Gis tarixi va uning arxealogiyada qo‘llanilishi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	990.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Gis tarixi va uning arxealogiyada qo‘llanilishi

Купить

MAVZU: GIS TARIXI VA
UNING ARXEALOGIYADA
QO LLANILISHIʻ

Reja
1.Arxeologiyada zamonaviy qurilmalar
rivojlanishining tarixi.
2. Uch o’lchamli modellashtirish deganda
nima tushuniladi?
3.GATda qo’llaniladigan grafikli
ma’lumot formatlari.

1) Zamonaviy texnologiya - bu ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning ajralmas qismi
bo’lib, jamiyatining hayoti va faoliyatida muhim o’ringa egadir. Axborot
texnologiyalarning qo’llanilishi zamonaviy sivilizastiya taraqqiyoti darajasini belgilab
beradi. Axborot vositalari va usullarining faol qo’llanilishi XXI asr gumanitar bilimlar
sohasidagi asosiy yondashuvlardan biri hisoblanib , XXI asr, shubhasiz axborot asri deb
e’tirof etiladi. Axborot kundan - kun jamiyatni taraqqiy ettiruvchi muhim resurslardan
biriga aylanib bormoqda. Kompyuter texnikasining taraqqiy etishi foydalanilayotgan
ma’lumotlarni nafaqat qayta ishlash, balki yangi ma’lumotlarni jalb etish, shuningdek
fanning yangi sohalarini kompyuterlashtirish va boshqarishni taqozo etmoqda. Axborot
texnologiyalarining amaliyotda qo’llanilishini taqozo etuvchi dasturlar va texnik vositalar
axborot resurslaridan foydalanish uchun mo’ljallangan. Hozirgi kundagi axborotlarning
kattagina qismi hududiy bog’liqlikga egadir.

■
Fan va texnika turli sohalarining qanchalik
darajada rivojlanishiga qaramasdan axborot
jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi eng muhim
resurslardan biriga aylanib bormoqda.
Kompyuterlarning keng miqyosda qo’llanilishi
ularning axborotlarni insonga nisbatan tez va aniq
hisoblashida emas, balki biz katta xajmda o’sib
borayotgan axborotlar ustida ishlashimizda
vujudga keladigan ma’lum bir qiyinchiliklarni
bartaraf etish bilan belgilanadi. Kompyuterlarning
qo’llanilishi oddiy ilmiy hisoblardan keng
miqyosdagi boshqaruvga , sodda fayllar ustida
ishlashdan katta xajmdagi hududiy axborotlar
ustida ishlash ҳ amda ularni saqlashga qadar
bo’lgan bosqichni bosib o’tgan.

■
Ҳ ozirda biz bu sohadagi yangi bir yo’nalish-hududiy
axborotlarni qayta ishlashning keng miqyosda joriy etilishini
kuzatmoqdamiz. Arxeolog ma’lum bir yodgorliklarda tadqiqot
ishlari olib borish jarayonida ko’plab arxeologik topilmalarga
duch keladi. Arxeologik manbalar xajmining ko’pligi va ularni
o’rganish ishlari ko’lamining kengayishi esa arxeologiyada
zamonaviy axborot texnologiyalarining qo’llanilishini taqozo
etmoqda. Tarix fanlari ichida aynan arxeologiya birinchilardan
bo’lib matematik usullar va axborot texnologiyalariga murojaat
etgan fan so ҳ alardan biri hisoblanadi. Kompyuter va
matematika usullarining arxeologiyada qo’llanilishi tarixiga
nazar tashlasak, XX asrning 20-yillaridan boshlab rus
arxeologlari tomonidan tadqiqotlar jarayonida taxminiy
statistika va geometriya usullari qo’llanila boshlandi.

Keyinchalik zamonaviy kompyuter
texnologiyalarining yaratilishi va taraqqiy etishi esa
arxeologik tadqiqotlarni yangi darajaga olib chiqdi. XX
asrning 90-yillarida kompyuter vositasida tarixiy
kartografiya yaratish g’oyasi vujudga keladi. 1994
yildan boshlab bu g’oya Italiyaning Florenstiya shahrida
«History and Computing» xalqaro assosiastiya
tomonidan tashkil etilgan seminardan so’ng amalga
oshirila boshlandi. Aynan shu davrdan boshlab
kompyuter kartografiyasining tarix fani sohasida
qo’llanilishining nazariy va amaliy jixatlari o’rganila
boshlandi. Arxeologik topilmalarni ma’lum bir hududga
bog’lash axborot texnologiyalari sohasidagi yangi
yo’nalish, ya’ni geografik axborot tizimining
arxeologiya sohasida keng qo’llanilishini taqozo
etmoqda. GAT yordamida qadimgi tarixiy xaritalarni
o’rganish, arxeologik yodgorliklar planini tuzish yoki
ma’lum bir geografik hududlarning arxeologiyaga oid
ma’lumotlar tizimini yaratish imkoniyati vujudga
kelmoqda.
Kompyuter texnologiyalari deyarli hamma
fanlarning, jumladan arxeologiyaning ham
rivojlanishiga xizmat qilmoqda

■
2) Hozirgi vaqtda uch o‘lchamli kompyuterli modellashtirish vositalari foydalanuvchilarning
e'tiborida bo‘layapti va bu tasodifiy emas albatta. Ulardan foydalanish konstruktorlik-
loyihalashishlarining sifatli bajarilishi hamda foydalanuvchiga chizmalarni tez, sifatli, yuqori
aniqlikda bajarishva qog‘ozga chiqarish imkonini beradi. Ushbu qo‘llanmada kompyuterli
modellashtirishni loyihalashtirishning universal grafik sistemasi muhitidan iborat bo‘lgan
AutoCAD dan foydalanish uslubi taklif etilgan. Bu AutoCAD tizimi Autodesk kompaniyasi
tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, loyihalash jarayonida ko‘p sonli foydalanuvchilar qulay
holda ishlatishlari ko‘zda tutilgan. Hozirgi davrda AutoCAD ning dasturiy ta'minoti
kompaniyani eng yaxshi mahsuloti bo‘lib, shaxsiy kompyuterlarning eng keng tarqalgan
avtomatik loyihalash tizimi paketi hisoblanadi. Hozirgi davrda har qanday dastur ta'minotining
eng muhim xarakteristkasi buni boshqa dasturlar bilan birgalikda ishlata bilish xususiyatidir.
Shu sababli AutoCAD tizimi katta imkoniyatlarga ega bo‘lib, o‘z mahsulotini 3D Studio tizimiga
eksport qilgan holda uch o‘lchovli modellarni animatsiyaqilish imkoniyatini beradi. AutoCAD
tizimida ishlab chiqilgan fayllar Microsoft Office dasturininghar qanday mahsulotlari bilan mos
keladi .

3) Tasvirning skanerlanishi natijasida hosil bo’lgan kodlar
bitlarini qattiq diskda saqlash uchun fayllardan
foydalaniladi. Fayllarning ma’lum qoida asosida tuzish va
xoxlagan dastur orqali ulardan ma’lumotlarni olish, tasvir
kodlarini hosil qilish imkoni yaratilishi kerak. Demak,
faylning shakli biror-bir shablon bo’lib, qaysi qatorlarni,
belgilarni, sonlarni va b. qanday tartibda joylashganligini
bildiradi. Ko’plab GIS lar rastrli tasvirlarni saqlash uchun
o’zlarida mavjud formatlar ishlatiladi. Agar barcha ishlar
bitta GIS da olib borilayotgan bo’lsa, formatlar ushbu GIS
da kenglamasida tuzilishi kerak. Lekin ish jarayonida
boshqa ma’lumotlar kerak bo’lsa, bu formatlardan
foydalanib bo’lmaydi.

Bunday vaqtda rastrli va vektorli formatlarni saqlay oladigan keng tarqalgan formatlardan foydalanish
zarur. Bugungi kunda keng tarqalgan shunday formatlarning to’rtta turi mavjud.
Grafikli tasvirlarni Windows da saqlaydigan asosiy format VMR (ingl. - Bilmap), u oq-qora, rangli
tasvirlarni saqlaydi. Bu formatning asosiy afzalligi – uning soddaligidir , shu sababli bu formatni barcha
dasturlar o’qiydi. Uning asosiy kamchiligi – fayllari hajmining nihoyatda kattaligidir.
Malakali mutaxassislar Tiff (ingl. - tagged imaged fail fop mat) ishlaydilar. Bu format ҳ oxlagan rangli
tasvirni saqlashi mumkin, ma’lumotlarni siib tasvirlashi imkoniyatiga ҳ am ega. Fayllarda tasvirlardan
tashqari o’shimcha ma’lumotlarni saqlasa ham bo’ladi. Fayllarda ushbu afzallik – uning asosiy
kamchiligidir, chunki ba’zi dasturlar qo’shimcha ma’lumotlarni o’qiy olmasligi va natijada tasvir hosil
qilmasligi bir necha maratoba aniqlandi.

Fayllarning hajmini kamaytirish uchun ko’plab formatlar ma’lumotlarni siqish yo’llarini ishlab
chiqmoqda. Ma’lumotlarni siqib tasvirlashda ish ularning sifati saqlab qolgan holda yoki sifati
ko’rsatkichlarini kamaytirish bo’yicha borish mumkin. Yuqorida nomlari keltirilgan formatlardan
tashqari, manbalarni siqib tasvirlaydigan , ularni Internen da tasvirlaydigan, kompyuter tarmoqlari
orqali yuborish mumkin bo’lgan Gif (ingl. - grafits inderchange Format) formati mavjud. Bu
formatning asosiy afzalliklari – ularning rasmni shaffof tasvirlash, animastiya tasvirlarini saqlash
va h. k. Bu formatning asosiy kamchiligi – ranglar turlari kam farqlashligidir. Aerosuratlarni bu
formatda saqlash mumkin emas.
Agar tasvirni uzoq vaqt saqlash kerak bo’lsa JPEG (ingl. - Joint Picture Explort Group)
ishlatiladi. Unda tasivrning sifati ancha past ifodalanadi. Shunga qaramasdan JPEG kompyuterda
tasvirni qayta ishlashda keng qo’llanilmoqda.

Adabiy ot
lar
1. Жил Маккой. Геообработка в ArcGIS. 2004 г.
2.Пфаф, БоБ Боз и др. Редактирование в ArcMap. 2004 г.
3.Жонатан Бэйли, Симон Ву и др. ArcCatalog руководство
пользователя. 2004 г.
4. GIS for Archaeology. 2009. ESRI.COM
Conolly, J. and Lake, M. 2006. 5.Geographical Information
Systems in archaeology. Cambridge:
Cambridge University Press.
6.Wheatley, D.W. and Gillings, M. 2002. Spatial technology and
archaeology: a guide to thearchaeological applications of GIS. London:
Taylor & Francis.

Gis tarixi va uning arxealogiyada qo‘llanilishi

Купить