Gomer asarlari hamda yunoniston tarixining o‘rganilishi yunoniston kolonizatsiyasining yoyilishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	71.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Gomer asarlari hamda yunoniston tarixining o‘rganilishi yunoniston kolonizatsiyasining yoyilishi

Купить

GOMER ASARLARI HAMDA YUNONISTON TARIXINING
O RGANILISHI YUNONISTON KOLONIZATSIYASINING YOYILISHIʻ
REJA:
Kirish
Asosiy qism
I BOB GOMER ASARLARI HAMDA YUNONISTON TARIXINING
O RGANILISHI
ʻ
1.1. Gomer davri yunonistonidaichtimoiy,iqtisodiy hamda siyosiy holat
1.2 Gomer asarlari hamda Yunoniston tarixining o rganilishi
ʻ
II-BOB. YUNONISTON KOLONIZATSIYASINING YOYILISHI
2.1.Buyuk yunon kolonizatsiyasining ichtimoiy iqtisodiy oqibatlari
2.2. Yunon koloniyalarida madaniy hayot va yunoniston tasiri
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

KIRISH
Uzoq o'tmishdagi har qanday adabiy asar bugungi hayotimizdan ko'p
jihatdan hayratlanarli darajada farq qiladigan g'oyib bo'lgan hayot timsoli bilan
zamonaviy zamon odamini o'ziga jalb qilishi va o'ziga jalb qilishi mumkin. Har
qanday odamga xos bo'lgan tarixiy qiziqish, "avval nima bo'lganini" aniqlashga
bo'lgan tabiiy istak bizning Gomerga bo'lgan yo'limizning boshlanishi, aniqrog'i
yo'llardan biridir. Biz so'raymiz: u kim edi, bu Gomer? Va qachon yashadingiz?
Va u o'z qahramonlarini "tuzatgan"mi yoki ularning tasvirlari va ekspluatatsiyalari
haqiqiy voqealarni aks ettiradimi? Va ular qanchalik to'g'ri aks ettirilgan va ular
qaysi vaqtga tegishli? Biz Gomer haqidagi maqola va kitoblarda savoldan keyin
savol beramiz va javoblarimiz bor va bizning xizmatimizda yuzlab yoki minglab
emas, balki o'n minglab kitoblar va maqolalar, hozir ham o'sib borayotgan butun
bir kutubxona mavjud.
Olimlar nafaqat Gomer she’rlariga oid yangi faktlarni, balki butun Gomer
she’riyati haqida yangicha qarashlarni, uni baholashning yangi usullarini kashf
etmoqdalar. Bir paytlar “Iliada” va “Odisseya”ning har bir so‘zi shubhasiz haqiqat
hisoblanardi – qadimgi yunonlar Gomerda nafaqat buyuk shoir, balki faylasuf,
o‘qituvchi, bir so‘z bilan aytganda – barcha holatlar uchun oliy sudyani ko‘rgan.
Iliada va Odisseyadagi hamma narsa fantastika yoki "yaxshi didni" ranjitadigan
axloqsiz latifalar deb hisoblangan yana bir vaqt bor edi.
Keyin Gomerning "Estaklari" birin-ketin arxeologik topilmalar bilan qo'llab-
quvvatlana boshlagan vaqt keldi: 1870 yilda nemis Geynrix Shlimann Troyani
topdi, uning devorlari yonida "Iliada" qahramonlari jang qilib, halok bo'ldi; to'rt yil
o'tgach, xuddi shu Shliemann Troya yaqinidagi yunon qo'shinlarining rahbari
Agamemnom shahri "oltinga boy" Mycenae-ni qazib oldi. 1
"Gomerik kashfiyotlar" ro'yxati juda keng va hali yopilmagan - va yaqin
kelajakda yopilishi dargumon. Va shunga qaramay, ulardan yana bittasini nomlash
1
Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T.: 1998.

kerak - bizning asrimizdagi eng muhim va eng shov-shuvli. Krit orolida,
shuningdek, Bolqon yarim orolining janubidagi Mykena, Gilos va boshqa ba'zi
joylarda olib borilgan qazishmalar paytida arxeologlar noma'lum yozuvlar bilan
qoplangan bir necha ming gil lavhalarni topdilar. Ularni o'qish uchun deyarli yarim
asr kerak bo'ldi, chunki bu yozuvlarning tili ham ma'lum emas edi. Faqat 1953
yilda o'ttiz yoshli ingliz Maykl Ventris Linear B skripti deb ataladigan narsani hal
qilish muammosini hal qildi. Uch yarim yildan keyin falokatda vafot etgan bu
odam antik davr tarixchisi ham, qadimgi tillar bo'yicha mutaxassis ham emas edi -
u me'mor edi. Va shunga qaramay, u antik davr fanida eng katta va eng
hayratlanarli kashfiyot qilishga muvaffaq bo'ldi. Uning kashfiyoti tadqiqotchilar
qo'liga "Iliada" va "Odisseya" voqealari bilan deyarli bir xil davrdagi asl yunon
hujjatlarini topshirdi. Gomerda tasvirlangan jamiyat va davlat prototipi haqidagi
oldingi fikrlarni kengaytirgan, aniqlab bergan va qaysidir ma'noda bekor qilgan
hujjatlar.
"Odisseya" va "Iliada" yunon tarixida Miken davridan keyingi davr haqidagi
eng muhim va ma'lum vaqtdan beri yagona ma'lumot manbalaridan biridir. Biroq
olimlarni bu asarlarning mazmuni bilan bir qatorda she’rlarning kelib chiqishi,
muallifi yoki mualliflari kimligi, yaratilgan vaqt masalasi ham uzoq vaqtdan beri
o‘ylantirib kelmoqda. Gomer haqida ishonchli ma'lumot yo'qligiga qaramay, uning
mavjudligi shubha ostiga olinmadi. Faqat uning tug'ilgan joyi, umrining yillari
haqida bahslar bor edi. Eng keng tarqalgan versiyaga ko'ra, u Xios orolida
yashovchi edi. Biroq, qadimgi davrlarda yunon shaharlari o'rtasida buyuk
shoirning vatani deb nomlanish huquqi uchun qattiq tortishuvlar bo'lgan. U
haqidagi keyingi qadimgi mualliflardan bizga etib kelgan biografik ma'lumotlar
qarama-qarshidir, har doim ham ishonchli emas va ko'pincha aniq taxminlarni
ifodalaydi.
Gomerning ko'rligi haqidagi qadimiy an'ana shubhalarni uyg'otadi: "Iliada" va
"Odisseya" muallifi, har holda, umrining ko'p qismini ko'rish bilan o'tkazgan,
tabiat va inson mavjudligining yorqin rasmlarini uning fonida o'ziga singdirgan,
jangning qizg'in pallasida bo'lgan, shaxsan o'zi kelgan. o'sha paytda hayotning

deyarli barcha jabhalari bilan aloqa.
U Troyan tekisligini o'z ko'zlari bilan ko'rdi, bu "Iliada" ta'riflaridagi
tafsilotlar tasviridan aniq.
"Gomer" nomi, ehtimol, haqiqiydir, garchi ko'plab tadqiqotchilar bunga
shubha bildirishgan. Bu ishlatilayotgan yunoncha nomlar qatoriga kirmaydi va
yunonlar buni tushunishmagan va uni "garovga olingan" yoki "ko'r" deb talqin
qilish uchun har tomonlama harakat qilishgan. “Iliada” va “Odisseya” muallifi
uchun bunday nomni hech kim topa olmasdi. Nomidan kelib chiqib aytadigan
bo'lsak, zo'r shoir asli yunon bo'lmagan bo'lishi mumkin edi: ellin madaniyatining
shakllanishi va rivojlanishida yunon tilini va yunon madaniyatini o'rgangan ko'plab
"varvarlar" yoki "yarim varvarlar" muhim rol o'ynagan. bolalikdan an'ana -
faylasuf Foles Milet, tarix otasi Gerodot, satirik yozuvchi Lupyan.
“Iliada” va “Odisseya” kabi uzunlik va murakkab tuzilishdagi she’rlarni
improvizatsiya hal qiluvchi rol o‘ynagan og‘zaki epik an’analarda saqlab
bo‘lmaydi.
Og'zaki epik ijod mualliflik huquqini bilmaydi; “Iliada” yoki “Odisseya”ni
xotiradan eshitib takrorlashga harakat qiladigan aedlar esa she’rning uyg‘un
kompozitsiyasini muqarrar ravishda buzishadi, har biri she’rni yaxshilash uchun
o‘z yo‘li bilan harakat qiladi.
Bir qator belgilarga ko'ra, ikkala she'r ham VIII- asrda yaratilgan. Miloddan
avvalgi e. «Iliada» «Odisseya»dan taxminan yarim asr oldin paydo bo‘lgan.
Gomerning hayoti boshqacha - XI-asrdan VIII- asr boshlarigacha bo'lgan .
Miloddan avvalgi e. Qadimgi tarixchilar Gomer IX- asrning o'rtalarida yashagan
deb taxmin qilishgan . Miloddan avvalgi va Kichik Osiyoning Egey sohilidagi
yunon shaharlaridan birida tug'ilgan 2
Gomerdan foydalanganda, bu so'zning qat'iy ma'nosida tarixiy hujjat emas,
balki san'at asari ekanligini doimo yodda tutishimiz kerak.
2
Практикум по истории древнего мира/Под ред. И. С. Свеншшкой.
М.: 1981, вып. 2.

Gomerning "Iliada" she'ridagi urush va harbiy ishlar mavzusi juda dolzarb.
Meni ayniqsa qonli urush nima sababdan boshlagani qiziqtirdi? O'sha davrdagi
urushda turli xudolar qanday rol o'ynagan? Yunon urushi qay darajada edi?
"Gomer davri" urushlari qanday qurollangan? Men ushbu va boshqa ko'plab
savollarga ushbu kurs ishida javob berishga harakat qilaman.

ASOSIY QISM
I- BOB GOMER ASARLARI HAMDA YUNONISTON TARIXINING
O RGANILISHIʻ
1.1. GOMER DAVRI YUNONISTONIDAICHTIMOIY,IQTISODIY
HAMDA SIYOSIY HOLAT
GEOGRAFÎK O‘RNI, TABIIY SHAROITI VA AHOLISI
Yunoniston geografîk jihatdan 3 qismga bo‘linadi: Fessaliya va Epir,
shimolda Moli va Pagasey ko‘rfazlari, janubdan Korinf va Saronika bilan
cheklangan, markaziy qismi Peloponnes yarim orolidan iborat janubga bo'linadi.
Shimoliy qismida Fessaliyani Epirdan Pind tog‘lari zanjiri ajratib turadi. Qadimda
bu ikki viloyat yunon madaniyati shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki bu yerda ilk bor shimoldan janubga tomon yunon qabilalari siljib kelgan.
Fessaliyada qadimgi yunon afsonalari paydo bo‘ldi. Uning janu- bidagi
Sperxa daryosi vodiysidagi axey Ftiotidasi ahil va mirmi- donlar vatani.
Fessaliyadan afsonaviy Yason uzoq KoLxidaga oltin mo‘yna uchun jo‘nab ketgan.
Dodonda Sella kohinlari muqaddas dub daraxtining barglarini shitirlashiga qarab
fol ochganlar. Epir yunon madaniyatiga aloqasi bo‘lmagan yowoyi o‘lka bo‘lib,
uni markaziy Yunoniston bilan faqat xaon, tesprot, moloss va oresta kabi epir
qabilalari joylashgan Axeloy daryosi bog‘lab tuigan.
Fessaliya barcha tomondan tog‘lar bilan o‘ralgan bo‘lib, bu yerda ikki
tekislikni Fessaliyalik bosqinchilar ishg‘oi qilganlar. Ular mahalliy aholini qaram •
penestlarga aylantiiganlar. Qisman ularni vodiydan tog‘larga siqib chiqaiganlar.
Fessaliya g‘arbiy qismida g'alla va chorvachilik rivojlangan. U yerda qulay qirg‘oq
va qo‘ltiqlar yo‘q. Shimoliy Yunonistonni markaziy Yunonistondan dengiz va
Oyta toglari orasida yotgan Fermopil daryosi ajratib turadi.
Markaziy Yunonistonda kam sonli tog‘lik qabilalar joylashgan. Egey dengizi
qirg‘og‘ida Evbey oroli qarshisida Opunt lokrlari joylashgan. Er. avv. V asrda
afmaliklar uchun lokrlar qoloqlikning namunasi bo‘lgan.
Parnas (2450 m) va Kifris tog‘Iarida joylashgan vakiy qabilalari yanada
qoloq boÉlgan. Markaziy Yunoniston yo‘lidagi eng muhim

joy bu Elateya shahri bofigan. Delfa qadimgi Elladaning diniy markazi
vazifasini o'tagan. Parnasdan shimolda Yunonistonning eng kichik viloyati —
Dorida (185 kv.km) boigan, añidan doriylar shu yerdan kelib chiqqanlar.
Fokidadan g‘arbga Agía, evitan nomidagi illiriya qabilalari ya- shagan togii
va ozroq unumdor vodiyga ega bo‘lgan Etoliya viloyati joylashgan.
Shimolda Epir bilan tutashgan Abrakiy qoitigigacha boigan hudud
Akamaniyada illiriya qabilalari yashagan. Janubda 3000 kv. km. hududni egallagan
Beotiya viloyati birdaniga 3 dengiz bilan tutashgan. Poytaxti Fiva boigan
Beotiyada g‘allachilik, chorva- chilik va baliqchilik kuchli rivojlangan.
Beotiyani janubdan Kiferon va Pamas togiari o‘rab turadi. yunonistonning
markazida tuprog‘i dehqonchilikka noqulay boigan Attika viloyati joylashgan.
Qadimgi Attikada suv tanqis boisa-da, ammo marmar, loy, kumush va zaytun
darcnlariga boy boigan.
Afinaning dengiz yo‘lini Salamin oroli to‘sib turadi. Salamin uchun Afina
Megara va Egina bilan uzoq urush olib boigan, faqat Eginaning bo‘ysundirilishi
Afinaning dengiz savdosiga yo i ochdi. Korinf va Saronik qoitiqlari orasidagi
tog‘lik hududda Megara shahri joylashgan. Korinf qo‘ltig‘idan so‘ng Peleponnes
yarim oroliga o‘tish mumkin. Uning markazida Arkadiya balandligi turadi.
Lakoniya va Messeniya viloyatlari yarimorol g‘arbida joylashgan. Bu
viloyatlarda g‘alla ekilgan. Messeniyadan shimolda Elida viloyati joylashgan
boiib, Alfey va Kladey daryolari qo‘shilish joyi- da har 4 yilda bir marta Olimpiya
o‘yinlari oikaziladigan olimpiada joylashgan. Ellidadan shimolda Axeya viloyati
turadi.
Yunonistonning iqlimi yumshoq, harorati 16 °C ni tashkil etadi. Landshafli
qadimda hozirgidan farq qilgan. Qalin o‘rmonlar ko‘p bo‘lib, tuproq hozirgidek
toshloq bo‘lgan. Faqat ozgina yer unumdor bofigan. Er. avv. VI asrgacha faqat
bug‘doy va tariq ekilgan. Keyin esa uzum va zaytun bu ekinlarni siqib chiqargan.
Yunonistonda oltin yo‘q. Mis juda ko‘p. Xalqida shahrining nomi ham
«mis» degan ma’noni bildiradi. Bu yerdan mis qazib chiqarilgan. Beotiya va
Lakoniyada sifati past temir, Tasos va Sif- nos orollaridan er. avv. VTII—VI

asrlardan kumush qazib olingan.
Er. avv.VI asrdan Lavrion kumush koni ochilgan. Bu konlar- dan olingan
daromad er. avv V asrda Afinani qudratli flot qurishga va Yunonistonda
yetakchilik rolini o‘ynashga imkon berdi.
Afinada tog‘-konchilik sohasida ulkan yutuqlaiga erishildi.
Konlaming chuqurligi 100 m. ga yetgan. Qimmatli metallami qidirib topish
san’ati yuqori darajada bo‘lgan. Kulolchilikda yunoiilar haqiqiy san’atkor
bo‘lganlar. Tosh juda yuqori baholangan. Hamma joyda tosh mo‘l-ko‘1 bo‘Igan.
Marmarning vatani Pentelikon Afi- nadan bor-yo‘g‘i 10 km masofada joylashgan.
Mashhur Parfenon va Propiley pentelikon marmaridan bunyod etilgan .
Manbalar
Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar ko‘pligi va yaxshi saqlanib
qolganligi bilan boshqa hududlar tarixidan farq qiladi. Yunoniston tarixi
manbashunosligida qadimgi tarixchilaming asarían muhim o'rin tutadi. Er. avv. VI
—V asrlarda tarix fani gullab yashnagan davridir. Bu davr tarixchiligini g‘arb
olimlari «Aholida polislar tarixi» deb atashadi. Bu davrdagi ko‘zga ko‘ringan
tarix- chilardan: Gerodot, Fukidid va Ksenofontni olish mumkin.
Makedoniyalik Aleksandming sharqqa yurishlaridan so‘ng Yunoniston tarixi
da yangi tarix maktabi — Arastu. maktabi shakllandi. Bu davrning eng ko‘zga
koTingan asari Arastuning «Politiya» asaridir. Bu asar Arastu va uning shogirdlari
tomonidan yozilgan bo‘lib, yunon polislari, O'rta yer dengizi qirg‘oqlaridagi yunon
koloniyalari haqida muhim ma’lumot beradi. Asar juda ko‘p bo‘limlardan iborat
bo‘lsa-da, uning faqat bizgacha «Afina politsi- yasi» qismi yetib kelgan.
Ellin davriga kelib yunon jamiyatidagi keskin o‘zgarishlar, katta
davlatlaming vujudga kelishi bilan umumiy tarixga asos solindi. Bu davrning eng
ko‘zga ko‘ringan tarixchilaridan biri Timey bo‘Iib, u o'zining asarida Bolqon
Yunonistoni, g‘arbiy yunon mustamlakalari haqida muhim ma’lumotlar beradi.
Qadimgi yunon tarixi bo'yicha eng muhim manbalardan biri arxeologik
topilmalar hisoblanadi. Arxeologlar Bolqon Yunonistoni va Egey dengizi
orollaridagi qadimgi ibo- datxonalar, saroylar, mudofaa inshootlarini qazib

ochdilar. Ayniqsa, Krit orolida ingliz arxeologi E. Evans 40 yildan ko‘proq vaqt
Knoss saroyini qazib ochdi. Kichik Osiyoda ne- mis arxeologi G. Shlimanning
Troya xarobalarini qazib ochishi qimmatli ma’lumotlarni berdi.
Me’muar asarlar. Polislarning yemirilishigacha yunonlar tarix va adabiyotga
oid asarlarni me’muar shaklda yozishgan. Er. avv. IV asrdagi eng yirik me’muar
asar Ksenofontga tegishli. U asosan har- biy sohaga oid ma’lumotlami beradi.
Ellinizm davrida me’muar va avtobiografik asarlar yozish odat tusiga kirdi.
Ellin davri siyosatchilaridan Pirra va Arata eng yirik tarixiy asarlar mualliflari
hisoblanadilar. Ular «Axey ittifoqi* haqida keng ma’lumotlarni yozib qoldirishgan.
Xatlar. Antik jamiyatda xatlar muhim o‘rin tutgan. Ular ikki xil shaklda
ochiq va yopiq shaklda yozilgan. Platon, Isokrat va Sallyustiylar yozgan ochiq
xatlarida falsafiy muammolar haqida fikr yuritilgan. Yopiq xatlar davlat
ahamiyatiga molik xatlar boiib, maxsus kishilar nomidan yozilgan. Ularda asosan
siyosiy va maxfiy ma’lumotlar yozilgan.
1.2. GOMER ASARLARI HAMDA YUNONISTON TARIXINING
O RGANILISHIʻ
Shoirlar va ularning asarlari. Yunon she’riy adabiyotining shakllanishi er.
avv. IX—VIII asarlarga tegishli bo‘lib, bu davmi «Gomer davri she’riyati»
deyishadi. Gomer, Gesiod va dramatur- glar Esxil, Sofoklning asarlari juda yaxshi
saqlangan. Gesiod o‘zining «Mehnat va kunlar» asarida yunon jamiyatidagi
ijtimoiy ziddiyatlar haqida yozadi.
Moddiy manbalar
Shaharlar. Yunon tarixiy manbashunosligiga shahar qoldiqlari muhim o‘rin
tutadi. Shaharlardagi saroylar, ibodatxonalar yaxshi saqlangan. Krit-Miken davri
saroylari, inshootlari juda ko‘pIab to- pilgan. Yunon me’morchigining asosiy
yodgorliklaridan bu Palest- lar va Gimnasiylardir. Palestlar — bu sport inshootlari
jumlasiga ki- rib, u yerda asosan yosh bolalar muntazam sport bilan
shug‘ullanishgan. Gimnasiy — sport inshooti bo'lib, bu yerda asosan kattalar sport
va fan bilan shug‘ullanganlar. Bizgacha Afi- naning ikki katta gimnasiyasi
saqlanib qolgan. Ulardan biri qah- ramon Akadem bog‘ida joylashgan, ikkinchisi

likeylik Appolon dala hovlisida joylashgan.
Yunonistondagi madaniyat markazlaridan yana biri bu muqäd- das joylar va
ulardagi haykal va inshootlardir. Shaharlar tarixini o'rganishda qadimgi yo'llar haul
muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yirik yo‘llar xarobasi Afina va Pirey portidagi
yo‘l bo‘lib, dengiz or- tidan keltirilgan mahsulotlar Pirey portiga tushirilib, shu
yo‘1 orqali Afinaga keltirilgan. Bu mashhur yo£l Peloponnes urushi davrida Sparta
va uning ittifoqchilari tomonidan buzib tashlangan. Hozirgi # kunda faqat uning
xarobalarigina saqlanib qolgan. Pireydan tash- qari Yunonistonning ikki yirik porti
Samos va Iskandariya ham o‘z ahamiyatini yo'qotgani yo‘q.
Mudofaa devorlari. Yunon mudofaa va harbiy tarixida himoya
devorlari va boshq$ fortifikatsiya inshootlari muhim o‘rin tutadi. Yunon
tarixini qadímgi davriga oid mudofaa inshootlari Troya, Mikena, Tirinf va Afinada
yaxshi saqlangan. Undan tashqari Xer- sones, Eley, Metapont, Akrogant shaharlari
devorlari asi holicha saqlanib qolgan.
Yozuvlar. Yunon tarixini o‘iganishda yozuvlar muhim ahami- yat kasb etadi.
Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilma- larni o‘iganish natijasida yangi
«papirologiya» faniga asos solindi. Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi
Misr tarixi bilan uzviy bogfiiqdir. Qadimgi mashhur yunon — lirik shoirlari Alkey,
Sapfo, Korin, Pindara, Vakximida va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid
hamda mashhur hajviy asarlar muallifi Menandrlar o‘z asarlarini papiruslarga
yozishgan. Papirusga ko‘chirilgan eng yirik asar Arastuning «Afina politiyasi»
asaridir. Keyinchalik qog‘ozning kashf etilishi bilan papiruslar o‘z ahamiyatini
yo‘qotgan, ulami faqat hukmdor saroyidagi arxivlardan topish mumkin.
Tangalar. Yunoniston iqtisodiy tarixini o‘rganishda tangalar muhim o‘rin
tutadi. XVIII asrda Venada o‘tkazilgan qadimgi yunon tangalari ko‘rgazmasida
70000 dona yunon tangalari kollek- siyasi namoyish etilgan. Qadimgi yunon
tangalari iqtisod va savdo sohasidagi eng muhim ashyoviy dalildir.
Arxaik davr yunon tangalari kumushdan bo‘lib, uning teskari qismida shahar
ramzi yoki shahar nomining birinchi harfi tu- shirilgan. Ellin davri tangashunosligi
arxaik davr tangashunosligi- dan farq qiladi. Ularda asosan hukmdorning surati va

teskari to- monida esa yozuv va ramzlar tushirilgan. Tangalardan tashqari tesserlar,
ya’ni hozirgi kundagi chipta shaklidagi hujjatlar yaxshi saqlangan. Ular asosan
sopol va metalldan tayyorlangan. Tesserlar ikki xil vaziyatda ishlatilgan: harbiy
sohalarda kiyimlarga taqilgan bo‘lsa, kundalik hayotda teatr va dam olish joylariga
kirish uchun ruxsatnoma vazifasini oTagan. Bizgacha yetib kelgan tesserlardan eng
mashhuri Dionis teatriga kirish uchun ko‘rsatilgan tesser- lardir. Ularda asosan
yunon harflari yozilgan, har bir tesserda bitta harf uchraydi.
Ostrakonlar. Ular sopol parchalari bo'lib, Afina demokrati- yasiga xavf
soladigan siyosiy arbob, taniqli shaxslarga qarshi ovoz berishda ishlatilgan. Ular
er. avv. V asrga oid. Bizgacha yetib kel- ganlaridan biri Femistoklga qarshi
yozilgan.
Qadimgi Yunoniston tarixini o‘iganishda logograflaming asarlari ham
muhim o‘rin tutadi. Logograílar oesha davr voqea-hodisalarini hech qanday izoh
bermay tasvirlaganlar. Ular er. avv. VI—V asrlarda
yashaganlar. Ular tarixni afsonalar bilan aralashtiiganlar. Afsonalarga tarixiy
voqealar deb qarab unga ishonganlar.
Er. avv. VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Mi- ietlik Gekatey
opining asarida Yunonistonning jug‘rofik xarita- sini chizadi. Uning asarlaridan
bizgacha ayrim parchalar yetib kelgan.
Yunon tarixini davrlashtirish Yunon tarixi Qadimgi dunyo tarixining bir
qismi hisoblanadi. Qadimgi yunon tarixi doirasida Bolqon yarim oroli, Egey
dengizi havzasi, janubiy Italiya, Sitsiliya oroli va shimoliy Qora dengiz bo‘yi,
Kichik Osiyoning g‘arbiy qirg‘og‘idagi qadimgi jamiyatlaming shakllanishi,
gullab-yashnashi va tushkunlik davrini o‘rganadi. Yunon sivilizatsiyasi tarixi uch
bosqichga bo‘linadi: birinchisi — bu er. avv. II ming yillikda Krit va Mikenada ilk
sinfiy jamiyatlar va davlat birlashmalarining paydo bo‘lishi va halokati. Ikkinchi
bosqich — bu Krit-Miken sivilizatsiyasining halokatidan keyin antik
Yunonistonning er. avv. XII asrdan er. avv. IV asrning so‘nggi choragigacha
bo‘lgan taraqqiyot davrini o‘z ichiga oladi. Qadimgi Yunon jamiyati
taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy davlat tuzilmasi

bo‘lgan yunon polislarining tug‘ilishi, yuksalishi va tushkunligi bosqichi bo‘ldi.
Er. avv. IV asrning so‘ngi choragida yunon-makedonlar to- monidan
Ahamoniylar Eroni davlatining bosib olinishidan yunon tarixining uchinchi
so‘nggi bosqiclii boshlanadi. Bu bosqich qariyb uch yuz yilni ,o‘z ichiga olib,
sharq va g‘arb madaniyati unsurlarini o‘z ichiga oigan Ellin davlatlarining tashkil
topishi, ellin madani- yatining rivojlanishi davridir. Bu bosqich er. avv. I asr
so‘ngida ellin davlatlarining g‘arbdan Rim, sharqdan Parfiya tomonidan bosib oli-
nishi bilan tugaydi.
Bolqon Yunonistonida davlatchilik taraqqiyotining yangi davri taxminan er.
avv. XI asrdan boshlanadi. Bu davrdan antik Yunon- iston taraqqiyotining polis
davri boshlanadi. U o‘z ichiga uch davmi oladi:
Er. avv. XI—IX asrlar — Gomer yoki polis arafasi («Qorong‘i asrlar»). Bu
bosqichda Bolqon Yunonistoni hududida urug‘-qabila munosabatlari hukmron
bo‘ladi.
Arxaika davri (er. avv. VIII—VI asrlar) — polis- davlatlarning shakllanishi,
Buyuk Yunon kolonizatsiyasi va ilk Yunon tiraniyalari davri.
Klassik Yunoniston (er. avv. V—IV asrlar.) — Qadimgi yunon polislari,
ularning iqtisodiyoti va yunon madaniyatining gul- lab-yashnagan davri.
Makedoniyalik Iskandaming Sharq yurishlaridan keyin Ellin davlatlarining
tashkil topishi bilan qadimgi yunon tarixida yangi el- lin davri (er. avv. IV asming
so‘ngi choragi - er. avv. 30-yillar) boshlanadi. Er. avv. 30-yilda so‘ngi ellin
davlatlaridan biri ptolomeylar Misr mustaqilligini yo‘qotib Rimga tobe bo‘ladi.
Shu bilan antik Yunoniston tarixi tugallanadi.
EGEY MADANIYATI, GOMER DAVRI YÜNONISTONI
Egey dunyosi madaniyati
Eramizdan avv. III—II ming yilliklarda Dunay ortidan yunonlaming keyingi
avlodlari Bolqon yarim oroliga bostirib kirdi- lar.Bu davrda Bolqon yarim orolida
va unga yaqin orollarda kariy- lar, leieg va pelasglar yashaganlar.
Krit-Miken madaniyati ingiliz arxeologi Artur Evansning (1851—1941) Krit
orolida olib borgan arxeologik qazishmalari, G. Shliman (1822—1892)ni Kichik

Osiyodagi Xissoriik tepaligida Troya shahri xarobalarini qazib ochishi, Yunoniston
janubida Mikena va Tirinf shakarlarini qazishmalari natijasida ma’lum bo‘ldi.
Artur Evans Krit orolidagi Knoss saroylarini ochib Kritning afsonaviy podshosi
Minoy nomi bilan atalgan ajoyib Minoy madaniyati manzarasini yaratdi.
Bundan tashqari Amoigos, Paros, Sifnos, Siros, Naksos, Tera, Melos, kabi
Egey orollaridagi ko‘pgina madaniy yodgorlik- lar ochildi. Natijada eramizdan
avvalgi ikkinchi ming yillikkacha xalqlar yaratgan va bu xalqlar yutuqlarini ijodiy
o‘zlashtirgan yunonlargacha bo'lgan axeylaming Miken madaniyati deb atalgan
madaniyatini yaxlit ko‘rinishi shakllantirildi.
Qadimda Egey havzasida uch madaniy birlik: eng qadimgi Krit yoki Minoy
deb nomlangan (er.avv.3000— 1200-yillar) markazi Krit bo‘lgan orollardagi
Kiklad, Bolqon Yunonistonidagi Eliada ma- daniyatlari mavjud bo‘lgan.
Krit madaniyati
Krit yoki Minoy madaniyati uch davrga: ilk Minoy (er. avv.3000—
2300/2100-yilIar), o‘rta Minoy (2300/2100—1600-yillar) va so‘nggi Minoy (1600
—1200-yillar)ga bo‘linadi.
Kritning ilk gullab-yashnash davri va uning Egey dunyosidagi vetakchiligi
er. avv. III—II ming yilliklaiga to‘g‘ri keladi. Dastlab orolning janubiy, sharqiy
qismi rivojlangan. O‘rta Minoy davrida Kritda «birinchi saroylar» davri bo*ldi.
Knoss, Fest va Malliya kabi shahar markazlari rivojlandi. Krit me’morchiligining
kiklad va eliada sivilizatsiyalaridan ajratib tura- digan xususiyati bu saroylarni
ulug‘vor qurilgani bu saroylardagi nafrs freska tasvirlarini yuksak san’at darajasida
boMganidir. Freska tasviriy san’atini gullab-yashnashi «ikkinchi saroylar davriga»
(er.avv.XVII asr) va so‘nggi Minoy davriga to‘g‘ri keladi. O‘rta Minoy davri
Kritda taxminlarga ko‘ra yer qimirlash natijasida halokat hilan tugallandi er. avv.
XVIII asrda Knoss, Fest, Malliya saroylari xarobaga aylandi.
Ellik yildan so‘ng Krit yana qayta tiklandi va bu yuksalish er. avv. 1400-
yillarigacha davom etdi. Bu davrda Krit dengizida chek- siz hukmronlik qiladi.
Krit Bolqon yarim oroli, Misr, Iberiyaga oliy nav vino, zaytun moyini eksport
qildi. Misrdan rangli shisha, fay- ans, Kipr orolidan mis, Suriyadan otash,

Liviyadan qimmatbaho metallar va fil suyagi olib kelinadi.
Kritning Egey dengizidagi yangi yetakchiligi er. avv. 1700- yildan boshlanib
Knoss va Festda yangi saroylar qurilib, uning devorlari ajoyib freskalar bilan
bezatilgan. Ingliz arxeologi Artur Evans Knoss saroyini 40 yil davomida tekshirdi.
Bir necha qavatli saroy Kritdagi eng ulug‘vor inshoot edi. U bir necha marta qayta
qurilgan bo‘Iib podsho oilasi istiqomatgohi, msmiy qarorgoh va xo‘jalik
inshootlaridan iborat edi. Saroyda ko‘plab xona va zal devorlari did bilan
bezatilgan. Devoriy tasvirlarda hashamatli ki- yingan ayollar va erkaklar, saroy
hayoti manzarasi, o'simlik va hayvonlarning real ko'rinishlari yuqori darajadagi
badiiy usulda chizilgan.
Krit kulolchiligida ham badiiy san’atning nihoyatda yuksak da- rajada
shakllantirilgani ko'rinadi. Sopol idishlarda tabiatning boy manzaralari mohirona
tasvirlanadi. Bunday tasvirlar amforalar (ko‘za), zaytun yog‘i va vino saqlanadigan
bo‘yi 2m gacha bo‘lgan pifos (xum) lami sirtiga chizilgan.
Krit madaniyatini gullab yashnaganligini yana bir dalili Knoss saroyidagi
raqqosa tasvirining bizgacha yetib kelgan bir qismidir. Raqqosani go‘zal qaddi-
qomatini yuksak noziklikda tasvirlanishi- dan hayratda qolgan arxeologlar uni
shartli «parijlik ayol» deb ata- dilar. Knoss saroylaridan topilgan fayans
haykalchalarda tasvirlan- gan kohinlarni uzun yubkada, yalang'och ko‘krak, nozik
yelkalarga tushib turgan sochlari tasviri, saroyda hukm suigan nozik did- go‘zallik
dunyosidan dalolat beradi.
Devoriy tasvir-freskalar va Krit xudolar panteonida ayol ma’budalarini
oldingi o'ringa turgani ayollami Krit jamiyati ha- yotida mavqeini yuqori darajada
bo‘lganidan dalolat beradi. Bun- dan tashqari, Gemma va uzuklarda qalqon tutgan
ayol, kabutar bilan ma’buda, tog‘ cho‘qqisidagi ma’buda va ikki sher o‘rtasidagi
ma’buda tasvirlari buning yaqqol misoli bo‘ladi.
Freskalarda Krit orolining saroy va diniy hayoti tasvi lari: yosh
yigit-qizlaming yurishi, gullar orasidan yurib kelayotgan hokimning tasviri,
qo‘shiq aytib raqs tushayotgan raqqosalar, qo‘lida marosim ko‘zalarini ko‘tarib
ketayotgan o‘smirlar, Kritda diniy ramz sanal- gan ikki yoqlama boita — labris

ushlagan kohina kabi tasvirlar aks ettirilgan.
Kritning ijtimoiy-siyosiy munosabatlari to‘g‘risida hech qanday aniq
ma’lumot yo‘q. Taxminlarga koTa o‘rta Minoy davrida orolning shimoliy qismida
(poytaxti Knoss) mustaqil sulola, bosh- qasi janubda (poytaxti Fest) hukmronlik
qilgan. Hokim oliy kohin vazifasini ham bajargan. So‘nggi Minoy davrida Kritdagi
butun hokimiyat Knoss hokimlari qo‘liga o‘tadi. Siyosiy hokimiyat tuzi- lishi
jihatidan sharq despotiyasiga o‘xshash bo‘lgani ehtimolidan holi emas. Yer davlat
mulki bo^gan. Hunarmandlar, qullar bo‘lgani taxmin qilinadi. Kritda qui
mehnatidan podsho xo‘jaliklarida foy- dalanilgani, xonaki qulchilik mavjud
bo‘lgani faraz qilinadi. Jamoa munosabatlarini uzoq mavjud boMganligidan er.
avv. III ming yil- likka borib taqaladigan Messara vodiysida mavjud bo‘lgan
guruhiy qabrlar, Vasilikada topilgan ikki qavatli uylar dalolat beradi.
Er. avv. 1450-yillarda ibtidoiy va jangovor axey qabilalari orolga bostirib
kirib Kritning siyosiy yetakchiligiga chek qo‘ydilar. Egey havzasi ikki asr
mobaynida doriylar kelganlariga qadar axeylar hukmronligi ostida qoldi.
Miken madaniyati
Miken madaniyati ilk Miken (er.avv.l700-yillarga yaiqn 1550- yillargacha).
0‘rta Miken (1550-1400), so'nggi Miken (1400— 1200) davrlariga bo^inadi.
Er. avv. III ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabi- lalaming
ko'chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida jiddiy o‘zgarishîar yuz berdi.
Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy 0‘rtayer dengizi qirg‘og‘ida hind-yevropa
tillarida so‘zlashuvchi et- nik guruhlar paydo bo‘ladi.
Er. avv. II ming yillik boshlarida kulolchilikda, kumushga ish- lov berish
ishlarida, urf-odat, an’analarda (jumladan, uy ichida, pol ostida yoki devor orasida
bolalar qabri) yangi jihatlar paydo bo‘ladi. Yangi etnik birliklar eskilari bilan
aralashaib yangi moddiy va ma’naviy madaniyatini vujudga keltirdilar.
Taxminan, er. avv. XVIII asr oxirlarida Bolqon Yunonistonida
mustahkamlangan kichik-kichik qishloqlar ko’plab paydo bo‘ladi. Qabrlarda
metall qurollar uchramaydi. Bolqon Yunonistonini
Kritdan (qabrlarda krit ko‘zalari, krit namunasiga taqlid qilib yasal- gan

sopol buyumlar) boshqa hududlar bilan aloqalar deyarli yo‘q. Er. avv. 1600-yillar
atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bofigan paytda Bolqon
Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Markaziy va janubiy Yunoniostonda
qudratli markaz Mikena shahri va boshqa ilk shaharlar shakllana boshlaydi.
Egey havzasida 400 yil davomida bir xil madaniyatni mavjud bo‘lishi uni
shartli ravishda «Miken» madaniyati deb atalishiga sa- bab bo‘ldi. Mikena siyosiy
markaz sifatida o‘z hukmronligini keng qamrovda amalga oshira olmadi. Faqat
Mikenada olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Mikena madaniyatiga
mansub in- shootlar qazib ochilgan. 1876-yilda arxeolog G.Shliman Mikenada
qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlami topdi. Qabrlarda kumush va oltin bilan
bezatilgan bronza Gez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va
boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan.
Er. avv. XV asrdan boshlab Mikenada va Yunonistonning boshqa
viloyatlarida gumbazli qabrlar rasm bo‘la boshladi. Bunday qabrlarda hokimlar
dafn qilingan. Mikenadagi mashhur «Agamemnon qabri» hashamatli va ulug‘vor
qilib qurilgan. 5 metigacha balandlikda bo‘lgan og‘ir eshiklar, usti har bin
taxminan 120 tonna keladigan ikki xarsangtosh bilan yopilgan. Qabrlarda ko‘p
miqdorda qimmatli buyumlar qurol-yarog‘lar topilgan. Mikena madaniyati- ning
kulolchilik mahsulotlari Rodos, Kipr, Kichik Osiyo, Misr, Si- tsiliya va Janubiy
Italiyaga chiqarilgan. Bolqon Yunonistonida Er. avv. 1400-yildan boshlab
mustahkamlangan qo‘ig‘onlar (Terin, Mikena, Afina, Fiva, Iolik) paydo bo‘ladi.
Mikena san’ati ko‘p jihatdan Krit madaniyati bilan o‘xshash. Mikena
tasviriy san'atida mavhum va o'simliklar tasviri, hashamatli kiyingan kishilami bir
xildagi tantanali yurishlar, tasvirlarda statiklik, shartlanganlik hukm suradi. Bu
davrda monumental me’morchilik mavjud emas. Diniy tasavvurlar to‘g‘risida
ma’lumotlar juda kam. Diniy rasm-rusmlar gemma va muhrlarda ifodalangan,
joylarda diniy toHlmalar mehroblar topilgan.
XX asming 60-yillarida Mikena akropolida (mustahkamlangan qalba) diniy
marosimlar bajariladigan markaz topildi. Markazda qo‘llarini yuqoriga ko‘taigan
16 ta loy haykalcha, loy- dan yasalgan ilonlar va mexrob bor. Muqaddas joy

yaqinida turar joy binosi bo‘lib, tadqiqotchilarning fikricha bu binoda bosh ko- hin
yashagan. 1953-yil ingliz olimlari Ventris va Chedvik Mikena saroylari
buyumlarida sanoq hisob-kitoblar to‘g‘risida ma’lumot
beradigan loy taxtachalardagi mikena yozuvlarini 0‘qidilar.
Er. avv. 1000 yillikni oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panfili- yalik axeylar
tomonidan o‘zlashtiriladi. Er. avv. XIV asrda Kichik Osiyoda Axaya davlati
mavjud bo'lgani to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida
(XIV—XIII asrlarda) Axaya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim
oroli Kichik Osiyo va Rodos orolida deb turii farazlar qiladilar.
Er. avv. XII asr boshida Sharqiy 0‘rtayer dengizining osiyo qirg‘og‘ida
filimstinlar deb atalgan xalqlar o'mashadi. Ulaming manzilgohlarida bu yerda ilgari
bo‘lmagan shu yeming o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari ko‘plab
topilgan. Bu vaqtda Bolqon Yunonistoniga shimoldan turii qabila guruhlari
migratsiyasi boshlanadi. Yodgorliklarda moddiy-ma’naviy madaniyatning
tushkunligi ko‘rinadi. Bu vaqtdan, boshlab lekin ternir o'zlashtirila boshlanadi. Eng
avvalo, Peloponnes yarim oroli va Kritga doriylar kelib 0‘mashadilar. Troya urushi
to‘g‘risida muammoli fikriar juda ko‘p. Qadimgi Troya Kichik Osiyoda joylashgan
bo‘lib, yer er. avv. 3000-yillik atrofida bronza asrida 0‘zlashtiriladi. Lekin bu
Troya Mikenadagi shaxta qabrlaridan yosh jihatdan 600 yil katta boigan va Bolqon
yarim orolidan kelgan qabilalar tomonidan bosib olinishi mumkin emas edi. Er.
avv. 1800-yillar atrofída Troya VI qatlami paydo boiadi.
Gomer davri Yunonistonî
Er. avv. XI asrda xo‘jalik hayotidagi bir qancha tushkunlikdan so‘ng ternir
o‘zlashtirilib, xo‘jalikning intensiv taraqqiyoti boshlanadi. Kulolchilikda
protogeometrik usul shakllanadi. Dafn ma- rosimlari o‘zgaradi. Endilikda tuproqqa
dafn etish o‘miga krema- tsiya qilish (yoqish) rasm bo‘ladi. XI asr oxiridan
boshlab Kichik Osiyoning g‘arbiy qirg‘og‘ida yunon qo‘rg‘onlari paydo bo‘lib,
uning aholisi eOLIY, iONIY va dORIY shevalarida so'zlashadi.
Er. avv. XII—VIII asrlarda jamoa tizimidan polis shaklidagi davlat
tashkilotiga o‘tish boshlanadi. Yunonlar oqsoqollar saylab qo‘yiladigan unig‘

jamoasida yashaganlar. Ayrim paytda urug‘lar biror bir umum masalani yechish
uchun kattaroq tashkilot — fratri- yaga birlashadilar. Undan kattaroq qabila — fil
edi. Fratriya va urug‘ni kelib chiqishi bir umumiy ajdoddan bo‘lgan. Urug‘ bosh-
liqlari bilan bir qatorda fil va fratriyaning Gomerda -filobasilevs deb eslatiladigan
yo‘lboshchilari bo‘lib, urug‘ boshliqlari ularga bir qism o‘z hokimiyatlarini
berganlar.
Gomer poemalariga ko‘ra er. avv.VIII asrda qadimgi yunon adabiyotining
noyob namunalari «Iliada» va «Odisseya» dostonlari ko‘r baxshi Gomer
tomonidan yaratildi. Dostonlar Mikena davri- dagi jang qilayotgan qahramonlar
dunyosi tasvirini beradi. Axill qalqoni, finikiya ko‘zalarining ajoyib tasvirlari,
jangchilaming qurol-aslahalari yunon tarixini arxaik davri to‘g‘risida tasavvur
hosil qilishga yordam beradi.
«Odisseya» va «Iliada» ni o'qiganda yunon jamoasidagi mulkiy
tabaqalanishini, urug‘chilik munosabatlarini zaiflaShganini, basilev- lar bilan
hokimiyatga intilayotgan ko‘p sonli zodagonlar qatlamini shakllanayotganini
kuzatish mumkin. Poemalarda temirchi, tosh teruvchi, duradgor va kema
yasovchilar to‘g‘risida hikoya qilinadi. Erkin kishilar bilan bir qatorda qullar ham
mehnat qilganlar.
Qulchilik hali xonaki shaklda ko‘rinadi. Xo‘jalik natural ho- latda, xo‘jayin
qul bilan yonma-yon jismoniy mehnat qilishdan hali jirkanmaydi. Odisseyning
otasi Laert yerga ishlaydi, xotini Penelopa kalava yigiradi, Navsakiya kir yuvadi,
Odissey sol, Paris butun bir saroy quradi. Odisseyning xo'jaligida 50 qul bor.
Gomer o‘tmish qaqhramonlarini sharaflab o‘zi yashagan davrning mavjud ijtimoiy
tabaqalanishning real tasvirini chizadi. Troyani qamal qiluvchilar bilan yo‘lboshchi
Agamemnon o‘rtasida unga qarshi norozilik tug‘diruvchi o‘jar Tersit obrazini kelib
chiqishi Olimp xudolariga borib taqaluvchi yo'lboshchi podsholar bilan oddiy xalq
ommasi o‘rtasidagi yetilib kelayotgan qarama-qarshilik o‘z aksini topgan.
Kiklada madanivati
XIX asrdan so‘ng Egey dengizi orollarida ham faol arxeologik qazilma
ishlar olib borildi. Ingliz arxeologik ekspeditsiyasi An- tikoros orolida bronza davri

yodgorliklarini topdi. Shundan so‘ng Melos, Seros, Spornos, Loros, Naksos
orollarida arxeologik qazish ishlari olib borildi. 1967-yil arxeologlar Fera
oroligidan Akrotir shahrini topishdi. Uni Egey Pompeyasi deb atashgan. 1932-yil
yosh yunon arxeologi Spiridan Mirinotos Minos orolining yirik porti Amnissni
topdi. U arxeologik ishlarda Strabonning «Geografiya» asaridan keng foydalandi.
*Kiklada Krit shimolidagi Egey dengizidagi ko'pgina orollar majmuasidir.
Ulami greklar «kikladalar», ya’ni aylana deyishgan. Kiklada madaniyati uch yirik
daviga bolinadi:
Qadimgi kiklad davri (2700—2300)
O‘rta kiklad davri (2300-1500)
So‘nggi kiklad davri (1500—1100)
Kiklad madaniyati bronza davri madaniyati bo‘lib orollardan bronzadan
yasalgan mehnat qurollari, ^sopol buyumiar, zeb- ziynatlar topilgan.
Rassomchilikda freska tasvir san’ati yuksak rivo- jlangan. Eng mashhur freskalar
«Ikki ayol jangi» va «antilopalar» tasviridir. Kiklad madaniyati shakllarida Kichik
Osiyo orollari mu- him ahamiyat kasb etgan.
Asosiy sanalar
Er. avv. Ill—II ming yillik Dunay ortidan yunonlar Bolqon
yarim oroliga bostirib kirdilar
Er. avv. 3000—2300-yillar Ilk Minoy davri
Er. avv. 2300— 1600-yillar 0‘rta Minoy davri
Er. avv. 1600—1200-yillar so‘nggi Minoy davri
Er. avv.III—II ming yilliklar Kritning gullab-yashnashi
Er. avv. XVII asr Kritda «ikkinchi» saroylar davri
Er. avv. XVIII asr Er.
avv. 1450-yil Kritning halokati Kritning siyosiy
yetakchiligiga axey qabilalari tomonidan chek
qoVilishi
Er. avv. 1700— 1550-yillar Ilk Miken davri Er. avv. 1550—1400-yillar 0‘rta
Miken davri Er. avv. 1400—1200-yillar So‘nggi Miken davri

Er. avv. XVIII asr Yunonistonda kichik qishloqlar paydo
bo‘ldi
Er. avv. 1876-yil Genrix Shliman Mikenadan shaxtali
qabrlami topdi
Er. avv. XV asr Mikena va Yunonistonda gumbazli
Er. avv 1400-yillar qabriar paydo bo‘ldi Qo‘ig‘onlar paydo
bo‘ldi
Er. avv. XX asr 60-yillarida Mikena akropoli topildi
Er. avv. 1953-yil M.Ventris va D.Chedvig Mikena
yozuvlarini o‘qidilar
Er. avv. Iming yillik
oxiri Kipr va Panfuliya
axeylar tomonidan o‘zlashtirildi.
Sharqiy 0‘rtayer dengizi Osiyo qirg‘og‘ida
r.avv. 1800-yil
Er.avv. XI asr Er.avv. VIII
asr 1851—1941-yillar TroyaVI qatlami paydo bo‘ldi
temirini o‘zlashtirilishi
Gomer yashagan davr
ingliz arxeologi Artur.Evans hayoti
1822—1892-yillar nemis arxeologi Genrix Shliman hayoti
yillari
Mustaqil ish mavzulari
Krit saroyi hayoti
A. Evantsning arxeologik tadqiqotlari Genrix Shliman kashfiyoti Krit
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti
YUNON SHAHAR-DAVLATLARINING SHAKLLANISHI
Buyuk kolonizatsiya
Er. avv. I ming yillikning boshlarida ilk bor finikiyaliklar begona hududlarda
o‘zlarining yangi manzilgohlari (Koloniya)larini barpo qila boshladilar.
Finikiyaliklardan keyin yunonlar ham bu jarayonda faol ishtirok etadilar.
Koloniyalar begona hududlarda ulami tashkil etgan finikiyalik va yunon
savdogarlari uchun tayanch nuqtalari bo‘lib xizmat qilgan. Yunonlaming
koloniyalami barpo qilish faoliyati er. avv. VIII—VI asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu
vaqt buyuk yunon kolonizatsiyasi davri deb aytiladi.
Koloniyalami barpo qilishning bir necha sabablari bor edi. Birinchi navbatda

Yunonistonning bir necha viloyatlarida aholining haddan tashqari ko‘payib
ketganligidir. Arxaik davrining boshlanishida aholi sonining keskin o‘sishi
natijasida, demografik portlash yuz berdi. Ishlab chiqarish kuchlarining zaif
rivojlanishi oziq-ovqat va boshqa mahsulotlami taqchilligiga olib keldi.
Yunonistonning o'zida dehqonchilik qilish uchun yaroqli boigan yerlar deyarli
yo‘q edi. Aholining ortiqcha qismi shu sababli begona hududlarga borib yangi
yerlami o‘zlashtirishga majbur bo‘ldi.

II-bob. Yunoniston kolonizatsiyasining yoyilishi
2.1.Buyuk yunon kolonizatsiyasining ichtimoiy iqtisodiy oqibatlari
Buyuk yunon kolonizatsiyasining yana bir ijtimoiy sababi bor edi.
Kambag‘allashgan jamoachi dehqonlar 0‘zlarining boyib ketgan zodagon
qarindoshlariga qarzi uchun qul bo‘lishni xohlamadilar, ular o‘zlarini qarzlari
uchun garovga qo‘yilgan bir parcha yerlarini tashlab ketishga majbur bo'ladilar.
Ular uchun yagona yo‘l begona joylarga ketish edi. Arxaik Yunonistonning
shaharlari bu vaqtda yirik iqtisodiy markazlarga aylandilar, savdo iqtisodiyotning
asosiy sohalaridan biriga aylandi. Bu shaharlaming boy savdogarlari chet
mamlakatlaiga boradigan yo'llarda o£mashib qolish uchun savdo koloniyalari
barpo qilishga harakat qildilar.
Yunon shaharlaridagi tabaqaviy ijtimoiy-siyosiy kurash kolonizatsiya
jarayonini yana bir sababi edi. Shaharlaming iqtisodiy taraqqiyoti tabaqalanishni
kuchaytirdi. Shahar aholisining turli tabaqalari o‘rtasida ijtiomoiy-siyosiy kurash
kuchayib ketdi. Yengilgan guruh shaharni tashlab ketishga majbur edi.
Shuningdek, savdo-hunarmandchilikni rivojlanishi xomashyoga bo‘lgan ehtiyoj va
tayyor mahsulotni sotish uchun yangi hududlami izlab topish zaruriyatini tug‘dirdi.
Bundan tashqari, arxaik davrda Yunonistonning ijtimoiy-iqti- sodiy jihatdan
rivojlangan viloyatlarida fiiqarolami qarzi uchun qul qilish qonun bilan
taqiqlangan edi. O ‘sib borayotgan iqtisodiyot uchun arzon ishchi kuchi qullaiga
bo‘lgan talabni qondirish uchun bcgona hududlardan qullami olib kelish boshlandi.
Yunon kolonist- lari ko‘p hollarda yangi qui bozorlarining tashkilotchilari
bo‘ldilar.
Buyuk kolonizatsiya deb atalgan jarayon bilan bog‘langan ijtimoiy-iqtisodiy
va siyosiy o‘zgarishlar qadimgi Yunonistonning keyingi taraqqiyotini belgilab
berdi. G‘arb va Sharqda ko‘p sonli yunon kolonniyalarining barpo qilinishi,
0‘rtayer dengizi siivdosidan finikiyaliklami siqib chiqarilishi, yunon savdosini
o‘sishi, hunarmandchilikning yuksak taraqqiyotiga olib keldi. Tovar sotish
bozorlari, hunarmandchilik mahsulotlari hajmi kengaydi, ishchi kuchiga yana
ehtiyoj kuchayib, qullami soni o‘sdi. Ellada iqtisodiyotining barcha sohalarida qui

mehnati yetakchi o'ringa chiqa boshladi. Zodagon oligarxiya ayrim polislarda
boshqamvni xalq tomonidan hokimiyat tepasiga chiqarilgan, o‘z shaxsiy
hokimiyatini ocrganishga erishgan kuchli va faol shaxslar bo‘lgan tiranlarga
topshirishga majbur bo‘ldi. Eramizdan avv. VI asrda arxaik davrning tugashi
davrida ba’zi bir polislarda demokratik qurilishning ilk asoslari qurildi.
Yunonlar begona hududlarda ba’zida mahalliy aholining qarshiligiga duch
keldilar, ba’zida do‘stona aloqaga kirishdilar. Kiklada, Sporada orollari va Kichik
Osiyo qirg‘oqlarini qadimdayoq yunonlar o‘zlashtirgani sababli er. avv. VIII asrda
aholining ko‘chishi g'arbga Sitsiliya va Janubiy Italiyaga, shimoli sharqda Qora
dengiz qirg‘og‘iga tomon yo‘naldi. Misr va Kirenaika ham o‘zlashtirildi. Janubiy
Italiya VIII—VI asrlarda kolonizatsiya qilindi. Bu yerdagi kolonistlar o‘zalarini
kelib chiqishlarini Pelepponnes axeylaridan deb hisoblar edilar.
Er. avv. VII—VI asrdagi kolonizatsiya jarayonida barpo qilingan yunon
shaharlari bir necha yo‘nalishda rivojlandi. Janubiy Italiyadagi shaharlar qishloq
xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarishga, Qora dengiz bo‘yidagi Milet
koloniyalari savdoga ixtisoslashgan edilar.
Janubiy Italiyada Metapont va Sires, Sibaris, Posidoniya kabi yunon
shaharlari qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanar edilar. Bu yerda, ayniqsa,
spartaliklar asos solgan Tarent shahri koloniyalar orasida yetakchi o‘rinni egalladi.
Shahar Sparta shevasini va boshqamv uslubini to‘liq saqlab qoldi.
Sitsiliya orolida Evbey Xalkidasi yunonlari er. avv. 735-yil atrofîda Naksos,
Katanu va Leontiano, Zankli (keyingi Messana) Iiamda Regiyni barpo qiladilar.
Shimolda Gaétan qoTtig‘ida Qum
shahriga asos solindi. Loklar Italiyaning Zeflr burnida Zeflr Lokri (hozir
Kap Spartivento)ni, Korinf aholisi Sitsiliyaga vaqt o‘tishi bilan yunon g‘arbini
bosh markazi va metropoliya rolini o‘ynagan Sirakuzani barpo qildilar. Sirakuza
o‘z navbatida Akr va Kamirinani barpo qildi. Megara Gibliya Megarasi va
Seluninga, rodosliklar Agrigent shahriga asos soldilar. Shunday qilib, yunonlar
Sitsiliyaning sharqiy va janubiy qismini egalladilar. Orolning g‘arbida bu yerga
yunonlardan ilgari kelgan flnikiyaliklar hukmronlik qiladilar. Vaqt o‘tishi bilan

orolining g‘arbida Finikiya yerlari qisqarib faqat Finikiyaning uch nuqtasi Solunt,
Panorm (hoziigi Palerma) va Motiya qoldi.
Er. av. VI asrda yunonlaming Italiya va Sitsiliya koloniyalari gullab-
yashnadi va Bolqon Yunonistonidan ko‘ra boy hududga aylanib Buyuk
Yunoniston nomini oldi. Bu koloniyalaming gullab- yashnashining asosi qishloq
xo‘jaligi, savdo-hunarmandchilik edi. Sitsiliya va Italiyadan g'alla Yunoniston va
Kichik Osiyoga chiqarildi. Er. avv. VII asrda Liguriya qirg‘og‘idagi Rodan daryosi
havzasida fokiyaliklar Massiliya (hozirgi Marsel), janubiy Italiyada Eleya
shaharlariga asos soldilar.
Sharqda Xalkidika yarim oroli Evbeyadagi Xalkida aholisi tomonidan, Epir
qirg‘og‘idagi (hozirgi Korfu) Kerkira oroli korinfliklar tomonidan bosib olindi.
Korinfliklar Ambrakiy qo‘ltig‘da Ambrakiya va Anaktom; Illiriya qiig‘og‘ida
Appoloniya va Epidamn koloniyalariga asos soldilar.
Qora dengiz qirg‘oqlarida Kichik Osiyodagi yunonlaming eng kuchli savdo
markazi Miletning fuqarolari o‘nlab koloniyalami barpo qildilar. Abidos, Sinop,
Koteo, Kerasun va Trapezunt, Qora dengiz shimoli, shimoliy-g‘arbiy qirg‘oqlarida
Ol’viya, Appoloniya, Odessa, Toma, Tira, Feodosiya, Bosforda Kalxidon
(megaralilar asos solgan) Qora dengizning Yevropa qirg‘og‘ida Vizantiy,
Gerakleya koloniyalari qad ko‘tardi.
Er. avv. VII asrda Misrda ham yunonlaming tayanch nuqtalari vujudga keldi,
bu yerda Navkratis koloniyasi barpo qilindi. Shimoliy Afrikada Liviya qirg‘og‘ida
shoir Kallimax va olim Erastofenning vatani Kirenaga asos solindi. Yunonlaming
g‘arbga siljishini Karfagen, janubi sharqda esa Misr to‘xtatdi.
Tiraniya
Yunonistonda er. avv. VIII—VI asrlarda xo‘jalik hayotidagi ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar siyosiy hayotga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi,
Milet, Efes, Korinf, Sikion, Megara, Afina shaharlari, Sa mos, Lesbos va
Sitsiliya orollarida iqtisodiy o‘sish kuchli edi. Aynan shu joylarda kuchli, siyosiy
faol shaxslar hokimiyatni bosib oldilar. Hokimiyatni noqonuniy, zo‘ravonlik bilan
egallab boshqarish shakli «Tiraniya» paydo bo'ldi. Tiraniya er.avv. VII asrda ayrim

yunon shaharlarida keng tarqaldi. Zodagonlar ichidan chiqqan tiranlar urug‘
zodagonlari va xalq hokimiyatini keskin rad qildilar. Hokimiyatni bosib olgan
tiranlar o‘zlarini raqiblari bo‘lgan oqsuyak urug‘ zodagonlariga qarshi shafqatsiz
kurashdilar, chunki bu vaqtda urug‘ zodagonlari jamoa-polisning eng uyushgan
hamda boy va ta’sirli qismi edilar. Shu sababli tiranlar o‘zlarining shaxsiy
hokimiyatlari uchun eng xavfli deb, zodagonlar hokimiyatini hisoblar edilar.
Tiranlar o‘z hokimiyatalrini kuch bilan ushlab tuigan holda urug‘ aslzodalaming
siyosiy-iqtisodiy hukmronligini zaiflashtirdilar. Tiranlar aslzodalaming kuch-
qudratini zaiflashtirib, demosni kuychaytirdilar va o‘zlari istamagan holda
hokimiyatlarini halokati uchun qulay shart-sharoit yaratdilar. Omma ichida
mustahkam tayanchga ega bo'lish uchun tiranlar kambag‘al qatlamlami tirikchilik
o‘tkazishi uchun shart-sharoitlar yaratdilar. Ular aholini ish bilan band qilish
maqsadida yo‘llar, kanallar, binolar qurilishi kabi jamoat ishlarini uyushtirdilar.
Savdo — hunarmandchilik va qishloq xo‘jalik sohalarini bevosita qo‘llab-
quwatladilar. Tiranlar madaniyat-ma’rifat, qadimiy urf-odat, an’ana va diniy
e’tiqodlami rag‘batlantirdilar. Ulami hukmronligi davrida yunon polislari o‘zlarini
buyuk kelajaklari poydevorini qo‘ydilar. (Afina-Pisistrat davrida, Sirakuza-Gelon
davrida). Korinf va Samos shaharlarini gullab-yashnashlariga tiranlar sababchi
bo‘ldilar. Tiranlar boshqamvga o‘z qarindosh-urug‘larini tortdilar, ular
boshqaruvda yollanma qo‘shinlardan foydalandilar.
Yunon shaharlarida demos ma’lum darajada kuchga toiganidan so'ng o‘zlari
yoqtirmagan tiranlami hokimiyatidan yengil qutildilar. Tiraniya urug‘ zodagonlari
bilan kurashda yetakchi rol o‘ynab, er. avv. V asr boshlarida.deyarli hamma joyda
polis tuzumini o‘matilishi uchun qulay shart-sharoitlami yaratib berdilar va
hokimiyatni topshirib, siyosiy sahnadan chiqib ketdilar.
Yunon polisini shakllanishi va lining o‘ziga
xos xususiyatlari
Qadimgi yunon jamiyatini iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy va mafkuraviy
tashkilotini asosiy shakli polis edi. Polis bu jamoani
alohida tipi bo‘lib dehqon va shahar aholisini o'zida birlashtirgan yerga

ishlovchilar fuqaro jamoasi edi.
Yunon polisini asosini, uni taraqqiyoti va shakllanishini belgilaydigan asosiy
shartlari quyidagicha edi: Eng avvalo, davlat va xususiy mulk birlashgan antik
mulkchilik shakli edi. Yunon jamoasi a’zosi bo‘lgan fuqaro yerga egalik qilish
huquqiga ega edi, har bir fuqaro polis hududida yer ulushiga ega bo'lishi shart edi.
Yerga egalikni oliy huquqi fuqarolar jamoasiga tegishli edi.
Polis tashkilotini ajralmas qismi. fuqarolik muassasasi edi. Polis aholisi to‘la
huquqli fuqarolar, to‘laqonli huquqga ega bo‘lmagan va huquqi bo‘lmagan aholi
toifalaridan iborat edi. Polis jamoasi tarkibiga kiigan fiiqarolaming iqtisodiy,
siyosiy va ijtimoiy huquqlarining majmuasiga ega edilar. Faqat polis fuqarolarigina
aholini imtiyozli qismini tashkil etar edi.
Fuqaroning asosiy sifati ozod kislii mavqei edi. Yunon fuqarolik mavqeini
fuqaro ota-onadan tug‘ilishi bilan olar edi. Fuqarolik huquqini sovg‘a qilishga
faqat polisning xalq yig‘ini haqli edi. Oligarxiya hukmron bo'lgan polislarda
fuqarolik mavqeiga ega bo‘lish uchun fuqaro mulkiy senz, yerga egalik, og‘ir
qurol-aslahasi mavjudligi shartlarini bajarish Iozim edi. Polisning iqtisodiy asosini
qishloq xo‘jaligi, yerga mehnat qilish tashkil etar edi. Yerga egalik, dehqonchilik
uzoq vaqt polis fuqarosini imtiyozi bo‘lib qoldi. Polis fuqarosidan boshqa hech
kim uning hududida yerga egalik qilish huquqiga ega emas edi hamda polis
fuqarolar jamoasiga tegishli jamoa yerlariga egalik qila olmas edi.
Har bir fuqaroning eng muhim huquqi va bir vaqtni o‘zida majburiyati, bu
uni o‘z polisini himoyasiga shaxsan ishtirok etishi edi. Unga katta bo‘lmagan
yunon polislari muntazam qo£shin saqlash qobiliyatiga ega emas edilar. Shu
sababli, uning himoyasi fuqaro-erkaklar zimmasida edi. 0‘rta hol fuqaro-dehqonlar
og‘ir qurollangan falangani qo‘shinni asosini tashkil etar edi. Yunon polisini
ajralmas qismi-fuqarolik jamoasida o‘z-o‘zini boshqarish edi. Xalq yig‘ini,
kengash, sud va ijroiya hokimiyati lavozimlari fuqaro jamoasini qo‘lida boiib,
h^ch qachon undan ajralmaydi.
Polis jamiyatida barcha huquqiy normalar manbasi xalq yig'inida ishlab
chiqilgan qonun ?di. Fuqarolarni qonunlarini ishlab chiqish, qabul qilish va amalga

oshirishdagi ishtiroki ajralmas huquq edi. Shunday qilib, polis fuqarolik jamoasi
a’zolari bo‘lgan shahar va qishloq aholisi uyushgan, yopiq jamoani tashkil qilgan
bo‘lib, o‘z imtiyozlari va huquqlarini qat’iy saqlab himoya qilar edilar. Polis
hududi shahar va uni atrofídagi qishloqlami o‘z
iehiga olar edi. Yunon polisi o‘z hududiga ko‘ra uncha katta bo‘lmagan 100
—200 kv. km. hajmdagi maydonni egallar edi. Har bir polis aholisi 5 mingdan 10
ming kishini tashkil etib, ulardan taxminan 1—2 ming kishi fiiqarolik huquqiga
ega edi. Faqat polislardan Sparta maydoni 8400 kv. km.; Afina 2500 kv. km.ni
tashkil etar edi.
Har bir yunon polisi suveren davlat bo‘lib, o‘z fuqaroligi, qonunlari,
hokimiyat organlari, ibodatxona, teatr, xalq yig‘ini o‘tadigan maydoni, palestar,
gimnasey, Stadion kabi jamoat inshootlariga ega edi. Yunon polislarining barchasi
Spartadan tashqari shahar atroflda birlashgan bir necha qishloq majmuasi edi.
Sparta 5 qishloq birlashgan polis edi. Har bir polisda vaqt o‘tishi bilan polis
tuzilmasi tugallangan shaklni oldi va barqaror fuqarolik siyosiy tashkiloti
(demokratiya yoki oligarxiya) shaklida faoliyat ko‘rsata boshladi.
Shaharlar va pul-tovar munosabatlari taraqqiyoti
Eramizdan avvalgi VII asrda Yunon shaharlarida savdo hunarmandchilik tez
sur’atlarda taraqqiy qildi. Shaharlar sezilarli darajada o‘sdi. Korinfda va Aflnada
25 ming, Miletda 70 ming, Sibaris shahrida 50 ming kishi yashar edi.
Barcha shaharlar dengiz savdosi bilan shug‘ullandilar. Bu kemasozlikni
rivojiga sabab boidi. Eramizdan avvalgi VII asrda palubali ko‘p yuk ko‘taradigan
kemalar paydo bo‘ldi. 50 eshkakli Finikiya pentekopterlari bilan bir qatorda
«Iliada» dostonida eslatiladigan ikki qatorli eshkaklar — diyerelar, uch qatorli -
trieralar paydo bo‘ldi. Mahsulot bilan to‘la kemani endilikda qiig‘oqqa tortib
chiqarish mumkin emas edi, shu sababli, eramizdan avvalgi VII asrdan boshlab
port va gavanlar qurilib yakordan foydalanila boshlandi.
Er. avv. VIII asrda 0‘rtayer dengizi savdosi flnikiyalilar qo‘lida edi. Sharq
mahsulotlari moi-koi bo‘lib yunon mahsulotlari ular bilan raqobat qila olmas edi.
Er. avv. VII asrda ahvol o‘zgardi. Yunon savdogarlari finikiyalilar bilan

raqobatlasha boshladilar. Yunonlar keramika, gazlama, zaytun va vino eksport qila
boshladilar. Pul-tovar xo‘jaligi, savdo o‘lchov birliklari tizimi va yozuvning
shakllanishiga olib keldi. Oichov birligi, yozuv Bobil va Misrdan o‘zlashtirib
olindi. Yunonlar Misrning o‘nlik sanoq tizimidan foydalandilar. Er. avv. VII asrda
tanga-pul paydo bo‘ldi. Birinchi to‘laqonli tangalar Kichik Osiyodagi Lidiyada
zarb qilindi.
Oltin va kumush aralashmasidan iborat elektron deb ataladigan tanga zarb
qilindi. Tangalar uzunchoq shaklda, bir tomonida davlat ramzi, ikkinchi tomonida
kvadrat tasviri tushirilgan edi. Yunonistonning pul birligini 436,5 gramm
og‘irlikdagi mina tashkil qildi. Bir mina 8,73 g oghrlikdagi 50 staterga bo‘lindi.
Savdo - hunarmandchilik taraqqiyoti bilan ustaxona egalari va
savdogarlardan iborat kuchli ijtimoiy qatlam vujudga keldi, ular siyosiy hayotdan
eski urug‘ zodagonlarini chetlatishga urindilar. Pul-tovar munosabatlari savdoni
rivojlanishi, Italiya, Sitsiliya va Qora dengiz bo‘yidan arzon g‘allani import
qilinishi qishloq xo‘jaligini tushkunligi va dehqonlarning xonavayron bo‘lishiga
olib keldi. Bu jamiyatda ijtimoiy ziddiyatlarni keskinlashtirdi.
Davlat qurilishi
Qadimgi davrda sud ishlarini urug‘ jamoasini o‘zi bajarar edi. Davlat
hokimiyati urug‘dan bu funksiyani tortib oldi. Zodagonlar uzoq vaqt sud
hokimiyatini, boshqaruvni o‘z qo‘llarida saqlab turdilar, vaqt o‘tishi bilan ular bir
qism hokimiyatni yangi ijtimoiy kuchlaiga berishga majbur bo'ldilar. Yangi
ijtimoiy kuchlar, zodagon sudyalar hokimiyatiga chek qo‘yish uchun odatdagi
huquqni yozishni talab qildilar. Jamiyat yana olg‘a qadam tashlab savdo
munosabatlarini muvofiqlashtirishga majburiy qoidalarini kiritish ehtiyojini
tug‘dirdi. Qonunlami eng qadimgi kodifikatsiyasini Lokradagi Zalevk (Italiyadagi
yunon shahrida) Katanadagi Xarond (Sitsiliyadagi yunon shahrida) amalga
oshirdilar.
Yunon shaharlarida odatdagi huquqni yozish va yangilash barchani
hurmatiga sazovor bo‘lgan «diallakt» murosaga keltiruvchi yoki «aysyumet» —
adolatni biluvchi kishilarga ishonib topshirdilar. Lesbosdagi Mitillena shahridagi

Pittak (yunon an’analariga ko‘ra) «yetti donodan biri» Sirakuzada Diokl, Fivada
Filolay, Afinada Drakont va Solon shunday kishilardan edi.
Yangi qonunchilik natijasida sudyalar mansabdor shaxs sifatida saylab
qo‘yiladigan bo‘ldi. Chiqarilgan hukmning xalq yig‘inida apellatsiya qilish
mumkin edi. Qadimgi qonunchilikda jazo hajmi va xususiyati aniq belgilanib
sudya o‘zicha jazo belgilay olmas edi. Huquqiy hujjatlarda «qonga-qon», «jonga-
jon» olish an’anasi mavjud edi (talion huquqi). Jazo juda og‘ir edi. Drakon
qonunchiligida jinoyatning og‘ir, yengil shakllari yo‘q edi. Faqat Solon bu
tushunchani kiritdi. Drakon qonuniga ko‘ra har qanday o‘g‘irlik uchun o‘lim jazosi
belgilangan. Bundan tashqari, pul
jarimasi, qullikka sotish, kaltaklash va fiiqarolik huquqidan mahrum qilish
ko‘zda tutilgan edi. Qarzini to‘lamagani uchun turmaga qamashga hukm qilingan.
Drakon qonunlari «fonos dikayos» o‘zini himoya qilish maqsadida odam o‘Idirish
jinoyati tushunchasini olib kirdi. Bu holda aybdor quvg‘in qilinishi yoki pul
jarimasi to‘lashi ko‘zda tutilgan. Tovar pul munosabatlarining rivojlanishi
natijasida ijtimoiy ziddiyatlarni keskinlashuvi turli yunon shaharlarida siyosiy
vaziyatni murakkablashtirdi, ulaming ko‘pchiligida tiranlar hokimiyatni qo'lga
oldilar.
Eramizdan avvalgi VIII—VI asrda kolonizatsiyaga Afina qatnashmadi.
Attikada mavjud hosildor yerlardan qishloq xo‘jaligida unumli foydalanildi.
Kulolchilik sohasi rivojlandi. Mulkiy tabaqalanish kuchaydi. Siyosiy hokimiyat
yevpatridlar-urug‘ zodagonlari qo‘lida edi. Yevpatridlarga qarshi dehqonlar,
savdo- hunarmandchilik tabaqalari—demos qat’iy kurash olib bordi.
Tayanch iboralar
Koloniya, tayanch nuqta, finikiyaliklar, Kichik Osiyo, shimoliy Qora dengiz,
Sitsiliya, janubiy Italiya, Misr, Tarent, Sirakuza, Milet, Navkratis, polis, fuqaro,
Afina, tiraniya, yevpatrid, Pisistrat, ayspement, diallakt, Drakon qonunlari,
Ostraqizil.
Tavsiya etilgan adabiyotlar
Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T.: — 1998.

Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. T .: — 2004.
Гомер. Илиада. T .: — 2000.
Гомер. Одиссея. Т.: — 2000.
Pikus N . N ., Krushkol Yu . S . Qadimgi dunyo tarixi . II torn . T .: - 1975.
Немировский A . И. История древного мира. M .: 2000.
Андреев Ю. В. Раннегреческий полис. Л .: 1976.
Asosiy sanalar
Er. avv. VII—VI asrlar Buyuk kolonizatsiya davri
Er. avv. VIII asr Yunonlaming Sitsiliya, janubiy
ItaUya, shimoliy sharqiy Qora dengiz bo‘ylarida yunon koloniyalari
Er. avv. VIII—VII asr Er. avv. 735-yil
Er. avv. VII—VI asrlar
Er. avv. VII asrda
Er. avv. VII asrda
Er. avv. 594- yil Er. avv. 487-417-yil
Er. avv. VI asr Er. avv. VI asr
Janubiy Italiyada yunon koloniyalari paydo bo‘ldi Evbey Xalkidasi
yunonlari Naksos, Katanu, Leontida, Zankli, Regiy koloniyalarini barpo qildilar
Yunonlar Massiliya, Eleya shaharlariga asos soldilar Misrda yunonlarning
tayanch nuqtalari vujudga keldi Yunon shaharlarida savdo-hunar- mandchilik tez
suratda rivojlandi
Solon Afina arxonti etib saylandi «Ostrakizm», ya’ni tiraniyani oldini olish uchun
Afina demokratiyasida o‘ylab chiqilgan tadbirni rivojlangan davri Afinada
demokratik tartib qoidalar g‘alaba qildi Arxaik davrning tugashi.
Gomer dostonlarida arxaik hayotni tasvirlanishi Ahil qalqoni tasvirida
ijtimoiy hayotni aks etishi Ilk yunon polis davlati tushkunligi Yunon
kolonizatsiyasining ijtimoiy-siyosiy sabablari
SPARTA
Sparta jamiyati
Qadimgi Sparta arxaik va klassik davrlarda Yunonistonning eng katta

polislaridan bin edi. Sparta polisi va davlatchiligini boshlanishi doriylar bosqinini
tugallanish vaqtiga to‘gTi keladi. Doriy qabilalari er. avv. XII—XI asrlarda
Peloponnes hududiga o‘mashdilar va er. avv. XI—VIII asrlaming birinchi yarmi
davomida mahalliy qabilalar bilan hukmronlik uchun uzoq kurash olib bordilar. Er.
avv. X asrda Peloponnes janubidagi Lakonikada Yevrot daryo vodiysining o‘rta
qismidagi unumdor yerlaiga Sparta manzilgohi paydo boidi. Qadimgi yunonlar
Sparta davlatini odatda Lakedemon deb atadilar. Ko‘pchilik doriylar-boTg‘usi
Sparta polisining fuqarolari 5 qishloqni birlashtiigan Sparta manzilgohiga
o‘mashdilar.
Mahalliy axey aholisining bir qismi bo‘ysundirilib, bir qismi qirib tashlandi.
Sparta davlatining paydo boTishi qisqa vaqt ichida boshqa bepoyon hududlarni
bosib olish bilan belgilandi. Doriylar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning quyi
bosqichida urug‘ munosabatlarini yemirilish davrida turar edilar. Bu hol Sparta
davlatida urug‘chilik tuzumi qoldiqlarini uzoq vaqt saqlanishi uchun shart-sharoit
yaratdi.
Peloponnes yarim orolida arxaik davrdan boshlab Sparta davlati yetakchi
o‘ringa chiqib oldi va bu yerda tashkil topgan shaharlar ittifoqiga boshchilik qildi.
Er. avv. VIII asrda Sparta janubiy Lakoniyaning bir qancha viloyatlarini, Kifera
orolini, keyin esa Pamis daryosi vodiysidagi hosildor Messeniyani bosib oldi. Bu
boy o‘lka Spartaning kam sonli to Ta huquqli fuqarolari tomonidan boTib olindi,
mahalliy aholi huquqsiz qaram ilotlarga aylantirildi.
Spartaliklar o'zlariga tegishli boTgan ekin yerlarini 9000 ta ulushga
boTdilar. Har bir toTa huquqli spartalik shunday yer ulushini bu yerdagi bosib
olingan mahalliy aholi-ilotlar oilasi bilan umrbod mulk qilib oldi. Ilotlar
xo‘jayinlaiga hosilning yarmini berishga majbur edilar. Yuz yildan so‘ng Sparta
g‘arbiy Messeniyani egalladi, keyin esa sharq va shimoldagi Agros, Arkadiya
viloyatlarini ham o‘ziga qo‘shib oldi. Arkadiyaning janubiy qismidagi bir qancha
viloyatlar ham Sparta tarkibiga kirdi. Tergiya, Korinf, Sikion, Megara, Egina va
Elida kabi shahar va davlatlar Sparta bilan simmaxiya-ittifoqga kirishga majbur
boTdilar. Ittifoq majlisida har bir polis bir ovozga ega boTib, qaror ko‘pchilik ovoz

bilan qabul qilinar edi va har bir shahar — davlat Sparta
podsholari ixtiyoriga o‘zining uchdan bir qism qo‘shinini berishga majbur
edi. Ittifoqchilar o‘rtasida aloqa zaif bo‘lib, alohida polislar bir-biri bilan urush olib
borar, boshqa ittifoqchilar bunga aralashmas edilar. Sparta Peloponnes yarim
orolining 1/3 qismini (8000 km) bevosita o‘z hukmronligi ostida oigan edi.
Spartaning ittifoqdagi yetakchilik mavqei kuchli edi. Spartaning ittifoqdagi
yetakchilik o‘rniga hech kimga shubha yo‘q edi. Bu ittifoq o‘sha davrda
Yunonistonda eng kuchli edi.
Sparta jangchilar davlati edi. Spartalik o‘g‘il bola yoshligidayoq davlat
homiyligi ostida edi. Davlat hokimiyatini, eng avvalo, intizomli, jismonan kuchli
jangchiga ega bolish uchun spartalik go‘dakni yoshligidan jismonan kuchli qilib
tarbiyalar edi. Zaif, kuchsizlar davlatga kerak emas edilar, shu sababli zaif, kasal
bolalardan ulami yoshligidayoq qutilishga harakat qilinar edi. Gerodot tarixida
Demokrit aytganidek, spartaliklar erkin edilar, lekin barcha munosabatda emas,
ular davlat qonunlariga bo'ysunar edilar.
Bu qonunlar spartalik bolani yetti yoshligidan ota-onasidan uzoqda ocz
tengqurlari ichida, 20—30 yoshli kattalar boshchiligida harbiy manzilgohda
yashashni belgilab qo‘ygan edi. Asosiy e’tibor gimnastika mashqlari, jangovar
madhiyalar va harbiy marshlami xor bo‘lib aytishga qaratilgan edi. Tarbiyaning
qattiqligi o‘smirlarni Artemida ibodatxonasida har yili o‘tkaziladigan qiynoq
sinovlarda o‘z aksini topgan edi. Sinalayotgan o‘smir og‘riqni sezdirmasligi shart
edi.
Yosh yigit 20 yoshga yetgach, Sparta («tenglar jamiyati»)ning to‘la huquqli
a’zosi hisoblanar edi. Endi u kattalar bilan birgalikda o‘tkaziladigan ovqatlanish
(fíditiyasi yoki filitiyalar)ga ishtirok qilishi majburiy edi. Fiditiya uchun har bir
spartalik har oy ma’lum miqdorda pishloq, arpa, vino, anjir va pul berar edi.
Spartaliklar birgalikda o‘tirib uksus, tuz qo‘shilib qonda tayyorlangan cho‘chqa
go‘shti bo‘tqasini iste’mol qilar edilar. Spartalilar o‘z vaqtlarini doimiy muntazam
harbiy mashqlar va ovda o‘tkazib chodirlarda yashar edilar. Qattiq, shafqatsiz
tarbiya natijasida spartaliklaming ongida boshqa yunon polislari aholisida nisbatan

jismoniy va ma’naviy ustunlik his-tuyg‘usini sLJdlantirilar edi. Spartaliklami
yunon dunyosida qat’iy intizomi uchun hurmat qilar edilar, ammo yoqtirmas
edilar.
Bosib olingan qaram viloyatlarning ilotlarga aylantirilgan aholisining
qo‘zg‘olonlaridan xavfsiragan spartaliklar har yili ilotlarga dahshat solish va
ularning ongida bo‘ysunish hissini
tug‘dirish uchun ularni tunda oidirishni (kriptiy) e’lon qilganlar. Er.avv. XI
asrdayoq spartalikiar o‘zlarini har xil «yangiliklar»dan himoya qilish, an’anaviy
turmush tarzini saqlash maqsadida tashqi dunyodan ajralib yashashga urindilar.
Qadimgi an’anaviy holatini o‘zgarmasligi uchun Sparta faqat mayda temir tangani
muomalaga kiritdi. Spaita uylarining eshik va tomlari faqat yog‘ochdan bo‘lib,
ularni faqat boita va arra bilan tayyorlashga ruxsat etildi. Hashamatli kiyimlar
qonundan tashqari edi. Jamiyatdagi mavqeiga qarab bir xildagi kalta yoping‘ich
(plash) kiyar edilar va bu bilan o‘zlarini teng deb hisoblardilar.
Davlat tuzumi
Sparta davlati aristokratik xarakterga ega edi. Butun hokimiyat periek va
ilotlar ustidan hukmronligini o‘matgan tor doiradagi spartalikiar qo‘lida edi. Davlat
tepasida ashad va yevrionit urug‘larida mansub bo‘lgan ikki podsho turar edi. Ular
asosan harbiy boshliqlar bo‘lib tinchlik vaqtida ba’zi kohinlik vazifalarini, qisman
sud majburiyatlarini amalga oshirganlar, ikki podsho ham oqsoqollar kengashi
gerusiya tarkibiga umrbod kirganlar. Podsholar hokimiyati xalq yig‘inining keng
vakolatlari bilan cheklab qo‘yilgan edi. Podsholardan biri urush vaqtida qo‘shinga
boshchilik qilgan, ammo ular rahbarlikda eforlaming flkrlarini hisobga olishga
majbur bo‘lganlar. Xalq yig‘ini eng muhim masalalar yuzasidan qaror chiqarish
huquqiga ega edi. Faqatgina xalq yig‘inigina urush e’lon qilish huquqiga ega edi.
Fuqarolik ishi bo‘yicha sud ishlarini mansabdor shaxslar-eforlar amalga
oshirganlar. Ular spartaliklarning butun hayoti davomida qonunlami bajarishini
ham nazorat qilganlar.
Eforlar davlatda ijroiya hokimiyatni ham amalga oshiiganlar. Taxminlarga
ko‘ra eforlar ilk davrda podsholar tomonidan tayinlanganlar, er. avv. XI asMan

boshlab esa xalq yig‘ini tomonidan tayinlanganlar. Besh efor podsholar va
gerusiya faoliyatini nazorat qiladigan oily organ sifatida paydo bo‘ldi va tezda
Sparta oligarxiyasi hokimiyatining qo shimcha oliy organiga aylandi. Besh Sparta
qishlog‘ining har biridan 1 tadan efor bir yil muddatga saylangan. Ular oliy nazorat
hokimiyatiga ega edilar hamda har qanday spartaliklami, hatto geront va
podsholami ham javobgarlikka tortish huquqiga ega edilar. Bundan tashqari,
Sparta turmush tarzi qoidalari va Sparta qonunlarini ba ¡arilishini kuzatganlar.
Eforlar spartaning ichki va tashqi siyosatini boshqar-dilar hamda ilotlarga qarshi
jazo-qo‘rqitish tadbirlarini amalga oshirishga rahbarlik qildilar.
Podsholar 60 yoshdan yuqori bo‘lgan aslzoda-yigirma sakkiz keksadan
tuzilgan kengash (gerusiya) majlisiga boshchilik qilganlar. Gerusiyada xalq
yig‘iniga ko‘riladigan qaror loyihalarini tayyorlaganlar hamda jinoiy ishlar
bo‘yicha sud ishlarini amalga oshiiganlar. Eforlar xalq yig‘ini-appelaga boshchilik
qilganlar. Ular har qanday mansabdor shaxsni ishdan chetlatish, zaruriyat
bo‘lganda chet elliklami mamlakatdan chiqarib yuborish huquqiga ega edilar.
Davlat moliyasi, tashqi ishlar ulaming qo‘lida edi. Podsholar ba’zi umrbod
imtiyozlaiga (harbiy o‘ljalar 1/3 ga egalik qilish, tantanali dafn qilish va h.k.) ega
bo‘lsalarda eforlaming kuchi hokimiyati ulami podsholar bilan bir qatorda kuyar
edi, bu tashqi tomondan quyidagi odatda ifodalangan edi. Boshqa spartaliklardan
farq qilgan holda, eforlar podsholar ko‘ringanda o‘z o‘rinlaridan turmaslik
huquqiga ega edilar.
Xalq yig'ini appelada 30 yoshga yetgan barcha spartaliklar ishtirok etar
edilar. Masalalar qizg'in muhokama qilinadigan oddiy fiiqaro faol so‘zga
chiqadigan Afina eklessiyasidan Sparta appelasi keskin farq qilar edi. Appelada
oddiy spartaliklaming ovozi faqat favqulodda holatlarda eshitilar, barcha qarorlar
eforlar va gemsiya a’zolari tomonidan taklif etilar edi. Appela muhokama qilmas,
bahslashmas faqat ovoz berar edi. Spartaliklaming davlat qurilishi ana shunday edi.
Bu davlat qurilishi qonunshunos Likuig tomonidan amalga oshirilgan islohotlar
natijasi edi. Sparta davlatining konservativ holati uni zaiflashtirar edi. Sparta to er.

avv. IV asrning ikkinchi yarmigacha shu holatda yashadi. 3
Er. avv. IV asrning II yarmidan boshlab butun yunon dunyosini cho‘lg‘ab
olgan ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar Spartaga ham ta’sir qila boshladi.
Spartaning maqtalgan tenglar jamiyati buzildi. Spartalik erkaklaming barchasi
uchun harbiy xizmat majburiy edi. Spartaliklar 7 yoshdan 18—20 yoshgacha
harbiy ta’limni o‘rganib 20 yoshdan 60 yoshgacha harbiy xizmatda bo‘lganlar.
Jangda qo‘shinning oldingi qismida ilotlar, perieklar borgan, ulardan keyin yosh
spartaliklar, oxirida 60 yoshgacha bo‘lgan keksalar jangga kirishgan. Sparta
qo‘shini er. avv. VI—V asrlarda yunonistondagi eng yaxshi tashkil etilgan
intizomli va kuchli qo‘shin edi. Qo‘shinlar 12 ta harbiy qismga (Ioxga) boiingan.
Lox tepasida loxak turgan. Qo‘shinga qo‘mondonlikni podsholar amalga
oshiiganlar. Ularga harbiy ishlarda harbiy maslahatchilar yordam beiganlar.
Qo‘shin tarkibida 300 ta suvoriy
askar bor edi, suvoriylar urush vaqtida podsholarni qo'riqlaydigan tinchlik
vaqtlarda esa mamlakat xavfsizligini ta’minlaydigan o‘ziga xos otliq gvardiyani
tashkil etganlar.
Arxaik davri hayotining umumiy manzarasi
Taxminlarga ko‘ra arxaik davrda yunon uy-joyi oddiy va bir qavatli edi.
Epik matnlariga ko‘ra erkaklar qisqa ko‘ylak (xiton) kiyib, ko‘chaga
chiqayotganda ustlariga keng yoping‘ich xlamida tashlaganlar. Ayollar xiton
ustidan hashamatli keng kiyim, kamar bilan tortilgan kamzul (péplum) kiyganlar.
Sharqdan erkaklar uchun uzun, yubka kanopdan to‘qilgan, tumshuqqacha
boradigan xiton o‘zlashtirib olingan, sochga tilla to'g^og'ich qistirilgan. Ijtimoiy
tabaqalanish kiyinishga ta’sir qilgan. Zodagon yoslilar otliq yurganda, oval plash-
xlamida bilan o‘ranganlar, hunarmandlar esa chap elka orqali tashlangan kamtar
jun yoping‘ich (ekso’mida) bilan cheklanib qolganlar.
Arxaik davrda oila-nikoh munosabatlari ham o‘zgardi. Gomer davrida kuyov
3
Неронова В. Д. Введение в историю древнего мира. Учебное
пособие. Пермь, 1973.

kelinni ota-onalariga qimmatbaho sovg‘alar berib sotib olar edi. Arxaik davrida esa
kelinga sep berish odatga aylandi. Nikohga asos bo‘lib yoshlaming ota-onasi
o‘rtasida tuzilgan kelishuv shartnomasi xizmat qilar edi. Tegishli qurbonliklar
qilingach kelinni otasining uyida to‘y tantanalari va ziyofat boshlanar edi. Quyosh
botishi bilan kelin kuyovning uyiga kuzatib qo‘yilgan.
Dafn marosimlari o'zgardi. Arxaik davrida ko£kragiga urib yig‘laydigan
go‘yandalar paydo bo‘ldi. Yig‘i-sig‘idan so‘ng marhum jasadi yuvib-taralib
xushbo‘y yog‘lar surtilgan. Keyingi kun dafn qilish marosimi yig‘i bilan mayit
shahar tashqarisidagi qabristonga chiqarilgan. 0‘likning og'ziga yer osti Aid
podsholigida 0‘liklami tashuvchi Xarondga to‘lov sifatida tanga qo‘yganlar.
Ehtimol krematsiya ham bo'lgan, bu haqda Gomer poemalarida eslatiladi. Marhum
o'zining qimmatli buyumîari bilan katta gubianda yoqilgan, olovga vino, sut va
asal sepish rasmi bilan marosim tugagan.
O‘rta Yunonistonning janubiy-sharqiy viloyatlaridan biri markazi Afina
bo‘lgan Attika misolida yunon polisini shakllanishini atroflicha ko‘rish mumkin.
Barcha tomonlari dengiz bilan o‘ralgan, tog‘Iar bilan o‘ralgan Attika dehqonchilik
uchun noqulay edi. Kumush konlari, marmaming mo'l-ko'lligi, savdo-
hunarmandchilikni ilk taraqqiyotiga yordam berdi. Qulay dengiz gavanlari
dengizchilikni rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Dastlab Attika aholisi kichik
qishloqlarda yashagan edi, keyinchalik esa ular qoyatosh bag‘rida joylashgan
Afina akropoli markaz bo‘lgan bir shahar atrofida birlashdilar.
Attikaning qadimgi aholisi Ioniylar, pelastlarga doriylarning ko‘chishi ta’sir
qilmadi. Bu yerda yunon tilining ioniy shevasida so‘zlashadigan qabilalar guruhi
to'rt urug‘ yoki qabila (fil)ga bo‘lingan edi. Har bir fil bir necha o‘nlab urug‘lardan
iborat bo‘lgan uch firatriyaga bo‘lingan edi.
Gomer davrida Attika aholisini basileylar boshqardilar. Basileylar oliy
hukmdor, sudya, kohin, harbiy boshliq edilar. Boshqa yunon polislariga
bo'lganidek basileylar huzurida Afinada areopag deb ataladigan oqsoqollar
kengashi bor edi. Afsonalarga ko'ra Afina aholisini birlashtirgan afsonaviy Tersziy
aholini uch guruhga bo‘ladi: Yer egalari-yevpatridlar, dehqonlar-geomorlar,

hunarmandlar-demiurglar.
Er. avv. VIII asr davomida xo‘jalik va xususiy mulkchilikni rivojlanishi
natijasida yevpatridlar basileylarning huquqini asta- sekin cheklay boshladilar.
Ular o‘zlarining ichidan arxontlar (oqsoqollar)ni saylay boshlaydilar,
basileylarning boshqaruv vakolatlari harbiy arxont(boshliq, sudya)ga o‘ta boshladi.
Natijada basileylarga faqat kohinlik vazifasi qoldi va u saylana boshlandi. Shunday
qilib, Afinada hokimiyatni yevpatridlar orasidan har yili saylanadigan 9 arxont
boshqara boshladi. Ulaming O‘rtasida ijroiya, harbiy va sud hokimiyati
taqsimlangan edi.
Yil davomida arxont vazifasini bajargan yevpatridlar o‘z joylarini yangi
saylanganlarga bo‘shatib berib, o‘zlari areopagning umrbod a’zolari bo‘ib qolar
edilar. Areopag er. avv. VIII—VII asrlarda eng obro‘li hokimiyat organi edi.
Yevpatridlar kolonizatsiya va dengiz savdo? iga faol
qatnashdilar. Tovar ishlab chiqarish, savdo hunarmandchilik tez rivojlandi.
Attikada dehqonlami qarzga botish jarayoni kuchayib ketdi va natijada qarzi uchun
qui qilish odatdagi holga aylanib qoldi. Er. avv. VII asming ikkinchi yarmida
Attikada ijtimoiy- siyosiy vaziyat keskinlashib ketdi. Er. avv. VII asming 30-
yillarida zodagon Küon tomonidan hokimiyatni bosib olishga urunib ko‘rdi.
Arxont Drakon tomonidan 622-yilda og‘zaki qonunchilikni yozma to‘plamga
keltirilishi urug‘ zodagonlarini hokimiyatini bo‘shashtirdi. Drakon qonunlari bilan
urug‘chilikning qoldig‘i boigan o‘ch olish taqiqlandi, jazolash funksiyasi
aeropagga berildi. Drakon qonunlari shafqatsiz edi, mehnat qilmagan füqarolar
jazolanar edi. 0‘g‘rilik jinoyati uchun o‘lim jazosi belgilanadi.
Solon islohotlari
Afinada yevpatridlar bilan aholining kambag‘al qismi bo‘lgan oddiy demos
o‘rtasida ijtimoiy ziddiyatlar kuchaydi. Drakon qonunlari Attika aholisini eng katta
muammolaridan biri qarz masalasini hal qilmadi. Er. avv. 594-yilda arxont
vazifasiga
saylangan kambag‘allashgan yevpatrid, shoir Solon islohotlar o‘tkardi.
Solon islohotlari Afinadagi vaziyatni tubdan o‘zgartirdi. Qarzi uchun dehqonlami

qui qilish bekor qilindi, itgari qarzi uchun qui qilinganlar ozod qilindi hamda
chetga qui qilib sotib yuborilganlar jamoa hisobidan pul to‘lanib Afinaga
qaytarildi.
Xo‘jalik faoliyatini rag‘batlantiradigan qator islohotlar
0‘tkazildi. Pul islohoti uzunlik va og‘irlik o‘lchov birliklarini
takomillashtirish savdo, hunarmandchilikni rag‘batlantirdi, natijada Attikadan
chetga tovar sotish kuchaydi. Solon Attikadan g‘alla chiqarishni taqiqladi, bu
zaytun moyi va vinoni eksport qilish uchun qulay shart-sharoit yaratdi. Bu chora-
tadbirlar Afina bozorida chayqovchilikni tugatib, dehqonchilikni rag‘batlantirdi.
Vasiyatlar erkinligi to‘g‘risidagi qonun urug‘chilik aloqalarini zaiflashtirdi,
alohida oilalami iqtisodiy kuchayishiga shart-sharoit yaratdi. Yerga egalik qilish
me’yori belgilandi.
Ijtimoiy-siyosiy sohada qator islohotlar amalga oshirildi. Solon Attikani
barcha erkin aholisini daromad hajmiga qarab to‘rt toifaga bo‘ldi. Fuqarolaming
huquq va majburiyatlari shunday taqsimlandiki, boy fuqarolar avvalgidek to‘la
hokimiyatga ega bo‘ldilar, shu bilan birga fuqarolik jamoasida ulaiga katta
majburiyatlar yuklandi. Yangi yuqori tabaqaga mansub bo‘lish yer . uchastkasidan
yillik olinadigan daromadga bog‘liq bo‘ldi. Bu yer
egasini yerga yaxshi ishlab ko‘p hosil olish imkoniyatini qidirishga majbur
qilar edi. Endilikda u yoki bu oqsuyak umg‘qa mansublik emas, balki aynan
daromad, miqdori yerga mehnat qilish fuqaroni jamiyatdagi obrofini ofichov
mezoni bo‘ldi.
Eramizdan avvalgi VII asr oxiri VI asr boshlarida Afina demosi shoir,
savdogar Solonni arxont qilib sayladi va unga islohot ofikazish uchun
cheklanmagan vakolatlar berdi. Solon, eng avvalo, «seysaxteyya» (qarzlarni olib
tashlash) Afina aholisini qarzlaridan voz kechishni amalga oshirdi. Qarzi uchun
qul qilish abadiy taqiqlandi. Katta yer egaligi cheklandi, yer uchastkasini
belgilangan miqdordan ortiqcha olish man qilindi.
Sud tizimi isloh qilindi. 30 yoshga yetgan erkin Afina fuqarolaridan sud
maslahatchilari gemey joriy qilindi. Gemey fuqarolar ishi bo'yicha oliy appelatsiya

huquqiga ega bo‘ldi. Faqat u jinoiy ishlar bo‘yicha hukm chiqara olar edi. Odam
o‘ldirish bo‘yicha sud ishi sobiq arxontlar kengashi areopag qo‘lida qoldi.
Siyosiy huquq mulkiy senz asosida taqsimlandi. Afina jamiyati to‘rt toifaga
ajratildi. Birinchi toifaga pentakosiomedimnlar bir yilda besh yuz medimn g‘alla
yoki besh yuz metret (bir metret-39 litr) zaytun yog‘i oladigan fuqarolar kirdi.
Ikkinchi toifaga suvoriylar — gippeylar, uchinchi toifaga ikkita eshak aravaga ega
bo‘lgan og‘ir qurolli piyodalar — zevgitlar, to‘rtinchisiga
hunarmand — fetlar kirdi. Faqat birinchi uch toifa amalda davlat
lavozimlarini egallashi mumkin edi. Oliy arxont mansabiga faqat
pentakosiomednlar da’vo qilishilari mumkin edi. Fetlar polisni bevosita
boshqaruvdan chetlashtirildilar. *
2.2. Yunon koloniyalarida madaniy hayot va yunoniston tasiri
Er. avv. V asrda yunon dunyosining siyosiy va madaniy hayotining markazi
Kichik Osiyo va Egey orollaridan Bolqon Yunonistoniga ko‘chdi. Yunon
viloyatlari ichida Attika viloyatining roli oshdi.
Arxaik davridan so‘ng Yunonistonda siyosiy jihatdan kuchli 0‘zgarishlar
yuz berdi. Er.avv. VI asr oxirida Sharqda qudratli Ahamoniylar davlati shakllandi
va Yunon dunyosiga o‘zining madaniy siyosiy ta’sirini o‘tkaza boshladi. Er.avv. V
asr oxirida forslar Kichik Osiyodagi barcha yunon shaharlari va Lidiya
podsholigini bosib oldilar. Forslar Yunonistonni ham o‘z ta’sir doirasiga olishga
harakat qildilar. Fors qo‘shin lari bir necha bor kontinental Yunonistonga bostirib
kirdilar (er.avv. 495, 490-y) Yunon polislari forslarga nisbatan turii munosabatda
bofidilar. Fessaliya va Beotiya forslarga do‘stona munosabatda bo‘ldilar. Sparta va
Afina esa forslarga qarshi yunon shaharlari ittifoqini tashkil qildilar. Er. avv. 481-
yil yunon shahar davlatlari Ellin ittifoqini tuzdilar. Dastlab ittifoqda Sparta
yetakchi rol o‘ynaydi. Sparta vakili uning ishiga rahbarlik qildi. Lekin forslarga
qarshi harbiy harakatlarda asosan flot hal qiluvchi o‘rin egallar edi. Sparta o'zining
flotiga ega boimaganligi sababli, ittifoqda yetakchi o‘ringa da’vo qila olmas edi.
Spartaliklardan rahbarlikni olish uchun Ioniya orollarining Aflnaga yordam so‘rab

murojaat qilishi bahona bo‘Idi. Afina atrofida bir necha yunon shaharlari birlashib,
yangi siyosiy kuch birinchi Afina ittifoqini vujudga keltirdilar. Shu vaqtdan
boshlab Sparta va Afina ittifoqchilari o‘rtasidagi raqobat er. avv. V asrda
Yunonistondagi voqealar rivojiga hal qiluvchi ta’sir o‘tkazdi.
Afina ittifoqi tez orada mustahkam, uyushgan kuchli tashkilotga aylandi.
Ittifoqning barcha qatnashchilari to‘la huquqli bo‘lib, uning xazina Delos orolidagi
Apollon ibodatxonasida joylashgan edi. Ittifoqchilar kengashiga har bir a’zo davlat
bittadan vakil yubordilar. Afina Aixesy ittifoqi mablagfi 480 talant hajmida deb
belgilanib, har bir ittifoqchi davlat umumiy xazinaga a’zolik toiovi (foros)ni
amalga oshirar edilar. Ittifoq ichida Afinaning harbiy-siyosiy va savdo mavqei
kuchayib ketdi. Barcha ittifoqchi yunon shaharlari o'zlarida Afina tosh-tarozisi va
oichov birliklarini joriy qildilar, umumiy xazina Delosdan Afinaga ko‘chirildi.
Afinaliklar ittifoqchilarning toiov badali hisobiga Afinada mashhur Propiley
va Parfenonni qurdilar. Afinaning bunday suiiste’molligi ittifoqchilarning norozilik
chiqishlariga sabab bo‘ldi. Ittifoqchilarning chiqishlari Afinaliklar tomonidan
qattiq jazolandi. Masalan, jazolangan Tasos Afinaga o‘zining barcha kemalarini
berishga, devorlarini buzishga, tovon toiash va eski a’zolik badalini to‘lashni
davom ettirishga majbur bo‘ldi. Plutarxning yozishicha «Ittifoqchilar xiroj
to‘Iovchilar va qullaiga aylandilar. Afina o‘z ta’sir doirasini yunon dunyosida
muntazam ravishda kengaytirishda Spartani qarshiligiga uchradi. Forslar bilan
umumiy g‘alabadan keyin har ikki davlat o‘rtasidagi raqobat keskinlashdi. Forslar
Egey dengizidan siqib chiqarildi, u yana «Yunon quli» bo‘lib qoldi. «Kalliy» sulh
shartnomasi (er.avv.447 -y) dan so‘ng forslarning dengiz floti Egey dengiziga
kirishdan mahrum bo‘ldi. Eron quruqlikdagi qo‘shinlarini Kichik Osiyo
qirg‘og‘idan uzoqda saqlab turish majburiyatini oldi.
Yunon-fors urushlaridan so‘ng Afinadagi keskin siyosiy kurash natijasida
radikal — demokratik kuchlar Perikl boshchiligida g‘olib chiqdilar. Periklgacha
Efial’t islohot o‘tkazib, zodagonlar areopagining siyosiy mavqeini yo‘qqa chiqardi.
Areopag ixtiyorida faqat qasddan odam o‘ldirish va diniy an’analaiga qarshi
jinoyatlarni ko‘rib sud qilish vazifalarigina qoldi xolos. Areopagning siyosiy

funksiyalari Klisfen joriy qilgan 500 lar kengashi va gelieyaga berildi.
Xalqaro savdodan manfaatdor bo‘lgan Afina savdogar hunarmandlari va
dengizchilari Afinani Yunon shaharlari ustidan yetakchiligini mustahkamlashni
talab qildilar. Ular ittifoqchilarga nisbatan qat’iy qattiq siyosatni, Afinaning yunon
dunyosiga boshchilik qilishiga qarshi turadigan har qanday kuchlaiga qarshi keskin
kurash olib borishni talab qildilar. Afinada Kaeon tiraniyasi tugatilgandan so‘ng
demokratik harakat Afina siyosiy hayotida yetakchi o‘ringa chiqdi. 500 lar
kengashining ta’siri kuchaydi. Bu kengashda aholining kambag‘al tabaqalarining
ishtiroki uchun imkoniyatlar yaratildi. Gelieda sudyalik vazifasini bajarish uchun
yoki 500 lar kengashiga a’zolik uchun ish haqi to‘lashni joriy qilinishi hatto
kambag‘allarga ham qura tashlash yo‘li bilan saylanadigan 5 ming sudyadan biri
bo‘lishi imkoniyatini berdi. Shahar aholisining o‘rta qatlami zevgitlarga arxont
vazifasini bajarishga ruxsat berildi. Tashqi siyosatda Afina yunon dunyosiga
hukmronlik qilish uchun faol harakat qildi Afinaning qo‘shni viloyatlarga taziyqi
kuchayib Sparta bilan urush harakatlari olib
borildi. Er. avv. 445-yil Sparta bilan 30 yil muddatga tinchlik shartnomasi
imzolandi. Ammo tinchlik 14 yil davom etib keyin uzoqqa cho‘zilgan urush barcha
yunon shaharlarini zaiflashtirgan Peloponnes urushi boshlanib ketdi. Urush 27^ yil
davom etib ko‘pgina shaharlar vayron bo'ldi. 10 minglab kishilar qurbon bo‘ldilar.
Urf-odatlar, qonunlar paymol qilindi. Yunon dunyosi shundan so‘ng tushkunlikka
yuz tutdi.

Xulosa
Gomer she’rlari qanchalik tarixiy ahamiyatga ega? Troyan urushi haqiqatan
ham sodir bo'lganmi? Odissey, Axilles, Priam va boshqa qahramonlar bo'lganmi?
Tarixchilar bu haqda uzoq vaqtdan beri bahslashmoqda. Ko'pchilik Gomer
tomonidan tasvirlangan voqealarni O'rta er dengizining shimoli-sharqiy qismida 30
asr oldin sodir bo'lgan real voqealar va murakkab ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni aks
ettiruvchi xalq tomonidan etkazilgan og'zaki afsonalar va afsonalarning vakolatli
taqdimoti deb hisoblashga moyil.
"Iliada" she'rida ikki lager bir-biriga qarama-qarshi. Bir tomondan, bu
miloddan avvalgi 2-ming yillikda qadimgi yunon xalqida shakllana boshlagan axey
qabilalarining ittifoqidir. Boshqa tomondan, bular dardaniyaliklar, troyanlar,
likiyaliklar va ularga tegishli bo'lgan boshqa Kichik Osiyo qabilalaridir. Ularning
barchasi sharqdan kelib, Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari va Xellespont
bo'g'ozi (Dardanel) qirg'oqlaridan kelib o'rnashgan Dorianlarning yanada qadimgi
xalqlarining avlodlaridir. Bu qabilalar o`sha davr uchun progressiv bo`lgan
qabilaviy tuzumning yemirilish va quldorlik jamiyatining shakllanishi bosqichida
edi.
Bu bronza davrining gullab-yashnagan davri bo'lib, temir hali ham
qimmatbaho metallardan yuqori baholangan. Biroq, o'sha paytda ham odamlar
mato va kulolchilikdan, kumush va oltindan, mis va bronzadan, charm va
yog'ochdan, bezak va qimmatbaho toshlardan chiroyli narsalarni yasashni
bilishgan. Ularning moddiy madaniyati darajasini bizgacha yetib kelgan
mahsulotlarga qarab, ma’naviy hayotining boyligini esa afsona, rivoyat, she’r va
madhiyalarga qarab baholay olamiz.
"Iliada" she'rida Troya urushi oxirida sodir bo'lgan voqealar tasvirlangan.
Lekin oxiri bizgacha yetib kelmagan she’rlar mavzusi. Odissey butunlay bosh
qahramon Odisseyning urushdan qaytgan sarguzashtlariga bag'ishlangan. Ammo u
uyiga Itakaga qaytganidan keyin uning keyingi sayohatlarini tasvirlamaydi. Bu
sarguzashtlar allaqachon yo'qolgan asarlarning mavzusi bo'lib, muallifi endi

Gomer emas edi.
Kurs ishimizning asosiy maqsadi Gomer davrining urush va harbiy ishlarini
ko'rib chiqish edi. Yuqoridagi boblarda biz buni qilishga harakat qildik.
Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, Gomer “Iliada”da harbiy ishlar va
troya urushi haqidagi bilimlarini antik davrning ko plab manbalaridan (guldonlar,ʻ
qadimgi yunon mualliflarining she rlari va boshqalar) olgan. Iliadadagi ko'p narsa
ʼ
o'sha davr haqiqatiga to'g'ri kelmaydi. Yuqorida yozilganidek, u og'ir qurollangan
otliqlar ishtirok etgan arava janglarini biroz buzib ko'rsatdi. Janglar tongdan
kechgacha olib borildi, ammo jangchilarda faqat ikkita nayza bor edi.
Bunday kamchiliklar ko'p, lekin asosan Qadimgi Yunonistonning harbiy
qurollari va urush usullari haqida ko'p narsalarni o'rganish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T.: 1998.
2. Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. T .: 2004.
3. Практикум по истории древнего мира/Под ред. И. С.
Свеншшкой. М.: 1981, вып. 2.
4. Неронова В. Д. Введение в историю древнего мира. Учебное
пособие. Пермь, 1973.
5. Историография античной истории /Под ред. В. И. Кузи- щина.
М.: 1980.
6. Тюменев А. И. Передний восток и античность. -Вопросы
истории, 1957, № 6, 9.
7. Gerodot. Tarix: 9 kitobda. /Trans. G.A. Stratanovskiy. - M .: AST nashriyoti
MChJ, Ladomir, 2001. - 752 p. - (Klassik fikr).
8. Strabon. Geografiya: 17 kitobda. /Trans. G.A. Stratanovskiy. - L.; M., 1964 yil.
9. SSSR arxeologiyasi: Shimoliy Qora dengiz mintaqasining qadimgi davlatlari /
bob. ed. B. A. Ribakov. - M.: Nauka, 1984. - 392 b.
10. Rusyaeva A.S. Kimmeriya Bosfori: tarix va madaniyat / A.S. Rusyaeva, V.M.
Zubar. - Nikolaev: Kimmeriyaning imkoniyatlari, 1998. - 109 p.

Gomer asarlari hamda yunoniston tarixining o‘rganilishi yunoniston kolonizatsiyasining yoyilishi

Купить