amerika
kuchlari Tinch okeani bo'ylab sekin, ikki qirrali yurishni boshladilar, asosan
oroldan   orolga,   Gvadalkanaldan   boshlab   jang   qildilar.   Harbiy-dengiz
kuchlari   admirali   Chester   V.   Nimits   Yaponiyaga,   armiya   generali   Duglas
MakArtur   ikkinchi   zarbasini   Filippinga   olib   bordi.   Urushdagi   burilish
nuqtalari,   1942–1943-yillar   hisoblanadi   1942   yil   boshida   eksa   davlatlari
kontinental Yevropa va Tinch okeanining g arbiy qismida hukmronlik qilib,ʻ
o z istilolarining cho qqisiga chiqdi. Sovet Ittifoqi parchalanishga tayyor edi	
ʻ ʻ
va   Britaniya   Germaniyaning   suv   osti   urushi   tomonidan   bo'g'ilib   qoldi.
Qo'shma   Shtatlar   nihoyat   urushda   edi,   lekin   u   Tinch   okeanida   yaponlarni
to'xtata   olmadi.   Urushning   borishi   Tinch   okeanida,   Shimoliy  Afrikada   va
Rossiyada   uchta   keskin   burilish   nuqtasi   tufayli   o'zgardi.   Tinch   okeanida
AQSh   Coral   dengizi   (1942   yil   3-8   may),   Miduey   (1942   yil   4   iyun)   va
Gvadalkanal   (1942   yil   7   avgust   -   1943   yil   9   fevral)   janglarida   Yaponiya
ustidan muhim g'alabalarni qo'lga kirita boshladi. 1942-yil 23-oktyabrdan 4
noyabrgacha   bo'lgan   davrda   Shimoliy   Afrika   kampaniyasi   Britaniya
feldmarshali Bernard Montgomeri Misr g'arbidagi El-Alameynda Rommelni
mag'lub   etganida   Germaniya   va   Italiyaga   qarshi   chiqdi.   Biroq,   eng   muhim
burilish nuqtasi 1942 yil 23 avgustdan 1943 yil 2 fevralgacha davom etgan
uzoq davom etgan Stalingrad jangi edi, Qizil Armiya Germaniyaning Sovet
Ittifoqiga   yurishini   to'xtatdi   va   qattiq   kaltaklangan   nemislarni   oqsoqlanib
uyga qaytarib yubordi, Germaniyaning yengilmas obro'si barbod bo'ldi. 24
                    Nemislar   hali   Rossiyaga   kirib   borayotganida,   Sovet   diktatori   Iosif
Stalin   o'zining   G'arbiy   ittifoqchilariga   Germaniyani   g'arbda   Germaniyaga
qarshi   ikkinchi   front   ochishga   majbur   qildi   va   nemislarni   sharqiy   frontdan
qo'shin   va   texnikani   chalg'itishga   majbur   qildi.   Britaniya   va   Amerika
rahbarlari ehtiyotkorlik bilan javob berishdi, ammo Shimoliy Afrikada Axis
kuchlari bilan jang qilish va Germaniya shaharlariga qarshi doimiy ravishda
kuchayib   borayotgan   bombardimon   kampaniyasini   o'tkazish   bilan
kifoyalanishdi.   Shu   bilan   birga,   Ittifoqchilarning   konvoy   tizimini
takomillashtirish,   uzoq   masofali   havo   kuchini   oshirish   va   yangi   jihozlar
Atlantikadagi nemis suv osti kemalari tahdidini kamaytirdi. Ittifoqchilarning
24
Alan Bullock, Hitler and the Origins of the Second World War, cited in Robertson, The Origins of the Second World 
War, (Macmillan, 1971), p.208.  ko'p rahbarlari Germaniyaga g'arbdan emas, balki janubdan oldinga borishni
oqilona   deb   o'ylashdi   va   Shimoliy   Afrika   kampaniyasidagi   g'alaba
ittifoqchilarni   1943   yilda   janubiy   Evropaga   oldinga   siljish   imkoniyatini
berdi.   Sitsiliya   va   Italiya   materikiga   bostirib   kirish,   Italiyaning   o'sha   yili
tomonlarini   o'zgartirishiga   sabab   bo'ldi   va   Benito   Mussolini   italiyaliklar
tomonidan   qo'lga   olindi   va   oxir-oqibat   qisman   o'ldirildi.  Yil   oxiriga   kelib,
eksa   kuchlari   urushning   barcha   teatrlarida   chekinishda   edi.   Ittifoqchi
bombardimonchilar   Germaniyani   va   Evropadagi   nemislar   tomonidan   bosib
olingan   pozitsiyalarni   zarba   berishda   davom   etdilar.   Tinch   okeanida
tashuvchi samolyotlar Yaponiya bazalariga bostirib kirdi va orollarni dengiz
istilosi uchun tayyorladi. 
                 Ittifoqchilarning g'alabalari, 1944–1945-yillar Urushning so'nggi ikki
yilida   ittifoqchilarning   barqaror   yurishi   kuzatildi:   Sharqiy   Yevropa
tekisliklarida, so'ngra Germaniyaning sharqiy qismiga, Italiya yarim oroliga
va   1944   yil   iyun   oyida   Normandiya   bosqinidan   keyin   Frantsiya   bo'ylab   va
g'arbiy   Germaniyaga.   Bir   vaqtning   o'zida   ittifoqchilar   Osiyoda   oldinga
siljishdi.  Asosan  Angliya-Hind   kuchlari   yaponlarni   Birmadan   siqib   chiqara
boshladilar.   Ayni   paytda   Amerika   qo'shinlari   Tinch   okeanidagi   orollarga
sakrash   orqali  Yaponiyaning   vatan   orollariga   yaqinlashdi.   1942   yil   avgust
oyida   Kanada   qo'shinlari   Dieppe   reydida   Frantsiya   qirg'og'ida   nemis
mudofaasini sinab ko'rdilar. 1944 yil iyun oyida ittifoqchilar katta kuch bilan
Frantsiya   qirg'oqlariga   qaytib   kelishdi   va   Evropani   qayta   bosib   olishni
boshlash   uchun   D   kuni   deb   eslab   o'tilgan   sanada   Normandiyaga   katta
bosqinchi   kuchlarni   tushirishdi.   Ushbu   bosqinda   Britaniya,   Kanada   va
Amerika qo'shinlari nemislarning G'arbiy devor mudofaasiga muvaffaqiyatli
hujum   qilishdi.   Qattiq   janglardan   so'ng,   general   Jorj   S.   Patton
boshchiligidagi Amerika qo'shinlari Frantsiyaga chuqur yugurishdi, Bernard
Montgomeri boshchiligidagi Britaniya va Kanada qo'shinlari qirg'oq bo'ylab
o'tishdi.
                   Ayni  paytda Sovet  qo'shinlari  sharqdan Germaniya tomon yurishni
boshlagan edi. Sharqiy frontdagi talofatlar juda katta bo'lib, nemis harbiylari
o'limining   to'rtdan   uch   qismini   tashkil   etdi.   Urush   paytida   Sovet   Ittifoqi
halok bo'lganlarning hisob-kitoblariga ko'ra, 25 million harbiy va tinch aholi
qurbonlari   bo'lgan.   G'arbdagi   nemis   qo'shinlarining   so'nggi   nafasi   1944   yil
dekabr   oyida   Bulg'a   jangi   paytida   sodir   bo'ldi.   G'arbiy   ittifoqchilar   qarshi
hujumga   o'tgandan   so'ng,   Germaniya   g'arb   va   sharqdan   tinimsiz   bosib
olindi.   Sovet   va   Amerika   qo'shinlari   Germaniyaning   markazida
uchrashgandan   so'ng,   Sovet   qo'shinlari   Berlinni   qimmatga   tushishga
kirishdilar.   Ular   yaqinlashganda,   Gitler   o'z   joniga   qasd   qildi.   Natsistlar rejimidan qolgan narsa qisqa vaqt o'tgach, so'zsiz taslim bo'ldi. Yaponiya bir
necha oy ko'proq urushda qoldi va Amerika samolyotlari tomonidan tobora
ko'proq zarba berdi. Qimmatbaho bosqinlar  uy orollari yaqinidagi Ivo Jima
va   Okinavani   egallab   oldi.   Ushbu   oxirgi   bosqichlarda   shu   paytgacha
Yaponiyaga nisbatan betaraf bo'lgan Sovet Ittifoqi urush e'lon qildi va Osiyo
qit'asida   oldinga   siljidi.   Yong'in   bombardimon   qilish   Yaponiya   poytaxti
Tokioni   yong'in   bo'roni   bilan   vayron   qildi   va   Qo'shma   Shtatlar   1945-yil
avgust oyida Xirosima va Nagasakiga atom bombalarini tashladi. Yaponiya
ko'p   o'tmay  taslim   bo'ldi   va  Ittifoqchilarning Yaponiya   materikiga  qonli   va
qimmat bostirib kirishining oldi olindi.
                      1939  yilda  Evropa  qanday  urushga   kirishdi  Ikkinchi  jahon  urushi
insoniyat tarixidagi eng halokatli to'qnashuv bo'ldi. Yillar davomida davom
etgan   xalqaro   keskinlik   va   fashistik   Italiya   va   fashistlar   Germaniyasining
agressiv   ekspansiyasi   1939   yil   1   sentyabrda   Germaniyaning   Polshaga
bostirib   kirishi   bilan   yakunlandi.   Ikki   kundan   keyin  Angliya   va   Fransiya
Germaniyaga urush e'lon qildi. Urushga olib kelgan qarorlar Birinchi jahon
urushi   tugaganidan   keyingi   yigirma   yil   ichida   paydo   bo'lgan   ambitsiyalar,
raqobat,   qo'rquv   va   xavotirlarni   aks   ettirdi.   Evropa   kuchlari   har   bir   xalq
ko'rgan narsani-keskin farqli yo'llar bilan - hayotiy manfaatlar, buyuk davlat
maqomi,   xalqaro   obro'-e'tibor   va   milliy   omon   qolish   masalalari   sifatida
kengaytirish yoki himoya qilish uchun urushga kirishga tayyor edi. Birinchi
jahon urushi merosi Birinchi jahon urushi va undan keyingi tinchlik qarorlari
yangi   ambitsiyalar,   raqobat   va   keskinliklarni   keltirib   chiqardi.   Odamlar
urushdan   keyingi   tinchlik   kelishuvi   yangi   dunyo   tartibini   yaratishi   va
Birinchi   jahon   urushi   qirg'ini   hech   qachon   takrorlanmasligini   ta'minlashiga
katta   umidlar   bilan   qarashgan.   1919   yil   iyun   oyida   imzolangan   Versal
shartnomasi tinchlikni mustahkamlash va urushning oldini olishga qaratilgan
xalqaro   tashkilot   -   Millatlar   Ligasini   yaratdi.   Biroq,   g'alaba   qozongan
ittifoqchilarning har  biri - Buyuk Britaniya, Amerika, Frantsiya va Italiya -
o'z   manfaatlarini   ko'zlash   niyatida   bo'lganligi   sababli,   shartnoma   noqulay
kelishuv   edi.   Germaniya   hududni   taslim   qilishga,   qurolsizlantirishga   va
urush zararini to lashga majbur bo ldi. Bu bo'linuvchi sharoitlar Britaniya vaʻ ʻ
Amerikada   ko'pchilik   tomonidan   haddan   tashqari   qasoskor   sifatida   tanqid
qilindi.   Shartnoma   shartlari   Germaniyada   zudlik   bilan   g'azab   va   doimiy
g'azabga   sabab   bo'ldi.   Mag'lubiyat,   xo'rlash   va   adolatsizlik   hissi
Germaniyaning   tashqi   va   ichki   siyosatiga   sezilarli   ta'sir   ko'rsatadi   va
shartnoma shartlarini qayta ko'rib chiqish chaqiriqlari 1920 va 1930 yillarda
xalqaro siyosatning  asosiy  yo'nalishiga aylandi.  Ikki  jahon urushi  orasidagi
davr   beqarorlik   va   ishonchsizlik   davri   edi.   Siyosiy,   iqtisodiy   va   ijtimoiy tartibsizliklar   1929   yildagi   xalqaro   iqtisodiyotning   qulashi   bilan   yanada
kuchaydi. 25
           Yevropada demokratiyadan chekinish 1920-1930 yillardagi beqarorlik
va   ishonchsizlik   Yevropaning   ko pgina   mamlakatlarida   siyosiyʻ
ekstremizmning   paydo   bo lishiga   olib   keldi.   Odamlar   siyosiy   muqobil	
ʻ
sifatida   avtoritar   rahbarlikka   qarashdi.   Fashistlar   yetakchisi   Benito
Mussolini   1922   yilda   Italiyada   hokimiyat   tepasiga   keldi   va   Italiya
hayotining   deyarli   barcha   jabhalari   davlat   nazoratiga   o‘tdi.   Germaniyada
Adolf   Gitler   1933   yilda   kansler   bo'ldi   va   natsistlar   davrida   totalitar   bir
partiyaviy   davlat   o'rnatdi.   Siyosiy   muxolifat   zo'ravonlik   bilan   bostirildi.
Gitler   birinchi   jahon   urushidan   keyin   Germaniya   xor   bo'ldi,   degan   xalq
e'tiqodidan   foydalangan.   U   iqtisodiy   tiklanish,   milliy   tiklanish   va   Versal
shartnomasini   qayta   ko'rib   chiqish   orqali   Germaniya   xalqaro   mashhurlikka
qaytishini   va'da   qildi.   Germaniya   1933-yil   oktabrda   Millatlar   Ligasidan
chiqdi.   1935-yilda   Gitler   nemislarning   qayta   qurollanishini   e lon   qildi   va	
ʼ
Versal   davrida   taqiqlangan   harbiy   xizmatni   qayta   joriy   qildi.   Italiyaning
ham,   Germaniyaning   ham   o'ta   millatchi   hukumatlari   urushdan   keyingi
tinchlik   kelishuvi   bilan   o'rnatilgan   dunyo   tartibini   buzish   bilan   tahdid
qiladigan   hududiy   kengayish   bo'yicha   tajovuzkor   tashqi   siyosatni   olib
bordilar.   Mart   oyida   Italiya   va   Germaniya   1935   yil   3   oktyabrda   Italiya
Habashistonni   (hozirgi   Efiopiya)   bosib   oldi.   Ikkala   davlat   ham   Millatlar
Ligasining   a'zosi   edi   va   Italiyaning   tajovuzkorligi   Ligani   aralashishga
majbur   qildi.   Biroq,   Britaniya   va   Frantsiya   samarali   javobni
muvofiqlashtirish   uchun   kurashdilar.   Ular   cheklangan   iqtisodiy
sanktsiyalarni   qo'lladilar,   bu   esa   Italiyani   Angliya   va   Frantsiyadan
uzoqlashtirib,   Germaniya   bilan   yaqinroq   hamkorlik   qilishga   majbur   qildi.
Italiyaning   Habashistonga   hujumiga   zaif   munosabatdan   ruhlangan   Gitler
1936 yil 7 martda Reyn oroliga qo'shinlarini yubordi. Bu qurolsizlantirilgan
hudud Versal  shartnomasiga binoan Germaniya va Frantsiya o'rtasida bufer
sifatida   tashkil   etilgan   edi.   Britaniya   ishg'olni   o'z   manfaatlariga   yoki
umumiy   xavfsizligiga   tahdid   sifatida   ko'rmadi   va   harbiy   javob   bermadi.
Siyosiy   va   harbiy   jihatdan   bexavotir   bo'lgan   Frantsiya   o'zini   xalqaro
miqyosda   yakkalanib   qolgandek   his   qildi   va   ishg'olga   qarshilik   ko'rsatish
uchun   ozgina   harakat   qildi.   Gitlerning   Reyn   orolidagi   muvaffaqiyati   uni
yanada   agressiv   tashqi   siyosat   olib   borishga   undadi.   1936   yil   iyul   oyida
boshlangan   Ispaniya   fuqarolar   urushiga   aralashuv   bir   tomondan   Italiya   va
25
Extract from the Four-Year Plan Memorandum, August 1936, cited in John Hite and Chris Hinton, Weimar & Nazi 
Germany, (John Murray, 2000), p.218.  Germaniya,   ikkinchi   tomondan   Angliya   va   Frantsiya   o'rtasidagi   tafovutni
kuchaytirdi.
                    Germaniya   kengaymoqda   Gitlerning   Germaniya   ekspansiyasiga
intilishlari   1938   yil   davomida   tobora   yaqqol   namoyon   bo'ldi.   Nemis
qo'shinlari 12 martda Avstriyaga yurish qildi va ko'pchilik avstriyaliklarning
g'ayratli   qo'llab-quvvatlashi   bilan   ertasi   kuni   mamlakat   Germaniyaga
qo'shildi. Ko'pchilik tabiiy birlashma deb hisoblagan bu Anschlussga xalqaro
qarshilik   kam   edi.   Biroq,   Gitlerning   Chexoslovakiyaning   nemis   tilida
so'zlashadigan   hududlariga   qo'ygan   talablari   1938   yil   sentyabrda   Evropani
urush   yoqasiga   olib   kelgan   inqirozni   keltirib   chiqardi.   Ko'p   millatli
Chexoslovakiya   davlati   Birinchi   jahon   urushi   oxirida   tashkil   topdi.
Chexoslovakiyada   yashovchi   ko'plab   nemislar   Germaniyaga   qayta
qo'shilishni   xohlashdi.   Ularning   aksariyati   Germaniya   va   Avstriya
chegarasidagi   Sudet   o'lkasi   deb   nomlanuvchi   hududda   yashagan.   1938
yilning yozida Gitler Sudet Germaniyaga berilmasa, urush bilan tahdid qildi.
Angliya   va   Frantsiya,   garchi   qayta   qurollantirish   jarayonida   bo'lsalar   ham,
Gitlerga   kuch   bilan   qarshi   turishni   hali   his   qilmaganlar.   Ammo   27
sentyabrga   kelib,   agar   nemis   qo'shinlari   Chexiya   hududiga   xalqaro
kelishuvsiz kirsa, urushga kirishishlarini ikkalasi ham istamay qabul qildilar.
Ertasi   kuni   Gitler   Sudet   masalasini   hal   qilish   uchun   xalqaro   konferentsiya
o'tkazishga   rozi   bo'ldi.   Britaniya   tinchlanadi   29   va   30   sentabr   kunlari
Myunxenda   Italiya,   Buyuk   Britaniya,   Fransiya   va   Germaniya   rahbarlari
uchrashdi.   Ular   Germaniyaning   Sudetlandiyaning   anneksiyasini   qabul
qilishga   rozi   bo'lishdi   va   inglizlar   Gitlerdan   tinchlik   va'dasini   olishdi.
Chexoslovakiya   munozaralarda   ishtirok   etishga   taklif   qilinmadi,   ammo
Myunxen   kelishuvini   qabul   qilishga   majbur   bo'ldi.   Aftidan,   Angliyaning
1930-yillarda   Yevropada   nemis   ekspansiyasini   qabul   qilish   siyosatini
tinchlantirish.   U   Britaniyaning   siyosiy,   iqtisodiy   va   strategik   holatini
baholashiga javoban rivojlandi va kuchli urushga qarshi kayfiyatning kuchli
ta'sirida   edi.     Britaniyaning   yangilangan   qayta   qurollanish   dasturi   hali
tugallanmagan   edi.   Dominionlarning   yordami   noaniq   edi   va   Buyuk
Britaniyaning   Evropadagi   ittifoqchisi   Frantsiya   siyosiy   va   iqtisodiy   inqiroz
tufayli   zaiflashdi.   Ko'pchilik   britaniyaliklar   yana   bir   jahon   urushi   vayron
bo'lmaslik   uchun   umidsiz   edilar,   Britaniya   Bosh   vaziri   Nevill
Chemberlenning   fikri.  Chemberlen   tinch  yo'l   bilan   yechim   topishga   intildi,
ammo   tinchlantirishning   chegarasi   bor   edi.   Britaniya   nemis   talablarini   o'z
xavfsizligi   yoki   imperiyasining   xavfsizligiga   bevosita   tahdid   sifatida   ko'ra
boshlaganidan so'ng, Britaniya siyosatining ohangi o'zgara boshladi. Inqiroz
kuchaydi   Myunxen   kelishuvi   bevosita   urush   tahdidini   bartaraf   etdi   va Britaniyaga   potentsial   urushga   tayyorgarlik   ko'rishni   davom   ettirish   uchun
vaqt berdi. Ammo Gitlerning ishonchi  Myunxendan keyin ortdi. U Angliya
va Frantsiya Germaniyaning keyingi kengayishiga qarshilik ko'rsatish uchun
kuch   ishlatmasliklariga   amin   edi.   1939   yil   mart   oyida   nemis   qo'shinlari
Chexiya hududidan qolgan qismini egallab oldilar. Bu Angliya va Fransiyani
Gitlerning   hududiy  ambitsiyalarida   chegara   yo‘qligiga   ishontirdi.   Endi   ular
Germaniyaning   Yevropadagi   hukmronligini   oldini   olishga   qaror   qilishdi-
agar kerak bo'lsa, kuch bilan.
                 Polsha Germaniyaning navbatdagi maqsadi bo'lishi mumkinligini tan
olib,   ular   Polsha   mustaqilligini   himoya   qilish   kafolatlarini   berdilar.   Fevral
oyida   antantani   yangilagan   Britaniya   va   Fransiya   birgalikda   harbiy
rejalashtirishni   boshladilar.  Ikkala   davlat   ham   qayta   qurollantirishni   davom
ettirdi   va 1939  yil  aprel   oyida  Britaniya  o'z  tarixida  birinchi   marta  tinchlik
davridagi   harbiy   xizmatni   joriy   qildi.   Biroq,   urush   hali   ham   oxirgi   chora
sifatida   qaraldi.   Danzig   inqirozi   Germaniya   Chexoslovakiyani   zabt   etishni
tugatayotgan paytda Dansig (hozirgi Gdansk) shahri ustidan yana bir inqiroz
yuzaga   keldi.   Polsha   Birinchi   jahon   urushidan   keyin   tug'ilgan   bir   qancha
yangi   davlatlardan   biri   edi.   Yangi   Polsha   davlatiga   Germaniya   hududidan
o'yilgan   "koridor"   orqali   dengizga   chiqish   imkoniyati   berildi.
Germaniyaning   sobiq   Danzig   shahri   Polsha   savdosi   uchun   asosiy   port
sifatida   xizmat   qilish   uchun   Millatlar   Ligasi   tomonidan   boshqariladigan
Erkin   shahar   sifatida   tashkil   etilgan.   Mustaqil   Polshaning   yaratilishi   va
Dansigning   yo'qolishi   Germaniyada   doimiy   norozilikni   keltirib   chiqardi.
1938   yil   oktyabr   oyida   Germaniya   tashqi   ishlar   vaziri   Yoaxim   fon
Ribbentrop   Polsha   elchisi   Yozef   Lipski   bilan   uchrashib,   Danzigning
Germaniyaga   qaytishini   muhokama   qildi.   1939-yil   5-yanvarda   Gitler   va
Polsha   tashqi   ishlar   vaziri   Jozef   Bek   o rtasida   bo lib   o tgan   uchrashuvdaʻ ʻ ʻ
munozaralar yanada qizg inlashdi (bu erda rasmda). Biroq, polyaklar orqaga	
ʻ
chekinishdan   bosh   tortdilar   -   Danzig   ular   uchun   kurashadigan   masala   edi.
1939-yil mart oyida Angliya va Fransiya Polsha mustaqilligini himoya qilish
uchun o z  kafolatlarini  berganidan  so ng  Germaniya  talablariga  Polshaning	
ʻ ʻ
qarshiligi   kuchaydi.   Aprel   oyida   Gitler   Polshaga   bostirib   kirishga
tayyorgarlik   ko rishni   buyurdi.   U   Buyuk   Britaniyaning   Uzoq   Sharqdagi	
ʻ
imperiyasi   uchun   asosiy   xavf   bo'lgan   Yaponiya   bilan   aloqalarni
mustahkamladi va may oyida Italiya bilan harbiy ittifoq tuzdi. 26
                        Natsist-Sovet   shartnomasi   Sovet   Ittifoqi   1920-yillar   va   1930-
yillarning   boshlarida   asosan   xalqaro   munosabatlardan   voz   kechdi,   ammo
26
Hans Frank’s Memoirs, cited in J. Noakes and G. Pridham, Nazism 1919-1945, A Documentary Reader, (University 
of Exeter Press, 1997), Volume 2, p.201.  Germaniyaning   dushmanligi   va  Yaponiyaning   ortib   borayotgan   tahdidi   uni
tashqi   siyosatini   qayta   ko'rib   chiqishga   va   Buyuk   Britaniya   va   Frantsiya
bilan munosabatlarini yangilashga majbur qildi. Ammo bu munosabatlar har
ikki   tomonda   ham   shubha   va   ishonchsizlik   bilan   ajralib   turardi.   Buyuk
Britaniya va Fransiya 1939 yilning yozida Sovet Ittifoqi bilan muzokaralarni
boshladi,   biroq   uch   davlat   kelishuvga   erishish   uchun   kurash   olib   bordi   va
muzokaralar  barbod bo‘ldi. Shu bilan birga, Sovet  Ittifoqi  Germaniya bilan
kelishuvni  muhokama qildi. 1939-yil  23-avgustda Gitlerga Polshaga hujum
qilish   uchun   Sovet   Ittifoqi   bilan   urush   tavakkal   qilmasdan   va   Sharqiy
Yevropani  Germaniya  va Sovet   ta sir   doiralariga  bo lish  huquqini   beruvchiʼ ʻ
maxfiy   protokol   bilan   birga   fashistlar-sovet   o rtasida   hujum   qilmaslik	
ʻ
to g risidagi  pakt   imzolandi. Germaniya  Polshani   bosib  oladi  Natsist-Sovet	
ʻ ʻ
shartnomasiga javoban Angliya va Polsha 25 avgustda rasmiy harbiy ittifoq
tuzdilar. Inglizlar hali ham tinch yo'l bilan yechim topishga umid qilishgan,
ammo   urushga   tayyorgarlik   ko'rishda   davom   etishgan.   Keyingi   bir   necha
kun   kelishuvga   erishish   uchun   dahshatli   urinishlar   bilan   o'tdi.   Mussolini
Gitlerga,  ularning  harbiy  ittifoqiga  qaramay,  Italiya jang  qilmasligini  aytdi.
Gitler Britaniya imperiyasining xavfsizligini kafolatlashni taklif qildi, ammo
Polsha   bilan   bog'liq   inqirozni   "hal   qilish"   zarurligini   ta'kidladi.   29   avgust
kuni   Gitler   Britaniya   elchisi   ser   Nevile   Xendersonga   Danzigni   ham,
koridorni   ham   qabul   qilishni   o'z   ichiga   olgan   hal   qilish   uchun   minimal
shartlar   to'plamini   taqdim   etdi.  Gitler,   shuningdek,  Polshaga   24  soat  ichida
to'g'ridan-to'g'ri   muzokaralar   uchun   o'z   vakilini   jo'natish   uchun   yuzaki
talablar   qo'ydi.   Buyuk   Britaniya   va   Polsha   rad   etdi.   Vaziyat   boshi   berk
ko'chaga kirib qoldi. Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi 1 sentabr kuni
ertalab soat 4:45 da boshlandi. 
          Angliya va Fransiya Germaniyaga urush e'lon qildi Nevill Chemberlen
bu e'lonni 3-sentabr kuni soat 11.15 da xalqqa efirga uzatdi. Germaniyadan
o'z   qo'shinlarini   Polshadan   olib   chiqib   ketishni   talab   qilgan   Britaniya
ultimatumi   o'sha   kuni   ertalab   e'lon   qilingan   va   javobsiz   soat   11.00   da
tugagan.   Angliya   yana   Germaniya   bilan   urush   boshladi.   Urushning
boshlanishi   ajablanarli   emas   edi.   Evropada   keskinlik   yillar   davomida
kuchayib bordi va nemis agressiyasiga kuch bilan qarshi turish kerak degan
tuyg'u kuchaydi. Inglizlar Gitlerni to'xtatish uchun urush zarurligini istamay
qabul   qildilar.   Germaniya   Britaniya   xavfsizligi   va   imperiyasining
xavfsizligiga   bevosita   tahdid   solgan.   Germaniyaning   Evropadagi
hukmronligini   qabul   qilish   Britaniyaning   maqomi   va   omon   qolishi   uchun
jiddiy   oqibatlarga   olib   keldi.   Buyuk   Britaniya   1939   yilda   Yevropadagi kuchlar   muvozanatini   himoya   qilish   va   Buyuk   Britaniyaning   dunyodagi
mavqeini himoya qilish uchun urushga kirdi.
        Urushning ta'siri Demokratiyaning fashizm ustidan qozongan g'alabasi
juda qimmatga tushdi: Ikkinchi jahon urushi dahshatli qotillik va vahshiylik,
katta   vayronagarchilik   va   hayratlanarli   qurbonlar   bilan   kechdi.   Natsistlar
yahudiylar   va   boshqa   etnik   guruhlarga   qarshi   genotsidni   amalga   oshirdilar,
ular   millionlab   odamlar   tomonidan   yo'q   qilindi.   Bir   vaqtning   o'zida
millionlab   sovet   asirlariga   nemis   asirlari   kabi   lagerlarda   o'lishlariga   ruxsat
berildi.   Qo'shma   Shtatlar   va   Sovet   Ittifoqi   urushdan   faqat   ikkita   muhim
jahon   kuchi   sifatida   chiqdi.   Yaponiya,   Germaniya,   Fransiya   va   Angliya
urush   natijasida   bu   maqomdan   mahrum   bo'ldi.   Sovet   Ittifoqi   va   G'arb
davlatlari   o'rtasidagi   urush   davridagi   ittifoq   urushdan   keyin   parchalanib
ketdi va Amerika Qo'shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi tez orada Sovuq Urush
deb   nomlanadigan   yangi   raqobatda   to'qnash   kelishdi.   Amerika   Qo'shma
Shtatlari   va   Kanada   ittifoqchilarning   urush   harakatlariga   katta   hissa
qo'shdilar.  Amerika   Qo'shma   Shtatlarida   Kanadaga   qaraganda   o'n   barobar
ko'p   odam   bo'lganligi   sababli,   uning   moddiy   hissasi   mutanosib   ravishda
ko'proq edi. Biroq, ikkala xalq ham umumiy urushga to'liq safarbar bo'ldi va
ularning   hissasi   aniq   farq   qildi.   Ko'p   sonli  Amerika   samolyotlari,   tanklari,
qurollari,   kemalari   va   boshqa   harbiy   jihozlari   ittifoqchilarni   ta'minlash
uchun   ishlab   chiqarish   liniyalaridan   to'kildi.   Sanoatning   bu   ajoyib
kengayishi muhim ijtimoiy o'zgarishlarga olib keldi. Amerikada ishchilarga
bo'lgan   katta   ehtiyojni   qondirish   uchun   ko'p   sonli   ayollar   va   ozchilik
guruhlari a'zolari ilgari chetlab qo'yilgan ishlarga jalb qilindi. Kanada ham,
Qo'shma   Shtatlar   ham   urush   paytida   ko'proq   shahar   va   kamroq   qishloqqa
aylandi.   Vatanparvarlik   turli   xalqlarni   umumiy   maqsadda   birlashtirdi.
Shimoliy   Amerikada   urush   davridagi   tanqislik   va   ratsion   orqali   iste'mol
cheklovlari   mavjud   bo'lsa-da,   bu   mahrumliklar   Evropa   va   Osiyodagi
janglarda   bevosita   ishtirok   etgan   xalqlarning   azoblari   bilan   solishtirganda
ahamiyatsiz edi.
                        Kanada   va   Qo'shma   Shtatlar   urushda   yuz   minglab   erkaklar   va
ayollarni   yo'qotgan   bo'lsa-da,   ularning   yo'qotishlari   kontinental   Evropa   va
Sharqiy   Osiyo   davlatlariga   qaraganda   ancha   past   edi.   Urush   tufayli   halok
bo'lganlarning umumiy soni hech qachon ma'lum bo'lmaydi, lekin ko'pchilik
hisob-kitoblarga   ko'ra,   50   million   atrofida,   urush   qurbonlari   jismoniy   va
ruhiy   jarohatlanganlar   soni   ancha   yuqori.   Yaponiyaning   o'sha   paytdagi
Gavayi hududiga hujumi va Alyaska hududidagi Aleut orollarini qisqa vaqt
ichida   bosib   olishidan   tashqari,   urush   paytida   na   AQSh,   na   Kanada
bombardimon   qilinmagan   yoki   bostirib   olinmagan.   Binobarin,   urushdan keyin  Yevropa   va   Osiyo   davlatlari   duch   kelgan   ommaviy   qayta   qurishdan
farqli o'laroq, Qo'shma Shtatlar va Kanada o'zlarining kengaytirilgan sanoat
salohiyatini misli ko'rilmagan iqtisodiy kengayish va farovonlik davriga olib
kirishga tayyor edilar. Ikkinchi jahon urushi Amerika Qo'shma Shtatlaridagi
hayotning   ko'p   jabhalariga   ta'sir   ko'rsatgan   farovonlik   va   innovatsiyalarga
sezilarli   va   uzoq   muddatli   ta'sir   ko'rsatdi.   Masalan,   urush   paytida   Ittifoq
kuchlarini   qo'llab-quvvatlash   uchun   zarur   bo'lgan   sanoat   harakatlari
natijasida   butun   mamlakat   bo'ylab   urushdan   keyingi   fabrikalarda   ilg'or
ishlab   chiqarish   usullaridan   foydalangan   holda   yuqori   sifatli   mahsulotlar
ishlab   chiqaradigan   malakali   va   tajribali   ishchilar   ishlagan.   Uy-joy   va
qurilish   sanoati   ham   1970-yillarda   davom   etgan   uy-joy   portlashidan   foyda
ko'rdi.   Yangi   uy-joylarga   bo‘lgan   talabning   ortishi   qurilish   materiallari,
elektr   jihozlari   va   boshqa   zamonaviy   qulayliklar   kabi   xalq   iste’moli
mollarini   ishlab   chiqarish   va   xarid   qilish   hajmining   oshishiga   ham   turtki
bo‘ldi.   Sovuq   urush   Amerika   Qo'shma   Shtatlari   va   SSSR   o'rtasidagi
kosmosga   poygada   ilmiy   va   texnologik   innovatsiyalarni   rag'batlantirdi   va
yuqori texnologiyali yutuqlar yigirma birinchi asrda davom etdi. 27
27
Rauschning, ‘Revolution of Destruction’, cited in P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, 
(Longman, 1986), p.85.  Xulosa.
Natsional-sotsialistlar   Germaniyada   hokimiyat   tepasiga   kelishi   XX   asr
siyosiy tarixidagi eng keskin va halokatli jarayonlardan biri bo‘lib, u totalitar
boshqaruvning  eng   yorqin  namunalaridan   birini   vujudga   keltirdi.   Natsistlar
mafkurasi,   uning   ichki   va   tashqi   siyosatdagi   ko‘rinishlari,   shuningdek,
davlat   tomonidan   amalga   oshirilgan   ijtimoiy   nazorat   va   terror   tizimi
insoniyat   tarixida   chuqur   iz   qoldirdi.   Birinchidan,   natsional-sotsialistik
mafkuraning   markazida   irqchilik,   “ariylarning   ustuvorligi”,   Yahudiylarga
nisbatan   keskin   dushmanlik,   militarizm   va   davlatga   to‘liq   bo‘ysunish
konsepsiyasi turardi. Bu mafkura nafaqat siyosiy qarash bo‘lib qolmay, balki
ta’lim, tibbiyot, san’at, ommaviy axborot vositalari va iqtisodiyotgacha kirib
borgan   davlat   mafkurasi   darajasiga   ko‘tarildi.   U   jamiyatning   barcha
qatlamlarini  yagona  mafkuraviy kalipga solishga xizmat  qildi. Ikkinchidan,
ichki siyosatning asosini  propaganda va ijtimoiy nazorat tizimi tashkil  etdi.
Goebbels   boshchiligidagi   propaganda   apparati   fuqarolarning   ongini   to‘liq
egallashni   maqsad   qildi.   Cenzura,   radio   va   kino   orqali   ongni
markazlashtirilgan   tarzda   boshqarish   natsistlar   rejimining   eng   samarali
“quroliga”   aylandi.   Shu   bilan   birga,   Gestapo,   SS   va   boshqa   repressiv
organlar orqali har qanday norozilik ildizi bilan yo‘q qilindi. Jamiyat ichida
qo‘rquv,   gumon   va   davlatga   mutlaq   sadoqat   tamoyili   qaror   topdi.
Antisemitizm   esa   ichki   siyosatning   markaziy   yo‘nalishiga   aylanishi
natijasida millionlab begunoh insonlar ta’qibga uchradi, bosqichma-bosqich
gettolarga   joylashtirildi   va   nihoyat,   Holokost   tragediyasiga   olib   keldi.
Uchinchidan,   tashqi   siyosatda   agressiv   ekspansionizm   natsistlar   rejimining
asosiy   strategiyasi   bo‘ldi.   “Lebensraum”—ya’ni   “hayot   uchun   makon”
g‘oyasi   asosida   qo‘shni   davlatlarga   bosqinlar   qilindi.   Diplomatik   aldovlar,
shartnomalar,   iqtisodiy   bosimlar   va   harbiy   agressiya   orqali   Germaniya
Yevropani to‘la nazorat ostiga olishni maqsad qildi. Bu esa nihoyat Ikkinchi
jahon   urushi   kabi   global   falokatning   yuzaga   chiqishiga   sabab   bo‘ldi.
To‘rtinchidan, natsistlar rejimi o‘rnatgan totalitar boshqaruv butunlay yangi siyosiy   model   sifatida   shakllandi:   siyosiy   plyuralizm   yo‘q   qilindi,   yagona
partiya   hukmronligi   o‘rnatildi,   fuqarolarning   shaxsiy   hayoti   davlat
nazoratiga   o‘tdi,   mafkuraviy   tarbiya   davlat   majburiyatiga   aylantirildi.
Totalitarizmning   bu   shakli   insonning   shaxsiy   fikrini,   axloqiy   qadriyatlarini
va ijtimoiy erkinliklarini butunlay yo‘qqa chiqardi.
                     Yakun   sifatida   aytish   mumkinki,   natsional-sotsialistik   rejimning
siyosiy,   mafkuraviy   va   harbiy   faoliyati   insoniyat   tarixida   chuqur   fojiaviy
oqibatlarni   keltirib   chiqardi.   Bu   davr   —   totalitarizmning   eng   yaqqol
ko‘rinishi, davlatning cheksiz hokimiyati va ideologiyaning jamiyat ustidan
to‘liq   nazorati   qanday   dahshatli   oqibatlarga   olib   kelishini   ko‘rsatib   berdi.
Natsistlar   siyosati   nafaqat   Germaniyani,   balki   butun   Yevropa   va   dunyoni
halokatga yetakladi. Mazkur mavzuni chuqur o‘rganish bugungi kunda ham
demokratiya,   inson   huquqlari   va   siyosiy   erkinliklarning   qadrini   anglash,
ekstremistik mafkuralarning qayta  tiklanish  xavfiga qarshi  kurashish  uchun
nihoyatda muhimdir. 
                  Natsional-sotsialistlar   rejimi   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   davlat
hokimiyati   cheksiz   darajada   markazlashsa,   jamiyatda   mustaqil   fikr,   erkin
siyosiy   faoliyat   va   insoniyatga   xos   asosiy   qadriyatlar   o‘rniga   qo‘rquv,
bo‘ysunish   va   zo‘ravonlik   hukmron   bo‘ladi.   Totalitar   tuzumning   barpo
etilishi   jarayonida   natsistlar   xalqning   iqtisodiy   muammolarini,   Birinchi
jahon   urushidan   keyin   shakllangan   ruhiy   tushkunlikni   va   siyosiy
beqarorlikni   o‘z   mafkurasi   uchun   maksimal   darajada   ishlatdi.   Buni   chuqur
o‘rganish   zamonaviy   jamiyatlar   uchun   ogohlantiruvchi   tarixiy   saboqdir.
Shuningdek,   Hitler   boshchiligidagi   hukumatning   siyosiy   tizimi   demokratik
institutlarni   qanday   qilib   bosqichma-bosqich   yo‘q   qilish   mumkinligini
ko‘rsatib   beradi.   Ular   avvaliga   jamiyatning   xavfsizlikka   bo‘lgan   ehtiyojini
manipulyatsiya   qildi,   so‘ngra   barcha   siyosiy   partiyalarni   taqiqlab,   so‘z
erkinligini tugatib, qonun chiqaruvchi va sud tizimini ijro hokimiyati ostiga
bo‘ysundirdi.   Bu   holat   totalitar   davlatchilikning   shakllanishi   uchun   yetarli
sharoit   yaratdi.   Shu   bois   mazkur   tarixiy   tajriba   siyosiy   nazariyada
“demokratik institutlarning yemirilish mexanizmi” sifatida o‘rganiladi.
                    Ayniqsa,   natsistlar   rejimining   antisemitizm   siyosati   insoniyat
tarixidagi   eng   dahshatli   insoniyatga   qarshi   jinoyat   bo‘lgan   Holokostni
yuzaga   keltirdi.   Bu   jarayon   tasodifiy   emas,   balki   chuqur   rejalashtirilgan
davlat   dasturi   bo‘lib,   uning  boshida   irqchilik  mafkurasi   va  totalitar   nazorat
turardi.   Insonni   millati,   dini   yoki   kelib   chiqishiga   qarab   “dushman”ga
aylantirish   va   uyushgan   tarzda   yo‘q   qilish   davlat   siyosati   darajasiga
ko‘tarilganini   ko‘rsatadi.   Bu   holat   ekstremistik   mafkuraning   davlat
qo‘lloviga   ega   bo‘lgandagi   dahshatli   oqibatini   o‘rganishda   juda   muhimdir. Tashqi   siyosatda   esa   natsistlar   tomonidan   olib   borilgan   agressiv
ekspansionizm   milliy   manfaatlar   niqobida   boshqa   davlatlar   suverenitetini
poymol   qilish,   kuch   ishlatishga   asoslangan   xalqaro   tartib   yaratishga
urinishlar   qanchalik   xavfli   ekanini   ko‘rsatadi.   “Lebensraum”   g‘oyasining
amaliy tatbiqi Yevropaning katta qismini vayronaga aylantirdi va millionlab
insonlar   halokatiga   sabab   bo‘ldi.   Bu   jarayon   xalqaro   xavfsizlik   tizimi,
kuchlar   muvozanati   va   diplomatiyaning   ahamiyatini   chuqur   anglashga
imkon beradi.
                 Shu nuqtai nazardan, natsional-sotsialistik rejimning tarixiy tajribasi
bugungi   kunda   ham   o‘z   dolzarbligini   yo‘qotmagan.   Ekstremistik
millatchilik,   irqchilik,   radikallik   va   avtoritarizm   kabi   hodisalarning
zamonaviy shakllari dunyoning turli hududlarida yana uchramoqda. Bunday
xavfli   g‘oyalar   jamiyatda   ildiz   otmasligi   uchun   tarixiy   saboqlardan   to‘g‘ri
xulosa   chiqarish,   demokratik   institutlarni   mustahkamlash,   fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish va inson huquqlariga hurmatni ustuvor qilish zarur.
Yakun   qilib   aytganda,   natsistlar   Germaniyasi   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,
shaxsga   sig‘inish,   totalitar   mafkura,   ichki   va   tashqi   siyosatning   militaristik
yo‘nalishlari   va   davlat   nazoratining   haddan   ziyod   kuchayishi   nafaqat   bir
xalqni,   balki   butun   insoniyatni   fojia   sari   yetaklaydi.   Bu   mavzuni   ilmiy
o‘rganish   siyosiy   jarayonlarni   chuqur   tushunish,   zamonaviy   ekstremistik
tendensiyalarni   aniqlash   va   demokratik   jamiyatning   kelajagini   himoya
qilishda beqiyos ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar.
BIRLAMCHI MANBALAR
1.   John   Hite   and   Chris   Hinton,   Weimar   &   Nazi   Germany,   (John   Murray,
2000).
2. John Laver, Nazi Germany 1933-1945, (Hodder & Stoughton, 2004).
3.   J.   Noakes   and   G.   Pridham,   Nazism   1919-1945,  A  Documentary   Reader
Volume   2:   State,   Economy   and   Society   1933-1939,   (University   of   Exeter
Press, 1997).
4.   J.   Noakes   and   G.   Pridham,   Nazism   1919-1945,  A  Documentary   Reader
Volume   3:   Foreign   Policy,   War   and   Racial   Extermination,   (University   of
Exeter Press, 1991).
5.   Roderick   Stackelberg   and   Sally   A.   Winkle,   The   Nazi   Germany
Sourcebook: an Anthology of Texts, (Routledge, 2002).
6. Albert Speer, Inside the Third Reich, (Weidenfeld and Nicolson, 1970).
7.   P.   M.   H.   Bell,   The   Origins   of   the   Second   World   War   in   Europe,
(Longman, 1986).
IKKILAMCHI MANBALAR
8. Klaus Hildebrand, The Foreign Policy of the Third Reich, (Batsfold Ltd,
1973).
9. Ian Kershaw, Hitler 1936-45: Nemesis, (Penguin Books, 2000). 10. Ian Kershaw, The Nazi Dictatorship, (Arnold, 1993).
11. G. Martel, Origins of the Second World War Reconsidered, (Routledge,
1992).
13. Robertson, The Origins of the Second World War, (Macmillan, 1971).
14.   Bendersky,   Joseph   W.  A  Concise   History   of   Nazi   Germany.   Lanham:
Roman, 2014. Print.
15. Caplan, Jane, ed. Nazi Germany. New York: Oxford UP, 2008. Print.
16.   Gellately,   Robert.   Backing   Hitler:   Consent   and   Coercion   in   Nazi
Germany. Oxford: Oxford UP, 2002. Print.
17.   Goldhagen,   Daniel   Jonah.   Hitler’s   Willing   Executioners:   Ordinary
Germans and the Holocaust. New York: Random, 1997. Print.
18.   "Introduction   to   the   Holocaust."   United   States   Holocaust   Memorial
Museum. US Holocaust Memorial Museum, n. d. Web. 21 Dec. 2013.
19.   Schoenbaum,   David.   Hitler’s   Social   Revolution:   Class   and   Status   in
Nazi Germany 1933–1939. New York: Random House, 2012. Print.
20. Shirer, William L., and Ron Rosenbaum. The Rise and Fall of the Third
Reich: A History of Nazi Germany. New York: Simon, 2011. Print.
21. Wachsmann, Nikolaus. Hitler’s Prisons: Legal Terror in Nazi Germany.
New Haven: Yale UP, 2004. Print.

I BOB. GETLIR REJIMINING ICHKI SIYOSATI VA TOTALITAR TUZUMNING SHAKLLANISHI.

1.1. Natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy tamoyillari va totalitar boshqaruvning o‘rnatilishi.

1.2. Ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari: propaganda, ijtimoiy nazorat va antisemitism.

II BOB. NATSIONAL-SOTSIALISTIK GERMANIYANING TASHQI SIYOSATI VA UNING JAHONGA TA’SIRI.

2.1. Getlirning ekspansionistik tashqi siyosati va Yevropani bosib olish strategiyasi.

2.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi, natsistlarning harbiy yurishlari va global oqibatlar.

Xulosa. 

Foydalanilgan adabiyotlar.

kurs ishi qabul qilingandan keyin yuklangan