Hadislarda ijtimoiy-pedagogik fikrlarning yoritilishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	142.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Hadislarda ijtimoiy-pedagogik fikrlarning yoritilishi

Купить

URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
“PEDAGOGIKA” FAKULTETI
“Pedogogika va psixologiya” ta’lim yo’nalishi II kurs 211-guruh
talabasi
Tojieva Mohinurning
“Ijtimoiy pedogogika” fanidan tayyorlagan
KURS ISHI
Mavzu: HADISLARDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK
FIKRLARNING YORITILISHI.
Topshirdi: Tojieva Mohinur
1

Qabul qildi: Ismoilova Shaxzoda
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………………
1-BOB. HADISLARDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK FIKRLARNING
YORITILISHI.
1.1. Yurtimizdagi hadisnavis allomalarning pedagogikaga qo’shgan
hissasi……………………………………………………………………….
1.2. Hozirgi zamon iqtisodiyotidagi iqtisodiy sikllar ………………..………
2-BOB. ALLOMALAR VA HADISSHUNOSLIK.
2.1. Qadimgi davrdagi allomalar fikrlari.…………….………………………..
2.2. Imom Buxoriy hadisshunoslik haqida. ………….……………………..….
XULOSA………………………………………………………………………….
FAR……………………………………………………………………………….
2

KIRISH
Yurtimizda yashab ijod etgan buyuk alloma va mutafakkirlarning bebaho
ilmiy-ma’naviy merosini tadqiq qilish, ular qoldirgan asarlarni ilmiy-izohli tarjima
qilib, ommalashtirish hamda xorijiy davlatlardagi kutubxonalar, arxiv fondlarida
saqlanayotgan qo‘lyozmalarning elektron nusxalarini to‘plab, xalqimizga yetkazish
dolzarb masalalarga aylanmoqda. Bu borada prezdentimizning quydagi fikrlarini
eslab o’tish joizdir: “Buyuk mutafakkir va allomalarimizning islom madaniyatini
ravnaq toptirishga qo‘shgan betakror hissasi to‘g‘risida so‘z yuritganda, eng
avvalo, haqli ravishda musulmon olamida “muhaddislar sultoni” deya ulkan
shuhrat qozongan Imom Buxoriy bobomizning muborak nomlarini hurmat-
ehtirom bilan tilga olamiz. Bu mo’tabar zot merosining gultoji bo‘lmish eng
ishonchli hadislar to‘plami – “Al-Jome’ as-Sahih” kitobi islom dinida Qur’oni
karimdan keyingi ikkinchi muqaddas manba’ bo‘lib, ahli islom e’tiqodiga ko‘ra, u
bashariyat tomonidan bitilgan kitoblarning eng ulug‘i hisoblanadi. Mana, o‘n ikki
asrdirki, bu kitob millionlab insonlar qalbini imon nuri bilan munavvar etib, haq
va diyonat yo‘liga chorlab kelmoqda”. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-
Buxoriy milodiy 810-yilda (194- hijriy) Buxoro shahrida dunyoga kelib, bolalik
chog‘laridanoq Buxorodagi yetuk allomalardan dars olib, hadis ilmida kuchli
xotira va o‘tkir zehn sohibi bo‘lib voyaga yetgan. Imom al-Buxoriy hadis ilmida
kamolotga erishib, o‘zi yod olgan 600 mingga yaqin hadislarni sahih va g‘ayri
3

sahihlariga ajratdi. Imom al-BuxoriyIslom olami va muhaddislar orasida “Imom
ul-Muhaddisiyn” (Barcha muhaddislarning peshvosi) deb hurmat bilan tilga
olinadi.
Imom al-Buxoriyning “Al-Jomi’ as-Sahih” (Ishonarli to‘plam) asari haqida so‘z
ketganda shuni aytish mumkinki, mazkur manba Islom dini ta’limotida Qur’oni
Karimdan keyin asosiy manba sifatida foydalaniladi. Imom Buxoriyning ijodiy
merosi o‘zining hajmi, zamonasining diniy va ijtimoiy fanlarini to‘la-to‘kis
qamrab olganligi bilan kishini hayratga soladi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yilning 14- 15 aprel kunlari Samarqand
viloyatiga qilgan tashrifi chog‘ida Imom Buxoriy yodgorlik majmui qoshida
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini qurish taklifini bildirib,: “Buyuk mutafakkir
bobomiz, barcha muhaddislar peshvosi Imom Buxoriy mangu qo‘nim topgan
ushbu maskanda o‘ziga xos ma’naviy-ruhiy muhit mavjud. Majmuaga ziyoratga
kelgan odam bu markazga ham kirib, o‘ziga katta ozuqa olsin, bobolarimiz
hikmatlaridan o‘rganib ketsin. Shunda ularning qalbida ulug‘ ajdodlarimiz bilan
faxrlanish tuyg‘usi rivoj topadi, ayni paytda shunday buyuk zotlarning avlodi
mas’uliyatini his etadi”deya ta’kidlab o’tgan edi. Darhaqiqat, Imom Ismoil al-
Buxoriyning asarlarida odob-ahloq masalalarini yorituvchi hadislar jamlangan
bo’lib, ijtimoiy turmushda hamda insonlar o’rtasida o’zaro munosabatlarni tashkil
etish chog’ida amal qilinishi lozim bo’lgan odob-ahloq qoidalari borasida
ma’lumotlar berilgan.
1-BOB. HADISLARDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK FIKRLARNING
YORITILISHI.
1.1. Yurtimizdagi hadisnavis allomalarning pedagogikaga qo’shgan hissasi.
Yurtimizda yashab ijod etgan buyuk alloma va mutafakkirlarning bebaho
4

ilmiy-ma’naviy merosini tadqiq qilish, ular qoldirgan asarlarni ilmiy-izohli tarjima
qilib, ommalashtirish hamda xorijiy davlatlardagi kutubxonalar, arxiv fondlarida
saqlanayotgan qo‘lyozmalarning elektron nusxalarini to‘plab, xalqimizga yetkazish
dolzarb masalalarga aylanmoqda. Bu borada prezdentimizning quydagi fikrlarini
eslab o’tish joizdir: “Buyuk mutafakkir va allomalarimizning islom madaniyatini
ravnaq toptirishga qo‘shgan betakror hissasi to‘g‘risida so‘z yuritganda, eng
avvalo, haqli ravishda musulmon olamida “muhaddislar sultoni” deya ulkan
shuhrat qozongan Imom Buxoriy bobomizning muborak nomlarini hurmat-ehtirom
bilan tilga olamiz. Bu mo’tabar zot merosining gultoji bo‘lmish eng ishonchli
hadislar to‘plami – “Al-Jome’ as-Sahih” kitobi islom dinida Qur’oni karimdan
keyingi ikkinchi muqaddas manba’ bo‘lib, ahli islom e’tiqodiga ko‘ra, u bashariyat
tomonidan bitilgan kitoblarning eng ulug‘i hisoblanadi. Mana, o‘n ikki asrdirki, bu
kitob millionlab insonlar qalbini imon nuri bilan munavvar etib, haq va diyonat
yo‘liga chorlab kelmoqda”.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy milodiy 810-yilda (194-
hijriy) Buxoro shahrida dunyoga kelib, bolalik chog‘laridanoq Buxorodagi yetuk
allomalardan dars olib, hadis ilmida kuchli xotira va o‘tkir zehn sohibi bo‘lib
voyaga yetgan. Imom al-Buxoriy hadis ilmida kamolotga erishib, o‘zi yod olgan
600 mingga yaqin hadislarni sahih va g‘ayri sahihlariga ajratdi. Imom al-Buxoriy
Islom olami va muhaddislar orasida “Imom ul-Muhaddisiyn” (Barcha
muhaddislarning peshvosi) deb hurmat bilan tilga olinadi. Imom alBuxoriyning
“Al-Jomi’ as-Sahih” (Ishonarli to‘plam) asari haqida so‘z ketganda
5

shuni aytish mumkinki, mazkur manba Islom dini ta’limotida Qur’oni Karimdan
keyin asosiy manba sifatida foydalaniladi. Imom Buxoriyning ijodiy merosi
o‘zining hajmi, zamonasining diniy va ijtimoiy fanlarini to‘la-to‘kis qamrab
olganligi bilan kishini hayratga soladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yilning 14-
15 aprel kunlari Samarqand viloyatiga qilgan tashrifi chog‘ida Imom Buxoriy
yodgorlik majmui qoshida xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini qurish taklifini
bildirib,: “Buyuk mutafakkir bobomiz, barcha muhaddislar peshvosi Imom
Buxoriy mangu qo‘nim topgan ushbu maskanda o‘ziga xos ma’naviy-ruhiy muhit
mavjud. Majmuaga ziyoratga kelgan odam bu markazga ham kirib, o‘ziga katta
ozuqa olsin, bobolarimiz hikmatlaridan o‘rganib ketsin. Shunda ularning qalbida
ulug‘ ajdodlarimiz bilan faxrlanish tuyg‘usi rivoj topadi, ayni paytda shunday
buyuk zotlarning avlodi mas’uliyatini his etadi”deya ta’kidlab o’tgan edi.
Darhaqiqat, Imom Ismoil al-Buxoriyning asarlarida odob-ahloq masalalarini
yorituvchi hadislar jamlangan bo’lib, ijtimoiy turmushda hamda insonlar o’rtasida
o’zaro munosabatlarni tashkil etish chog’ida amal qilinishi lozim bo’lgan odob-
ahloq qoidalari borasida ma’lumotlar berilgan.
Hadislarning inson hayotidagi ahamiyati va o’rni beqiyosdir. Har bir
hadisning o’z ma’nosini tushunib , o’rganib , biz uchun ulardan amalda
foydalanishimiz g’oyat ahamiyatlidir. Hadis o’zi arabcha so’zdan olingan bo’lib,
“xabar, gap, yangilik” degan ma’noni bildiradi. Islom dini ta’limoti asoslarini
yorituvchi Qur’on Karimdan keyingi asosiy manba hadis hisoblanadi. Hadislarni
6

to’plash va ularga muayyan tartib berish asosan VIII asrning ikkinchi yarmidan
boshlanib, uni eng bilimdon, turli fan asoslarini mukammal o’rgangan, katta
hayotiy tajribaga ega bo’lgan kishi (muhaddis)lar tartibga solib bergan. VIII-XI
asrlarda to’rt yuzdan ortiq muhaddis hadis ilmi bilan shug’ullangan.
Hadislarda inson ma’naviy kamolotining mezoni, uning tafakkur doirasi,
dunyoqarashining kengligi, ilmiy bilimlarni qay darajada egallaganligi, o’z bilimi
bilan artofdagilar va jamiyatga foyda keltiruvchi shaxs bo’lib etishishda muhim
omildir deya ko’rsatiladi.
Hadislar tarbiya manbai hisoblanadi. Hadislarni eshitib, tanishish,ko’rish,
yodlash, mazmunini anglash, o’rganish orqali hayotimizda hadislardan ibrat olgan
holda,ularni amalda hayotimizda qo’llab, ko’p o’zimizni tarbiyamizdagi
kamchiliklarni tuzatishimizga yordam beradi. Hadislarda insonning kamolotga
erishishi uchun talab etiladigan insoniy fazilatlar ifoda etilgan bo’lib, ushbu
fazilatlar sirasiga o’zgalarga mehr-oqibat ko’rsatish, saxiylik, ochiq ko’ngillik, ota-
onani e’zozlash, hurmatlash,doimo ota-onalarimizni duolarni olish, ularni haqqiga
duo qilish ,ularni asrab- avaylsh ,o’rni kelganda ular uchun bizlardan faxrlanish
tuyg’ularini yarata olishimiz,doimo yuzlarini yorug’ qilish,qaddilarini biz sababli
baland tutish ,doimo hurmatlarni joyiga qo’yish, kattalar va qarindoshlarga
nisbatan muruvvatli bo’lish, ularga mehrimizni bera olish, hurmatlarini joyiga
qo’yish, ularga g’amxo’rlik qilish,kattaga hurmatda kichiklarga izzatda bo’lish
kabilar muhim hisoblanadi. Undan tashqari o’z ona Vatanimizga muhabbat,
mehnat va kasb-hunarni ulug’lash, halollik, poklik, do’stlik, oliyjanoblik, rahm-
7

shafqatlilik, kamtarlik, rostgo’ylik va vijdonlilik kabi xislatlar kiritiladi. Bundan
tashqari, insonning o’zini yomon illatlardan tiyishi, yaxshilik sari intilishi kerakligi
borasidagi pand-nasihatlar ham o’z aksini topganki, bularning barchasi
Qur’oni Karimda qayd etilgan ko’rsatmalarga asoslanilgan va komil insonni
shakllantirishda asosiy mezon bo’lib xizmat qiladi. Hadislar mazmunan har bir
mo‘minning ishonchini, e’tiqodini mustahkamlaydi va shu bilan birga insonni
ma’naviy kamolotga da’vat etadi. Bu kabi xislatlarni har birimiz o’zimizda
shakllantirishimizga yana bir yordamchi manba, tarbiya manbalardan biri bu
hadislarni amalda tatbiq etishimiz hisoblanadi. Hadislarda ibrat olinadigan jihatlar
juda ham ko’p uchraydi. Bizning har bir qilgan yaxshi amalimiz, so’zlarimiz
o’zimiz uchun ota - onamizga bildirilgan minnatdorchilik orqali faxr, hurmat, kabi
tuyg’ularini uyg’otishga sabab bo’ladi. Hadislarda tarbiya mavzusiga doir
hadislarni o’rganishimiz orqali biz o’zimiz ko’p narsalarni o’rganib olamiz.
O’rgangan hadislarimiz ni hayotda amalda qo’llab har bir masalada, mavzularda ,
bir qancha xatoliklarimizni to’g’rilab olishga harakat qilamiz.
O’rganganlarimizni boshqalarga o’rgatishga harakat qilamiz va tatbiq etamiz.
Har bir kishining ota-onasiga yaxshilik qilganidek, bolalariga ham yaxshilik qilishi
shartligi, zero, inson
bo’ynida ota-onaning haqqi bo’lganidek, bolaning ham haqqi borligi xususidagi
g’oyalar Qur’oni Karimda ham, Hadisi sharifda ham uqtiradi Hadislarda
kishilarning bir-biri bilan do’st, tinch-totuv yashashlari, o’zaro muruvvatli, mehr-
shafqatli bo’lishlari kerakligi haqidagi g’oya ham ilgari suriladi. Bu g’oya opa-
8

singil, aka-uka, qarindosh hamda qo’shnilar o’rtasida tashkil etiladigan muomala
va munosabatlar mazmunining ochib berishga yo’naltirilgan hadislar mohiyatida
aks etadi. Ma’naviy-axloqiy xislatlarga ega bo’lgan inson ota-ona, opa-singil, aka-
uka va qo’shnilarga yaxshilik qiladi, bu yaxshilik ular o’rtasidagi totuvlikni keltirib
chiqaradiki, pirovardida jamiyat taraqqiy etadi, tinchlik barqaror bo’ladi, aholi
farovon hayot kechiradi.
Shunday ekan, hadislar komil insonni shakllantirishda muhim manba bo‘lib
hisoblanadi. Hadislar har bir shaxsni aqliy, jismoniy jihatdan kamolga yetkazishga
oid e’tiqod va iymondan iborat bo’lib, faqat ezgulikka xizmat qilish, oliyjanob
bo’lish, pokiza yurish, bir burda luqmani halol qilib yeyish, jaholat va
jaholatparastlikka yo’l qo’ymaslik, o’z birodarining, qarindosh-urug’larining,
millatining va vatanining qadriyatlarini asrashdan iboratdir. Hadislardan yoshlar
tarbiyasida foydalanish shu kunning dolzarb vazifalaridan sanaladi.
1.2. Hadis haqida umumiy tushuncha.
Hadis - islom dinida Qur’ondan keyin turadigan ikkinchi muqaddas manba
bo‘lib, Muhammad alayhissalomning hayoti va faoliyati, uning diniy va axloqiy
ko‘rsatmalarini o‘z ichiga oladi. Muhammad payg‘ambar biror gap aytgan, biror
ish qilib ko‘rsatgan yoki boshqalar qilgan biron-bir ishni ko‘rib turib, uni man
etmagan bo‘lsa, ana shu uch holat sunnat hisoblanadi. Ana shunday xatti-
harakatlar yoki ko‘rsatmalar hadis deb yuritiladi. Hadislarda islom dinining
qonun-qoidalari bilan birgalikda insoniy fazilatlar ham keng tashviq qilinadi,
9

insoniylik sha’niga dog‘ tushiradigan yomon sifatlar qoralanadi. Ya’ni, hadislarda
o‘zaro do‘stona munosabatlar, qarindosh, ota-ona va farzandlarning haq-huquqlari,
mehr-oqibat, halollik, poklik, adolat, insof-tavfiqli bo‘lish targ‘ib qilingan.
Razolat, kibr-u havo, adovat, hasad, xiyonat, yolg‘onchilik, fitna-fasod, zulm kabi
illatlarga nafrat tuyg‘ulari ifodalangan.
Vaqt o‘tishi bilan turli ijtimoiy ziddiyatlar, dindagi ichki g‘oyaviy kurashlar
natijasida soxta hadislar ham paydo bo‘la boshlagan. Natijada hadis ilmi bilan
shug‘ullanuvchi olimlar - muhaddislar hadislarni ishonchli manbalar asosida qayta
ko‘rib chiqishga, ularning haqiqiylarini soxtalaridan ajratishga kirishganlar.
Shunday qilib, islom olamining turli yerlarida hadis ilmining yirik targ‘ibotchilari
va mualliflari paydo bo‘la boshladi.
Hadis ilmining rivojlanishiga, ayniqsa, bizning yurtimizdan yetishib chiqqan
muhaddislar ulkan hissa qo‘shishgan. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-
Buxoriy, Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy, Abu Muhammad Abdulloh ibn
Abd ar-Rahmon ad-Dorimiy as-Samarqandiy o‘z umrlarini hadis to‘plash va ularni
o‘rganishdek muqaddas ishga bag‘ishlaganlar.
Mashhur muhaddislar orasida Imom Buxoriy eng oldingi o‘rinda turadi.
Uning yozgan kitoblari ichida eng mashhuri «Al-jome’ as-sahih» (bu asar «Al-
jome’ assahih» nomi bilan ham mashhur)asaridir. Imom Buxoriygacha o‘tgan
muhaddislar hadis kitoblariga barcha eshitgan hadislarini kiritar edilar. Hadislarni
barcha shartlari bilan tekshirib, ularni sahih (ishonchli) yoki g‘ayrisahih
(ishonarsiz) qismlarga ajratmas edilar. Birinchi bo‘lib bu uslubni Imom Buxoriy
joriy etgan.
10

Hadislar tuzilishiga ko‘ra, yuqorida ta’kidlanganidek, ikki qismdan -
hadisning mazmuni (matni) va uning sanadidan iborat. Hadislarni bir-biridan
eshitib, rivoyat qilib, avloddan avlodga qoldirib kelgan roviylar ro‘yxati hadisning
musnadi deyiladi. Muhammad payg‘ambardan so‘ng biron-bir hadis yozib
olingunga qadar o‘tgan vaqt ichida ushbu hadisni bir-biriga naql qilib kelgan
roviylar tartibida (musnadda) uzilish bo‘lmasa, bunday hadislar ishonchli
hisoblangan. Mustaqil respublikamizning oldida turgan asosiy vazifalardan biri -
yuqori malakali kadrlar tayyorlashdan iboratdir. Ta’lim maskanlarimiz ma’naviy
baquvvat, bilimli, o‘z mustaqil Vatanimizdan faхrlanish tuyg‘usiga boy kishilarni
tarbiyalashi kerak. Bu esa ta’lim - tarbiya oldidagi murakkab, keng ko‘lamli
muammolardan biridir.
Xalq ta’limi tizimida hal qiluvchi inson-o‘qituvchidir. Agar o‘qituvchi ijodkor
va izlanuvchan bo‘lsa, o‘quvchining bilim darajasi ham baland bo‘ladi.
O‘qituvchilarimiz bugungi zamon talablariga mos bilimlar sohibi, yangilangan
ta’lim mazmunini egallagan bo‘lishlari kerak. Pedagog xodimlar o‘zlarini kasb
ko‘nikmalari muallimlik va tarbiyachilik mahoratlarini doimo takomillashtirib
borishlari shart, deb ta’kidlanadi «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonunda. O‘qituvchi
kasbining nozikligi, mas‘uliyatliligi va murakkabligi hamda sharafli ekanligi
to‘g‘risida mulohazalar, muallimning mahorati, ularga qo‘yiladigan talablar,
fazilatlariga oid qarashlar,munosabatga kirishish mahorati, muomala madaniyati
Sharq mutafakkirlarining asarlarida o‘z ifodasini topgan. Sharq pedagogikasi va
pedagogik mahorati ming yillik tarixga ega. Sharq ma’naviy-madaniyatining
xilma-xil jihatlari, ayniqsa Uyg‘onish davrida juda rivojlangan bo‘lib, bu davrda
yashab ijod etgan Abu Nasr Farobiy, Al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu
Rayhon Beruniy, Abdurahmon Jomiy, Jaloliddin Devoniy, Alisher Navoiy va
boshqa ko‘plab mutafakkirlarning ijodlari pedagogik tafakkur taraqqiyotida yosh
murabbiylarning ma’naviy-axloqiy kamolotida muhim manbaa bo‘lib xizmat
11

qiladi. Sharqning buyuk allomasi, qomusiy olim Abu Nasr Farobiy (873-950)
muallimning ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni va uning o‘ziga xos xususiyatlari
to‘g‘risida ibratli g‘oyalarni ilgari surgan. Uning fikricha, «o‘qituvchi - aql-
farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan
fikrlarni to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur. Shu bilan birga o‘z or-
nomusini qadrlashi, adolatli bo‘lishi lozim. Ana shundagina u insoniylikning
yuksak darajasiga ega bo‘ladi va baxt cho‘qqisiga erishadi», - deb ta’kidlaydi.
Farobiy o‘qituvchi shaxsiga xos qator fazilatlarga xolisona, odilona, oqilona sharh
berish imkoniyatiga erishgan buyuk zotdir. Shuning uchun mazkur sharhlar, ilmiy
ilovalar, teran fikrlar, ibratli mulohazalar ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Mazkur muammo yuzasidan mulohaza yuritgan atoqli olim Abu Ali ibn Sino
(980-1037) ning fikricha, «...O‘qituvchi matonatli, sof vijdonli, rosggo‘y va bola
tarbiyalash uslublarini, axloq qoidalarini yaxshi biladigan odam bo‘lmog‘i lozim.
O‘qituvchi o‘quvchining butun ichki va tashqi dunyosini o‘rganib, uning aql
qatlamlariga kira olmog‘i lozim». Abu Ali ibn Sino mulohazasiga ko‘ra tarbiyachi
dastlab bolalarni yaxshi ko‘rishi, hurmat qilishi, ular bilan xushmuomala bo‘lishi
shart. Agar bola ishni yaxshi bajarsa, uni o‘z vaqtida rag‘batlantirish, gohida
maqtab qo‘yish, aksincha bo‘lganda esa, unga tanbeh berishi kerak. Lekin, deydi
Ibn Sino, tanbeh bolaning izzat-nafsiga tegadigan bo‘lmasligi lozim, o‘quvchiga
murosasozlik qilish esa bolaning o‘zboshimcha bo‘lib qolishiga olib boradi, -
deydi Ibn Sino. Nasriddin Tusiy o‘zining «O‘qituvchilarni tarbiyalash to‘g‘risida»
degan asarida shunday deydi:
«O‘qituvchi munozaralarni olib borishi, rad etib bo‘lmaydigan darajada isbot
qilishni bilishi, o‘z fikrlarining to‘g‘riligiga ishonishi, nutqi esa mutlaqo toza,
jumlalari mantiqiy ifodalanadigan bo‘lishi dozim... O‘qituvchi nutqi hech qachon
va hech qaerda zaharxandali, qo‘pol va qattiq bo‘lishi mumkin emas. Dars paytida
o‘qituvchi o‘zini tuta olmasligi ishni buzishi mumkin». O‘qituvchi va uning
12

mahorati to‘g‘risida nazm mulkining sultoni A.Navoiy, A.Jomiy va boshqalarning
asarlarida o‘qituvchi qobiliyati, shaxsiy fazilatlari, uning nutqi, notiqlik san‘ati,
madaniyati haqida qimmatli, durdona fikrlari mavjud. Buyuk mutafakkir
Abdurahmon Jomiy o‘z asarlarida bola dunyoqarashining - kamol topishida
maktab va muallimning roliga katta baho beradi. Uning fikriga qaraganda,muallim
aqlli, adolatli, o‘zida barcha yuksak fazilatlarni mujassamlashtirgan bo‘lishi kerak.
O‘zini nomunosib tutgan odam hech vaqt boshqalarga bilim bera olmaydi, degan
fikrni bildiradi. Ustoz, muallimsiz qolganda zamon, Nodonlikdan qora bo‘lurdi
jahon, - deb hitob qiladi u «Iskandar xirodnomasi» asarida. O‘zbek adabiyotining
dahosi Alisher Navoiy o‘z asarlari va ilmiy qarashlarida o‘qituvchilik qobiliyati va
uning obro‘si, odobi yuzasidan ibratomuz mulohazalar yuritadi. Alloma fikricha
o‘qituvchi faoliyatini ijodiy yondashuvsiz tasavvur qila olmaydi. U doimo o‘z
ustida mukammal ishlashi, tajriba oshirib borishi zarur deydi. Ana shu boisdan
uning asarlarida odob, axloq, ziyraklak, irodaviy kuch, poklik, samimiylik
xislatlari asosiy o‘rinni egallaydi. O‘qituvchining har jihatdan ibrat va namuna
bo‘lishlari ta’lim va tarbiya garovi ekanligiga ishora qilgan. O‘qituvchining kasb
mahoratini tarbiyalashning mohiyati to‘g‘risidagi mulohazalar «Qobusnoma»,
«Xotamnoma», «Qutadg‘u Bilig» kabi buyuk asarlarda ham bayon etib berilgan.
Chunki bu asarlarning barchasi odobnomaning xuddi o‘zginasi bo‘lganligi sababli
tarbiyachi-murabbiyning o‘ziga xos xislatlarining shakllanish bosqichlari ifodalab
berilgan. XVIII-XIX asrda Turkistondagi jadidlar harakatining asoschilaridan biri,
buyuk ma’rifatparvar o‘qituvchi, mohir tadqiqotchi Abdulla Avloniy ta’lim tizimi,
13

o‘qitishni takomillashtirib, o‘qituvchilar malakasini oshirish, bo‘lg‘usi
o‘qituvchini tayyorlash muammolariga mutlaqo yangicha yondashgan olimdir.
Uning fikricha ijodiy izlanish, o‘qish va o‘qitishning yangi shakli, uslub hamda
vositalarini qidirish o‘qituvchining eng muhim sifatlaridan biridir,-deb ta’kidlaydi.
Shunday qilib, O‘rta Osiyo mutafakkirlari va o‘zbek ma’rifatparvarlari o‘qituvchi
kuchli xotiraga, iroda va tafakkurga, aql-zakokatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi,
ko‘zlangan maqsadni amalga oshirish yo‘lida jonbozlik, qatiyatlilik ko‘rsatishi,
o‘quvchilarning ruhiy dunyosiga to‘g‘ri yo‘l topa olishi, ularga ta’sir o‘tkazishi,
vijdonli, samimiy, odobli, nazokatli, ishchan, mas‘ul shaxs sifatida faoliyat
ko‘rsatishi zarur ekanligini o‘z asarlarida ta’kidlab o‘tadilar. Hozirgi davrda
mamlakatimizda pedagogik faoliyatning rivojlanishida jahon mutafakkir-
olimlarining pedagogik qarashlari va ta’limotlari ijobiy ahamiyatga egadir.
Hozirgi sharoitda jamiyatning maktab oldiga qo‘yayotgan talablari kun sayin ortib
bormoqda va bu talablarni amalda to‘g‘ri hal qilish vazifasi o‘qituvchiga
bog‘liqdir. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi qator vazifalarni bajaradi. O‘qituvchi-
sinfdagi o‘quv jarayoni tashkilotchisidir.
Jamiyatning o‘qituvchi oldiga qo‘yadigan asosiy talablari quyidagilardir:
- shaxsni ma’naviy va ma’rifiy tomondan tarbiyalashning, milliy uyg‘onish
mafkurasining hamda umuminsoniy boyliklarning mohiyatini bilishi;
- bolalarni mustaqillik g‘oyalariga sodiqlik ruhida tarbiyalashi, o‘z Vatani
tabiatiga va oilasiga bo‘lgan muhabbati;
14

Hadis ilmining paydo bo’lishi
Imom Ismoil al-Buxoriy hadis ilmi rivojidagi xizmatlari
Imom at-Termiziyning hadis ilmi rivojidagi xizmatlari
Islom dini ta’limoti asoslarini yorituvchi Qur’on Karimdan keyingi asosiy manba
hadis hisoblanadi. Hadislarni to’plash va ularga muayyan tartib berish asosan VIII
asrning ikkinchi yarmidan boshlanib, uni eng bilimdon
turli fan asoslarini mukammal o’rgangan, katta hayotiy tajribaga ega bo’lgan kishi
(muhaddis)lar tartib bergan. VIII-XI asrlarda to’rt yuzdan ortiq muhaddis hadis
15

ilmi bilan shug’ullangan. Mazkur bilimlarni o’rganishning o’ziga xos yo’nalishi
bo’lib, «hadis ilmi» nomi bilan yuritilgan. Keyingi yillarda Muhammad Alayhis-
salomning hayoti, faoliyati hamda uning diniy-axloqiy ko’rsatmalarini o’z ichiga
olgan hadislar, Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” («Ishonarli
to’plam»), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), Imom Iso Muhammad ibn
Iso at-Termiziyning “Ash-SHamoil an-nabaviya” asarlari nashr etildi. “Hadis” yoki
“Sunna” so’zlari bir ma’noni anglatib, Rasulullohning hayoti va faoliyati hamda
diniy va axloqiy ko’rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat.
Islom dini ta’limoti asoslarini yorituvchi Qur’on Karimdan keyingi asosiy
manba hadis hisoblanadi. Hadislarni to’plash va ularga muayyan tartib berish
asosan VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlanib, uni eng bilimdon, turli fan
asoslarini mukammal o’rgangan, katta hayotiy tajribaga ega bo’lgan kishi
(muhaddis)lar tartib bergan. VIII-XI asrlarda to’rt yuzdan ortiq muhaddis hadis
ilmi bilan shug’ullangan. Mazkur bilimlarni o’rganishning o’ziga xos yo’nalishi
bo’lib, «hadis ilmi» nomi bilan yuritilgan. Keyingi yillarda Muhammad Alayhis-
salomning hayoti, faoliyati hamda uning diniy-axloqiy ko’rsatmalarini o’z ichiga
olgan hadislar, Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” («Ishonarli
to’plam»), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), Imom Iso Muhammad ibn
Iso at-Termiziyning “Ash-SHamoil an-nabaviya” asarlari nashr etildi. “Hadis” yoki
“Sunna” so’zlari bir ma’noni anglatib, Rasulullohning hayoti va faoliyati hamda
diniy va axloqiy ko’rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat.
Muhammad alayhissalomning ibratli ishlari, e’tiqod, poklik va insonga xos
ma’naviy-axloqiy xislatlarni ifodalovchi so’zlari, pand-nasihatlari uning nomi
bilan bog’liq hadislarda mujassamlangan.
16

Hadislar dastlab yozib borilmagan.Payg’ambar Muhammad Alayhis-salom arab
bo’lmagan kishilarning hadislarni Qur’oni Karim oyatlari bilan adashtirib
yuborishlaridan cho’chib, hadislarning yozib borilishiga ruxsat etmaganlar. Biroq
payg’ambar Muhammad Alayhis-salom huzurida sahoblar bo’lib, ular Rasuli
akramdan eshitgan hadislarini yodlab borganlar. Jumladan, hazrati Abu Hurayra
ana shunday mo’’tabar kishilardan biri bo’lib, hadislarni mukammal yodlab
borgan. Abu Hurayra tomonidan qayd etilgan hadislar to’g’ri, ishonarli (sahih)
hadislar hisoblangan.
VIII-IX asrlar hadis ilmining rivojlanishida “oltin davr” hisoblanadi.Bu davrga
kelib, Islom ulamolari tomonidan hadislarning qay darajada to’g’riligi, ularning
qanday manbalarga tayanilib to’planganligi jiddiy tadqiq etila boshlandi. CHunki
ba’zi soxta, ishonchsiz hadislar ham paydo bo’la boshlagan, ularni tekshirib, asl
hadislarni tiklash va yozma ravishda qayd qilish zamon talabi bo’lib qolgan edi.
SHuning uchun ham birinchidan, hadislarni yoddan biluvchi haqiqiy, bilimdon,
o’tkir mulohazali kishilarning asta-sekin kamayib ketayotganligi, ikkinchidan,
hadislarning haqiqiy, ishonarli, ya’ni sahihlarini saqlab qolish maqsadida ular
tekshirilib, asl holiga keltirib, yozib yig’ila boshlangan. Ana shu tarzda hadis ilmi
rivojlana boshlagan.
Islom olamida oltita ishonchli to’plam (as-sahih as-sitta) eng nufuzli manbalar
sifatida e’tirof etilgan.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 194 (810) , - 256 (870)
Imom Muslim ibn al-Hajjoj 206 (819), - 261 (874)
17

Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy 209 (824), - 279(892)
Imom Abu Dovud Sulaymon Sijistoniy 202 (817), - 275(880)
Imom Ahmad an-Nasoiy (215 (830), - 303 (915)
Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn YAzid ibn Mojja 209 (824), - 273(886)
Ushbu manbalarning mualliflari IX asrda yashab ijod qilgan quyidagi muhaddislar
bo’lganlar.
Muhaddislar tomonidan yaratilgan va ishonarli manbalar deya e’tirof etilgan “Al-
kutub as-sitta” (“Olti kitob”) quyidagilardan iborat.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tomonidan yozilgan “Al-jome’
as-sahih” asari.
Imom Muslim an-Nishopuriy (Imom Muslim ibn al-Hajjoj) tomonidan yozilgan
“As-sahih” asari
Imom ibn Mojja tomonidan yozilgan “Sunnan”
Imom Abu Dovud Sulaymon–Sijistoniy tomonidan yozilgan “Sunnan” asari
Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy tomonidan yozilgan “Aj-jami al-kabir” asari
Ahmad an-Nasoiy tomonidan yozilgan “Sunnan”.
Dastlabki savodini maktabda chiqargan, 10 yoshidayoq arab tilida yaratilgan
kitoblar yordamida hamda roviylardan og’zaki ravishda eshitish asosida hadislarni
yodlay boshlagan. Alloma hadis ilmini zo’r ishtiyoq va katta qiziqish bilan
o’rgandi. Abdulloh ibn al-
Muborak, Vaqi’ ibn Jarroh kabi olimlar tomonidan to’plagan hadislarni yod olgan,
shuningdek, hadis rivoyatchilari xususida so’z yuritilgan bahslarda ishtirok etgan.
Imom Ismoil al-Buxoriy juda boy ijodiy meros qoldirgan. Uning “Al-jome’ as-
sahih” (“Ishonchli to’plam”), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), “At-tarix
18

al-kibor” (“Katta tarix”), “At-tarix as-sag’iyr”, (“Kichik tarix”), “Al-qiroatu xalfa-
l-Imom” (“Imom ortida turib o’qish”), “Vaf’ul-yadini fi-s-saloti” (“Namozda ikki
qo’lni ko’tarish”) kabi asarlari mavjud bo’lib, ularning qo’lyozmalari bizgacha
yetib kelgan. Ammo “At-tarix al-avsat” (“O’rta tarix”), “At-tafsir al-kabir” (“Katta
tafsir”), “Al-jome’ al-kabir” (“Katta to’plam”), “Kitob-ul-hiba” (“Hadya kitobi”)
nomli asarlari ham bo’lganligi ma’lum, biroq ular bizgacha yetib kelmagan.
SHubhasiz, yuqorida nomlari qayd etib o’tilgan asarlarining eng yirigi, shoh asari
“Al-jome’ as-sahih”dir. Bu asar “Sahih al-Buxoriy” nomi bilan ham dunyoga
mashhur.
Imom Ismoil al-Buxoriy juda boy ijodiy meros qoldirgan. Uning “Al-jome’ as-
sahih” (“Ishonchli to’plam”), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), “At-tarix
al-kibor” (“Katta tarix”), “At-tarix as-sag’iyr”, (“Kichik tarix”), “Al-qiroatu xalfa-
l-Imom” (“Imom ortida turib o’qish”), “Vaf’ul-yadini fi-s-saloti” (“Namozda ikki
qo’lni ko’tarish”) kabi asarlari mavjud bo’lib, ularning qo’lyozmalari bizgacha
yetib kelgan. Ammo “At-tarix al-avsat” (“O’rta tarix”), “At-tafsir al-kabir” (“Katta
tafsir”), “Al-jome’ al-kabir” (“Katta to’plam”), “Kitob-ul-hiba” (“Hadya kitobi”)
nomli asarlari ham bo’lganligi ma’lum, biroq ular bizgacha yetib kelmagan.
SHubhasiz, yuqorida nomlari qayd etib o’tilgan asarlarining eng yirigi, shoh asari
“Al-jome’ as-sahih”dir. Bu asar “Sahih al-Buxoriy” nomi bilan ham dunyoga
mashhur.4 jilddan iborat mazkur kitobda payg’ambarimiz Muhammad Alayhis-
salom hadislaridan tashqari, islom huquqshunosligi, islom marosimlari, axloq-
odob, ta’lim-tarbiya, tarix va etnografiyaga oid ma’lumotlar ham berilgan. Unga
19

600 ming hadisdan 7275 ta eng “sahih” hamda 4000 ta takrorlanmaydigan hadislar
kiritilgan. Bó kitob Islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyingi asosiy manba
hisoblanadi.Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” asarining bir jildiga
odob-axloq masalalarini yorituvchi hadislar jamlangan bo’lsa, “Al-adab al-mufrad”
(“Adab durdonalari”) nomli asarda ham ijtimoiy turmushda hamda insonlar
o’rtasida o’zaro munosabatlarni tashkil etish chog’ida amal qilinishi lozim bo’lgan
odob-axloq qoidalari borasida yanada batafsil ma’lumotlar berilgan. Ushbu asar
644 bobda bayon etilgan 1322 ta hadisni o’z ichiga olgan.
Muhammad ibn Iso at-Termiziy
Mashhur muhaddislardan yana biri vatandoshimiz Muhammad ibn Iso at-Termiziy
bo’lib, u 824 yilda Termiz yaqinidagi Bug’ qishlog’i (hozirgi Surxondaryo
viloyatining SHerobod tumani)da tug’ilgan. Uning oilasi va ota-onasi haqida
ma’lumotlar yo’q. Ba’zi tadqiqotchilar uning otasi asli marvlik bo’lgan deb qayd
etadilar.Muhamad ibn Iso at-Termiziy bolaligidan ilm o’rganishga qiziqqan,
ayniqsa hadis ilmini chuqur egallagan.
Muhamad ibn Iso at-Termiziy 850yildan qator mamlakatlarga safar qiladi.
Hijoz shahrida bo’lib, Makka va Madina shaharlarini ziyorat qiladi. Iroq hamda
Xurosonda hadis, fikh, qiroat, bayon, tarix va boshqa ilmlarni o’rganadi. Mazkur
safarda Muhamad ibn Iso at-Termiziy ustozi Imom Ismoil al-Buxoriy bilan
uchrashadi. Alloma ustoziga nisbatan alohida hurmatda bo’lib, uning yordamida
hadis ilmidan to’laqonli ravishda xabardor bo’ladi. Manbalarda e’tirof etilishicha,
Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy ustozining vafoti tufayli ko’p yig’laganidan
20

ko’zi ko’r bo’lib qolgan.
Manbalarda e’tirof etilishicha, Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy
ustozining vafoti tufayli ko’p yig’laganidan ko’zi ko’r bo’lib qolgan.Muhammad
ibn Iso at-Termiziyning zehnining o’tkirligi, xotirasi, va yod olish qobiliyatining
kuchliligi tufayli Imom Ismoil al-Buxoriy ham uni faqatgina shogird sifatida emas,
balki hamkor, hamfikr va do’st sifatida ham hurmat qilgan.Muhammad ibn Iso at-
Termiziy uzoq safarda manbalardan o’qigan yoki muhaddislardan eshitgan
hadislarni to’plab, kitoblar ta’lif qilishga kirishadi. Muhammad ibn Iso at-Termiziy
uzoq safarda manbalardan o’qigan yoki muhaddislardan eshitgan hadislarni
to’plab, kitoblar ta’lif qilishga kirishadi.
U 863 yilda o’z vataniga qaytadi va o’zi ham shogirdlarga ta’lim beradi, ayni
vaqtda kitoblar ham yozadi.Alloma tomonidan o’ndan ortiq asarlar yaratilganligi
ma’lum. Bular qatoridan “Al-jome’ as-sahih” (“Ishonchli to’plam”), “Ash-shamoil
an-nabaviya” (“Payg’ambarning alohida fazilatlari”), “Al-ilal fi-l-hadiys”
(“Hadislardagi illatlar va og’ishlar haqida”) kabi asarlari o’rin olgan bo’lib, ular
juda mashhurdir.
Hadislarda insonning kamolotga erishishi uchun talab etiladigan insoniy
fazilatlar ]ifoda etilgan bo’lib, ushbu fazilatlar sirasiga o’zgalarga mehr-oqibat
ko’rsatish, saxiylik, ochiq ko’ngillik, ota-ona, kattalar va qarindoshlarga nisbatan
muruvvatli bo’lish, ularga g’amxo’rlik qilish, vatanga muhabbat, mehnat va kasb-
hunarni
ulug’lash, halollik, poklik, do’stlik, oliyjanoblik, rahm-shafqatlilik, kamtarlik,
rostgo’ylik va vijdonlilik kabi xislatlar kiritiladi. Bundan tashqari, insonning o’zini
yomon illatlardan tiyishi, yaxshilik sari intilishi kerakligi borasidagi pand-
nasihatlar ham o’z aksini topganki, bularning barchasi Qur’oni Karimda qayd
21

etilgan ko’rsatmalarga asoslanilgan va komil insonni shakllantirishda asosiy mezon
bo’lib xizmat qiladi.
2.BOB.Pedagogika fani qadimgi davrda.
2.1.Qadimgi davrdagi allomalar.
Pedagogika fani tarixi qadimgi davrlariga borib taqaladi. Kop ming
asrlar mobaynida pedagogika falsafaning ichida rivojlandi. qadimgi
zamonlardan buyon olamda insonning irni va roli, shaxsning axloqiy
shaklllanishida madaniyat va dinning ashamiyati barkamol shaxs rivojlanishi
masalalari va shu kabilar. Sharq uygonish davri (9 –11asrlar) qomusiy
olimlari Abu Nasr al Farobiy (870 –1007) shunday ijtimoiy pedagogik
goyalarni aytib itganlarki, bolani ayni gidaklik chogidanoq tarbiyalay
boshlashning zarurati, shuningdek, bolaning tarbiyasiga tabiat atrof
mushitningtasiri va boshqa fikrlar kabidir. 15 –16 asrlarda Markaziy Osiyoda
tabiatshunos-faylasuflari, tarixchi, shoir va rassom-musavvirlari iz ijodlarida
ijtimoiy fanlarga aloshida etibor bilan qarab, tabiat sirlarini organishga
intilganlar.
Bular qatorida Nuriddin Abduraxmon Jomiy (1414 –1492), Jaloliddin
Davoniy( 1427 –1502), Alisher Navoiy (1441 –1501), Xusayn Boiz Koshifiy
(1440 –1505) oz asarlarida inson aqli tafakkuri, uning qobilyati, insonning alohida
axloqiy xislatlari, insoniylik goyalari, bolalar tarbiyasida umuminsoniy
qadriyat hisoblanadi. Shu jumladan, ozbek tilini asoschisi buyuk alloma,
musiqachi, davlat arbobi,Alisher Navoiyning ijtimoiy pedagogik goyalari,
yuksak darajada insonparvarligi bilan ajralib turadi. U insonni butun koinotda, bu
olamda eng oliy mavjudod deb shisoblagan. Bolani esa oilaga quvonch ham
baxt keltiruvchi muqaddas inom sifatida uyni yoritib yuboradi deb hisoblaydi.
22

Inson oz farzandigina emas, balki kelajak avlod bilgan barcha bolalarni
sevmogi shart deb yozadi shoir. Ijtimoiy pedagogikaga oid fikrlarni bizning
olim va allomalarimiz, marifatparvarlarimiz, jadidchilik sharakati etakchilari,
20 asr boshlarida yashab, ijod qilgan allomalar Maxmudxija Bexbudiy (1874
–1919),
Munavvar qori Abdurashidov (1878 –19q1), Abdulla Avloniy (1878 – 19q4),
Abduqodir Shakuriy (1875 –1943), X.X.Niyoziy (18q9 –1929) va boshqalarning
asarlarida ham koplab keltirish mumkin. Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida
vujudga kelishi 20 asr 20- yillari aloshida irin titadi. Bu davrda A.Avloniy,
A.Shakuriy, M. Abdurashidov, X.X.Niyoziy, V.F.Lubensov,
N.P.Arxongeliskiy, O,Sharofiddinov kabi pedagoglarning faoliyati mushim
ashamiyatga molik. Ular avvalo ijtimoiy izdan chiqib ketayotgan bolalarga
yordam korsatish, Yani bu allomalar ijtimoiy pedagoglar bilib, ular tashqil
etgan maktablar shuningdek, boshqa pedagoglar tajribalariga tayanganlar.
A.Avloniy nomidagi X.G.Chernishevskiy nomodagi bolalar tajriba maktablari
va boshqa muassasalar ijtimoiy pedagogikaning amaliy manbai bolib
hisoblanadilar. Biroq Ozbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivoji amalga
oshmadi. Bunda avvalgi yangi ittifoq sovet pedagogikasi va osha davr
pedagogikasi irtasida ajralish yuzaga keldi. Uzoq yillar mobaynida Ozbek
marifatparvarlari-pedagoglari tomonidan toplangan barcha bilimlar inkor etilgandi.
Pedagogikada shunday shior tarqalagandi “Olam ziravonlikdir, biz uni ildizi bilan
qiporamiz”. Marksist pedagoglar tomonidan, shu vaqtgacha bilgan pedagogika
sohasidagi oktyabr tintarilishigacha bilgan asarlarni unitish talab etildi. 30
23

yillar oxirida sotsializm galaba qilganligi elon qilindi. Shu vaqtdan boshlab
ijtimoiy muammolar xaqida sukut saqlash sharti mustashkamlandi. Bu muammolar
alohida engil hal etiladigan, “esqilik sarqiti”deb basholandi. Bu esa iz irnida
ijtimoiy pedagogikani fan sifatida rivojlanishiga yol bermadi. 1991-yil
Ozbekiston Respublikasi elon qilinishi bilan pedagogikaning kipgina
soshalarini, shujumladan ijtimoiy pedagogikani sham rivojlantirish vazifasi
qiyildi. 1997-yil “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Talim tigrisida qonun”
1997yil) qabul qilinishi bilan manabiy-axloqiy tarbiyaning samarali yillarini
topish, manaviy madaniyatni rivojlantirish, shaxsni fuqoro sifatida, erkin
tafakkurli shaxsni shakllantirishning eng samarali yollarini yaratish maqsadida
pedagogik fan oldiga talim tizimini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish
kabi vazifalari qiyildi. Respublikamizda ijtimoiy pedagogikaning ilmiy va
amaliy soshasi endigina shakllanmoqda. Mazkur sohada ilmiy-tadqiqot ishlari
shunchalik dolzarbki, bu fan biyicha mamlakatimizda: “Manaviyat va marifat
markazi”, “Oila” markazi, nodavlat xukumatga qarashli bilmagan xayriya
jamgarmasi “Soglom avlod uchun”
O’zbekiston Respublikasi Shalq talimi qoshidagi TDPU (mavkura) goyaviy-
siyosiy kafedralar va boshqalar Respublikamizning har bir navbatdagi yilni
ijtimoiy muammolardan biriga bagishlashi anana tusiga kirgan. Masalan: 2001
yil–“Onalar va bolalar” yili deb elon qilingandi. Shu munosabati bilan “Ismir
va soglom
turmush tarzi” deb nomlangan Respublika metogik seminari utkazilib, maktablarda
“Soglom avlod tarzi” predmeti kiritilib, soglom turmush tarzini
shakillantiruvchi ijtimoiy muammolar masalalari korib chiqdi.
24

2.2.IMOM BUXORIY HADISSHUNOSLIK HAQIDA.
Buxoriy, Imom al-Buxoriy (asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil ibn
Ibrohim al Buxoriy) (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi
Hartang qishlog i) — islom olamining yirik mutafakkiri. Muhaddislar imomi, ʻ
hadis ilmining sultoni deb ham yuritiladi.
Otasi Ismoil o z davrining yetuk muhaddislaridan, Malik ibn Alasning shogirdi
ʻ
va yaqinlaridan biri bo lib, tijorat ishlari bilan shug ullangan. Onasi taqvodor,
ʻ ʻ
diyonatli, oqila ayol edi. Otasi vafot etgach, uning tarbiyasi volidasi zimmasiga
tushgan. U 5-6 yoshidan islomiy ilmlarni, Muhammadning hadislarini o rganishga
ʻ
va yodlashga kirishadi. Taniqli muhaddislar — Doxiliy, Muhammad ibn Salom
Poykandiy, Muhammad ibn Yusuf Poykandiy, Abdulloh ibn Muhammad
Masnadiy va boshqalardan saboq olgan. Azaldan muhaddislar safarga chiqishdan
oldin o z yurtidagi roviylardan birorta ham hadis qoldirmasdan yozib olgan
ʻ
bo lishi va shundan keyingina boshqa shahar yoki mamlakatga safarga otlanishi
ʻ
mumkin edi.
Buxoriy 16 yoshga yetguncha, o z yurtidagi mashoyixlardan hadis eshitib,
ʻ
yozib olib, xalifalikning turli viloyatlari tomon yo l oladi. 825-yil Buxoriy onasi va
ʻ
akasi Ahmad bilan Makkaga kelib, haj ibodatini ado etadi. Onasi va akasini
Buxoroga qaytarib, o zi Makkada qoladi. Bu yerda faoliyat ko rsatayotgan
ʻ ʻ
olimlarning ilmiy
yig inida qatnashadi. 827-yil Madinaga boradi. Madinadagi mashhur ulamolardan
ʻ
25

Ibrohim ibn Munzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim ibn Hamza va boshqalar bilan
muloqotda bo lib, ulardan hadislar bo yicha saboq oladi. Bu vaqtda Rasulullohningʻ ʻ
sahobalari, sahobalarning izdoshlari turli mamlakatga tarqab ketgan edilar.
Shunday sharoitda Muhammadning hadislarini to plash turli shahar va
ʻ
mamlakatlarga borishni taqozo qilar edi.
Bir necha tarixchilarning ta kidlashicha, Imom Buxoriy Hijoz, Makka, Madina,
ʼ
Toif, Jiddaga qilgan safarlari 6 yil davom etgan. So ng Basra, Kufa va Bag dodga
ʻ ʻ
safar qiladi. Shom va Misrga o tadi. Bundan tashqari Xuroson, Marv, Balx, Hirot,
ʻ
Nishopur, Ray, Jibol kabi shaharlarda bo lib, bu shaharlardagi olimlardan saboq
ʻ
oldi va hadislar to pladi.
ʻ
Imom Buxoriyning asarlari orasida eng mashhur bo lgani "Al-jome as-
ʻ ʼ
Sahih"dir. Undan tashqari tarixiy voqealar va shaxslarni chuqur tahlil qiladigan,
hadis ilmining asoslaridan bo lgan ilmlarga oid bir qator o ta ahamiyatli kitoblar
ʻ ʻ
yozdi. Imom Buxoriyning ilmiy ahamiyati yuksak bo lgan bir nechta asarlar tasnif
ʻ
qildi: „Al-jome as-sahih“, „Al-adab al-mufrad“, „At-tarix al-kabir“, „At-tarix as-
ʼ
sag ir“, „At-tarix al-avsat“, „At-tafsir al-kabir“ „Birrul volidayn“, „Asmo as-
ʻ
sahoba“, „Kunyalar“ va boshqalar. Ular orasidagi „Al-jome as-sahih“ asari islom
ʼ
olamida Qur’ondan keyingi eng muhim manba sifatida e zozlanuvchi manba
ʼ
hisoblanadi.Imom Buxoriyning hadislar to plash borasidagi qo ygan shartlari
ʻ ʻ
boshqa muhaddislarning shartlaridan ko ra aniqroq bo lgani sababli „Al-jome as-
ʻ ʻ ʼ
sahih“ asari „Eng ishonchli hadislar to plagan“ nomiga sazovor bo lgan.
ʻ ʻ
Muhaddislar hadislarning roviylarini o zaro uchrashganlari ehtimoli mavjud bo lsa
ʻ ʻ
shunga kifoyalanishgan, ammo Imom Buxoriy eshitgan hadislarining roviylari
o zaro uchrashganini alohida ko rgan guvohning e tirofini ham shart qilib qo ygan.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Bunday shart boshqa muhaddislarda uchramaydi. Hofiz ibn Xajar al-
26

Asqaloniyning hisobiga ko ra „Al-jome as-sahih“dagi hadislarning soni 7397 tani ʻ ʼ
tashkil etadi. Bular orasida takrorsizlari 2602 tani tashkil qiladi. Izohlar,
roviylarning ixtilofi va ilovalarni qo shilsa, kitobda keltirilgan hadislar soni 9082
ʻ
taga yetadi.
Aynan Imom Buxoriy tufayli Movarounnahr hududida IX—XII asrlarda
ko plab hadisshunoslik maktablari shakllandi va muvaffaqiyatli faoliyat yuritdi.
ʻ
Hozirgi kunda olimning asarlari dunyoning o nlab tillariga tarjima qilingan va
ʻ
islom dunyosida uning ijodidan ko plab ilmiy tadqiqotlarda foydalanib kelinadi.
ʻ
Xorijiy yurtlardagi safardan keyin Buxoroga qaytgach, hadis ilmini targ ib etishga
ʻ
kirishadi. Ul zotning bu sa yu ko chishlari bu vaqtda Buxoroda hisoblanadi.
ʼ ʻ Bu
asar Hindiston va Qohirada chop etilgan. Buxoriy yaratgan „Kitob al-favoid“
(„Foydali ashyolar haqida kitob“), „Al-Jome al-kabiyr“ („Katta tayanch“), „Xalq
ʼ
af’ol alibod“, („Alloh bandalari ishlarining tabiati“), „Al-Musnad al-kabiyr“
(„Katta tayanch“), „At-tafsir al-kabiyr“ („Katta tafsir“), „Kitob al-xiba“ („Xayr-
ehson haqida kitob“) va boshqa asarlarning ba zilari bizgacha yetib kelmagan,
ʼ
ba zilari jahonning turli mamlakatlari kutubxonalarida saqlanayotganligi haqida
ʼ
ma lumotlar bor.
ʼ
Buxoriyning boshqa asarlari orasida „Tafsir alQur’on“ („Qur’on tafsiri“)
kitobini ham alohida ta kidlash kerak. Buxoriy asarlari musulmon dunyosining
ʼ
barcha madrasa va dorilfununlarida payg ambar (as) sunnatlari bo yicha asosiy
ʻ ʻ
darslik, qo llanma hisoblanadi. Jamoat arboblari, olimu ulamolar va din peshvolari
ʻ
Buxoriy asarlariga tayanib ish tutadilar. Istiqlol sharofati bilan Buxoriyning
o lmas merosi el-yurti bag riga qaytdi. O zbekiston Respublikasi Vazirlar
ʻ ʻ ʻ
Mahkamasining „Imom al-Buxoriy tavalludining hijriy-qamariy taqvim bo yicha
ʻ
1225-yilligini nishonlash to g risida“gi qarori (1997-yil 29-aprel) asosida
ʻ ʻ
27

Buxoriyning ilmiy merosini o rganish va targ ib qilish, xotirasini abadiylashtirish ʻ ʻ
borasida katta ishlar qilindi.
1998-yil 23-oktabrda Samarqandda yubiley to y-tantanalari bo lib o tdi.
ʻ ʻ ʻ
Alloma abadiy qo nim topgan Chelak tumanidagi Hartang qishlog ida ulkan
ʻ ʻ
yodgorlik majmui ochildi (qarang Buxoriy yodgorlik majmui). Buxoriyning boy
ma naviy merosini chuqur o rganish va keng targ ib qilish maqsadida O zbekiston
ʼ ʻ ʻ ʻ
Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning tashabbusi bilan Imom al-Buxoriy
xalqaro jamg armasi tuzildi (1998-yil 4-noyabr; raisi Zohidillo Munavvarov).
ʻ
Jamg armaning asosiy vazifasi Qur’oni karim va Buxoriyning „al-Jome as-sahih“i
ʻ
tarjimalarining akademik nashrlarini tayyorlash, buyuk islomshunoslar ilmiy
merosini tadqiq etish, diniy-falsafiy mavzularda ilmiy anjumanlar o tkazish va
ʻ
shular yordamida yosh avlodni milliy an analarimizga sadoqat ruhida
ʼ
tarbiyalashdan iborat. 2000-yildan boshlab mazkur jamg arma o zining ma naviy-
ʻ ʻ ʼ
ma rifiy, ilmiy-adabiy „Imom alBuxoriy saboqlari“ jurnalini nashr eta boshladi.
ʼ
Jurnal xalqimizni milliy-ma naviy merosimizdan bahramand etish, milliy, diniy
ʼ
qadriyatlarning sog lom idrok etilishiga yordam berishni o z oldiga maqsad qilib
ʻ ʻ
qo ygan.
ʻ
O zbekistonda Buxoriyning xotirasi munosib tarzda abadiylashtirilgan.
ʻ
Toshkent Islom institutiga Buxoriy nomi berilgan. Buxoriyning hayoti va ijodiga
bag ishlab bir necha tillarda kitob-albom, 2 qismli film (1995), „Hadis ilmining
ʻ
28

sultoni“4qismli kinoqissa (1998) yaratilgan.Va u vafot etadi.
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Halokatga olib boruvchi yetti narsadan qochinglar!», dedilar. «Ular nima, ey
Rasululloh?» deyishdi. Janobi Payg‘ambarimiz: «Alloh taologa shirk keltirmoq,
sehr-jodu qilmoq, nohaq birovni o‘ldirmoq, sudxo‘rlik, yetimning haqqini yemoq,
jang maydonidan qochmoq, begunoh pokdomon mo‘mina ayollarga tuhmat
qilmoq», dedilar». (Imom Buxoriy rivoyatlari)Mug‘iyra ibn Shu’baning kotibi
Varrod rivoyat qiladi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam mish-mish
tarqatmoqni, ezmalik qilmoqni, mol-dunyoni isrof etmoqni, ochko‘zlik qilmoqni,
onalarga itoatsizlik etmoqni va qizlarni tiriklayin ko‘mib tashlamoqni (Islomdan
avval arablarda shunday odat bo‘lgan) man qilganlar». (Imom Buxoriy rivoyatlari).
Abdulloh ibn Umar (r.a.) rivoyat qiladilar. «G’azotlardan birida Payg‘ambar
29

alayhissalom o‘ldirilgan ayol kishini ko‘rib achindilar va ayol kishilarni va yosh
bolalarni o‘ldirishni man qildilar». (Imom Buxoriy va Muslim rivoyatlari).
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Badgumon bo‘lmanglar, badgumonlik eng yolg‘on so‘zdir, tirnoq ostidan kir
qidirmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan arazlamanglar va
nafratlanmanglar, aka-uka tutinib, Allohning (solih) bandalari bo‘linglar»,
dedilar».(Imom Buxoriy rivoyatlari).
Abu Said al-Xudriydan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam: «Yo‘l bo‘yida o‘tirishdan saqlaninglar», dedilar. Shunda sahobalar:
«Buning chorasi yo‘q, ey Rasululloh, chunki biz o‘tirib suhbatlashamiz», deyishdi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Bunga ko‘nmasanglar, o‘tiringlaru faqat
yo‘lning haqqini ado etinglar», dedilar. Sahobalar: «Ey Rasululloh, yo‘lning haqqi
nima?», deyishganida Rasululloh: «Ko‘zni nomahramlarga qaratishdan tiyish,
o‘tuvchilarga aziyat bermaslik, salomga alik olish, yaxshilikka buyurib,
yomonliklardan qaytarish», dedilar». (Imom Buxoriy va Muslim rivoyatlari).
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Ikki zaifning - ayolning va yetimning molidan uzoq bo‘lishingizni vasiyat
qilaman», dedilar». (Imom ibn Moja rivoyatlari).
Jobirdan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Zulmdan saqlaninglar, chunki u Qiyomat kunida zulumot bo‘ladi. Va yana
baxillik va xasislikdan saqlaninglar. Chunki u sizlardan avvalgi ummatlarning
halokatga uchrashiga, qon to‘kishlariga hamda harom narsalarni halol qilib
olishlariga
30

sabab bo‘lgan edi», dedilar». (Imom Muslim rivoyatlari)
Abdulloh ibn Umardan (r.a.) rivoyat qilinadi. Rasululloh: «Sizlarning holingizga
voy bo‘lsin! Yana sizlar mendan keyin kofir bo‘lib, bir-biringizning
gardaningizga (qilich) urib yurmanglar», dedilar. (Imom Buxoriy va Muslim
rivoyatlari).
Adiy ibn Umardan (r.a.) rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam: «Hozir yana qaytarib aytaman, kimni biror ishga boshliq qilsak, ozi va
ko‘pini (yashirmay) olib kelsin. Nimani bersak, uni olsin. Nimadan qaytarsak, uni
olishdan o‘zini tiysin», dedilar. (Imom Muslim rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ummatlarini birovlarni
yanglishtirishdan man etdilar. (Abu Dovud va Ahmad rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘zini odamlardan chetga olib, xilvatda
zohidlik qilishdan man etganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyatlari)
Anas ibn Molik (r.a.) rivoyat qiladilar. «Biz hazrat Umarning huzurlarida o‘tirgan
edik, u kishi: «Bizlar zimmamizga ortiqcha ish (vazifa) olmoqdan qaytarildik»,
dedilar». (Imom Buxoriy va Muslim rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: «Alloh taolo sizlarni
otalaring nomi bilan qasam ichishdan qaytaradi». (Imom Buxoriy va Muslim
rivoyatlari)
Abdulloh ibn Umar (r.a.) rivoyat qiladilar: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam bir
odamning boshqa bir odamni turg‘izib, o‘rniga o‘zi o‘tirib olmog‘ini man qildilar.
Ammo janob Rasululloh shunday dedilar: «Nariroq surilib joy bering va biroz
31

siqilishib o‘tiring», denglar». (Imom Buxoriy rivoyatlari).
Abdulloh ibn Yazid al-Ansoriy (r.a.) rivoyat qiladilar. «Nabiy sollallohu alayhi
vasallam birovning molini zo‘rlik bilan tortib olishdan va birovga vahshiyona
(quloq, burun va boshqa a’zolarini qirqib) azob berishdan qaytardilar». (Imom
Buxoriy rivoyatlari)
Abdulloh ibn Umar (r.a.) rivoyat qiladilar. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
nazr qilmoqdan qaytardilar va: «U baloning oldini ololmaydi, u orqali baxildan
biror narsa undirib olingaydir, xolos», dedilar». (Imom Buxoriy rivoyatlari)
Jobir ibn Abdullohdan (r.a.) rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
qilichni yalang‘ochlab yurishga odatlanishdan qaytarganlar».(Imom Termiziy
rivoyatlari)
Abdulloh ibn Abbosdan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam ayollarga taqlid qiluvchi erkaklarni va erkaklarga taqlid qiluvchi ayollarni
la’natladilar». (Imom Buxoriy rivoyatlari)
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
cho‘rilarning badanini pullab, tirikchilik qilishni man etdilar».(Imom Buxoriy
rivoyatlari)
Abdulloh ibn Umardan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Nabiy sollallohu alayhi
vasallam er kishini ikki ayolning orasida yurishidan qaytardilar».(Abu Dovud
rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: «Musibat yetganida yuzlarini
yuladigan, yoqasini yirtadigan va o‘zini qarg‘ab yig‘laydiganlarni Alloh taolo
la’natlasin».(Ibn Moja rivoyatlari)
32

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: «Musibat yetganida yuzlarini
yuladigan, yoqasini yirtadigan va o‘zini qarg‘ab yig‘laydiganlarni Alloh taolo
la’natlasin».(Ibn Moja rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam mehmon uchun ortiqcha takallufni
(ziyofat uchun haddan tashqari urinishni) man etganlar. (Hokim rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir uyda yakka uxlashni man etganlar.
(Imom Ahmad rivoyatlari)
Abu Hurayradan va Abdulloh ibn Abbosdan (r.a.) rivoyat qilinadi: «Payg‘ambar
sollallohu alayhi vasallam: «Hech bir banda: «Men Yunus ibn Mattodan
yaxshiroqman», demasligi lozim», dedilar». (Imom Buxoriy rivoyatlari)
Abdulloh ibn Zam’adan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam odam ichidan chiqadigan narsa (el)ga kulmoqdan qaytardilar».(Imom
Buxoriy rivoyatlari)
Abu Said Abdulloh ibn Mug‘affaldan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu
alayhi vasallam (qo‘l bilan) mayda toshlarni otib o‘ynashdan man qildilar va: «Bu
bilan ov ham qilib bo‘lmaydi, dushmanni ham o‘ldirib bo‘lmaydi, faqat u ko‘zni
chiqarib, tishni sindiradi, xolos», dedilar».(Imom Buxoriy va Muslim rivoyatlari)
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
hukm chiqarishda rishva (pora) beruvchini va uni oluvchini la’natlaganlar».(Imom
Termiziy rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhumlar sha’niga mubolag‘a bilan
madhiya va marsiya aytishni man etganlar.(Ibn Moja va Hokim rivoyatlari)
Usoma ibn Zayddan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
33

biror joyda vabo borligi bilinsa u yerga kirishdan, biror joyda turilganda vabo
boshlangani eshitilsa, o‘sha joydan chiqishdan qaytarganlar».(Imom Buxoriy
rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: «Qabriston ziyoratiga boruvchi
ayollarni, qabriston ustiga masjid quruvchi yoki chiroq yoquvchilarni Alloh taolo
la’natlasin!».(Hokim rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qabr ustiga o‘tirishni, qabr ustini butunlay
tekislab tashlashni yoki ustiga turli baland qubbalar qurishni man etganlar.(Imom
Muslim, Abu Dovud va Nasaiy rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam safardan o‘z uyiga kechasi bemahal kirib
kelishni man qilganlar. (Imom Buxoriy va muslim rivoyatlari)
Abdulloh ibn Umardan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam musulmonlarni Qur’on (ya’ni Mushaf) bilan dushman yeriga safar
qilmoqdan qaytardilar». (Bu yerda Qur’on deyilgani bilan Mushaf deb tushunmoq
kerak. Chunki Qur’on og‘zaki tarzda nozil qilingan bo‘lib, dushman uni qalblardan
tortib olib, oyoqosti qilolmaydi).(Imom Buxoriy rivoyatlari)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam to‘xtab turgan ko‘lmak suvga siyishni man
etganlar.(Imom Muslim, Nasaiy, Ibn Moja rivoyatlari)
Abu Hurayradan (r.a.) rivoyat qilinadi. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam
(biror narsaning baxtsizlik keltirishiga ishonib) irim-sirim qilishdan qaytarganlar».
(Imom Buxoriy rivoyatlari)
Ummu Atiyya rivoyat qiladilar: «Biz ayollar o‘likka uch kundan ortiq aza
34

tutmoqdan qaytarilgan edik, er o‘lsagina to‘rt oyu o‘n kun aza tutmoq mumkin
edi... Biz ayollar janozaga ergashmoqdan ham qaytarilgan edik». (Imom Buxoriy
rivoyatlari)
Oisha (r.anho) rivoyat qiladilar: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Mayitlarni haqorat qilmanglar, chunki ular keladigan joylariga kelib bo‘ldilar»,
deganlar»(Imom Buxoriy rivoyatlari)Anas ibn Molik (r.a.) rivoyat qiladilar.
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam (sahobalarga qarata): «Birontangiz uzoq
xastalanib yotib qolsangiz, (bezor bo‘lganingizdan) o‘zingizga o‘lim tilamang!
Basharti shunday qilish zarur bo‘lsa: «Ey Parvardigorim, agar (bundan keyingi)
yashamog‘imning menga nafi bo‘lsa, meni tirik qoldirgin, mabodo o‘lmog‘im
afzal bo‘lsa, omonatingni olg‘il, deb aytingiz», dedilar». (Imom Buxoriy
rivoyatlar).
XULOSA
Hayotda hech bir narsa bir tekkisda ketmaydi. Ba’zan yaxshi bo’lsa,
ba’zan yomon, ba’zan issiq bo’lsa ba’zan sovuq. Albatta hayot ham shu past
balanidi bilan qiziq va go’zal. Negaki agar, achchq bo’lmasa shirinning,
sovuq bo’lmasa issiqning, yomon bo’lmasa yaxshining qadri, qimmati
bo’lmagan bo’lar edi. Hadislar payg’ambarimiz aytgan so’zlar hisoblanadi.Hadis
ilmi bilan juda ko’p allomalarimiz shug’ullanganlar.Hadislar bizni odob-axloq
qoidalarga balki butun hayotni qanday anglashga,hayotda qanday yashni savob va
gunohni ko’rsatadi.
Har bir kishining ota-onasiga yaxshilik qilganidek, bolalariga ham yaxshilik
qilishi shartligi, zero, inson bo’ynida ota-onaning haqqi bo’lganidek, bolaning
ham haqqi borligi xususidagi g’oyalar Qur’oni Karimda ham, Hadisi sharifda ham
uqtiradi Hadislarda kishilarning bir-biri bilan do’st, tinch-totuv yashashlari, o’zaro
35

muruvvatli, mehr-shafqatli bo’lishlari kerakligi haqidagi g’oya ham ilgari suriladi.
Bu g’oya opa-singil, aka-uka, qarindosh hamda qo’shnilar o’rtasida tashkil
etiladigan muomala va munosabatlar mazmunining ochib berishga yo’naltirilgan
hadislar mohiyatida aks etadi. Ma’naviy-axloqiy xislatlarga ega bo’lgan inson ota-
ona, opa-singil, aka-uka va qo’shnilarga yaxshilik qiladi, bu yaxshilik ular
o’rtasidagi totuvlikni keltirib chiqaradiki, pirovardida jamiyat taraqqiy etadi,
tinchlik barqaror bo’ladi, aholi farovon hayot kechiradi
Shunday ekan, hadislar komil insonni shakllantirishda muhim manba bo‘lib
hisoblanadi. Hadislar har bir shaxsni aqliy, jismoniy jihatdan kamolga yetkazishga
oid e’tiqod va iymondan iborat bo’lib, faqat ezgulikka xizmat qilish, oliyjanob
bo’lish, pokiza yurish, bir burda luqmani halol qilib yeyish, jaholat va jaholat
parastlikka yo’l qo’ymaslik, o’z birodarining, qarindosh-urug’larining, millatining
va vatanining qadriyatlarini asrashdan iboratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Islom tasavvufi manbaalari ( Tasavvuf nazariyasi va tarixi). Ilmiy majmua.
Nashrga tayyorlovchi, izohlar muallifi H.Boltoboyev). Toshkent .: 2005,2015.
2.Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Al-jome’ as-sahih. T.:
Qomuslar bosh tahririyati.1997.
3.Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi Nodir Qobilov bilan
suhbat asosida olindi.
4.Foydalanilgan internetsaytlari:https://www.bukhari.uz/?p=20095&lang=oz,
Sahihi Buxoriy –Vikipediya https://uz/m/wikipedia.org/wiki/Sahih_Buxoriy.
36

5. Дилова Н.Г. (2021). Педагогик ҳамкорлик жараёнининг мазмуни ва уни
ташкил этиш тамойилари. Science and Education. Vol. 2, Issue 10, 547-557
бетлар.
6. Расулова З. (2021). Педагогик дастурий воситалардан фойдаланиб
бўлажак технология фани ўқитувчиларининг касбий маҳоратини ошириш
йўллари. Science and Education. Vol. 2, Issue 10, 416-426 бетлар
37

HADISLARDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK FIKRLARNING YORITILISHI

Купить