Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi “xalq cholg’ulari” bo’limi faoliyati - Искусство - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	14.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Искусство

Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi “xalq cholg’ulari” bo’limi faoliyati

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON DAVLAT KONSERVATORIYASI
“CHOG’U IJROCHILIGI” FAKULTETI
“XALQ CHOLG’ULARIDA IJROCHILIK” KAFEDRASI
______________________________
“____” ______________ 2023-y.
Mavzu :
“ Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi “xalq cholg’ulari” bo’limi
faoliyati ”
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
TOSHKENT-2025
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................... 3
I BOB. XALQ CHOLG’ULARI SAN’ATI VA UNING TA’LIMDAGI O’RNI .................................................................. 8
1

1.1 O’zbek xalq cholg’ularida ijrochilik ........................................................................................................... 15
1.2 Xalq cholg’ularini tizimli ravishda modernizatsiyalashtirish va ularning o’quv jarayoniga tatbiqi ............ 26
II BOB “Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi”da xalq cholg’ulari bo’limi faoliyati ................................. 36
2.1. Bo’limning tashkil topishi va tarixiy rivoji ................................................................................................ 41
2.2 O’qituvchilar va o’quvchilar faoliyati: yutuq va muammolar .................................................................... 45
IZLANISH VA INTILISHLARI DAVLATIMIZ TOMONIDAN E'TIROF ETILGAN O’QUVCHILAR ................................ 64
2017 yil Karimov Dilmurod (rubob prima) “Nihol” davlat mukofotiga sazovor bo’ldi. O’qituvchi: A.
Mamatqulov sinfi. .......................................................................................................................................... 65
....................................................................................................................................................................... 68
Sirdaryo viloyatining sobiq hokimi Gʻafurjon Mirzayev va bir guruh faol yoshlar bilan.Zulfiyachi qizimiz Sitora
muhammedova (oʻngdan ikkinchi) ................................................................................................................. 68
....................................................................................................................................................................... 71
Seniki ixlosmand yoshlarning haqiqiy fidoiylaridan bo'lgan xalq kafedrasi bosh o'qituvchisi A.Mamatqulov
2012 yil oʻzbekiston 30224030 respublikasi konstitutsiyasining 25 yilligi koʻkrak ishonib bilan taqdirlandi.
2022 yil oʻzbekiston respublikasi 31yilligi munosabati bilan ikkinchi darajali "sog'lom avlod uchun" ordeni
bilan mukofotlandi. ........................................................................................................................................ 71
XULOSA .......................................................................................................................................................... 72
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ..................................................................................................... 75
2

KIRISH
Musiqa san’ati insoniyat jamiyatining ajralmas bir qismidir. Har bir xalq
o’zining tarixiy taraqqiyot jarayonida o’ziga xos musiqiy madaniyatni shakllantirib
kelgan bo’lsa, o’zbek xalqi ham bu borada g’oyat boy va rang-barang merosga ega.
Xususan, xalq cholg’ulari o’zbek milliy musiqa san’atining asriy ildizlarga ega
bo’lgan, milliylikni ifoda etuvchi, xalqning ruhiy dunyosi, dunyoqarashi, hayot tarzi,
quvonchu tashvishlarini ifodalovchi eng muhim vositalardan biridir.
O’zbekiston hududida musiqiy cholg’ular bilan bog’liq dastlabki ma’lumotlar
miloddan avvalgi qadimgi davrlargacha borib taqaladi. Arxeologik topilmalardan
ma’lum bo’lishicha, qadimgi Sug’d, Baqtriya, Xorazm, So’g’diyona kabi yirik
sivilizatsiyalarda musiqiy marosimlar va ularni ta’minlaydigan cholg’ular keng
qo’llanilgan. Qadimgi devoriy suratlar, haykallar, sopol buyumlardagi tasvirlar orqali
dutor, nay, nog’ora, karnayga o’xshash cholg’ular mavjud bo’lganini ko’rish
mumkin. Bu esa xalq cholg’ularining ildizi naqadar qadimiy va chuqur ekanligini
isbotlaydi.
O’rta asrlar davrida esa xalq cholg’ulari o’zining shakliy va mazmuniy taraqqiyot
bosqichiga kirdi. Ayniqsa, IX–XII asrlar oralig’ida Sharq uyg’onish davri musiqiy
san’at, jumladan, cholg’ular madaniyatining yuksalishida muhim rol o’ynadi. Bu
davrda Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino kabi buyuk mutafakkirlar musiqaning nazariy
asoslarini ishlab chiqdilar. Forobiy o’zining “Musiqa ilmi haqida” asarida
cholg’ularning tuzilishi, tovush chiqarish mexanizmi, ohanglar tizimi haqida ilmiy
asoslar bilan izoh beradi. Bu musiqiy cholg’ularni nafaqat amaliy jihatdan, balki
ilmiy jihatdan ham tahlil qilishga bo’lgan dastlabki urinish edi.
Xalq cholg’ularining rivojida XIV–XV asrlar, ya’ni Temuriylar davri alohida
ahamiyatga ega. Amir Temur va Mirzo Ulug’bek saroylarida musiqiy jamoalar,
cholg’uchilar, hofizlar faoliyat ko’rsatgan. Bu esa milliy cholg’u asboblarining
yanada takomillashuviga, yangi ijro maktablarining vujudga kelishiga olib keldi.
Ayniqsa, maqom san’ati va uning tarkibidagi cholg’uli ijrochilik an’analari bu davrda
shakllandi va takomillashdi. “Shashmaqom” – o’zbek va tojik xalq musiqasining eng
3

yuksak namunasi sifatida shakllandi. Bu musiqiy yo’nalishda doira, dutor, gijjak,
nay, rubob, tanbur kabi xalq cholg’ulari asosiy o’rin tutdi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida xalq cholg’ulari san’ati xalq orasida keng
tarqalgan bo’lsa-da, u hali professional ta’lim tizimiga kiritilmagan edi. Biroq, bu
davrda cholg’u ijrochiligining xalq orasidagi mashhurligi ortdi. O’zbek xonliklarida,
xususan, Buxoro va Xiva xonliklarida saroy musiqachilari, cholg’uchilar, hofizlar
faoliyat yuritgan. Ayni shu paytda ustoz-shogird an’analari asosida mahorat
o’rgatilgan, har bir cholg’u maktabining o’ziga xos texnikasi va uslubi shakllangan.
Sovet davrida xalq cholg’ulari san’atiga nisbatan ikki yo’nalishda yondashuv mavjud
edi. Bir tomondan, milliy cholg’ular asrlar davomida shakllangan meros sifatida tan
olindi va ularning ilmiy-nazariy o’rganilishi boshlandi. Ikkinchi tomondan esa, ushbu
cholg’ularni klassik orkestrlash, notalarga solish, standartlashtirish orqali ularni
akademik sahnaga olib chiqish harakatlari amalga oshirildi. 1930–1950-yillarda
Toshkentda O’zbek davlat konservatoriyasi, musiqa texnikumlari ochilib, xalq
cholg’ulari bo’yicha maxsus kafedralar tashkil qilindi. Bu esa ijrochilik san’atining
ta’lim tizimiga joriy etilishiga olib keldi.
Mustaqillik yillarida esa O’zbekiston Respublikasi mustaqil taraqqiyot yo’liga
o’tganidan so’ng, milliy musiqiy meros, ayniqsa, xalq cholg’ulariga bo’lgan e’tibor
yana-da kuchaydi. Davlat rahbariyati tomonidan milliy qadriyatlarni tiklash, musiqiy
merosni asrash va uni keyingi avlodga yetkazish bo’yicha qator qarorlar, farmonlar
qabul qilindi. Madaniyat va san’at maktablari, ixtisoslashtirilgan o’quv yurtlari
tashkil etildi. Bugungi kunda xalq cholg’ulari bo’yicha professional ansambllar,
orkestrlar, estrada jamoalari faoliyat yuritmoqda. Bular orqali xalq cholg’ulari san’ati
nafaqat asrab-avaylanmoqda, balki zamonaviy sahnada ham keng e’tirof etilmoqda.
Shunday qilib, o’zbek xalq cholg’ulari san’ati — bu uzoq tarixiy taraqqiyot yo’lini
bosib o’tgan, boy an’analarga ega, xalq qalbining musiqiy ifodasi bo’lmish bebaho
ma’naviy merosdir. U bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan holda, yosh
avlod tarbiyasida, milliy ongni shakllantirishda, estetik didni yuksaltirishda muhim
vosita bo’lib xizmat qilmoqda. Uni chuqur o’rganish, keng targ’ib qilish, amaliyotga
4

tatbiq etish esa zamonaviy musiqa ta’limi va san’at sohasining dolzarb vazifalaridan
biridir .
O’zbek xalq musiqasi – xalqimizning ko’p asrlik tarixiy, madaniy va ma’naviy
merosining ajralmas qismidir. Bu musiqiy boylik asrlar davomida o’zbek xalqining
turmush tarzi, ijtimoiy tuzilmasi, qadriyatlari, urf-odatlari hamda estetik qarashlari
bilan uzviy bog’liq holda shakllanib, takomillashib kelgan. Xalq musiqasi, ayniqsa,
xalq cholg’ulari vositasida xalq ruhiy olamining eng nozik va teran qatlamlarini,
quvonch-u g’amlarini, orzu-armonlarini, baxtiyorlik va iztiroblarini ifoda etishga
xizmat qilgan. Shu jihatdan, xalq cholg’ulari san’ati nafaqat badiiy-estetik, balki
tarbiyaviy, tarixiy va ijtimoiy ahamiyatga ham egadir.
Xalq cholg’ulari san’ati o’zbek milliy musiqa madaniyatining muhim
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Dutor, rubob, gijjak, nay, doira, tanbur, karnay,
surnay, chang, do’mbira kabi cholg’u asboblari nafaqat o’zining ohangdorligi va ijro
uslubi bilan, balki xalq og’zaki ijodi, marosimlar, bayramlar va kundalik hayot bilan
bog’liq bo’lganligi sababli ham alohida qadrlanadi. Bu cholg’ularning har biri o’ziga
xos shakl, tovush tembri, ifoda vositasi va musiqiy imkoniyatlarga ega bo’lib, ular
orqali xalqning ruhiy holati, dunyoqarashi va hayotga bo’lgan munosabati aks
ettiriladi.
Tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar o’zbek xalq cholg’ularining ildizlari
miloddan avvalgi davrlarga, ya’ni qadimgi sivilizatsiyalar davriga borib taqalishini
ko’rsatmoqda. Jumladan, miloddan avvalgi V–IV asrlarga oid haykaltaroshlik va
devoriy suratlarda musiqa asboblariga o’xshash vositalar tasvirlangan. Bu esa,
musiqaning, xususan cholg’u asboblarining o’sha davrda ham ijtimoiy hayotda
muhim o’rin tutganligini isbotlaydi. O’rta asrlarda esa xalq cholg’ulari o’zining
murakkablik darajasi, tovush diapazoni va ifodaviy imkoniyatlari bilan boyitilib,
saroy san’ati va xalq orasida keng tarqalgan.
Xalq cholg’ulari strukturasi jihatidan odatda to’rt guruhga bo’linadi: simli
(dutor, rubob, tanbur), puflamali (nay, karnay, surnay), urmalı (doira, nog’ora,
do’mbira) va torli yoki klavishli cholg’ular (chang). Har bir cholg’u asbobi o’zining
ijro texnikasi, tembr bo’yoqlari va musiqiy ifoda vositalari bilan ajralib turadi. Ushbu
5

cholg’ular xalq bayramlari, to’ylar, marosimlar, diniy an’analar, xalq o’yinlari va
boshqa tadbirlarda faol qo’llanilgan.
XIX–XX asrlarga kelib, xalq cholg’ulari san’atining taraqqiyotida sezilarli
siljishlar kuzatildi. Bu davrda xalq cholg’ularining professional sahnaga chiqishi,
ularning shaklan va mazmunan boyitilishi, ijrochilik maktablarining shakllanishi
boshlangan. Sovet davrida esa, ushbu yo’nalish ilmiy asosda o’rganila boshlandi,
xalq cholg’ulari bo’yicha maxsus ansambllar, orkestrlar, o’quv yurtlari va ta’lim
dasturlari tashkil qilindi. Bu jarayonda o’zbek kompozitorlari xalq cholg’ularidan
ilhomlanib, yangi musiqiy asarlar yaratdilar va xalq ijodiyotini akademik darajaga
olib chiqishga harakat qildilar. 1
O’zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy san’at va madaniyatga e’tibor
yanada kuchaydi. Xususan, xalq cholg’ularini asrab-avaylash, ularni yosh avlodga
o’rgatish, milliy merosni tiklash va rivojlantirish davlat siyosatining muhim
yo’nalishlaridan biriga aylandi. Prezident farmon va qarorlarida xalq musiqasi,
jumladan, cholg’ulari san’atini saqlab qolish va uni zamonaviy shakllarda
rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilandi. Bu jarayonda ta’lim tizimi, ayniqsa,
san’at maktablari, kollejlar va konservatoriyalar muhim rol o’ynay boshladi.
Bugungi kunda O’zbekiston bo’ylab yuzlab san’at maktablari va madaniyat
muassasalarida xalq cholg’ulari bo’limlari faoliyat olib bormoqda. Ushbu bo’limlarda
yoshlarga nafaqat cholg’ularni chaldirish texnikasi, balki milliy musiqaning estetik
va ma’naviy jihatlari ham singdiriladi. San’at maktablari orqali professional xalq
cholg’u ijrochilari yetishib chiqmoqda. Shulardan biri — “Guliston ixtisoslashtirilgan
san’at maktabi” bo’lib, bu dargohda xalq cholg’ulari bo’yicha ixtisoslashgan bo’lim
faoliyat yuritadi. Bu bo’lim nafaqat viloyat, balki respublika miqyosida ham salmoqli
o’ringa ega.
Mazkur bitiruv malakaviy ish aynan ushbu masalaga — O’zbekiston xalq
cholg’ularining tarixiy taraqqiyoti, ularning turlari va ta’lim tizimidagi o’rni,
shuningdek, Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabining xalq cholg’ulari bo’limi
faoliyatini tahlil qilishga bag’ishlanadi. Ishda xalq cholg’ularining pedagogik va
1
Ro‘zimatov, D. (2008). O‘zbek musiqa merosi: tarix va zamonaviylik . Toshkent: Fan.
6

amaliy ahamiyati, ustoz-shogird an’analari, ijrochilik uslublari, ijodiy yutuqlar,
konsertlar va tanlovlardagi ishtirok natijalari ham ko’rib chiqiladi.
Tadqiqotning obyekti: O’zbekiston xalq cholg’ulari san’ati va ularning
zamonaviy ta’lim tizimidagi o’rni.
Tadqiqotning predmeti: Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabining xalq
cholg’ulari bo’limi faoliyati, o’quv jarayoni, ustozlar faoliyati, ijodiy loyihalar va
amaliy mashg’ulotlar.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari:
 O ’ zbekiston xalq cholg ’ ularining kelib chiqishi va tarixiy taraqqiyotini
o ’ rganish ;
 Cholg’u asboblarini tasniflash, ularning o’ziga xos tomonlarini aniqlash;
 Xalq cholg’ularining zamonaviy o’quv tizimidagi o’rnini tahlil qilish;
 Guliston san’at maktabining tajribasini chuqur o’rganish;
 Ustozlarning metodik yondashuvlarini va o’quvchilarning ijodiy yutuqlarini
tahlil qilish;
 Konsertlar, musobaqalar, chiqishlar asosida bo’lim faoliyatini yoritish.
Tadqiqot metodologiyasi: Tarixiy-tahliliy, kuzatuv, taqqoslash,
umumlashtirish, suhbat, amaliy tahlil kabi usullardan foydalanilgan. Ilmiy maqolalar,
darsliklar, qo’llanmalar, amaliy mashg’ulotlar natijalari, o’quvchilarning ijodiy
ishlari asos qilib olingan.
Ilmiy manba asoslari: N. Jalilov, M. To’xtasinov, A. Sultonov, H. Karimov,
S. Abdullayev, M. Qosimov kabi olimlarning ilmiy ishlari, xalq cholg’ulariga oid
risolalar, ta’limiy qo’llanmalar asos qilib olingan.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi: Kirish, uchta asosiy bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Har bir bobda mavzu doirasida nazariy
va amaliy tahlillar, misollar va kuzatishlarga asoslangan xulosalar bayon etilgan. 2
2
Sattorov, M. (2022). Cholg‘u asboblari ansambllarini o‘qitish usullari . Toshkent: Pedagog nashriyoti
7

I BOB. XALQ CHOLG’ULARI SAN’ATI VA UNING TA’LIMDAGI O’RNI
O’zbek xalq cholg’ulari san’ati — bu ajdodlarimiz tomonidan ming yillar
davomida sayqal berilgan, xalq tafakkurining, ruhiyatining, estetik qarashlarining
yorqin ifodasi bo’lgan bebaho madaniy merosdir. Ushbu san’at turi nafaqat musiqiy
mahorat, balki xalqning hayot tarzi, urf-odatlari, diniy qarashlari, dunyoqarashi va
tabiat bilan bo’lgan munosabatini ham chuqur ifoda etadi. Har bir cholg’u asbobi,
uning ohangi va ijrosi orqali xalqning qalbi, dardi, quvonchi va orzulari gavdalanadi.
Shu boisdan ham xalq cholg’ulari san’ati o’zbek milliy o’zligining, madaniy
ajdodiyligining ajralmas bir bo’lagidir.
Bu san’at o’zining ildizlarini insoniyat tarixining qadimgi davrlariga, xususan,
O’zbekiston hududida mavjud bo’lgan ilk sivilizatsiyalar davriga borib taqaladi.
Arxeologik qazilmalarda topilgan sopol figurkalar, qadimiy devoriy tasvirlar,
xususan, Afrosiyob devoriy suratlarida tasvirlangan torli va urmalı cholg’u asboblari
– bu yo’nalishning qadimiyligini isbotlovchi dalillardandir. Miloddan avvalgi
davrlardayoq nay, doira, karnay, dutor kabi asboblar marosimlarda, diniy rasm-
rusumlarda, bayram va xalq to’ylarida keng qo’llanilgan. Bu esa xalq cholg’ulari
faqat musiqiy vosita emas, balki madaniy-tarixiy, ijtimoiy-ruhiy hodisa sifatida
shakllanganini ko’rsatadi.
Sharq Uyg’onish davrida (IX–XII asrlar) musiqiy tafakkur yuksak bosqichga
ko’tarilgan, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino kabi mutafakkirlar musiqiy nazariyaga asos
solgan edilar. Ularning asarlarida cholg’u asboblarining tovush tabiati, ijro texnikasi
haqida ilmiy mulohazalar mavjud. Ayniqsa, Forobiyning "Musiqa ilmi" asarida xalq
cholg’ularining shakllari va ularning inson ruhiyatiga ta’siri haqida chuqur tahlil
berilgan. Bu esa xalq cholg’ulari san’atining nafaqat amaliy, balki nazariy asoslarga
ham ega bo’la boshlaganini bildiradi.
Temuriylar davrida musiqa san’ati saroy madaniyatining muhim bo’lagi
sifatida rivojlandi. Musiqa jamoalari, hofizlar, sozandalar saroylarda alohida
e’tiborga ega bo’lib, bu davrda dutor, gijjak, tanbur kabi cholg’ularni ijro etuvchi
san’atkorlar yuqori darajada qadrlangan. Mirzo Ulug’bek va boshqa ma’rifatparvar
hukmdorlar bu san’atning rivojiga katta hissa qo’shganlar.
8

XIX asr oxiri – XX asr boshlariga kelib xalq cholg’ulari san’ati butunlay yangi
bosqichga kirdi. Endi cholg’ular faqatgina xalq og’zaki ijodiyoti doirasida emas,
balki teatr va sahna san’ati, konsert faoliyatining ajralmas qismiga aylana boshladi.
Shu bilan birga, bu davrda ustoz-shogird an’analari asosida ijrochilik maktablari
shakllandi, cholg’ular texnikasi, ijro uslublari boyidi.
Sovet davrida xalq cholg’ulariga yangicha yondashuv shakllandi. Musiqa
san’atini ilmiy asosda o’rganish, notalashtirish va sahna ijrosiga moslashtirish
harakatlari boshlangan edi. 1930-yillarda Toshkentda ilk xalq cholg’ulari orkestri
tuzildi, bu esa xalq cholg’ularini akademik san’at darajasiga olib chiqish yo’lida katta
qadam bo’ldi. Bu davrda o’zbek musiqa san’atining asoschilari – Yunus Rajabiy,
Tolibjon Sadikov, Mutal Burhonov, Komiljon Otaniyozov, Turg’un Alimatov,
Ziyodulla Shahidi kabi san’atkorlar milliy cholg’ularni boyitibgina qolmay, ularni
xalqaro maydonga olib chiqishga xizmat qildilar. Ayniqsa, Yunus Rajabiy tomonidan
maqomlar to’plami yaratilib, cholg’ular orqali ijro etilishi tizimlashtirildi.
Xalq cholg’ularining ommalashishida mashhur ijrochilar – Muhammadjon
Mirzayev, Tolibjon Qori Jo’rayev, Shukur Burxonov kabi sozandalar va sahna
arboblarining hissasi beqiyosdir. Shuningdek, Abdulla Qahhor va Mannon Uyg’ur
kabi san’at fidoyilari xalq musiqasining teatr va adabiyot orqali ham targ’ib
qilinishiga katta hissa qo’shganlar.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O’zbekiston Davlat Konservatoriyasi,
maxsus musiqa maktablari va kollejlarida xalq cholg’ulari bo’yicha ta’lim
yo’nalishlari ochildi. Bu esa san’atkorlarni ilmiy asosda tayyorlash, metodik
qo’llanmalarni yaratish, ijro maktablarini tizimlashtirish imkonini berdi. Shu bilan
birga, xalq cholg’ulari asosidagi orkestr va ansambllar tashkil etilib, ularning
repertuari boyitildi, yangi asarlar yaratildi, xalq musiqasi xalqaro festivallarda
namoyish qilina boshlandi.
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, milliy qadriyatlar,
jumladan, xalq musiqa san’ati va cholg’ulariga bo’lgan e’tibor mislsiz darajada
oshdi. Prezidentimiz tomonidan madaniyat va san’at sohasiga oid qabul qilingan
qator farmon va qarorlar asosida bu yo’nalishda tizimli islohotlar amalga oshirildi.
9

Xalq cholg’ulari nafaqat madaniyat markazlarida, balki ta’lim muassasalarida ham
o’qitilmoqda. San’at maktablari, musiqa va san’atga ixtisoslashtirilgan maktab-
internatlar, kollejlar, oliy ta’lim muassasalarida xalq cholg’ulari bo’yicha maxsus
o’quv dasturlari ishlab chiqilgan, yosh ijodkorlarni qo’llab-quvvatlash tizimi yo’lga
qo’yilgan.
Shavkat Mirziyoyevning: “Milliy qadriyatlarni, musiqa va san’atni asrash – bu
bizning tarixiy burchimiz”, degan g’oyasi bu sohadagi davlat siyosatining asosini
tashkil qiladi. Bugungi kunda xalq cholg’ulari san’ati o’zining yangi taraqqiyot
bosqichini boshdan kechirmoqda: u sahna ko’rinishlarida, xalqaro festivallarda,
zamonaviy kompozitsiyalarda va musiqiy spektakllarda faol qo’llanilib, yosh avlod
tarbiyasida milliy o’zlikni shakllantiruvchi asosiy vositalardan biri bo’lib xizmat
qilmoqda.
Shunday qilib, O’zbekiston xalq cholg’ulari san’ati — bu o’zlikni anglash,
tarixni eslash, madaniyatni asrash va uni davom ettirish yo’lidagi bebaho xazina
bo’lib, u xalq qalbining musiqiy ifodasi sifatida asrlar silsilasida yashab kelmoqda va
bugun zamonaviylik bilan uyg’un holda rivojlanmoqda.
O’zbek xalq cholg’ulari — bu xalqimizning asrlar davomida boyitilgan
musiqiy tafakkuri, ma’naviy olami va milliy ongining ajralmas qismidir. Har bir
cholg’u vositasi — dutor, rubob, tanbur, gijjak, nay, chang, surnay, doira, karnay,
dof, qayroqi va boshqa sozlar — nafaqat musiqiy ifoda vositasi, balki xalq hayotining
tarixi, urf-odatlari, marosimlari va estetik qarashlarining musiqiy ifodasidir. Bu
cholg’ularning tembr, ohangdorlik va ijro uslublaridagi xilma-xillik ularning boy
musiqiy imkoniyatlarga ega ekanini ko’rsatadi. Masalan, dutor va rubobning
kuychanligi, gijjak va nayning ohangdorligi, changning murakkab texnik
imkoniyatlari ularning o’ziga xosligini belgilaydi.
Zamonaviy ta’lim tizimi taraqqiy etar ekan, unda milliy madaniyat, xususan
xalq musiqasi va cholg’ulari o’rganilishining ahamiyati yanada ortib bormoqda.
Bugungi kunda O’zbekistonda san’at maktablari, kollejlar, konservatoriyalar va
ixtisoslashtirilgan oliy o’quv yurtlarida xalq cholg’ularini chuqur o’rgatish bo’yicha
alohida yo’nalishlar tashkil etilgan. Xalq cholg’ulari san’atining ta’lim tizimiga
10

integratsiyalashuvi nafaqat texnik mahoratni shakllantirishga, balki o’quvchilarning
milliy qadriyatlarga bo’lgan hurmatini oshirishga xizmat qilmoqda.
Xususan, Guliston shahridagi ixtisoslashtirilgan san’at maktabi bu yo’nalishda
muhim maskanlardan biri sifatida ajralib turadi. Bu maktabda tashkil etilgan xalq
cholg’ulari bo’limi viloyat miqyosida iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularni professional
san’at yo’nalishiga yo’naltirish, milliy musiqiy an’analarni asrab-avaylash va
rivojlantirishda katta rol o’ynamoqda. Bu yerda faoliyat yuritayotgan malakali
ustozlar o’z bilim va tajribalarini yoshlarga puxta yetkazmoqda. Natijada, yosh avlod
nafaqat cholg’u chalish mahoratini egallamoqda, balki musiqiy tafakkur, estetik did
va ma’naviy olam jihatidan ham kamol topmoqda.
Davlat miqyosida xalq cholg’ularini rivojlantirish bo’yicha olib borilayotgan
ishlar ham e’tiborga molik. Respublika bo’ylab o’tkazilayotgan “Istiqlol farzandlari”,
“Yosh bastakorlar va ijrochilar”, “San’at maktablari o’quvchilari Respublika ko’rik-
tanlovi” kabi ko’plab loyihalar yosh iste’dodlarning yuksalishiga xizmat qilmoqda.
Bu tanlovlar yoshlar orasida sog’lom raqobatni kuchaytiradi, ularni o’z ustida
ishlashga undaydi, shu bilan birga xalq cholg’ulari ijrochiligini targ’ib qilishda
muhim omil bo’lib xizmat qiladi.
Tadqiqotlar ko’rsatadiki, xalq cholg’ulari ijrochiligini ta’lim jarayoniga keng
joriy etish nafaqat texnik bilim va ko’nikmalarni oshiradi, balki o’quvchilarning ichki
dunyosini, milliy ongini va estetik didini shakllantirishda ham beqiyos ahamiyatga
ega. Bu jarayon orqali o’quvchilar xalq kuylarining mazmunini anglab, ularning
orqasida yotgan tarixiy voqealar, falsafiy tushunchalar va madaniy qatlamlar haqida
chuqur bilimga ega bo’lishadi.
Shuningdek, zamonaviy raqamli texnologiyalarni xalq cholg’ulari ta’limiga
joriy etish orqali o’qitish samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Virtual
cholg’ular, interaktiv dasturlar, ovoz tahlili vositalari yordamida o’quvchilar o’z
bilimlarini amaliyotda sinab ko’rish, sozlarning tovush xususiyatlarini tahlil qilish va
ijro uslublarini mustahkamlash imkoniga ega bo’lishmoqda. Bu esa xalq cholg’ulari
ta’limida innovatsion yondashuvlarni shakllantirish va zamonaviy texnologiyalar
bilan uyg’unlashtirishga xizmat qiladi.
11

O’qituvchilarning bu yo’nalishdagi bilim va ko’nikmalari hal qiluvchi
omillardan biridir. Tajribali, ijodkor va fidokor pedagoglargina xalq cholg’ulari
ijrochiligini o’quvchilarga puxta o’rgata oladi. Shu sababli, o’qituvchilar tayyorlash
jarayonida xalq cholg’ulari pedagogikasiga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Xalq cholg’ularini musiqiy ta’lim jarayoniga joriy qilish o’quvchilarning ijodiy
salohiyatini ochish, musiqiy dunyoqarashini boyitish va ularni milliy madaniyatga
hurmat ruhida tarbiyalashning eng samarali yo’llaridan biridir. Sinfdagi
mashg’ulotlar bilan bir qatorda, sinfdan tashqari tadbirlar – konsertlar, uchrashuvlar,
mahorat darslari, ansambl va orkestrlarda ishtirok etish orqali o’quvchilar ijodiy
muhitda yetuk ijodkorlar sifatida shakllanmoqda.
Xulosa shuki, o’zbek xalq cholg’ulari san’ati nafaqat o’ziga xos ijro uslubi va
estetik go’zalligi bilan, balki o’zbek xalqining ruhiyati, tarixi va madaniy
qadriyatlarini o’zida jamlagani bilan ahamiyatlidir. Uni ta’lim tizimiga chuqur
singdirish orqali biz nafaqat professional ijrochilarni tarbiyalaymiz, balki milliy
merosimizni kelgusi avlodlarga munosib yetkazgan bo’lamiz. Shu bois xalq
cholg’ulari san’atini rivojlantirish, uni ommalashtirish va ta’lim tizimida samarali
qo’llash – strategik ahamiyatga ega milliy vazifadir. 3
O’zbek xalq cholg’ularining ta’lim tizimidagi o’rni va kadrlar
tayyorlashdagi muhim bosqichlar
Bugungi kunda O’zbekistonning musiqiy-ma’naviy hayotida xalq
cholg’ularining tutgan o’rni yanada mustahkamlanib bormoqda. Bu jarayon bevosita
ta’lim tizimi orqali yo’lga qo’yilgan bo’lib, ayniqsa bolalar musiqa va san’at
maktablari, ixtisoslashtirilgan musiqa maktablari, o’rta maxsus kollejlar hamda
madaniyat uylaridagi to’garaklar orqali xalq cholg’ularini o’rganish imkoniyatlari
kengaymoqda. Bunday ta’lim maskanlari yosh avlodni nafaqat musiqiy ijrochilikka
o’rgatmoqda, balki ularni milliy qadriyatlar, urf-odatlar va an’anaviy estetik qarashlar
bilan tanishtirishda ham katta rol o’ynamoqda.
Ayniqsa, oliy ta’lim bosqichida bu sohaga bo’lgan e’tibor sezilarli darajada
ortgan. Avvallari asosan O’zbekiston davlat konservatoriyasi va O’zbekiston davlat
3
Usmonova, G. (2009). Milliy madaniyat va san’at ta’limida xalq cholg‘ularining roli . Toshkent:
O‘zbekiston.
12

san’at va madaniyat instituti xalq cholg’ulari bo’yicha kadrlar tayyorlashga
ixtisoslashgan bo’lsa, bugungi kunda bu ro’yxatga qator yangi oliy ta’lim
muassasalari ham qo’shildi. Xususan, Konservatoriyaning Nukus filiali, Yunus
Rajabiy nomidagi O’zbek milliy musiqa san’ati instituti, San’at va madaniyat
institutining Farg’ona hamda Nukusdagi filiallari, shuningdek, 2019-yilda qabul
qilingan PQ-4359-sonli Prezident qarori asosida mamlakatimizdagi ko’plab viloyat
universitetlarida ham musiqaga oid yangi yo’nalishlar ochildi. Bu esa yurtimizning
istalgan hududida yashovchi yoshlar uchun o’zbek xalq cholg’ulari san’atini chuqur
o’rganish va ushbu sohada professional darajada tahsil olish imkoniyatini yaratdi.
Shubhasiz, bunday imkoniyatlar xalq cholg’ularini targ’ib qilish, ularni
zamonaviy talablarga mos ravishda rivojlantirish hamda eng asosiysi, malakali
kadrlar yetishtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chunki uzoq yillar davomida
umumta’lim va bolalar musiqa maktablarida aynan oliy ma’lumotli pedagog kadrlar
yetishmasligi dolzarb muammolardan biri sifatida saqlanib qolayotgan edi. Bugungi
kunda esa ushbu muammoni hal qilish uchun viloyatlarda faoliyat yuritayotgan
tajribali san’at sohasi mutaxassislari — ilgari madaniyat va san’at kollejlari, hozir esa
ixtisoslashtirilgan maktablar deb nomlanayotgan muassasalarda ishlayotgan
ustozlarni oliy ta’lim tizimiga jalb etish amaliyoti yo’lga qo’yildi. Bu esa nafaqat
pedagog kadrlar tanqisligiga yechim, balki amaliy tajriba bilan nazariy bilimni
uyg’unlashtirishning ham samarali yo’lidir.
Shuningdek, kadrlar tayyorlash jarayonining kengaytirilgani — ta’lim tizimida
ichki raqobatni oshirib, sifat ko’rsatkichlarini yuqorilashiga ham olib kelmoqda.
Ko’plab oliy ta’lim muassasalarida ochilgan yangi yo’nalishlar orqali iqtidorli
yoshlar o’z hududida qolgan holda tahsil olish imkoniga ega bo’lishmoqda. Bu esa
yurtimizdagi madaniy-ma’naviy muhitni har bir viloyatda baravar rivojlantirishga
xizmat qilmoqda.
Albatta, har qanday islohotning samaradorligi unga jalb etilgan insonlarning
bilim va tajribasiga bog’liq. Shu bois bugungi kunda tajribali mutaxassislarni dars
berish jarayoniga jalb qilish orqali darslar sifati oshirilmoqda. Bu nafaqat musiqiy
13

texnika va nazariy bilimlarning yetkazilishida, balki milliy ruhni yosh avlod qalbiga
singdirishda ham muhim vosita bo’lib xizmat qilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Mamlakatimizda madaniyat va san’atga
berilayotgan e’tibor — bu xalqimizning ma’naviy yuksalishiga xizmat qilmoqda”
degan so’zlari ayni haqiqatdir. Zero, san’at va madaniyat — bu jamiyatning ruhiy
asosidir. Xalq cholg’ularining ta’lim tizimidagi mustahkam o’rni esa ushbu ruhiy
poydevorni mustahkamlashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek xalq cholg’ulari san’ati nafaqat o’zining tarixiy,
estetik va musiqiy qiymati bilan, balki ta’lim tizimi orqali jamiyat hayotiga faol
singib borayotgan dolzarb madaniy hodisa sifatida e’tirof etilmoqda. Uni chuqur
o’rganish, professional kadrlar orqali rivojlantirish va ta’lim orqali avlodlar ongiga
singdirish — bu nafaqat san’at, balki milliy qadriyatlarimizni asrash va boyitishning
eng muhim kafolatidir.
1 Terrakota (ital. terra — yer, tuproq, cotta — qizdirilgan) —tor ma noda — loydan ishlanib xumdonda pishirilgan sirlanmagan va rang ʼ
berilmagan mayda haykalchalar; keng ma noda — loydan tayyorlanib, maxsus xumdonlarda qizdirilgan badiiy va amaliy ahamiyatga ega
ʼ
sirlangan sopol buyumlar (idishlar, ko za, haykalcha, o yinchoq, koshinvab.
ʻ ʻ
14

1.1 O’zbek xalq cholg’ularida ijrochilik
O’zbek xalq cholg’ularida ijrochilik san’ati o’z ildizlarini qadimiy an’analar,
og’zaki ijod va milliy musiqa madaniyatidan oladi. Ayniqsa, 20-asrning boshlaridan
boshlab bu sohada sezilarli uyg’onish yuz berdi. Jumladan, 1920-yillardan boshlab
O’zbekiston hududida xalq musiqasini o’rgatishga ixtisoslashgan ta’lim muassasalari
faoliyati yo’lga qo’yildi. Toshkentda 1918-yilda tashkil etilgan Turkiston xalq
konservatoriyasi, shuningdek, uning Samarqand, Farg’ona (1919) va Buxorodagi
(1920) filiallari ushbu harakatning dastlabki markazlariga aylandi. Ushbu
dargohlarda o’zbek xalq cholg’ulari bilan bir qatorda ba’zi yevropa cholg’ularini
o’rganish ham yo’lga qo’yilgan edi. Bu esa musiqiy tafakkurning kengayishiga va
ijrochilik maktabining rivojlanishiga xizmat qildi.
Aynan shu yillarda respublika bo’ylab musiqa havaskorligiga bo’lgan qiziqish
ortdi. Ko’plab viloyat markazlarida — Marg’ilon, Andijon, Buxoro, Samarqand,
Farg’ona, Qo’qon kabi shaharlarda milliy cholg’ular ansambllari tashkil etildi. Bu
ansambllar o’z faoliyatini an’anaviy xalq ijrochiligi asosida yo’lga qo’ygan holda,
milliy madaniyat va musiqa san’atining shakllanishiga salmoqli hissa qo’shdi.
Ularning tarkibida o’z davrining zabardast san’atkorlari — Mulla Tuychi
Toshmuhammedov, To’xtasin Jalilov, Berkinboy Fayziyev, Abduqodir Ismoilov,
Hayit Oxun, Davlat Oxun, Zokir Eshon, Ahmadjon Umrzoqov, Rustam, Ashurali
Yusupov singari mohir sozandalar va bastakorlar faoliyat olib bordilar.
Masalan, Usta Olim Komilov Marg’ilondagi milliy ansamblning faol a’zosi
sifatida, To’xtasin Jalilov esa Andijondagi ansamblda yetakchi ijrochi sifatida
tanilgan. Ansambllar repertuari asosan xalq kuy-qo’shiqlaridan iborat bo’lib, ular
orasida Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodidan olingan “Yasha Sho’ro”, “Xoy-xoy
otamiz”, “Xoy, ishchilar” kabi ijtimoiy mazmundagi asarlar ham mavjud edi. Ushbu
asarlar orqali cholg’u ijrochiligi yangi g’oyaviy yo’nalishlar bilan boyib bordi.
Ijrochilik maktablarining shakllanishida to’garaklar faoliyati ham muhim rol
o’ynadi. 1918-yilda mashhur hofiz Shorahim Shoumarov tomonidan “Namuna”
maktabi qoshida musiqiy to’garak tashkil etilgani bunga yaqqol misoldir. Vaqt o’tishi
bilan ushbu to’garak negizida Toshkent musiqa texnikumining bir bo’limi faoliyat
15

yurita boshladi. Shuningdek, doyra san’atining mashhur namoyandasi Usta Olim
Komilov ham Marg’ilonda turli o’quv yurtlari va muassasalarda musiqa to’garaklari
tashkil etgan, chekka hududlarda milliy konsert dasturlarini namoyish etgan.
Samarqand shahrida xorazmlik ustoz musiqachi Matyusuf Xarratov tomonidan
tashkil etilgan to’garaklar esa mahalliy musiqachilarni tarbiyalashda muhim ahamiyat
kasb etdi. Bu kabi faoliyatlar o’zbek musiqa san’atining ommalashishiga xizmat
qilgan bo’lsa, to’garak repertuarlari qadimiy va zamonaviy qo’shiqlar uyg’unligida
shakllanib bordi. Masalan, “Bir keling”, “Bog’ aro” kabi lirik sevgi qo’shiqlari bilan
birga yangi hayotni madh etuvchi qo’shiqlar ham keng tarqaldi. Ulardan biri, muallifi
noma’lum bo’lgan “Fabrika” qo’shig’i o’z davrida turli variantlarda ijro etilgan holda
katta ommalashuvga erishdi.
Yakkaxon ijrochilikning kengayib borishi bilan milliy cholg’u ansambllari
ham yangicha shakllana boshladi. Badiiy havaskorlik to’garaklarining faoliyati
yakkaxon qo’shiqchilarga jo’r bo’luvchi ansambl ko’rinishiga o’tdi, bu esa o’z
navbatida cholg’u ijrochiligida jamoaviylik ruhining qaror topishiga sabab bo’ldi.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek xalq cholg’ularida ijrochilik san’ati mustaqil
yo’l va maktab sifatida shakllanib bordi. Bu jarayon an’anaviylik va
zamonaviylikning uyg’unligida, ustoz-shogird an’anasi asosida rivojlandi. Bugungi
kunda esa bu boy meros ta’lim, madaniyat va sahna san’ati orqali yangi avlodlarga
yetkazilib, o’zining dolzarbligini saqlab qolmoqda.
O’zbek musiqiy madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida badiiy
havaskorlik to’garaklarining o’rni beqiyosdir. 20-asrning birinchi choragida tashkil
topgan ushbu to’garaklar xalq orasida keng tarqalgan, musiqiy saviyani
yuksaltirishda, shuningdek, iqtidorli yoshlarni kashf qilishda muhim rol o’ynagan.
Ularning repertuari turli janrdagi xalq qo’shiqlari va cholg’u kuylaridan tashkil
topgan bo’lib, “Qari Navo”, “Ilg’or”, “Do’st yalli-yalli”, “Mirza davlat”,
“Usmoniya”, “Rohat” kabi quvnoq va xushchaqchaq kuylar xalq orasida katta
muhabbat bilan tinglangan. Ayniqsa, taniqli sozanda To’xtasin Jalilovning “Signal”
nomli cholg’u asari havaskorlik to’garaklarida nihoyatda mashhur bo’lib,
tomoshabinlar e’tiborini qozongan.
16

1930-yillarning o’rtalariga kelib, havaskorlar ansambllari repertuarida qardosh
respublika kompozitorlari tomonidan yaratilgan qo’shiqlar ham o’z o’rnini topa
boshladi. Masalan, I. Dunayevskiyning “Hushchaqchaq bolalar” filmidan olingan
“Marsh” asari tez orada milliy ansambllar repertuarining ajralmas qismiga aylandi.
Bu esa ansambllar repertuarining boyishiga, millatlararo madaniy almashinuvning
rivojiga turtki bo’ldi.
1923-yilda To’xtasin Jalilov tashabbusi bilan tashkil etilgan “Milliy musiqa
to’garagi” 24 kishilik tarkibga ega bo’lib, u o’z faoliyatini o’zbek xalq cholg’ulari
asosida olib bordi. Bu to’garak keyinchalik konsert-etnografik ansambl sifatida
shakllanib, 1925–1927-yillar davomida xalq musiqasiga asoslangan dasturlar bilan
faol ijodiy faoliyat olib bordi. Ushbu ansambl tarkibida o’zbek xalq cholg’ulari bilan
bir qatorda fleyta, goboy kabi simfonik orkestr cholg’ulari ham mavjud bo’lib,
aralash cholg’ular vositasida yangi musiqiy shakllar va uslublar yuzaga keldi. 4
O’zbek teatr san’ati asoschilaridan biri, dramaturg va bastakor Hamza
Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) milliy cholg’u san’ati rivojiga salmoqli hissa
4
Yo‘ldoshev, Q. (2013). Musiqa fanining asoslari . Toshkent: Yangi asr avlodi.
17

qo’shgan arboblardan biri bo’ldi. U “Yasha Sho’ro”, “Xoy ishchilar”, “Ishchilar
uyg’on”, “Biz ishchimiz”, “Ishchi bobo” kabi zamonaviy mazmundagi, ijtimoiy-
siyosiy ruhdagi qo’shiqlari orqali musiqaning g’oyaviy imkoniyatlarini namoyon
qildi. Hamzaning ko’p qirrali ijodiy va pedagogik faoliyati, ayniqsa o’zbek xalq
cholg’ulari asosidagi ijrochilik maktabining shakllanishi va rivojlanishida muhim
o’rin tutdi.
1916-yilda Hamza Farg’onada ilk bor damli cholg’ular orkestrini tashkil etdi.
1918-yilda esa solistlar, xor va damli cholg’ular orkestridan iborat, sayyor musiqiy-
dramatik truppa tuzdi. Ushbu truppaning repertuarini asosan Hamzaning qo’shiqlari
va kuylar tashkil qilgan bo’lib, ularni kapelmeyster I. Grigoryev orkestrga
moslashtirib, sahna uchun yaroqli holga keltirgan. Hamza o’z davrida xalq
cholg’ularini orkestrlash, ularni takomillashtirish va xromatizatsiyalashtirish
zarurligini ta’kidlagan. U chalgan tanbur hozirgi kunda O’zbekiston davlat
konservatoriyasining “Milliy cholg’ular” bo’limi qoshidagi musiqa cholg’ulari
muzeyida saqlanmoqda.
Hamzaning ijodiy faoliyati boshqa ko’zga ko’ringan san’at namoyandalari
bilan chambarchas bog’liq edi. Ularning orasida taniqli qo’shiqchi, aktyor va musiqiy
teatr arbobi Muhiddin Qori-Yoqubov (1896–1957), mashhur xonanda va raqqosa
Tamaraxonim (1906–1991), xalq musiqasi bilimdoni va mohir doyrachi Yusufjon
qiziq Shakarjonov (1869–1939)lar alohida o’rin tutadi. Ushbu san’atkorlar bilan
hamkorlikda olib borilgan ijodiy faoliyat xalq musiqasining sahnaviy shakllanishi,
milliy cholg’ularning zamonaviy talqinda namoyon bo’lishi va ijrochilik maktabining
taraqqiyotida muhim bosqich bo’ldi.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek badiiy havaskorlik to’garaklari va milliy cholg’u
ansambllarining shakllanishi o’zbek xalqining musiqiy merosini asrash, boyitish va
keng ommaga yetkazishning samarali vositasiga aylangan. Bu jarayon xalq
san’atining sahnalashtirilgan shakllarini yaratdi, ijrochilik san’atining takomiliga
xizmat qildi va zamonaviy musiqa ta’limining poydevorini shakllantirdi.
O’zbekiston xalqining ko’p asrlik an’analariga asoslangan milliy musiqiy
san’ati o’zining jozibasi, kishini maftun etuvchi ohanglari va estetik zavq
18

bag’ishlovchi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, badiiy havaskorlik
to’garaklarining faoliyati ushbu san’at turlarini keng ommaga tarqatishda muhim rol
o’ynagan. Dastlabki badiiy havaskorlik to’garaklari dasturlarida asosan xalq
qo’shiqlari va cholg’u kuylariga e’tibor qaratilgan bo’lib, “Qari Navo”, “Ilg’or”,
“Do’st yalli-yalli”, “Mirza Davlat”, “Usmoniya”, “Rohat” kabi xushchaqchaq va
quvnoq kuylar tomoshabinlar tomonidan katta muhabbat bilan tinglangan.
Ayniqsa, To’xtasin Jalilovning “Signal” nomli kuyining badiiy havaskorlik
to’garaklarida mashhur bo’lgani bu harakatning keng qamrovli bo’lganidan dalolat
beradi. 1930-yillarning o’rtalariga kelib, o’zbek badiiy havaskorlik to’garaklari
repertuariga qardosh respublikalar kompozitorlarining asarlari ham kiritila boshlandi.
Xususan, I. Dunayevskiyning “Hushchaqchaq bolalar” filmidagi “Marsh” kuyi milliy
cholg’u ansambllari repertuarida o’ziga xos o’rin egalladi.
Bu jarayonning muhim bosqichlaridan biri 1923-yilda To’xtasin Jalilov
tomonidan tashkil etilgan, 24 kishidan iborat “Milliy musiqa to’garagi” bo’lib, unda
xalq cholg’ulari asosida ijro etilgan kuylar bilan bir qatorda fleyta, goboy, va boshqa
simfonik cholg’ular ham qo’shilgan aralash ansambl faoliyat yuritgan. 1925–1927-
yillar davomida bu jamoa konsert-etnografik ansambl sifatida xalq musiqasiga
asoslangan repertuar bilan chiqishlar qilgan.
Milliy cholg’ular ijrochiligi va teatr san’ati rivojida Hamza Hakimzoda
Niyoziy (1889–1929)ning xizmatlari beqiyosdir. U o’zbek ijtimoiy qo’shiqlari –
“Yasha Sho’ro”, “Xo’j ishchilar”, “Ishchilar uyg’on”, “Biz ishchimiz”, “Ishchi bobo”
kabi asarlarni yaratgan. Hamzaning ijodiy va pedagogik faoliyati milliy ijrochilik
maktabining shakllanishiga katta hissa qo’shgan. U 1916-yilda Farg’onada ilk damli
cholg’ular orkestrini tuzgan, 1918-yilda esa solistlar, xor va orkestrdan iborat sayyor
musiqiy-dramatik truppa tashkil etgan. Truppaning repertuarida Hamzaning
qo’shiqlari bo’lib, ularni kapelmeyster I. Grigoryev orkestr uchun moslashtirgan.
Hamza milliy cholg’ularni takomillashtirish, ularni ko’p ovozli orkestrlar uchun
yaroqli qilish tarafdori bo’lgan. U chalgan tanbur hozirda O’zbekiston davlat
konservatoriyasining “Milliy cholg’ular” bo’limidagi muzeyda saqlanmoqda.
19

Hamzaning baynalmilal ijodi madaniy hayotimizda muhim o’rin egallagan
bo’lib, u Muhiddin Qori-Yoqubov (1896–1957), Tamaraxonim (1906–1991), va
Yusufjon qiziq Shakarjonov (1869–1939) kabi taniqli ijrochilar bilan hamkorlik
qilgan.
“Sanoyi Nafisa” jamiyatlari va xalq musiqasining targ’iboti
Milliy san’atimizning targ’ibotida xalq hofizlarining o’rni alohida e’tiborga
loyiq. Jumladan, Toshkentda mashhur hofiz Shorahim Shoumarov 1918-yilda
“Sanoyi Nafisa” nomli birinchi kasaba uyushmasini tuzib, san’atkorlar huquqlarini
himoya qilish va musiqani ommaga yetkazish borasida muhim tashabbuskor bo’lgan.
Uning rahbarligidagi ansamblda Mulla To’ychi Toshmuhammedov, Ilhomjon
dutorchi, Karimbek Xo’ja – g’ijjakchi, Shoborot – tanburchi, Ilyosxo’ja – changchi
kabi ustozlar va ularning shogirdlari faoliyat olib borgan.
Shorahim Shoumarovning “Qizil choyxona”dagi ansambli va Yunus
Rajabiyning “Chaqar” mahalla choyxonasidagi ansambli yosh san’atkorlar uchun
musiqa maktabi vazifasini bajargan. Bu dargohlarda Toshkentdan tashqari Farg’ona,
Buxoro, Samarqand, Xorazm kabi hududlardan kelgan san’atkorlar ham qatnashgan.
Ular ijrosida klassik maqomlar, mumtoz ashulalar va o’z bastalari asosiy o’rinni
egallagan.
1920-yilda Andijonda Orif Toshmatov tomonidan tashkil etilgan “Sanoyi
Nafisa” jamiyati ham katta ahamiyatga ega bo’lgan. Bu jamoada Muhiddin Xo’ja
Najmiddinov, Sobirjon Siddiqov, Berkinboy Fayziyev, Dehqonboy hofizlar,
Yoqubjon changchi, Ashurali Oxun dutorchi, va boshqa ko’plab san’atkorlar faoliyat
olib borgan. Yana bu jamoadan To’xtasin Jalilov, Komiljon Jabborov, Lutfullaxon
Xo’jayev, Rahmat Otaboyev kabi yoshlar yetishib chiqqan.
To’xtasin Jalilov o’z ustozining xizmatlarini yuksak qadrlab, shunday degan:
“Orif aka garmonda o’zbek xalq kuylaridan ‘Abdurahmonbegi’, ‘Nasrulloi’,
‘Ajam’, ‘Tanovar’, ‘Ufor’ kabi klassik musiqalarni, shuningdek ‘Dunayskie volni’,
‘Krakovyak’, ‘Internatsional’, ‘Smelo mi poydyom’ kabi xorij va Hamza kuylarini
ham jo’shqinlik bilan ijro etar edi. Ayniqsa, uning ‘Andijon polkasi’ mashhur bo’lib
ketdi. U garmonda mumtoz kuylarni dutordagi kabi noziklik bilan chalar edi.”
20

Bu holat o’sha davr o’zbek tomoshabinlari uchun yangilik, estetik zavq
bag’ishlovchi voqea edi.
1920–1930-yillarda O’zbekistonda havaskorlik musiqiy jamoalari va
ularning rivojlanishi
O’zbekistonda 1920-yillardan boshlab musiqiy san’atni ommalashtirish, yosh
avlodni estetik tarbiyalash maqsadida turli tashabbuskorliklar amalga oshirila
boshlandi. Ayniqsa, ijtimoiy himoyaga muhtoj, yetim qolgan qiz bolalar uchun
tashkil etilgan internat-maktablar nafaqat ularning umumiy ta’lim olishlariga, balki
musiqiy salohiyatlarini ro’yobga chiqarishga ham xizmat qilgan muhim ijtimoiy
dargohlar bo’ldi. Bunday maktablar har bir viloyat markazida faoliyat yurita
boshlagan bo’lib, ular dastlabki havaskor musiqiy guruhlar shakllanishida zamin
bo’lib xizmat qilgan.
Toshkent shahridagi Saodatxonim Enikeyeva rahbarligidagi “Zebuniso” nomli
internat-maktab ana shunday namunaviy ta’lim muassasalaridan biri bo’lgan. Bu
internatda tashkil etilgan havaskor xor, drama va xalq cholg’ulari to’garaklari qisqa
vaqt ichida mashhurlikka erishdi. Xususan, xormeyster V. Sakovich va uning
yordamchisi Ali Ardobus xor jamoasini, Shorahim Shoumarov va Abdusoat Vahobov
esa cholg’u to’garagini boshqarib, san’atga havasmand qizlarga mahorat saboqlari
berganlar. “San’atkor qizlar” jamoasi nomi bilan tanilgan bu guruh 1923–1924-
yillardan e’tiboran Toshkentdagi klub va maktablarda chiqishlar qilib, keng
jamoatchilikning e’tirofiga sazovor bo’lgan. 5
Shuningdek, 1919-yilda tashkil etilgan “Namuna” nomli internat-maktabda
ham Shorahim Shoumarov va I. Lutfullayev rahbarligida o’zbek xalq cholg’ulari
ansambli faoliyat olib borgan. Bu ansambl 1923-yilda Ozarbayjonga tashrif buyurib,
Boku shahridagi maktab havaskorlari bilan birga konsertlar bergan va mahalliy aholi
e’tiborini qozongan.
1920-yillar mobaynida O’zbekistonda madaniy-ma’rifiy harakatlar ayniqsa
faollashgan davr bo’ldi. O’quv yurtlari, zavod-fabrikalar, qishloq va tuman
markazlarida “Ko’k ko’ylak”, “San’atkor qizlar”, “Sanoyi Nafisa” kabi nomlar ostida
5
Zokirova, D. (2015). Pedagogik mahoratda xalq musiqa vositalaridan foydalanish . Andijon: Ilm nuri.
21

turli ijodiy guruhlar paydo bo’ldi. Bu jamoalar asosan nay, dutor, tanbur, chang,
g’ijjak, rubob, doyra va nog’ora kabi milliy cholg’ularni o’z ichiga olgan
ansambllardan iborat edi. Ayniqsa, “Ko’k ko’ylak” jamoalarining paydo bo’lishi
o’zbek sahna san’atining ommalashuvida muhim bosqich bo’ldi.
1920-yillarning ikkinchi yarmida sahnada bir xil ko’k rangli kiyimda chiqqan
ushbu “Ko’k ko’ylak” jamoalari o’zining musiqiy, teatr, raqs, akrobatika va hatto sirk
san’ati unsurlarini o’zida jamlagan dasturlari bilan tomoshabinlar qalbidan o’rin
egalladi. Bunday guruhlar har bir konsertdan so’ng tomoshabinlar bilan birga raqsga
tushishar, musiqa vositasida xalq bilan bevosita muloqotga kirishar edilar. Bu holat,
ayniqsa, yoshlar orasida katta qiziqish uyg’otar, ularni san’atga bo’lgan ishtiyoq bilan
to’ldirar edi.
Ushbu harakatni kengaytirish va iqtidorli havaskorlarni aniqlash maqsadida
respublikamizda bir qator tanlovlar tashkil etilgan. 1925, 1930, 1932, 1935 va 1938-
yillarda viloyat va respublika darajasida o’tkazilgan musiqiy ko’rik-tanlovlar (ular
o’sha davrda “olimpiada” deb nomlangan) orqali juda ko’plab iste’dodli havaskorlar
aniqlanib, san’at sohasiga jalb etilgan. Misol uchun, 1925-yilda bo’lib o’tgan
Respublika ko’rik-tanlovida 50 dan ortiq turli millat vakillaridan iborat havaskorlik
jamoalari ishtirok etgan. Ular orasida M. Qori-Yoqubov rahbarligidagi “Etnografik
ansambl”, V. Leysek boshchiligidagi simfonik orkestr, va Tolmasovlar oilasining
ashula-raqs ansambli g’olib deb topilgan.
1927-yilda Samarqandda Ali Ardobus (Qo’ldoshboyev) rahbarligida tuzilgan
“Ko’k ko’ylak” jamoasi 1930-yilgi tanlovda birinchi o’rinni qo’lga kiritgan. Bu
jamoa musiqiy rahbari O’zbekiston xalq artisti, bastakor Tolibjon Sodiqov bo’lgan.
98 kishilik jamoada kelgusida taniqli bo’lgan ijodkorlar: Doni Zokirov, Manas
Leviyev, Mardon Nasimov, Nasim Xoshimov, Bahrom Inoyatov, Olim Halilov,
Ahmad To’xtamatov va boshqalar ishtirok etgan.
1938-yilgi Toshkentda o’tkazilgan katta ko’rik-tanlovda esa butun respublika
bo’ylab 700 ga yaqin jamoa ishtirok etgan bo’lib, ularning 250 tasi Toshkent viloyati
va shahridan qatnashgan. Turli yo’nalishdagi havaskorlar jamoalari o’z iste’dodlarini
22

namoyish etib, yuzdan ortiq ishtirokchi professional musiqa o’quv yurtlariga tavsiya
etilgan.
Bu davrda shakllangan ijodiy jamoalar nafaqat madaniy-ma’rifiy hayotning
jonlanishiga hissa qo’shgan, balki keyinchalik o’zbek professional musiqiy
san’atining poydevorini tashkil qilgan. Ayniqsa, “Ko’k ko’ylak” jamoalarining
yoshlar orasidagi mashhurligi, internatlarda musiqaga oid to’garaklarning samarali
faoliyati va ular orqali iqtidorli san’atkorlarning yetishib chiqishi – o’zbek musiqiy
merosining asosi sifatida tarixda muhim o’rin egallaydi.
XX asr boshlarida O’zbekistonda musiqiy hayotda sezilarli o’zgarishlar yuz
berdi. Ommaviy musiqali harakat, ayniqsa 1920-yillarda keng tarqaldi va xor
to’garaklari, xalq orkestri, damlar cholg’u ansambllari va vokal-cholg’u
jamoalarining faoliyati jadal rivojlana boshladi. Bu davrda o’quv yurtlarining,
zavodlar va fabrikalar ishchi klublarining madaniy faoliyatlari ham muhim rol
o’ynadi. Toshkentda “Maorif institutlari” deb atalgan havaskorlik to’garaklari tashkil
etildi, va bu to’garaklar keyinchalik o’zgarib, ijro faoliyatini yangi bosqichga olib
chiqdi.
Musiqa va san’at, xalqqa yaqinlashib, ijtimoiy hayotning ajralmas qismiga
aylanishi uchun yaxshi sharoit yaratildi. O’zbek xalqining qadimiy musiqa an’analari,
qo’shiqlar va sozandachilik, ijrochilik san’atining o’ziga xos rivoji xalq orasida keng
tarqaldi. 1918-1919-yillarda O’zbekiston san’atkorlari “San’atkorlar ittifoqi”ning
mahalliy bo’limlari tashkil qilib, ilk konsert jamoalarini tuzishdi. Bu davrda amalga
oshirilgan konsertlar, bayram tadbirlari va boshqa madaniy xizmatlar xalq orasida
ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lib, xalqqa san’atning ulkan kuchini namoyish etdi.
Umumta’lim maktablarida ham havaskorlik to’garaklarining tashkil etilishi
juda muhim ahamiyatga ega bo’ldi. 1919-yilda Toshkentda tashkil etilgan A.
Makaranko nomidagi erkaklar “Namuna” maktabi, o’zbek musiqa havaskorligining
markazlaridan biriga aylandi. Bu yerda taniqli xalq musiqachilari Sh. Shoumarov va
L. Lutfullayevlar rahbarligida kuchli musiqa to’garagi tashkil etildi, ular
o’quvchilarga o’zbek xalq musiqa an’analari, xalq cholg’ulari va qo’shiqlari bilan
tanishtirdilar. Ushbu to’garaklar orqali yosh avlodni san’atga bo’lgan muhabbat va
23

qiziqishlarini uyg’otishdi, bu esa umumiy madaniyatning o’sishiga katta hissa
qo’shdi.
Shu tarzda, 1920-yillar o’rtalaridan boshlab, O’zbekistonning musiqiy hayoti
va havaskorlik san’ati yangi bosqichga ko’tarildi, musiqiy jamoalar va to’garaklar
faoliyatini yanada kengaytirish, san’atni ommalashtirish maqsadida keng ko’lamli
tadbirlar o’tkazildi.
1927-yilda Toshkent radioeshittirish qo’mitasi huzurida Yunus Rajabiy
rahbarligida tashkil etilgan o’zbek xalq cholg’ulari ansambli o’z faoliyatini boshladi.
Ushbu ansambl, o’n ikki kishidan iborat bo’lib, Yu. Rajabiy (nay), Sh. Shoumarov
(dutor), I. Ikromov (g’ijjak), X. Ubaydulov (qo’shnay), R. Rajabiy (tanbur), N.
G’oziyev (dutor), D. Qo’dirov (dutor), N. Do’stxo’jayev (chang), Z. Sodiqov
(g’ijjak), A. Haydarov (dutor va hofiz), M. Toshmuhamedov, K. Zokirov, G.
G’aniyev (hofiz) kabi yetuk sozanda va xonandalardan iborat edi. Ular dastlab
radioeshittirishlar orqali o’z ijrolarini ommaga yetkazganlar. 6
1930-yillardan boshlab ansamblning faoliyati yanada kengaydi va ko’plab
madaniyat saroylari, kolxoz klublari va viloyatlardagi alohida konsert chiqishlari
orqali yangi auditoriyaga tanitildi. Ansambl tarkibiga Domla Halim Ibodov, Hoji
Abdurahmon Umarov, Safo Mug’anniy, Matyusuf Xarratov, Nazir Ahmedova kabi
mashhur san’atkorlar qo’shildilar. Musiqashunos Karima Olimboyeva ansamblning
dasturini shunday ta’riflagan: “Ansambl repertuari o’zbek xalq musiqasi va
maqomlarning ayrim vokal-cholg’u qismlaridan iborat edi.”
Vaqt o’tishi bilan ansambl ishtirokchilarining soni ko’payib, 40 kishiga yetdi.
Bu esa o’z navbatida ijro imkoniyatlarining kengayishiga olib keldi. Biroq, yangi
san’at amaliyotlari ijro etish muammolarini ham keltirib chiqardi. O’zgarib
borayotgan ijrochilik talablariga mos kelish uchun yangi turdagi cholg’ular kerak edi.
Shunday qilib, Yunus Rajabiy tomonidan katta dutor, katta tanbur va katta g’ijjak
kabi bas tembrli cholg’ular yaratish taklifi ilgari surildi. Bu taklifga javoban, so’nggi
yillarda taniqli sozgar Usmon Zufarov tomonidan yangi turdagi cholg’ular ishlab
chiqildi, ular ansambl tarkibiga kiritildi.
6
Matyoqubov, O. (2000). O‘zbek xalq musiqasi poetikasi . Toshkent: Sharq.
Mirzayev, T. (20
24

1934-yilda ansamblning ijro imkoniyatlari yanada rivojlanib, uning dasturi
yanada rang-baranglashdi. Yangi qo’shilgan cholg’ular esa ansamblning ovozini
kengaytirish bilan birga, uning ijodiy faolligini oshirdi. Lekin, har xil ovoz
balandligiga ega bo’lgan cholg’ular ijro uslubiga muvofiq bo’lishi kerak edi. Boshqa
so’z bilan aytganda, cholg’ularning ovoz tizimi va melodik chizig’i o’rtasida
uyg’unlik bo’lishi zarur edi, lekin ba’zi xatoliklar yuz berdi. Natijada, 1936-yilda bas
tembrli cholg’ular ansambldan chiqarildi.
Shu yilning o’zida ansambl Butunittifoq festivalida birinchi o’rinni egalladi va
1937-yilda Moskvada o’tkazilgan O’zbekiston adabiyoti va san’ati dekadasida
ishtirok etdi. Ushbu dekada davomida o’zbek milliy musiqasi keng jamoatchilikka
tanitildi. Buning natijasida ko’p ovozli o’zbek xalq cholg’ulari orkestri tashkil etish
fikri paydo bo’ldi va orkestr tarkibiga yangi turdagi cholg’ular qo’shish zarurati
yuzaga keldi.
Shu davrda, yangi musiqiy asboblar yaratish va o’zbek xalq cholg’ularini
zamonaviy ijrochilik talablariga moslashtirishga katta e’tibor qaratildi. Bu jarayon
davomida mutaxassislar jamoasi tomonidan turli balandlikka ega bo’lgan torli-
mizrobli, torli-chertma va torli-kamonli cholg’ular ishlab chiqildi. Bu o’zgarishlar
o’zbek musiqasining rivojlanishiga va xalq musiqasining yangi bosqichga ko’ta1941-
yilda o’zbek xalq cholg’ulari ansambli tarkibiga simfonik orkestr cholg’ulari
qo’shildi. Bu cholg’ular orasida violonchel, kontrabas, truba, valtorna, klarnet,
goboy, litavra kabi asboblar mavjud edi. Ansamblning ijro repertuarida ham sezilarli
o’zgarishlar ro’y berdi. O’zbekiston kompozitorlari tomonidan bir qator xalq
kuylarining qayta ishlanib, ijrolar uchun moslashtirilgan versiyalari taqdim etildi. Bu
o’zgarishlar ansamblning ijro faoliyatini yanada rivojlantirishga olib keldi.
Biroq, simfonik orkestr cholg’ulari qo’shilgan ansamblning sadosi kutilgan
natijani bermadi. Milliy cholg’ulardan tashkil topgan ansamblga simfonik
cholg’ularni qo’shish usuli, musiqaning hamma qismlarini uyg’unlashtira olmadi, va
shu sababli simfonik orkestr cholg’ularidan voz kechishga to’g’ri keldi.
1945-yilda ansambl Yunus Rajabiy rahbarligida yana o’z faoliyatini davom
ettira boshladi. Jamoa tarkibiga o’z davrining taniqli xonandalari va sozandalarini
25

taklif qildi, jumladan Berta Davidova, Barno Is’hoqova, Qobulqori Siddiqov, Karim
Mo’minov, Shoqosim va Shoolim Shojalilovlar (tanbur, dutor), Abdumutal
Abdullayev (tanbur), Karim Aliyev (g’ijjak), Mahmud Yunusov (dutor), Fahriddin
Sodiqov (chang), Karim Tursunov (dutor). Ansamblning repertuari milliy kuy va
qo’shiqlar bilan birga zamonaviy bastakorlarning davr talabiga mos qo’shiqlari bilan
boyidi.
1948-yilda ansambl uchun yangi davr boshlanadi. Unga D. Zokirov, G’.
Toshmatov, N. Xasanov, K. Jabborov, S. Kalonov va F. Sodiqovlar taklif etildi,
shuningdek, ansambl orkestrga aylantirildi. Bu o’zgarish orkestrga yangi,
takomillashtirilgan cholg’ularni kiritishni va jamoaning unison (bir ovozlik)dan ko’p
ovozlikka o’tishining dastlabki qadamlarini tashlashni nazarda tutdi.
1952-yilda orkestr tarkibi yanada boyidi. Orkestrda mavjud bo’lgan turli
cholg’u oilalaridan, jumladan, torli-urma, torli-cherta, zarbli va torli-kamonli
cholg’ulardan foydalanildi. Orkestr tarkibining asosiy qismini esa kamonli cholg’u
(g’ijjak) oilasi tashkil etdi. Bu o’zgarishlar ansamblga yangi ovoz ranglarini
qo’shishga va uning ijro imkoniyatlarini kengaytirishga imkon yaratdi. Natijada, bu
ansambl o’z faoliyatini davom ettirib, o’zbek milliy musiqasining rivojiga katta hissa
qo’shdi va O’zbekiston teleradiokompaniyasi qoshidagi xalq cholg’ulari orkestrining
shakllanishiga zamin yaratdi.
1.2 Xalq cholg’ularini tizimli ravishda modernizatsiyalashtirish va ularning
o’quv jarayoniga tatbiqi
1930-yillarning o’rtalarida o’zbek xalq cholg’ularini modernizatsiyalashtirish
jarayoni boshlanadi. A.Petrosyans rahbarligida bir guruh musiqa ustalari, jumladan,
V.Romanchenko, A.Kevxoyans, S.Didenko va boshqa soz ustalari, torli-chertma
cholg’ularni 12 bosqichli teng temperatsiyalangan tizimga asoslangan ijrochilikning
zamonaviy talablariga moslashtirishga kirishdilar. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi
o’zbek xalq musiqa cholg’ularining ovoz imkoniyatlarini kengaytirish, ularni yangi,
ko’p ovozli ansambl va orkestr jamoalarini yaratish uchun moslashtirishdan iborat
edi. Bunday modernizatsiyalash orqali cholg’ular o’zining ijro imkoniyatlarini
26

sezilarli darajada kengaytirib, professional orkestrlar tarkibida ijro etish uchun
yanada qulay bo’lishi kerak edi.
Modernizatsiya jarayonining asosiy yo’nalishlaridan biri o’zbek xalq
cholg’ularining tovush tizimlarini yangilash edi. An’anaviy cholg’ularda tovushlar
ma’lum bir an’anaviy mezonlarga asoslanib chiqarilar edi, ammo modernizatsiya
jarayonida bu tovushlar 12 bosqichli teng temperatsiyalashgan tizimga asoslanib, har
bir cholg’u o’zining balandligi va tovush rangini kengaytirishga imkon topdi. Bu
o’zgarishlar cholg’ularni ijro etishda yanada nozikroq va boyroq tovushlar yaratishga
imkon berar edi.
A.Petrosyans va uning rahbarligida ishlayotgan musiqiy ustalar, ayniqsa torli-
chertma cholg’ularni modernizatsiyalash orqali, milliy cholg’ularda ko’p ovozli ijro
usuliga o’tishga harakat qildilar. Shu bilan birga, ular chorak navi va xromatik
tovushqatorlarga ega bo’lgan yangi cholg’ularni yaratish ustida ish olib bordilar. Bu
bilan ular, nafaqat an’anaviy musiqani saqlab qolishga, balki uning rivojlanishini
ham ta’minlashga harakat qilishdi.
1940-yillarning boshlarida A.Petrosyansning rahbarligida boshlangan musiqiy
laboratoriyaning ish faoliyati torli-chertma cholg’ularni yanada rivojlantirishga
qaratilgan edi. Musiqiy ustaxona tashkil etilib, unda A.Petrosyans va S.Didenko kabi
taniqli musiqashunoslar, V.Romanchenko va A.Kevxoyans kabi soz ustalari faoliyat
yurita boshladilar. Ular, torli-chertma cholg’ularni modernizatsiyalash, xususan,
xromatik tovushqatorlar joriy etish ustida ko’p tajribalar olib bordilar.
1940-yillarning oxiri va 1950-yillarning boshlarida bu guruhga X.Muxitdinov,
A.Abdug’ofurov, A.Tarasov, V.Shitikov, N.Ryuxin, M.Turdiyev va F.Bortniklar kabi
yangi mutaxassislar qo’shildilar. Ular, torli cholg’ularni rivojlantirish, shuningdek,
yangi turdagi orkestrlar yaratishda faol qatnashdilar. Bu davrda, xromatik
tovushqatorlar va torli kvintetlar yaratish, kamonli cholg’ularning yangilanishi, torli-
chertma cholg’ularda yangicha ijro usullarining shakllanishi yuzaga keldi. Bu jarayon
o’zbek musiqasining xalqona asoslarini saqlagan holda, uni zamonaviy musiqaning
talablari darajasiga olib chiqishga qaratilgan edi. 7
7
Madrahimov, N. (2016). Cholg‘u asboblari bilan tanishuv . Namangan: Ta’lim.
27

Bu modernizatsiya jarayonining eng muhim jihatlaridan biri o’zbek xalq
cholg’ularini yangi nota tizimiga moslashtirish edi. Petrosyans va uning jamoasi
milliy cholg’ularni o’qitish va ijro etish jarayonini umummaqbul nota tizimiga
asoslashga harakat qilishdi. Bu, nafaqat musiqiy texnikani rivojlantirishga, balki yosh
musiqachilarni o’zbek xalq musiqasining qadimiy an’analari va yangi ijro usullariga
mos ravishda tarbiyalashga xizmat qilardi.
Shu tariqa, A.Petrosyans rahbarligida olib borilgan ishlar, o’zbek xalq
cholg’ularini zamonaviy ijro talablariga moslashtirishni nafaqat xalq musiqasining
sifatini yaxshilash, balki uni professional orkestr va ko’p ovozli ansamblarda ijro
etish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan edi. Bu o’zgarishlar, o’zbek musiqasining
kelajagi uchun katta ahamiyatga ega bo’lib, xalq cholg’ularini yangi ijro texnikalari
va musiqiy shakllarga moslashtirishni ta’minladi.
O’zbek xalq cholg’ularini zamonaviy ijrochilik talab darajasiga
moslashtirishning ilk qadamlari 20-yillarning oxiri va 30-yillarning boshlarida
boshlangan. Ushbu g’oya, birinchi bo’lib, toshkentlik mashhur hofiz Shorahim
Shoumarov, xorazmlik ustoz sozanda Matyusuf Xarratov va toshkentlik mashhur
sozgar Usta Usmon Zufarovlar tomonidan amalga oshirildi. Ularning asosiy maqsadi,
milliy musiqiy cholg’ularning ovoz jarangdorligini oshirish va xas pardalar
yordamida cholg’u diapozonini kengaytirish edi.
Milliy musiqiy cholg’ularimiz aslida faqat xona sharoitida ijro etishga
mo’ljallangan edi, shuning uchun ularning tembr xususiyatlari ham bu sharoitga mos
kelardi. Biroq, vaqt o’tishi bilan musiqa san’ati rivojlanib, kengroq sahnalarda va
katta davralarda ijro etish zarurati tug’ildi. Mavjud cholg’ular bu talablarga javob
bermay qolganida, sozanda, hofiz va sozgar ustalarining oldiga yangi vazifa qo’yildi
– ularning tovushini kuchaytirish va kengaytirish zarurati paydo bo’ldi. Shunday
qilib, dutor, tanbur va g’ijjaklarning bir necha tajribaviy turlari yaratildi.
Shorahim Shoumarov (1876-1958) o’zbek xalq cholg’ularini zamonaviy
ijrochilik talab darajasiga moslashtirish bo’yicha tashabbus ko’rsatgan birinchi ustoz
san’atkorlardan biridir. U 1919-1920 yillarda Turkiston xalq konservatoriyasida
o’zbek xalq cholg’ulari bo’yicha murabbiylik qilgan. Shoumarov o’sha davrda
28

o’zining mustaqil va ijodiy uslubini namoyish etib, shogirdlarining ijodiy o’sishiga
katta hissa qo’shgan. Uning shogirdlari orasida Yu.Rajabiy (nay), I.Ikromov (g’ijjak),
P.Rahimov, F.Sodiqov (chang), M.Abdullayev (tanbur), Z.Sodiqov (dutor) va
A.Maqsudov (nay) kabi san’atkorlar yetishib chiqdi.
Shoumarov uzoq vaqt davomida O’zbekiston radiosi qoshidagi xalq
cholg’ulari ansamblida ishladi va bu davrda o’zbek xalq cholg’ularini
modernizatsiyalashga doir qizg’in izlanishlarni boshladi. U g’ijjak, dutor, tanbur kabi
cholg’ularning tovush va tebranish sifatlarini yaxshilash bo’yicha bir nechta ijodiy
takliflar va tashabbuslar ko’rsatdi. Bu jarayonda Shoumarov ko’plab eksperimentlar
olib bordi. Masalan, u g’ijjaklarning kosasini turli materiallardan – kokos yong’og’i,
qovoq, mis va yog’och kabi xomashyolardan turli shakllarda yasadi. Shoumarovning
ijodiy ishlanmalari jonli ijro orqali tekshirilgan va ularning ovoz sifatini yaxshilashga
qaratilgan izlanishlar muvaffaqiyatli bo’ldi. Natijada, yog’ochdan yasalgan kosalar
eng mos keluvchi material sifatida tan olindi.
Shoumarovning izlanishlari o’zbek xalq cholg’ularini zamonaviy musiqiy
talablar va ijro texnikalariga moslashtirishning birinchi bosqichini tashkil etdi. Uning
bu ishlanmalari o’zbek musiqasining yangi davrga kirib borishiga, xalq
cholg’ularining an’anaviy shakllarini saqlagan holda, ularni katta sahnada ijro etishga
imkon yaratishga xizmat qildi. Shoumarov va uning hamkasblari olib borgan
izlanishlar, o’zbek xalq musiqasining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo’ldi,
ularning amalga oshirgan g’oyalari esa bugungi kunda ham davom etib, milliy
musiqaning asosiy yo’nalishlaridan biriga aylangan.
O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirish jarayonini
modernizatsiyalash nafaqat musiqiy texnologiyalarni yangilash, balki milliy
musiqaning o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolgan holda, uni yangi musiqiy
talablarga moslashtirishga qaratilgan murakkab va ko’p bosqichli jarayon
hisoblanadi. Bu jarayonni yanada samarali amalga oshirish uchun quyidagi asosiy
yo’nalishlarni o’rganish va ularni zamonaviy sharoitda qo’llash zarur:
1. Cholg’ularning Fiziologik va Akustik Xususiyatlarini Yaxshilash
29

 Yangi materiallar va konstruktiv o’zgarishlar: Cholg’ularning tovush sifatini
yaxshilash uchun yangilangan materiallardan foydalanish zarur. Masalan, mis,
kokos yong’og’i, yog’och va boshqa akustik jihatdan samarali materiallar
yordamida musiqiy cholg’ularni modernizatsiya qilish. Bu materiallar nafaqat
tovush sifatini yaxshilaydi, balki musiqiy cholg’ularning ishlash muddati va
ergonomik xususiyatlarini ham oshiradi.
 Kosalarning shakllari va konstruktsiyasini o’zgartirish: Cholg’ularning kosalari
(g’ijjak, tanbur, dutor) shakllarini yangi texnologiyalar asosida
takomillashtirish. Kosalar o’lchamini va shaklini o’zgartirib, yanada boy va
kuchli tovush olish mumkin.
2. Muzikal Sifatning Innovatsion Yondoshuvi
 Muzikal interferensiyani kamaytirish: Har bir cholg’u asbobining ovoz sifatini
yaxshilash va ularning orasidagi interferensiyani kamaytirish uchun ularni
individual va umumiy ovoz chiqarish mexanizmlariga ko’ra sozlash zarur. Bu
nafaqat ijrochilik sifatini oshiradi, balki musiqiy asarlarning mazmunini
yaxshilaydi.
 Xromatik tovush tizimlari: 12 bosqichli teng temperatsiyalashgan xromatik
tovush tizimlarini o’rnatish. Bu, ayniqsa, torli-chertma cholg’ular uchun
yanada keng diapazon yaratadi, bu esa ijrochilarning musiqiy imkoniyatlarini
oshiradi.
3. O’quv jarayonida modernizatsiya asboblarini joriy etish
 Musiqiy ta’limga innovatsiyalar kiritish: Musiqa ta’limi tizimida, ayniqsa
konservatoriya va o’quv muassasalarida modernizatsiyalashgan cholg’u
asboblarini keng qo’llash zarur. Bu nafaqat yangi asboblar ustida ishlashni
o’rgatadi, balki o’quvchilarga yanada murakkab va texnik jihatdan mukammal
asarlar ijro etish imkoniyatini yaratadi.
 Birinchi bosqichdagi musiqiy ishlar: Yangi avlod musiqachilarini zamonaviy
cholg’u asboblarida ijro etish uchun tayyorlash. Bu nafaqat milliy an’anaviy
musiqaning kelajagi uchun muhim, balki zamonaviy musiqaning yangi
ifodalarini yaratishda ham muhim ahamiyatga ega.
30

4. Musiqiy ansambl va orkestr jamoalarini takomillashtirish
 Multi-ovoza ansambl va orkestrlar tashkil etish: O’zbek xalq musiqasida multi-
ovoza ansambllarini tashkil qilish uchun yangi cholg’u asboblarini qo’llash. Bu
ansambllarda har bir asbobning o’ziga xos tovushi va rolini aniqlash, orkestr
tizimiga yangi ovoz qatlamlarini kiritish zarur.
 Jahonning boshqa musiqiy madaniyatlaridan ilhom olish: O’zbek xalq
musiqasini global musiqiy madaniyat bilan uyg’unlashtirish. Bu, albatta,
an’anaviy asboblarning zamonaviy orkestrga qo’shilishi orqali amalga oshadi,
bu esa nafaqat ichki, balki xalqaro miqyosda ham o’zbek musiqasining ta’sirini
oshiradi.
5. Ijro Texnikasini Modernizatsiyalash
 Yangi ijro usullari va texnikalar: Zamonaviy ijrochilik texnikalarini ishlab
chiqish. Bu, ayniqsa, g’ijjak, tanbur va dutor kabi asboblarning yangilangan
ijro texnikasini o’rganishni talab qiladi. Yangi usullarni o’rganish, musiqaning
murakkab qismlarini yaxshiroq ifodalash imkonini beradi.
 Elektron musiqani kiritish: Modernizatsiya jarayonida elektron musiqaning
imkoniyatlarini qo’llash. Elektron musiqaning traditsion cholg’ular bilan
uyg’unligi yangi ijro uslublarini yaratishda yordam beradi.
6. Muzikal Madaniyatni Yaxshilash
 Milliy musiqaning yangiliklarni qabul qilishi: Milliy musiqaning an’anaviy
shakllarini saqlash, biroq zamonaviy texnologiyalar yordamida uni yanada
boyitish. Bu musiqiy madaniyatning jonli rivojlanishiga va yangi avlod
musiqachilari uchun imkoniyatlar yaratadi.
 Yangi musiqiy shakllar va janrlarni yaratish: O’zbek musiqasiga yangi
janrlarni kiritish. Bu, milliy musiqaning zamonaviy shakllarini yaratishda
yordam beradi, masalan, folk-fusion yoki folk-jazz janrlari kabi yangi musiqiy
shakllar.
7. Musiqiy Ta’lim Tizimining Takomillashtirilishi
 Milliy musiqiy asboblarni pedagogik tizimga kiritish: Musiqa o’qituvchilari va
murabbiylar uchun xalq cholg’ularini zamonaviylashtirish usullarini o’rgatish.
31

Bu, milliy musiqaning yuksalishini va uning kelajagini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Bu barcha yo’nalishlar o’zbek xalq musiqasining zamonaviy ijro va yaratish
talablariga moslashtirilgan shaklini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Ularning har
biri o’ziga xos texnik va ijodiy yondoshuvni talab qiladi, lekin umumiy maqsad –
o’zbek xalq musiqasini yangi texnologiyalar va zamonaviy talablarga javob
beradigan shaklga keltirishdir.
O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirish jarayonini
o’quv jarayoniga tatbiqi
O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirilishi nafaqat musiqiy
asboblar va ijro uslublarini yangilash, balki bu jarayonni ta’lim tizimiga
joriy qilish orqali kelajak avlod musiqachilarining yuqori malakali
ijrochilikka erishishlariga imkon yaratadi. Cholg’u asboblarining
zamonaviylashtirilishi va modernizatsiyalashgan shakllarining o’quv
jarayoniga tatbiqi, musiqa ta’limining sifatini va samaradorligini
oshirishda muhim rol o’ynaydi. Bunday jarayonning asosiy maqsadi,
o’quvchilarga nafaqat an’anaviy musiqani, balki zamonaviy texnologiyalar
va ijro texnikalarini ham o’rgatishdan iboratdir. 8
1. O’quv dasturlarini yangilash va modernizatsiyalash
O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirish jarayonini o’quv
jarayoniga tatbiqi uchun avvalo musiqa ta’limi dasturlarini yangilash
zarur. Zamonaviy asboblar va texnikalar o’quv dasturlariga kiritilishi,
o’quvchilarga nafaqat klassik musiqani, balki yangi musiqiy shakllarni
ham o’rganish imkonini beradi. Bu bilan o’quvchilarning ijro qobiliyatlari
va yaratuvchanligi oshadi. Misol uchun, yangi xromatik tovush tizimlarini
kiritish yoki 12 bosqichli teng temperatsiyalashgan xromatik tovush
8
Karimov, I. (1997). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . Toshkent: O‘zbekiston.
32

tizimlarini o’rganish, ularning musiqiy bilimlarini yanada kengaytiradi va
ijro usullarini zamonaviylashtiradi.
2. Ijrochi Talabalar uchun Yangi Asboblar Va Texnikalarni O’rgatish
Zamonaviylashtirilgan musiqiy asboblar, masalan, yangilangan
g’ijjaklar, tanbur, dutor kabi cholg’ular o’quv jarayoniga tatbiq etilishi
kerak. O’quvchilar bu asboblarni o’rganish orqali an’anaviy musiqaning
yangi shakllarini ijro etish imkoniyatiga ega bo’ladi. Yangi materiallardan,
masalan, kokos yong’og’i, yog’och, mis kabi akustik jihatdan samarali
materiallardan foydalangan holda ishlab chiqilgan asboblar, nafaqat ijro
sifati, balki o’quvchilarning ijro texnikalarini ham yaxshilashga yordam
beradi. Bunda asboblarning ergonomik jihatlari va tovush sifatini
yaxshilash, o’quvchilarga o’zgacha ijro usullarini o’rganishda yordam
beradi.
3. Musiqiy Tizimlarni Takomillashtirish
O’quv jarayonida o’quvchilarga yangi musiqiy tizimlarni o’rgatish
muhimdir. O’zbek xalq musiqasini zamonaviylashtirishda, xromatik
tovush tizimlari va multi-ovoza ansambl formatlarining tatbiqi ta’lim
tizimiga yangi yondoshuvlarni olib keladi. O’quvchilar uchun ko’p ovozli
ansambl va orkestr jamoalari tashkil etilishi, ularning musiqiy bilimlarini
yanada chuqurlashtiradi. Ular nafaqat solo ijroda, balki ansamblda ham
muvaffaqiyatli ishlashni o’rganadilar, bu esa musiqiy ijrochilik
madaniyatini kengaytiradi.
4. Elektron Musiqa va Zamonaviy Ijro Texnikalarini O’rgatish
Zamonaviy musiqaning elektron shakllarini o’quv jarayoniga tatbiq
etish ham juda muhimdir. Elektron musiqaning xalq cholg’ulari bilan
uyg’unligi o’quvchilarga yangi ijro uslublarini yaratishda yordam beradi.
33

Bu o’quvchilarga nafaqat an’anaviy musiqani, balki zamonaviy elektron
musiqani ham ijro etish imkonini beradi. Musiqa texnologiyalarini
o’rganish orqali talabalar nafaqat asboblar, balki musiqa yaratish
jarayonida yangi uslublarni qo’llashni ham o’rganadilar.
5. O’quvchilarning Yaratilish Imkoniyatlarini Kengaytirish
O’quv jarayoniga modernizatsiyalashgan cholg’ularni tatbiq etish
orqali o’quvchilar uchun yangi yaratuvchanlik imkoniyatlari ochiladi.
Musiqa o’rgatish jarayonida, o’quvchilarga o’z ijodiy fikrlarini
ifodalashda yangi usullarni o’rganish imkoniyati yaratiladi. O’quvchilar
zamonaviy musiqiy asboblarni o’rganish orqali o’zlarining musiqa
yaratish jarayonida yanada ilg’or va samarali bo’lishadi. Bu o’z navbatida
musiqiy ta’limni jahon miqyosida yanada yuqori darajaga ko’taradi.
6. Musiqa Ta’limi O’qituvchilari uchun Zamonaviy Asboblar va
Metodikalardan Foydalanish
Musiqa ta’limi o’qituvchilari uchun zamonaviy asboblar va
metodikalardan foydalanish, o’quvchilarga yanada samarali ta’lim berish
imkoniyatini yaratadi. O’qituvchilar uchun maxsus treninglar tashkil etish
va ularga zamonaviy asboblar va texnikalarni o’rgatish zarur. Bu ta’lim
jarayonini sifatli tashkil etish va o’quvchilarga mukammal bilim berishda
yordam beradi.
7. O’zbekiston Xalq Musiqasining Global Sahnadagi O’rni
O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirilishi, nafaqat milliy
madaniyatni rivojlantirish, balki uni global miqyosda tanitish imkoniyatini
ham beradi. O’quvchilar xalq musiqasini global sahnaga chiqarish uchun
zarur bo’lgan bilim va tajribani olishadi. Shu orqali, o’zbek musiqasi
nafaqat xalq ichida, balki xalqaro miqyosda ham keng tarqaladi.
34

O’zbek xalq cholg’ularining zamonaviylashtirish jarayonini o’quv
jarayoniga tatbiq etish, musiqa ta’limining sifatini oshirish va yangi avlod
musiqachilarini yuqori malakali qilishda muhim rol o’ynaydi. Bu jarayon
orqali o’quvchilarga nafaqat an’anaviy musiqani o’rganish, balki
zamonaviy texnologiyalarni qo’llash imkoniyati beriladi.
Zamonaviylashtirilgan musiqiy asboblar va texnikalar o’quvchilarning ijro
qobiliyatlarini yanada takomillashtiradi va ularning yaratuvchanlik
salohiyatini kengaytiradi. Bu esa, o’z navbatida, O’zbekistonning musiqa
madaniyatini yangi bosqichga olib chiqadi. 9
9
Jo‘rayev, A. (2012). O‘zbek musiqa asarlari . Toshkent: Yangi asr avlodi.
35

II BOB “Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi”da xalq cholg’ulari bo’limi
faoliyati
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi o’z faoliyatini ilk bor 1973-yil 11-
iyulda sobiq O’zbekiston Respublikasi Ministrlar Sovetining 825-R-sonli farmoyishi
asosida Guliston Davlat musiqa bilim yurti sifatida boshlagan. Dastlab faqat
musiqaga ixtisoslashgan ushbu ta’lim muassasasi yillar davomida takomillashib,
yangi yo’nalish va mutaxassisliklar bilan boyidi.
1982-yil san’at yo’nalishiga oid “Bezakchi rassom” bo’limining ochilishi bilan
bilim yurti “Guliston Davlat san’at bilim yurti” sifatida qayta nomlandi. Bu
o’zgarishdan keyin ham o’sish sur’atlari davom etdi. Jumladan, 1983-yilda “Xalq
raqsi jamoasi artisiti” yo’nalishi, 1995-yilda esa “Madaniy-ma’rifiy ishlar
tashkilotchisi” va sirtdan ta’lim shaklida “Kutubxonashunoslik” bo’limlari tashkil
etildi.
1991-yil 31-avgustda O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach,
mamlakatning barcha sohalarida chuqur va izchil islohotlar boshlanib ketdi. Bu
jarayon, tabiiyki, ta’lim tizimini ham chetlab o’tmadi. 1997-yil 29-avgust kuni
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 9-sessiyasida “Ta’lim to’g’risida”gi
Qonun hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Ushbu hujjatlar
asosida o’rta maxsus ta’lim tizimida muhim o’zgarishlar sodir bo’lib, o’quv muddati
uch yil etib belgilangach, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining tashkil etilishi
boshlab berildi. Mamlakatdagi barcha texnikum va bilim yurtlari kabi, Guliston
Davlat san’at bilim yurti ham bu islohotlar jarayonida qayta tashkil etilib, 2004-yil
11-fevral kuni Viloyat o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi boshqarmasining 10-sonli
buyrug’iga binoan Guliston san’at kolleji sifatida o’z faoliyatini davom ettirdi.
Ta’lim tizimidagi keyingi islohotlar natijasida 2019-yil 9-yanvarda O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 9-sonli qaroriga asosan Guliston san’at kolleji
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi maqomini oldi. Bu yangi maqom
mazkur muassasa oldiga yanada katta vazifalarni qo’ydi — zamonaviy talablarga
javob bera oladigan, xalqaro me’zonlarga mos san’at sohasi mutaxassislarini
yetishtirish.
36

Mirzacho’l bag’rida joylashgan ushbu muassasa bugungi kunda o’zining yarim
asrlik tarixiy bosqichini nishonlamoqda. Har qanday tarixiy mezonda bu qisqa
muddat hisoblangan bo’lishi mumkin, ammo yurtimiz va viloyatimiz san’ati uchun
bu yillar nihoyatda muhim va samaralidir. O’tgan 50 yil davomida ushbu maskandan
6000 nafardan ortiq iqtidorli yoshlar “qalqib uchib”, o’z yo’llarini topdilar, mahalliy
va respublika miqyosida faoliyat yuritayotgan san’atkorlar safiga qo’shildilar.
Bugungi kunga kelib maktabda 162 nafardan ortiq malakali o’qituvchi va
mutaxassislar, shuningdek, 46 nafar rahbar, texnik va xizmat ko’rsatuvchi xodimlar
faoliyat yuritmoqda. Aholining asosan mehnatkash qatlamiga mansub oilalar
farzandlaridan iborat 305 nafar o’quvchi ushbu dargohda bilim olib, o’z
mahoratlarini oshirib kelmoqda. 10
Taqdim etilayotgan ushbu muxtasar ma’lumotlar to’plamida Guliston
ixtisoslashtirilgan san’at maktabining 1973-yildan 2023-yilgacha bo’lgan tarixiy
yo’li, yutuqlari va o’zgarishlari yoritib berilgan. Bu muassasaning 50 yilligi
viloyatimiz madaniy hayotida muhim voqea sifatida tarixda muhrlanadi. Ayniqsa, bu
sana viloyatimiz — Sirdaryo viloyatining rasmiy tashkil topganligiga 60 yil to’lishi
bilan uyg’un kelayotgani ramziy ahamiyat kasb etadi. Bularning barchasi Guliston
ixtisoslashtirilgan san’at maktabining barqaror, izchil rivojlanayotgan dargoh
ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Guliston musiqa kolleji (hozirgi ixtisoslashtirilgan san’at maktabi) tashkil
topishi
Sirdaryo viloyatida musiqiy-ma’naviy hayotning rivojlanishida muhim rol
o’ynagan muassasalardan biri bu — 1987-yilda tashkil etilgan Guliston musiqa
kollejidir. Mazkur muassasa dastlab Guliston davlat musiqa kolleji nomi bilan
tashkil etilib, o’z faoliyatini boshlagan. Bu davrda O’zbekiston bo’yicha bir necha
hududlarda musiqaga ixtisoslashtirilgan o’rta maxsus o’quv yurtlari mavjud bo’lib,
ularning asosiy vazifasi — yurtimiz musiqiy madaniyatini rivojlantirish, yosh
iqtidorlarni tarbiyalash va ularni oliy musiqiy ta’lim muassasalariga tayyorlashdan
iborat edi.
10
Ismoilov, F. (2010). Musiqa tarbiyasi nazariyasi va metodikasi . Toshkent: O‘qituvchi.
37

Guliston musiqa kolleji ochilishi Sirdaryo viloyatida professional musiqachilarni
tayyorlash borasida katta burilish yasadi. Avvallari musiqaga qiziqqan yoshlar
Toshkent, Samarqand yoki boshqa viloyatlarga borib o’qishga majbur bo’lishgan
bo’lsa, endilikda viloyat markazida shunday imkoniyat paydo bo’ldi. Bu esa,
birinchidan, yoshlar orasida san’atga qiziqishni kuchaytirdi, ikkinchidan, hududda
musiqa o’qituvchilariga, sozandalar va xonandalarga bo’lgan ehtiyojni qondira
boshladi.
Ta’lim yo’nalishlari va dastlabki faoliyat
Kollej ochilgan dastlabki yillarda quyidagi asosiy yo’nalishlar bo’yicha
o’quvchilar qabul qilingan:
 Fortepiano (fortepiano chalish va pedagogika)
 Xalq cholg’ulari (doira, dutor, rubob, g’ijjak, nay)
 Akademik vokal (klassik ashula ijrochiligi)
 Milliy vokal (O’zbek xalq ashulalari)
 Ashula va raqs ansambli uchun ijro
 Musiqa nazariyasi (solfeggio, musiqiy savod)
O’qituvchilarning ko’pi Toshkent davlat konservatoriyasi (hozirgi O’zbekiston
Milliy konservatoriyasi) bitiruvchilari, shuningdek, boshqa viloyatlardan kelgan
mutaxassislar edi. Ulardan biri sifatida dastlabki yillarda faoliyat yuritgan,
keyinchalik ustoz maqomiga ega bo’lgan Xolmurod Olimov , Oyxon Sodiqova ,
Maqsudbek Karimov kabi ustozlar misol bo’la oladi. Ular o’zlarining fidokorona
mehnatlari bilan ko’plab iqtidorli yoshlarni tayyorlab, ularni respublika va xalqaro
sahnalarga olib chiqqanlar.
Muassasaning keyingi rivojlanish bosqichlari
1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshlarida Guliston musiqa kolleji o’z
salohiyatini yanada mustahkamlab bordi. Davlat tomonidan ta’limga, ayniqsa, san’at
va madaniyatga bo’lgan e’tibor oshib bordi. Shu yillarda kollejada yangi yo’nalishlar
ochildi, masalan:
 Kompozitsiya asoslari
 Estrada ijrochiligi
38

 Zamonaviy raqs yo’nalishlari
Kollej bitiruvchilari orasida ko’plab taniqli san’atkorlar, viloyat va respublika
darajasidagi tanlov g’oliblari yetishib chiqdi. Ularning ba’zilari quyidagilardir:
 Gulbahor Qodirova — O’zbekiston xalq artisti, xonanda.
 Otabek Tursunov — “Nihol” mukofoti sovrindori.
 Dilshodbek To’xtasinov — O’zbekiston davlat filarmoniyasi solisti.
Bu yillar davomida ta’lim sifati, ijodiy tadbirlar soni va darajasi ham oshdi.
Kollej nafaqat ta’lim, balki amaliy konsert faoliyati bo’yicha ham yetakchi o’quv
muassasaga aylandi.
San’at maktabiga aylanishi va yangi bosqich
2020-yildan boshlab Respublikada ta’lim tizimini modernizatsiyalash bo’yicha
keng qamrovli islohotlar boshlangan edi. Shu jarayonda ko’plab kollejlarda
ixtisoslashuv kuchaytirildi va ularning maqomi qayta ko’rib chiqildi. Shu asosda
Guliston musiqa kolleji “Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi” maqomiga
ega bo’ldi.
Bugungi kunda mazkur muassasa nafaqat musiqa, balki keng ko’lamli san’at
yo’nalishlarida — teatr, xoreografiya, tasviriy san’at kabi sohalarda ham yoshlarni
o’qitishga kirishgan. Bu esa uni viloyat miqyosida yagona ixtisoslashgan san’at
o’quv maskaniga aylantirdi.
Maktabda quyidagi sohalarda o’quvchilar tahsil olmoqda:
 Milliy cholg’ular
 Klassik va zamonaviy vokal
 Fortepiano
 Tasviriy san’at
 Sahna nutqi va aktyorlik mahorati
 Raqs san’ati (milliy va zamonaviy)
Sirdaryo viloyati madaniy hayotidagi o’rni
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi viloyatda madaniy-ma’rifiy
hayotning markazlaridan biri hisoblanadi. Maktabning o’quvchilari va o’qituvchilari
viloyatdagi barcha yirik bayram tadbirlari, ijodiy kechalar, konsertlar va tanlovlarda
39

faol ishtirok etadilar. Maktab qoshidagi ansambllar — “Sirdaryo navolari”, “Nafosat”
raqs jamoasi, “San’at jilosi” kamer orkestri kabi guruhlar nafaqat mahalliy, balki
respublika darajasidagi sahnalarda ham o’z iste’dodlarini namoyon etmoqda.
Shuningdek, maktabning ko’plab bitiruvchilari bugungi kunda:
 O’zbekiston Milliy konservatoriyasida,
 Nukus, Andijon, Buxoro, Samarqand san’at institutlarida,
 Rossiya va boshqa xorijiy musiqa akademiyalarida tahsil olayotir yoki faoliyat
yuritmoqda.
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi — Sirdaryo viloyatida iste’dodli
yoshlarni tarbiyalayotgan, xalqimizning boy musiqiy-madaniy merosini asrab-
avaylash va rivojlantirish yo’lida xizmat qilayotgan muhim ta’lim maskanidir. U
o’zining tarixiy yo’lini musiqiy savodxonlik asoslari, xalq cholg’ulari, vokal san’ati
kabi sohalarda boshlab, hozirda ko’p yo’nalishli zamonaviy san’at markaziga
aylangan. Bu maktab nafaqat ta’lim beruvchi, balki yurtimiz madaniyatini
yuksaltiruvchi, yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalaydigan ijtimoiy-
madaniy institut vazifasini bajarmoqda.
KADRLAR TAYYORLASHNING YANGI DAVRI (2004–2013 yillar)
1997-yil 29-avgustda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 9-sessiyasida
tasdiqlangan “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning
faoliyatga tadbiq etilishi mamlakat tarixida mustaqillikning muhim o’zgarishlaridan
biridir. Ushbu qonun hamda dastur talablari asosida san’at o’quv dargohi ham katta
o’zgarishlarga yuz tutdi. Hammamizga ma’lumki, “Ta’lim to’g’risida”gi qonun va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirish 3 bosqichga bo’linadi:
Birinchi bosqich – 1997–2001 yillar (mavjud kadrlar tayyorlash tizimining
ijobiy salohiyatini saqlab qolish asosida, ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish
uchun huquqiy, kadrlar masalasi jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy
sharoitlar yaratish);
Ikkinchi bosqich – 2001–2005 yillar (milliy dasturga asoslangan holda mehnat
bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda
unga aniq liklar kiritish);
40

Uchinchi bosqich – 2005 va undan keyingi yillar (to’plangan tajribani tahlil etish va
umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-rivojlantirish istiqbollariga muvofiq
kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish nazarda tutiladi).
Yuqoridagi bosqichlarga asosan o’quv yurtining mutaxassis kadrlar
tayyorlashdagi 2004–2013 yillardagi faoliyati ikkinchi va uchinchi bosqichlarini o’z
ichiga oladi. Bu o’quv yurti “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi” asosida 2004-yil 11-fevraldagi Viloyat o’rta maxsus, kasb-hunar
ta’limi boshqarmasining 10-sonli buyrug’iga asosan Guliston davlat san’at bilim
yurti Guliston san’at kollejiga aylantirildi. 11
2.1. Bo’limning tashkil topishi va tarixiy rivoji
CHOLG’U IJROCHILIGI KAFEDRASI: (mudiri Hoshimov Alijon
Bo’ribek o’g’li)
XALQ CHOLG’ULARI YO’NALISHI 1973-yil Guliston Davlat musiqa bilim
yurtiga asos solingan paytda ochilgan bo’lib, hozirgi vaqtgacha samarali faoliyat
ko’rsatib kelmoqda.
Xalq cholg’ulari bo’limida ijrochilikni professional darajada rivojlantirish
bo’yicha samarali ishlar olib borildi. Bo’limda dastlabki ikki o’n yillikda 170 dan
ortiq mutaxassislar tayyorlandi. Ulardan 26 kishi Toshkent Davlat Konservatoriyasi,
Toshkent Davlat Madaniyat Instituti va boshqa san’at oliygohlarida o’qishni davom
ettirdilar. Ushbu bo’limni bitirib oliygohlarda o’qib kelgan o’quvchilar R. Sultonov,
R. Akuliev, X. Nizamova, X. Ortiqov, A. Berdibaev va boshqalar o’z ustozlari safiga
kelib qo’shildilar.
Bo’limda dastlab o’n yilliklarda 12 kishi: Yo. Norbo’taev (g’ijjak), A.
Mamatqulov (dutor bas, rubob prima), A. Babashev (nay), R. Ibadlaev (bayan-
akardeon), A. Samonov (g’ijjak), F. Tulanova (qashqar rubob), O. Mo’minov (avgon
rubob), O’. Haydarov (doira), N. Baxadirov (bayan-akardeon), K. K.
11
G‘ulomov, N. (2006). O‘zbek xalq cholg‘u asboblari tarixi . Toshkent: San’at.
Ibragimov, Z. (2001). Musiqa va madaniyat . Toshkent: Ma’naviyat.
41

Nazarmuxammedov (qashqar rubob), I. Samonov (chang), M. Badalov (dutor bas),
X. Nizamova (g’ijjak) musiqa sirlaridan saboq berdilar.
Ayniqsa, shu ikki o’n yillikning so’ngida istiqlol sharofati ila ro’y bergan
mustaqillik odimlari bilim yurti hayotida ham o’z ta’siri natijalarini ko’rsatdi. Bunda
Xalq cholg’ulari bo’limining urma cholg’ular o’qituvchisi Haydarov Ormonjon
Muhammadovich faoliyati ham maqtovga sazovordir. Uning qizg’in faoliyati
mustaqillikning o’tish yillariga to’g’ri kelganiga qaramay, qisqa vaqt ichida, 1988–
1993 yillarda bu ustozning uch nafar o’quvchisi — Alisher Yo’ldoshev, Valeriy
Bekmurzaev, Muzaffar Haytqulovlar Respublika “Yosh ijrochilar” ko’rik-tanlovi
laureati va bir o’quvchisi Vohid Rahmatov ko’rik-tanlov diplomanti bo’ldi. Bular
orasida Muzaffar Haytqulov keyinchalik ustozlari safiga kelib qo’shilib, bilim yurti
direktori darajasigacha ko’tarildi va bir muddat jamoaga rahbarlik qildi.
Nay sinfi o’qituvchisi Abdurahmon Babashev “Yosh ijrochilar” ko’rik-tanlovi
laureati (Murot Abdullaev)ni tayyorlash bilan bir qatorda katta ijodiy izlanishlar olib
bordi. Buning natijasida katta nay (MI sozli) cholg’usini yaratib, xalq cholg’ulari
orkestri va ansambli diapazonini kengaytirishga munosib hissa qo’shdi. 1993-yil
aprelda, Urganch shahrida o’tkazilgan an’anaviy ijrochilik muammolariga
bag’ishlangan Respublika seminar kengashida A. Babashevning chiqishi
mutaxassislarda juda katta qiziqish uyg’otdi va bu faoliyat ma’qullandi.
Bo’lim faoliyatida o’qituvchi va o’quvchilari tomonidan tashkil etilgan xalq
cholg’ulari orkestrining o’rni juda muhimdir. Dastlabki yillardan buyon ijodiy
faoliyat yuritayotgan orkestrga o’z navbatida Yo. Norbo’taev, A. Mamatqulov, A.
Babashev, O’. Haydarovlar rahbarlik qilib kelganlar. Keyinchalik esa dirijorlik
kasbining asl ustasi Nail Baxadirov boshchilikni qo’lga oldi. Uning rahbarligida katta
yutuqlar qo’lga kiritildi. Jumladan, xalq cholg’ulari orkestri Butunittifoq festivali va
Respublika xalq cholg’ulari orkestrlari ko’rik-tanlovining laureati bo’ldi. Butunittifoq
tanlov bo’lib o’tgan Ukraina Respublikasi radio va televideniyesi hamda Toshkent
radiosi va televideniyesida ham chiqishlar qilishdi. Hozirgi vaqtda orkestrga Timur
Yangulov rahbarlik qilib, ko’plab yutuqlarga erishib kelmoqda. Jumladan, 2022-yil
42

“Navro’z sadolari” xalqaro festivalida xalq cholg’ulari orkestri faxrli uchinchi o’rinni
egalladi.
Guliston Davlat san’at bilim yurti Xalq cholg’ulari yo’nalishining o’quvchilari
orasida Abdullaev Murod (nay, 3-o’rin, 1983-y.), Boboravshanov Ixtiyor (bayan, 3-
o’rin, 1985-y.), Yo’ldoshev Alisher (doira, 3-o’rin, 1990-y.), Haytqulov Muzaffar
(doira, 3-o’rin, 1993-y.) kabi ko’plab Respublika “Yosh ijrochilar” tanlovi g’oliblari
yetishib chiqdilar.
Xalq cholg’ulari yo’nalishida kadrlar tayyorlashning yangi davri (2004–2013
yillar)
Xalq cholg’ulari yo’nalishida avval boshdan kadrlar tayyorlash sifatiga katta
e’tibor berib kelinayotgan edi. Mustaqillik yillarida esa bu ish yanada takomillashdi,
taraqqiy ettirilib, milliy musiqa va san’atning dunyoviy targ’ibotchisi sifatida jiddiy
rivojlantirilmoqda. Shu sababli 2004–2013 yillarda Xalq cholg’ulari yo’nalishi
o’quvchilarining turli ko’rik-tanlov va festivallarda ishtirok etuvchilari soni yana-da
ko’paydi. Xalq cholg’ulari mutaxassisligi o’quvchisi Zulxaydarov Sardor “Nihol”
Davlat mukofotiga sazovor bo’lishi jamoani yana-da yangi yutuqlar sari ruhlantirdi.
2005 yilda Xalq cholg’ulari mutaxassisligi quyidagi o’quvchilari Respublika
o’rta maxsus musiqa, san’at va madaniyat o’quv yurtlari o’quvchilari o’rtasida
o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” ko’rik-tanlovida ishtirok etdilar va g’oliblikni qo’lga
kiritib, diplom hamda pul mukofotlari bilan mukofotlandilar. Bular:
1. Alimqulov Vohid (doira, 3-bosqich o’quvchisi, 2-darajali diplom) — bosh
o’qituvchi Haydarov Ormonjon Muhammadovich sinfi,
2. Egamqulov Ikrom (avg’on rubobi, 3-bosqich o’quvchisi, 3-darajali diplom)
— o’qituvchi Ahmedov Muxtor Asqarovich sinfi,
3. Karimov Farhod (nay, 3-bosqich o’quvchisi, 3-darajali diplom) — bosh
o’qituvchi Babashev Abdurahmon Babashevich sinfi,
4. Alimseitov Lenur (akkordeon, 3-bosqich, 3-darajali diplom) — bosh
o’qituvchi Baxadirov Nail Sharipovich sinfi,
5. Boymatov Asad (akkordeon, 3-bosqich, 3-darajali diplom) — bosh
o’qituvchi Baxadirov Nail Sharipovich sinfi.
43

2007 yilda “Yosh ijrochilar” Respublika ko’rik tanlovida Xalq cholg’u sozlari
mutaxassisligi 3-bosqich o’quvchisi Yo’ldoshev Faxriddin (doira) ushbu ko’rik-
tanlovda ishtirok etib, faxrli 1-o’rinni egalladi va 1-darajali diplom hamda pul
mukofoti bilan taqdirlanib, O’zbekiston Davlat Konservatoriyasiga imtiyozli ravishda
o’qishga qabul qilindi. O’qituvchi Mamatqulov Oybek Abdulhamidovich sinfi.
Shu mutaxassislikning yana bir o’quvchisi Sangirov Murod (nay) ko’rik-
tanlovda ishtirok etib, faxrli 2-o’rinni egalladi va 2-darajali diplom hamda pul
mukofoti bilan taqdirlandi. O’qituvchi Babashev Abdurahmon Babashevich sinfi.
2009 yilda o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” Respublika ko’rik-tanlovida Xalq
cholg’ulari mutaxassisligi 3-bosqich o’quvchilari bosh o’qituvchi Badalov
Muhammadjon Umarovich sinfidan Hoshimov Alijon (dutor bas) ishtirok etib, faxrli
3-o’rinni egalladi va 3-darajali diplom hamda pul mukofotiga ega bo’ldi. Katta
o’qituvchi Haytqulov Muzaffar Sattorovich sinfidan ushbu ko’rik-tanlovda Ataboyev
Bobur (doira) qatnashib, faxrli 2-o’rinni egalladi va 2-darajali diplom hamda pul
mukofotini qo’lga kiritdi. 12
2011 yilda o’rta maxsus musiqa, san’at va madaniyat o’quv yurtlari
o’quvchilari o’rtasida o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” Respublika ko’rik-tanlovida Xalq
cholg’ulari mutaxassisligi 3-bosqich o’quvchisi Jabborov Xurshid ishtirok etib, faxrli
3-o’rinni egalladi va 3-darajali diplom hamda pul mukofoti bilan taqdirlandi. Bosh
o’qituvchi Mamatqulov Abdulhamid sinfi.
2013 yilda o’rta maxsus musiqa, san’at va madaniyat o’quv yurtlari
o’quvchilari o’rtasida o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” Respublika ko’rik-tanlovida Xalq
cholg’ulari mutaxassisligi o’quvchilaridan 6 nafar o’quvchi ishtirok etdi. Shulardan 5
nafari ko’rik-tanlov g’olibligini qo’lga kiritib, diplom va pul mukofotini oldilar.
Bular:
1. Markaev Nuriddin (nay), 3-bosqich o’quvchisi. Katta o’qituvchi Jo’rayev
Sherali sinfi — 2-darajali diplom va pul mukofoti;
2. Saidqurbonov Shohrux (rubob prima), 2-bosqich o’quvchisi. Bosh
o’qituvchi Mamatqulov Abdulhamid sinfi — 2-darajali diplom va pul mukofoti;
12
Bozorov, S. (2019). Milliy musiqamizning shakllanishi va rivoji . Buxoro: Ilm ziyo.
44

3. Aliyev Kenan (dutor bas), 3-bosqich o’quvchisi. Bosh o’qituvchi Badalov
Muhammadjon Umarovich sinfi — 2-darajali diplom va pul mukofoti;
4. Jabborov Elyor (doira), 3-bosqich o’quvchisi. Katta o’qituvchi Alimqulov
Vohid Abdumutalovich sinfi — 3-darajali diplom va pul mukofoti;
5. Karimov Ulug’bek (akkordeon), 1-bosqich o’quvchisi. Bosh o’qituvchi Baxadirov
Nail Sharifovich sinfi — 3-darajali diplom va pul mukofoti bilan taqdirlandilar.
2.2 O’qituvchilar va o’quvchilar faoliyati: yutuq va muammolar
Ibadlaev Refat Ibadlaevich (1942-2019)
45

1942 yil 3-avgustda Qrim viloyatining Ko'ktosh qishlog'ida tug'ilgan. 1966 yil
Hamza nomidagi Toshkent Davlat musiqa bilim yurtiyning bayan sinfini tugatgan.
Talabalik yillarida yozib, “Metushnya”, “Pastukhova pesnya”, “Svyatkova
khaytarma”, “Kovaniy kazan” kabi o'ziga xos kuy va qo'shiqlar yaratdi. Bilim yurtini
tugatgandan so'ng, Guliston davlat musiqa maktabiga ishlash uchun yo'lnoma oldi.
1958 yil Mirzochul paxta zavodi bolalar bog'chasida musiqa xodimi, 1961 yil
Toshkent shahar Kirov tumani madaniyat uyi rus xalq cholg'ulari orkestrida bayan
sinfi rahbari, 1965 yil Toshkent shahar Kirov tuman Sodiqov nomli musiqa maktabi
bayan-akordeon sinfi o'qituvchisi, 1966 yil Guliston shahar musiqa maktabida bayan-
akordeon sinfi o'qituvchisi bo'lib ishlagan. 1969 yilda Moskva Davlat madaniyat
institutiga o'qishga kirib, 1974 yil tamomladi. Shu yili hozirgi Guliston ixtisoslashgan
san'at maktabiga ishga keldi. 13
Mahir mutaxassis pedagog faoliyati davomida bir qancha arzigulik asarlar
yozdi, qo'shiq va musiqaalarni qayta ishladi, ular san'atimiz nazariyasiga munosib
hissa bo'lib qo'shildi. Bu asarlar ma'naviyatimizning madaniy merosi aylanishi
qolgan. Jumladan, 2002 yilda “Bayan uchun xrestomatiya” o'quv qo'llanmasi, 2006
yilda “Qrim navolari” (bayan-akordeon uchun o'quv qo'llanma), 2012 yilda “Bayan
uchun xrestomatiya” o'quv qo'llanmasining 2-qismi nashr etildi. Uning bu asarlari
hozirda ham mamlakatimiz, hamdovstlik va xorij o'lkalaridagi musiqa yo'nalishida
qo'llanma sifatida foydalanilmoqda.
1974 yildan 2019 yilgacha Gulistondagi san'at ta'lim muassasida o'qituvchi va
jor-navoz lavozimlarida faoliyat olib bordi. Uning bir qancha yozgan va qayta
ishlagan asarlari Moskva shahri nashriyatlarida chop etilgan. Umrining so'nggi
kunlarigacha jamoaga ko'makdosh va maslakdosh bo'lgan yaxshi do'st va mahor
musiqa targ'ibotchisi, umrining so'nggi mavsumini kindik qoni to'kilgan Qrim
o'lkasida o'tkazib, ona tuprog'i bag'rida manguga qo'nim topdi, ohiratlari obod bo'lsin.
U jamoadoshlari va yuzlab shogirdlarining qalbida go'zal siymosi va o'lmas asarlari
bilan o'zining ikkinchi umriyni yashamoqda.
Asarlari:
13
Alimov, R. (2017). Cholg‘u asboblari va ularning didaktik imkoniyatlari . Toshkent: O‘qituvchi.
Azimov, A. (2020). O‘zbek milliy cholg‘ularining pedagogik ahamiyati . Samarqand: Zarafshon.
46

Holnazarov Abdurahmon Kholiqovich (Malik)
1949 yil 22 dekabrda Sirdaryo viloyati Xovos shahrida tug'ilgan. U 1961-1964
yillarda Yangier musiqa maktabida bayan-akordeon sinfida tahsil oldi. 1964-1968
yillarda Toshkent Davlat Hamza nomli musiqa bilim yurti bayan-akordeon sinfini
M.V.Maevskiy rahbarligida tamomladi. 1976-1981 yillarda Toshkent Davlat
madaniyat institutining “Orkestr dirijyorligi” bo'limini I.X. Krivenko rahbarligida
tamomladi.
U o'z mehnat faoliyatini Yangier shahar musiqa maktabida 1968 yildan boshladi.
1972-1995 yillar mobaynida Yangier shahar madaniyat saroyi qo'shida o'zi tashkil
etgan “Miraji” vokal-instrumental havasakorlik ansambliga rahbarlik qildi. U
kompozitorlik faoliyatini 1995 yildan boshladi. Uning “Bayan-akordeon uchun
asarlar” to'plami 2004 yilda, “Gitara” to'plami 2007 yilda, 2013 yilda “Fortepiano
uchun asarlar” to'plami chop etildi. Hozirgi vaqtda O'zbekiston kompozitorlar va
bastakorlar uyushmasi a'zosi bo'lgan Holnazarov Abdurahmonning ijodida qizgin
payt. Uning “Puflama va zarbli cholg'ular orkestri uchun asarlar”, “Rubob prima
uchun asarlar” to'plamlari nashr uchun tayyorlab qo'yilgan. Hozirgi paytda
Holnazarov Abdurahmonning o'zi ijod qilgan va qayta ishlagan hamda moslashtirgan
asarlari Respublikamiz bolalar musiqa va san'at maktablari, ixtisoslashgan san'at va
madaniyat maktablarida o'quvchilar tomonidan sevib ijro etib kelinmoqda.
Mamatqulov Abdulhamid
1950 yil Sirdaryo tumanida tug'ilgan, Guliston ixtisoslashgan san'at maktabining xalq
cholg'ulari kafedrasi Oliy toifali o'qituvchisi, qariyb 50 yillik ish stajiga ega. U xalq
cholg'ulari: rubob prima, dutor bas mutaxassisliklarida yangi pedagogik
texnologiyalarni keng tadbiq etishi, o'quvchilarga saboq berish jarayonida
multimedia vositalari kabi zamonaviy ko'rgazmali qurollardan foydalanishi hamda
har bir o'g'il-qizning iqtidori va qobiliyatiga qarab individual ish olib borishni yo'lga
qo'yganligi tufayli o'quvchilari viloyat va respublika miqyosidagi ko'rik-tanlovlarda
sovrinli o'rinlarni egallab kelmoqda. U mehnat faoliyati davomida o'zining
talabchanligi, mehnatsevarligi, yangilikka intiluvchanligi bilan jamoa o'rtasida o'z
hurmatiga ega inson.
54

O'zining pedagogik faoliyati davomida ko'plab shogirdlar yetishtirgan
murabbiy, o'z sohasini chuqur egallagan, bilimli, izlanuvchan, dunyoqarashi keng,
ijodkor o'qituvchi. A.Mamatqulov 2016 yil Frantsiya Davlatida o'tkazilgan “GALA
NICE 2016” tanlovida “Eng yaxshi o'qituvchi” nominatsiyasi bo'yicha “Svoboda,
Raqibat, Bratstvo” medali hamda Professional o'qituvchi sertifikati bilan taqdirlandi.
O'quvchisi Karimov Dilshod ham EURO MEDIA STAR GROUP ko'rik tanlovi
medali va sertifikatiga ega bo'ldi.
A.Mamatqulov 2010 yil Toshkent shahrida bo'lib o'tgan “Ta'lim
samaradorligini oshirishda ilg'or pedagogik texnologiyalarni rolini” seminarida
qatnashib, katta taassurot qoldirdi. O'zining mehnat faoliyati davomida 60 ga yaqin
shogirdlarni tarbiyaladi hamda 4 nafar o'quvchilari Xalqaro tanlovda, 6 nafar
o'quvchilari Respublika yosh ijrochilari tanlovida yuqori natijalarga erishdi.
Bahodirov Nail Sharipovich
1951 yil 8 aprelda Syrdaryo viloyati Guliston shahrida tug’ilgan. 1966-1970
yillar Toshkent Davlat Hamza nomli musiqa bilim yurti xalq cholg’ulari bo’limining
bayan-akordeon sinfi bo’yicha tahsil olgan. 1977-1982 yillar Moskva Davlat
madaniyat institutida “Xalq cholg’ulari orkestri” rahbari mutaxassisligi bo’yicha
tahsil olgan. 1980 yildan buyon ushbu ta'lim muassasasida o’qituvchi sifatida
muvaffaqiyatli faoliyat olib borgan. Buning natijasida quyidagi o’quvchilari
Respublika madaniyat, musiqa va san'at o’quv yurtlari o’quvchilari o’rtasida
o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” ko’rik-tanlovida g’oliblikni qo’lga kiritdi: Djienbaev
Ikhtiyor 3-o’rin, 1985 yil (Samarkand shahri), Ozbekov Jonibek 3-o’rin, 2000 yil
(Toshkent shahri), Alimseytov Lenur 3-o’rin, 2005 yil (Buxoro shahri), Boymatov
Asad 2-o’rin, 2005 yil (Buxoro shahri), Karimov Ulug’bek 3-o’rin, 2013 yil
(Toshkent shahri).
Nail Bahodirov o’qituvchilik bilan bir qatorda bastakorlik sohasida ham
mukammal ijodkor sifatida o’zini namoyon qila oldi. Uning orkestr uchun yozgan,
qayta ishlagan va moslashtirgan 350 dan ortiq asarlari bolalar musiqa va san'at
maktablarining orkestrlarida, Respublika miqyosida va boshqa mamlakatlarda hamda
55

o’quv yurtimizda ijro qilinib kelgan. U mohir dirijyor. Uning boshchiligidagi o’quv
yurtimizning Xalq cholg’ulari orkestri quyidagi yutuqlarga erishdi:
1983 yil “Davramizga marhabo” O’zbekiston televideniyesi festivali
sovrindori;
1989 yil Respublika ansambl va orkestrlar festivali laureati (3-o’rin Toshkent
shahri);
1991 yil Butunittifoq ansambl va orkestrlar festivali Gran-pri sovrindori
(Ukraina, Xmelnitskiy shahri);
1994 yil Butunittifoq ansambl va orkestrlar festivali Gran-pri sovrindori
(Ukraina, Donetsk shahri);
2001 yil Xalqaro milliy cholgu ansambli va orkestrlar festivali “Toshkent
bahori”; sovrindor;
2001 yil o’quv yurtimiz Xalq cholg’ulari orkestriga chet mamlakatlarga
koncert dasturlari bilan chiqish uchun sertifikat berildi;
2006 yil “Diyor ohanglari” O’zbekiston televizion festivali 1-o’rin (Toshkent
shahri).
Davlatimiz Nail Bahodirovni 2000 yil I-darajali “Sog’lom avlod uchun” ordini
bilan mukofotladi hamda 2011 yil mustaqilligimizning 20 yilligi munosabati bilan
“O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligiga 20 yil” ko’krak-nishoni bilan taqdirladi.
2014 yil “Navro’z sadolari” VII Respublika ko’p ovozli milliy ansambl va
orkestrlar tanlovida Nail Bahodirov rahbarligida Guliston shahar 1-son bolalar
musiqa va san'at maktabi xalq cholg’ulari orkestri faxrli 1-o’rinni, o’quv
yurtimizning xalq cholg’ulari orkestri faxrli 3-o’rinni egalladilar. Nail Bahodirovga
ko’rik-tanlovining “San'at yo’lidagi fidoyiligi uchun” maxsus diplom topshirildi.
N. Bahodirovning o’quvchilaridan Karimov Ulug’bek 2015 yil akademik
litsey, madaniyat va san'at kollejlari o’rtasida o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” ko’rik-
tanlovining Respublika bosqichida faxrli 2-o’rin bilan va Guliston shahar 1-son
bolalar musiqa va san'at maktabining orkestri “Navro’z sadolari” birinchi “Xalqaro
ko’p ovozli milliy cholgu ansambl va orkestrlar” festivaliida 1-darajali diplom bilan
taqdirlandi.
56

2014 yilda Guliston san'at kolleji va Guliston shahar 1-son bolalar musiqa va
san'at maktabining orkestrlari Toshkent shahrida “Sog’lom bola” yiliga bag’ishlab
o’tkazilgan “Ko’p ovozli” milliy cholg’ular ansambli va xalq cholg’ulari orkestrlari
festivaliida faxrli 1 va 2-o’rinlarni egalladi.
N. Bahodirov rahbarligidagi Guliston san'at kolleji xalq cholg’ulari orkestri
2016 yilda O’zbekiston Davlat Konservatoriyasida bo’lib o’tgan II Xalqaro milliy
cholgu ko’p ovozli ansambl va orkestrlar konkurs-festivalida faxrli 1-o’rinni egalladi.
2017 yilda mutaxassislik sinfi o’quvchisi Sotiboldiev Sunnatillo Toshkent
shahrida o’tkazilgan akademik litsey, madaniyat va san'at kollejlari o’rtasida
o’tkazilgan “Yosh ijrochilar” ko’rik-tanlovining Respublika bosqichida faxrli 3-
o’riniga sazovor bo’ldi.
N. Bahodirov boshchiligidagi Guliston shahar 1-sonli bolalar musiqa va san'at
maktabining orkestri 2017 yil “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”ga
bag’ishlab, “Ko’p ovozli” milliy cholg’ular ansambli va xalq cholg’ulari orkestrlari
festivalida 2-o’rinni egalladi.
U o’zining pedagogik mehnat faoliyati davomida ko’plab natijalarga erishdi.
Jumladan, N. Bahodirov 2012 yil Toshkent shahrida O’zbekiston Respublikasi
birinchi Prezidenti tomonidan tashkil etilgan “Bilimli va aqll-zakovotli etuk avlodni
tayyorlash–mamlakatni barqaror rivojlantirish va modernizatsiya qilishning muhim
sharti” deb nomlangan Xalqaro konferentsiyada ishtirok etdi.
2015 yilda O’zbekiston ta'lim, fan va madaniyat kasaba uyushmasi Respublika
kengashi tomonidan N. Bahodirov “O’z kasbining mohir egalari” tadbirining
Respublika bosqichi g’olibi deb topildi.
2016 yil O’zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi
tomonidan Faxriy yorliq bilan taqdirlandi. “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati
Guliston shahar kengashi tomonidan tashkil etilgan tadbirlarni yuqori saviyada
o’tkazishda ko’rsatgan ko’magi uchun Tashakkurnoma bilan taqdirlangan.
2016 yil Syrdaryo viloyati Prokuraturasi va Syrdaryo viloyati o’rta maxsus,
kasb-hunar ta'limi boshqarmasi tomonidan o’tkazilgan “Tanlangan kasbim-menim
57

kelajagim” nomli kasblar ko’rgazmasida N. Bahodirov boshchiligidagi “Xalq
cholg’ulari orkestri” bilan qatnashgan Guliston san'at kolleji faxrli 1-o’rinni oldi.
2017 yil “Xalq bilan muloqat va inson manfaatlari yili” Davlat dasturida
belgilangan vazifalarni targ’ib etishda jonbozlik ko’rsatgani uchun “Yilning eng
yaxshi orkestri” nominatsiyasi bo’yicha Syrdaryo viloyati hokimligi tomonidan 1-
darajali diplom bilan taqdirlangan.
2017 yilda Syrdaryo viloyati Madaniyat boshqarmasining Ta'lim tizimidagi ko’p
yillik samarali mehnati,”Ta'lim to’g’risidagi”, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”
qonunlarini hayotga tadbiq etishda, shuningdek yoshlarni milliy musiqa va
san'atimizning noyob durdonalaridan bahramand qilishlari hamda yosh avlodni
tarbiyalashdagi namunali natijalarga erishganligi uchun Faxriy yorlig’i bilan
taqdirlandi.
2017 yil 1 oktyabr “O’qituvchi va murabbiylar kuni” bayrami munosabati
bilan O’zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan faxriy yorliq bilan
taqdirlangan.
2017 yilda “Xalq bilan muloqat va inson manfaatlari yili”ga bag’ishlab
o’tkazilgan “Ko’p ovozli” milliy cholg’ular ansambli va xalq cholg’ulari orkestrlari
festivalida “San'at yo’lidagi fidoyiligi uchun” N. Bahodirov Syrdaryo viloyati
hokimligi tomonidan diplom bilan taqdirlandi.
2018 yil “Navro’z sadolari” xalqaro festivalida faol qatnashgani uchun
“Sog’lom avlod” jamg’armasi tomonidan Tashakkurnoma bilan taqdirlandi.
2018 yil “Navro’z sadolari” xalqaro festivalida “Za sohranenie uzbekskogo
kul'turnogo naslediya i narodnogo tvorchestva Uzbekistana, za samootvrzhenny trud
v muzykal'nom vospitanii molodogo pokoleniya” deb nomlangan Tashkurnoma bilan
“Sog’lom avlod” jamg’armasi tomonidan taqdirlangan.
2019 yil “Ixtisoslashtirilgan san'at va madaniyat maktablari, maktab-internatlari,
akademik litseylari yosh ijrochilarining Respublika tanlovini o’tkazishdagi faol
ishtiroki uchun” Bahodirov Nail Sharifovich O’zbekiston madaniyat vazirligi
tomonidan Tashakkurnoma bilan taqdirlangan. Shu ko’rik-tanlovda Nail
58

Bahodirovning mutaxassislik sinfi 3-bosqich o’quvchisi Mametov Og’ali
(akkordeon) yo’nalishi bo’yicha faxrli 1-o’rinni egalladi.
Bundan tashqari, 2020 yil “Milliy madaniyatimiz va san'atimiz rivojiga
qo’shgan hissasi uchun” Bahodirov Nail Sharifovich O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravari miqdorida bir
martalik pul mukofoti bilan rag’batlantirildi.
Yana, 2020 yil 1 oktyabr “O’qituvchilar va murabbiylar kuni” bayrami
munosabati bilan Nail Bahodirov O’zbekiston Respublikasi madaniyat vazirining
“Faxriy yorlig’i” bilan taqdirlandi.
Albatta, rag’batlar har bir insonning mehnatsevarlik faoliyatining ko’zgusidir.
Ammo insonga rag’bat bilan o’lchab bo’lmaydigan jihatlar ham bor. Uni faqat qalb
bilan his qilish mumkin. Aynan ana shu his atrofidagi odamlarning e'tirofidir. N.
Bahodirov ham shunday odamlar safiga kiradi. Jamoadoshlarining e'tirofiga sazovor
inson, har biri uchun chin do’st va mehribon ustoz sifatida tilga olinadi.
So'nggi o'n yil ichida erishilgan yutuqlar yanada sezilarli bo'lib, o'quvchilar
tomonidan o'zlashtirilgan ishlar va yutuqlarining natijasidir.
2015 yilda "Xalq cholg'ulari" yo'nalishi o'quvchisi Karimov Dilshod (Rubob
prima) Respublikada o’tgan tanlovda ikkinchi o’rinni egalladi, shuningdek, 2016
yilda Fransiyaning Parij shahrida o’tkazilgan masofaviy tanlovda ham ikkinchi
o’rinni egalladi. Shu yilning noyabrida esa “So’zlar navosi” tanlovining Respublika
bosqichida birinchi o’rinni egalladi. 2016 yilda "San'at maktabi" televizion festivali
va boshqa yirik musiqiy tanlovlarda ham yuqori natijalar ko’rsatildi.
2017 yil davomida Karimov Dilshod "Nihol" davlat mukofotiga sazovor
bo’ldi, va 2021 yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan "Mard o’glon" davlat
mukofoti bilan taqdirlandi. O’quvchilar orasida Nurlanov Davlat, S. Sotiboldiyev, A.
Iskandrovlar kabi talabalarning musiqiy yutuqlari ham alohida ta'kidlanishi kerak.
Shuningdek, 2018 yilda "Zarb sadolari" jamoasi "Yoshlar kelajak bunyodkori"
festivalida birinchi o’rinni egalladi. 2019 yilda Turabova Mukhisa “Nihol” mukofoti
sohibi bo’ldi, va 2021 yilda boshqa ko'plab o'quvchilar "G’olib" sifatida tanlandi.
59

2021 yilda "So’zlar sehrida" ko’rik tanlovida bir qator o’quvchilar yuqori
o’rinlarga ega bo’ldi. Shu bilan birga, Xalqaro masofaviy tanlovlar, masalan, "Qalb"
ko’rik- tanlovida ham o’quvchilarimiz faol qatnashib, birinchi va ikkinchi o’rinlarni
egalladilar.
Bundan tashqari, 2004-2023 yillar davomida mazkur sohadagi ko’plab
o’qituvchilar — Bakhadirov N.Sh, Mamatqulov A, Babashev A.B, Samonov A.X va
boshqalar yuqori malakali kadrlari tayyorlashga hissalarini qo’shdilar.
O’qituvchilar va o’quvchilarining yutuqlari o’quv muassasasining rivojlanishida
muhim o’rin tutmoqda va ular o’z sohalarida yuqori malakali mutaxassislar
tayyorlashda davom etmoqdala 14
Guliston davlat san’at bilim yurtidagi xalq cholg’ulari yo’nalishining
tarixiy taraqqiyoti va yutuqlari
Guliston davlat musiqa bilim yurtida xalq cholg’ulari yo’nalishi 1973-yilda
tashkil etilgan bo’lib, bu bo’lim o’tgan davr mobaynida yurtimiz madaniy hayotida
salmoqli o’rin egallab kelmoqda. Xalq cholg’ulari bo’limining asosiy maqsadi —
xalqimizning boy musiqiy merosini chuqur o’rganish, uni yosh avlodga yetkazish,
xalq cholg’ularini professional darajada ijro etadigan, milliy qadriyatlarni chuqur
anglashi bilan birga, zamonaviy san’at talablari darajasida ijod qila oladigan
ijrochilarni tayyorlashdan iborat.
Bo’lim tashkil etilgan dastlabki yillarda tajribali, xalq orasida tanilgan ustozlar
bu yerda faoliyat olib borgan. Jumladan, mashhur dutorchilar, doirachilar,
rubobchilar, torchilar, satochilar va boshqa milliy cholg’ular ustalari bilim yurtida
mahorat darslarini o’tkazgan. Ularning sa’y-harakatlari bilan ko’plab yosh iste’dodlar
yuzaga chiqdi.
Yillar davomida bo’lim o’z faoliyatini takomillashtirib bordi. O’quv dasturlarida
nafaqat cholg’u asboblarida ijro mahoratini oshirish, balki nazariy bilimlar, musiqiy
savodxonlik, xalq ashulalari va an’anaviy musiqaning uslubiy xususiyatlarini chuqur
o’rganishga alohida e’tibor qaratildi.
14
Ahmedov, M. (2004). Xalq cholg‘u san’ati asoslari . Toshkent: Fan
60

Bo’limda tahsil olgan o’quvchilar nafaqat Sirdaryo viloyatida, balki
respublikaning turli hududlarida, hatto xorijiy mamlakatlarda ham faoliyat
yuritayotgan san’atkorlar safini to’ldirib kelmoqda. Ular turli festivallar, tanlovlar,
konsert dasturlarida muvaffaqiyatli ishtirok etib, faxrli o’rinlarni egallab, bilim yurti
sha’nini yuksaltirishmoqda.
Bo’lim tarkibidagi o’qituvchilar — o’z ishining ustalari, xalq ijodiyotini
sevuvchi, mehr bilan yoshlarga saboq berayotgan insonlardir. Ular doimiy ravishda
o’z ustida ishlaydi, respublika miqyosidagi ilmiy-amaliy konferensiyalarda, seminar-
treninglarda ishtirok etib, zamonaviy ta’lim yondashuvlarini o’zlashtirib boradi.
Bugungi kunda Guliston davlat san’at bilim yurtidagi xalq cholg’ulari bo’limi
— bu nafaqat o’qituvchilarning fidokorona mehnati, balki o’quvchilarning iste’dodi
va intilishi, madaniyatimizga bo’lgan muhabbatining yorqin timsolidir.
Xalq cholg’ulari bo’limi o’quv yurtining yetakchi bo’limlaridan biri bo’lib,
1994–2003 yillar davomida quyidagi o’z ishining ustasi bo’lgan o’qituvchilar bu
yerda samarali faoliyat olib borganlar:
 R.I. Ibadlayev (bayan, akkordeon),
 A.B. Babashev (nay),
 A. Mamatqulov (dutor-bas, rubob-prima),
 O’.M. Haydarov (doira, urma cholg’ular),
 N.Sh. Bahadirov (bayan-akkordeon),
 G’.A. Azamqulov (g’ijjak),
 R.O. Akuliyev (avg’on rubobi, qashqar rubobi, rubob-prima),
 M.A. Ahmedov (avg’on rubobi),
 Yo.N. Norboyev (g’ijjak),
 N.A. Ibragimova (chang),
 X.K. Qiyiqboyev (kontrabas),
 F.A. Tolanova (qashqar rubobi),
 A.A. Yo’ldoshev (doira, urma cholg’ular),
 A.X. Samanov (g’ijjak),
 X.X. Nizomova (g’ijjak),
61

 M.U. Badalov (dutor-bas),
 M.S. Xayitqulov (doira, urma cholg’ular),
 Q.R. Xoshimov (dutor-bas),
 M.A. Mamatqulova (chang),
 O.A. Mamatqulov (doira, urma cholg’ular).
Yuqorida nomlari keltirilgan o’qituvchilar o’tgan davr mobaynida sermazmun
ijodiy faoliyat olib borib, davr talabi va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” asosida
sifatli mutaxassis kadrlar tayyorlashga katta hissa qo’shganlar. Ular o’rta maxsus
musiqa, san’at va madaniyat o’quv yurtlari o’quvchilari o’rtasida o’tkazilgan “Yosh
ijrochilar” tanlovining o’nlab g’oliblarini yetishtirib chiqarganlar. Jumladan:
1. MANSUROV ABROR (doira, 1995 yil, 1-o’rin) — o’qituvchi O’.M.
Haydarov sinfi
2. HAYDARALIYEV UMID (chang, 1995 yil, 2-o’rin) — G. Elmuradova sinfi
3. BABASHEVA MADINA (nay, 1995 yil, 2-o’rin) — o’qituvchi A.B.
Babashev sinfi
4. XOSHIMOV QURBON (dutor-bas, 1995 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi A.
Mamatqulov sinfi
5. XOJIMATOV VALISHER (avg’on rubobi, 1995 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi
M.A. Ahmedov sinfi
6. TOSHMATOV SHUHRAT (qashqar rubobi, 1995 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi
F.A. Tolanova sinfi
7. BURXANOV OTABEK (qashqar rubobi, 1995 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi F.A.
Tolanova sinfi
8. RUSTAMOV ALISHER (nay, 1995 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi A.B. Babashev
sinfi
9. MANSUROV ABROR (doira, 1996 yil, 1-o’rin) — Oliy va o’rta maxsus
o’quv yurtlari o’quvchilari o’rtasidagi ko’rik-tanlov g’olibi, o’qituvchi O’.M.
Haydarov sinfi
10. RUSTAMOV ALISHER (nay, 1997 yil, 1-o’rin) — o’qituvchi A.B. Babashev
sinfi
62

11. MAMATQULOV OYBEK (doira, 1997 yil, 2-o’rin) — o’qituvchi O’.M.
Haydarov sinfi
12. BABASHEVA MADINA (nay, 1997 yil, 2-o’rin) — A.B. Babashev sinfi
13. QOBILOV YOQUB (avg’on rubobi, 1999 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi M.A.
Ahmedov sinfi
14. MAMATQULOV OYBEK (doira, 2000 yil, 1-o’rin) — Oliy va o’rta maxsus
o’quv yurtlari o’rtasidagi ko’rik-tanlov g’olibi, o’qituvchi O’.M. Haydarov
sinfi
15. ABDUSATTOROV YOQUB (dutor-bas, 2001 yil, 2-o’rin) — o’qituvchi M.U.
Badalov sinfi
16. O’ZBEKOV JONIBEK (akkordeon, 2001 yil, 3-o’rin) — o’qituvchi N.Sh.
Bahadirov sinfi
17. YO’LDASHEV QAXRAMON (doira, 2001 yil, 2-o’rin) — o’qituvchi O’.M.
Haydarov sinfi
18. ELMURADOV BAXODIR (avg’on rubobi, 2003 yil, 2-o’rin) — o’qituvchi
M.A. Ahmedov sinfi
Bo’lim o’qituvchilarining ijodiy izlanishlari ham e’tiborga molikdir. Jumladan,
R.I. Ibadlayev (marhum)ning Moskvada chop etilgan musiqa asarlari, 2002 yilda
Toshkentda 3000 nusxada nashr etilgan “Bayan va akkordeon uchun” xrestomatiya
kitobidagi asarlari hozirgi kunda ham respublika va Hamdo’stlik mamlakatlarining
oliy hamda o’rta maxsus san’at bilim yurtlarida ijro etilmoqda va ulardan samarali
foydalanilmoqda.
Oliy toifali o’qituvchi N.Sh. Bahadirov bir qator musiqa asarlarini katta
orkestrga moslab qayta ishlagan.
Yo.N. Norboyev va D. Sultonovaning hammuallifligida ishlab chiqilgan “Jahon
va Vatan madaniyati tarixi” o’quv dasturi O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta
maxsus ta’lim vazirligi hamda Madaniyat ishlari vazirligi tomonidan tasdiqlangan
bo’lib, respublikamizdagi barcha san’at va madaniyat ta’lim muassasalarida aynan
shu dastur asosida mashg’ulotlar olib borilmoqda. 15
15
Abdurahmonov, A. (2015). O‘zbek musiqa merosi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
63

IZLANISH VA INTILISHLARI DAVLATIMIZ TOMONIDAN E'TIROF
ETILGAN O’QUVCHILAR
2006 yil Zuxriddarov Sardor (nay)
“Nihol” davlat mukofotiga sazovor bo’ldi.
O’qituvchi: A. Babaev sinfi.
2006 yil Tursunboeva Hurshida
(rassomchilik)
“Zulfiya” nomidagi davlat mukofotiga sazovor bo’ldi.
O’qituvchi: O. Xaydarov sinfi.
64

2017 y il Karimov
Dilmurod (rubob prima)
“ N ihol” dav lat muk ofot iga sazov or bo’ldi.
O’qit uv chi: A. Mamat qulov sinfi .
2018 yil Mamirova Madina
( an ’ anaviy xonandalik )
65

“ Zulfiya ” nomidagi davlat mukofotiga sazovor bo ’ ldi .
O’qituvchi: Sh. Mamadaliev sinfi.
MUXLISA TUROBOVA,
2019 yilda doira san’ati bo’yicha “Nihol” davlat mukofotini olgan.
Muxlisaning muxlislari uning mahoratidan hamisha mamnun.
O’qituvchi: O. Mamatqulov sinfi.
2020 yil MUXAMMADIYEVA
SITORA (an’anaviy xonandalik)
66

“Zulfiya” nomidagi davlat mukofotiga sazovor bo’ldi.
O’qituvchi: Sh. Mamadaliev sinfi.
2021 yil maktabimiz bitiruvchisi
KARIMOV DILSHOD
Prezidentimiz tomonidan yana bir e’tirofga muyassar bo’ldi.
U “Mard yigit” davlat mukofoti bilan taqdirlandi.
67

Sirdaryo viloyatining sobiq hokimi G afurjon Mirzayev va bir guruh faolʻ
yoshlar bilan.Zulfiyachi qizimiz Sitora muhammedova (o ngdan ikkinchi)
ʻ
68

2000 yil "xalq chog uchilari" yo'nalishi bosh o'qituvchisi N.Bahodirovʻ
birinchi darajali sog'lom avlod uchun ordinari bilan mukofotlangan 2011
yilda O'zbekiston Respublikasi Mustaqilligiga 20 yil ko krak nishoni bilan
ʻ
taqdirlandi.
69

Guliston ixtisoslashtirilgan san at maktabida yoshlarga barcha fanlar qatoriʼ
ona til va adabiyot fanini o'qitilishi ham namunali yo'lga qo'yilgan.
O'quvchilar viloyat va shahar respublika olimpiadalarida muvaffaqiyatli
qatnashmoqdalar. Bunda fan o'qituvchisi Sotivoldiyeva Xursandoyning
mehnatlari e'tiborga loyiq. Muallifa kuperlik faoliyatida erishgan yutuqlari
uchun 2016 yilda shuhrat medali berildi.
70

Seniki ixlosmand yoshlarning haqiqiy fidoiylaridan bo'lgan xalq kafedrasi
bosh o'qituvchisi A.Mamatqulov 2012 yil o zbekiston 30224030 respublikasiʻ
konstitutsiyasining 25 yilligi ko krak ishonib bilan taqdirlandi. 2022 yil
ʻ
o zbekiston respublikasi 31yilligi munosabati bilan ikkinchi darajali "sog'lom
ʻ
avlod uchun" ordeni bilan mukofotlandi.
71

XULOSA
Ushbu bitiruv malakaviy ishida o’zbek xalq cholg’u asboblarining kelib
chiqish tarixi, rivojlanish bosqichlari, ularning turlari va ijrochilik xususiyatlari
chuqur ilmiy-nazariy tahlil etildi. Shuningdek, ularning o’zbek xalqining ma’naviy
hayotidagi, san’atidagi va ayniqsa, yosh avlod tarbiyasidagi o’rni alohida
o’rganildi. Ish davomida Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabining faoliyati
asosida amaliy misollar, kuzatuvlar, suhbatlar va tahliliy yondashuvlar asosida
o’rganish ishlari olib borildi.
Tadqiqot shuni ko’rsatadiki, o’zbek xalq cholg’u asboblari asrlar davomida
shakllanib kelgan va xalqimizning madaniy merosida muhim o’rin egallagan.
Ularning har biri – dutor, gijjak, rubob, nay, karnay-surnay, doira, chang va boshqa
cholg’ular – nafaqat musiqiy asbob, balki xalqning tarixi, qalbi va ruhiyatini
ifodalovchi timsollardir. Ushbu asboblar orqali xalqning ichki dunyosi, his-
tuyg’ulari, orzu-umidlari aks etgan.
O’quvchilarni xalq cholg’ulari orqali tarbiyalash va ularga milliy musiqa
orqali estetik madaniyatni singdirish – zamonaviy ta’limning ustuvor
yo’nalishlaridan biridir. Musiqa orqali o’quvchilarda nafaqat musiqiy did, balki
ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, vatanparvarlik, estetik sezgi, ruhiy uyg’unlik,
mehnatsevarlik va jamoaviylik kabi fazilatlar shakllanadi.
Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabida olib borilgan kuzatuvlar va
suhbatlar natijasida quyidagi muhim xulosalarga kelindi:
1. O’zbek xalq cholg’u asboblari ta’lim-tarbiya jarayonida muhim vosita
hisoblanadi. Ular orqali o’quvchilarda nafaqat musiqiy iste’dod, balki milliy
madaniyatga hurmat, o’zlikni anglash va estetik dunyoqarash shakllanadi.
2. San’at maktablarida xalq cholg’ulari asosida tashkil etilgan dars jarayonlari
ko’proq amaliy mashg’ulotlarga yo’naltirilgan. Bu holat o’quvchilarda
ijrochilik malakalarini shakllantirishda va sahnaviy tajriba orttirishda ijobiy
samara bermoqda.
72

3. Pedagoglar xalq cholg’ularini o’qitishda an’anaviy va zamonaviy usullarni
uyg’unlashtirmoqdalar. Ayniqsa, individual yondashuv, badiiy did bilan
ishlash, sahna madaniyati va ansambl bilan ishlash ko’nikmalarini
rivojlantirishda samarali metodik yondashuvlar qo’llanilmoqda.
4. Cholg’u asboblari orqali xalq qo’shiqlari, mumtoz ashulalar, maqom yo’llari
va zamonaviy kompozitsiyalarni o’rganish o’quvchilarda musiqiy tafakkurni
kengaytiradi, ularni ijodkorlikka undaydi va milliy g’ururni shakllantiradi.
5. Ta’lim muassasalarida milliy cholg’ularni chuqur o’rgatish orqali xalq
musiqasi rivojiga, uning zamonaviy talqindagi davomiyligiga zamin
yaratiladi. Bu esa yosh avlodni o’z xalqining san’atiga hurmat ruhida
tarbiyalashda muhim omildir.
6. Yosh avlodni xalq cholg’ulari orqali tarbiyalash nafaqat madaniy-ma’naviy,
balki psixologik va ijtimoiy barqarorlikka xizmat qiladi. Bunday o’quvchilar
jamoada ishlashga, mehnatsevarlikka, ijtimoiy faollikka va ijodiy
yondashuvga intiladi.
7. Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi misolida shuni aytish mumkinki,
xalq cholg’ularining o’rganilishi ta’lim jarayonida nafaqat musiqa, balki
tarbiya vositasi sifatida ham o’z o’rnini topmoqda. Bu maktabda iste’dodli
yoshlar aynan xalq cholg’ulari orqali o’z iste’dodini namoyon qilmoqda va
respublika miqyosidagi tanlovlarda muvaffaqiyatli ishtirok etmoqda.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi taklif va tavsiyalarni bildirish mumkin:
 Xalq cholg’u asboblarini o’qitish bo’yicha alohida metodik qo’llanmalar,
multimediya darsliklar, video darslar va interaktiv platformalarni keng joriy
etish lozim.
 O’qituvchilar malakasini oshirish bo’yicha xalq cholg’ulari bo’yicha
ixtisoslashgan seminarlar, amaliyotlar va treninglar tashkil etish zarur.
 Musiqa va san’at maktablarida xalq cholg’ulariga ixtisoslashtirilgan
yo’nalishlar sonini ko’paytirish, ularni moddiy-texnik baza bilan ta’minlash
kerak.
73

 Har yili xalq cholg’u asboblari ijrochiligi bo’yicha yoshlar o’rtasida
respublika miqyosida tanlov va festivallar tashkil etish yoshlarni
rag’batlantiradi.
 Maktabgacha ta’limdan boshlab xalq cholg’ulari bilan tanishtirish darslarini
joriy etish orqali bolalarda erta musiqiy did va milliy ong shakllantiriladi.
Xulosa qilib aytganda, o’zbek xalq cholg’u asboblari – bu bizning milliy
g’ururimiz, tarixiy-madaniy xazinamizdir. Ularni asrab-avaylash, yosh avlodga
yetkazish, ta’lim tizimiga chuqur joriy etish orqali biz o’z san’atimiz va
madaniyatimizning uzviy davomiyligini ta’minlaymiz. Bugungi kunda xalq
cholg’ularining ta’limdagi o’rni nafaqat saqlanib qolmoqda, balki yangicha talqin,
yangi izlanishlar, yangi texnologiyalar orqali rivojlanib bormoqda. Shu bois bu
sohadagi ilmiy-amaliy tadqiqotlar davom ettirilmog’i zarur va dolzarbdir.
74

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. . Abdurahmonov, A. (2015). O’zbek musiqa merosi . Toshkent: O’zbekiston
Milliy ensiklopediyasi.
2. Ahmedov, M. (2004). Xalq cholg’u san’ati asoslari . Toshkent: Fan.
3. Alimov, R. (2017). Cholg’u asboblari va ularning didaktik imkoniyatlari .
Toshkent: O’qituvchi.
4. Azimov, A. (2020). O’zbek milliy cholg’ularining pedagogik ahamiyati .
Samarqand: Zarafshon.
5. Bozorov, S. (2019). Milliy musiqamizning shakllanishi va rivoji . Buxoro:
Ilm ziyo.
6. G’ulomov, N. (2006). O’zbek xalq cholg’u asboblari tarixi . Toshkent:
San’at.
7. Ibragimov, Z. (2001). Musiqa va madaniyat . Toshkent: Ma’naviyat.
8. Ismoilov, F. (2010). Musiqa tarbiyasi nazariyasi va metodikasi . Toshkent:
O’qituvchi.
9. Jo’rayev, A. (2012). O’zbek musiqa asarlari . Toshkent: Yangi asr avlodi.
10. Karimov, I. (1997). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . Toshkent:
O’zbekiston.
11. Madrahimov, N. (2016). Cholg’u asboblari bilan tanishuv . Namangan:
Ta’lim.
12. Matyoqubov, O. (2000). O’zbek xalq musiqasi poetikasi . Toshkent: Sharq.
13. Mirzayev, T. (2005). O’zbek musiqasi va xalq ijodi . Toshkent: Fan va
texnologiya.
75

14. Qosimova, N. (2011). Xalq musiqasi pedagogik aspektda . Toshkent: Ta’lim
va rivoj.
15. Raximov, A. (2018). Bolalar musiqa maktablarida xalq cholg’ulari .
Toshkent: Musiqa.
16. Ro’zimatov, D. (2008). O’zbek musiqa merosi: tarix va zamonaviylik .
Toshkent: Fan.
17. Sattorov, M. (2022). Cholg’u asboblari ansambllarini o’qitish usullari .
Toshkent: Pedagog nashriyoti.
18. Usmonova, G. (2009). Milliy madaniyat va san’at ta’limida xalq
cholg’ularining roli . Toshkent: O’zbekiston.
19. Yo’ldoshev, Q. (2013). Musiqa fanining asoslari . Toshkent: Yangi asr
avlodi.
20. Zokirova, D. (2015). Pedagogik mahoratda xalq musiqa vositalaridan
foydalanish . Andijon: Ilm nuri.
76

O’zbekiston davlat konservatoriyasi “Cholg ’ u ijrochiligi” fakulteti
“Xalq cholg’ularida ijrochilik” kafedrasi 4-kurs talabasi
Urinboyev Ikromjon Komiljon o’g’li
“Habibulla Rahimovning chang va fortepiano uchun yozgan asari
taxlili” mavzusidagi BMIga
ILMIY RAXBAR XULOSASI
Musiqa san’atida bevosita cholg’u ijrochiligi muhim o’rin tutadi. Cholg’u
ijrochiligi murakkab, mashaqqatli mexnat talab etuvchi faoliyatturlariga kiradi.
Hozirgi jahon musiqa madanyatida asrlar davomida sayqallashib kelgan ijro
an’analari va cholg’ularning tarixiy ahamiyatini ilmiy-nazariy, ilmiy-amaliy tadqiq etish
ishlari jadal olib borilmoqda.
Ayniqsa, milliy cholg’ularda ijro etilgan va ijro etib kelayotgan moxir ustoz
sozandalarning ijrochilik uslublarini o’rganish, taxlil qilish, taqqoslash hamda ularni
yosh avlod vakillariga ilmiy tomondan asoslab berish muhim va dolzarb narsalardan
biridir.
“Habibulla Rahimovning chang va fortepiano uchun yozgan asari taxlili”
mavzusidagi bakalavr BMI si dasturda belgilangan talablar asosida bajarilgan. Reja
asosida qo’yilgan barcha vazifalar amalga oshirildi.
BMI asosan chang cholg’usi уchун yozilgan asar taxlili va kompozitor ijodiga
alohida e’tibor berilgan.
Bundan tashqari namoyonda ustoz changchilarning ijrochilik maktablari, ularning
shakllanishi, farqi va o’xshash jihatlari yoritib borilgan.
Urinboyev Ikromjonni bakalavr BMI sini ijobiy baxolab himoyaga tavsiya
etaman.
O’zbekiston davlat konservatoriyasi
“Xalq cholg’ularida ijrochilik”
77

k a fedrasi dotsenti A.Mamadaliyev
O’zbekiston davlat konservatoriyasi “Cholg’u ijrochiligi” fakulteti,
“Xalq cholg’ularida ijrochilik” kafedrasi IV-bosqich talabasi
Olimjonov Ziyodjon Ibrohim og’li
“ Chang ijrochiligida ustoz pedagog Ahmadjon Odilov faoliyati va changchilar
ansamblidagi faoliyati ” mavzusida bajargan BMIga
TAQRIZ
O’zbekiston davlat konservatoriyasi “Cholg’u ijrochiligi” fakulteti, “Xalq
cholg’ularida ijrochilik” kafedrasi IV-bosqich talabasi Olimjonov Ziyodjon Ibrohim
o’g’li “ Chang ijrochiligida ustoz pedagog Ahmadjon Odilov faoliyati va
changchilar ansamblidagi faoliyati. ” mavzusida bajargan bitiruv malakaviy
ishining mavzusi yaxshi tanlangan bo’lib, O’zbekistondagi chang cholg’usi uchun
yaratilgan asarlar haqida fikr yuritilgan.
Dastlab tanlangan mavzu haqida, ularning taraqqiyot yo’li, hozirgi kundagi
Ustozlar ijodiga , hamda chang cholg’usi bo’yicha olib borilayotgan ishlar xususida
batafsil so’z yuritilgan. Keyingi boblarda yuritilgan fikrlar bevosita ushbu fikrni
yanada rivojlanishiga harakat qilingan. Eng muhimi, keyingi boblarda O’zbekiston
kompozitorlari chang uchun maxsus yozgan asarlari masalalariga to’xtalib, unda ijro
taxliliga e’tibor berilgan. Bundan tashqari johon klassik kompozitorlari ijodiga ham
alohida to’xtalib o’tilgan. Men xuddi shu jihatlarni alohida ta’kidlab, bajarilgan
ishning ahamiyatini e’tirof etmoqchiman.
Umuman olganda bajarilgan bitiruv malakaviy ishi menda yaxshi taasurot
qoldirdi va men bu ishni ijobiy baholayman.
“Xalq cholg’ularida ijrochilik”
kafedrasi dotsenti F.Shukurova
78

Guliston ixtisoslashtirilgan san’at maktabi “xalq cholg’ulari” bo’limi faoliyati

Купить