Hayol haqida tushuncha - Психология - Инфографика

Информация о документе

Цена	9300UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	ppt
Раздел	Инфографика
Предмет	Психология

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Hayol haqida tushuncha

Купить

X ay ol haqida X ay ol haqida
t ushunchat ushuncha

R E J A :R E J A :
►
1. Hayol haqida tushuncha.1. Hayol haqida tushuncha.
►
2. Hayolning ijtimoiy tabiati, fiziologik 2. Hayolning ijtimoiy tabiati, fiziologik
mexanizmlari.mexanizmlari.
►
3. Hayol jarayonlari va turlari.3. Hayol jarayonlari va turlari.
►
4. Bolalarda hayolni rivojlantirilishi.4. Bolalarda hayolni rivojlantirilishi.
►
5. 5.
Tafakkurning mantiqiy formasi va Tafakkurning mantiqiy formasi va
hayol.hayol.

►
Insonlar borliqni anglab, Insonlar borliqni anglab,
unda yuz berayotgan unda yuz berayotgan
narsalarni qabul qilib, narsalarni qabul qilib,
qolibgina qolmay o`ni qolibgina qolmay o`ni
o`zgartirishga ham harakat o`zgartirishga ham harakat
qiladi. Borliqni amaliyotda qiladi. Borliqni amaliyotda
o`zgartira olishni bilish o`zgartira olishni bilish
bilan birga hayolni ham bilan birga hayolni ham
o`zgartira bilish lozim. o`zgartira bilish lozim. Hayol haqida tushuncha.Hayol haqida tushuncha.

►
Hayol yoki fantaziya, tafakkur kabi, yuksak Hayol yoki fantaziya, tafakkur kabi, yuksak
bilish jarayonlari qatoriga kirib, kishining bilish jarayonlari qatoriga kirib, kishining
o`ziga xos insoniy xarakterga ega bo`lgan o`ziga xos insoniy xarakterga ega bo`lgan
faoliyatlarida namayon bo`ladi. Mehnatning faoliyatlarida namayon bo`ladi. Mehnatning
tayer natijasini hayolga keltirmay turib, tayer natijasini hayolga keltirmay turib,
ishga kirishib bo`lmaydi. Istalgan mehnat ishga kirishib bo`lmaydi. Istalgan mehnat
jarayoni hayolni uz ichiga qamrab oladi. jarayoni hayolni uz ichiga qamrab oladi.

►
Hayol inson ijodiy faoliyatining Hayol inson ijodiy faoliyatining
zarur elementi bo`lib, mehnatning zarur elementi bo`lib, mehnatning
oxirigi va oraliq mahsulotlarida oxirigi va oraliq mahsulotlarida
o`z ifodasini topadi, shuningdek o`z ifodasini topadi, shuningdek
problemali vaziyat noaniqlik problemali vaziyat noaniqlik
ko`rsatgan hollarda xulq atvor ko`rsatgan hollarda xulq atvor
programmasini tuzishni programmasini tuzishni
ta’minlaydi. Hayolning psixik ta’minlaydi. Hayolning psixik
jarayon sifatidagi birinchi va jarayon sifatidagi birinchi va
muhim vazifasi shundan iboratki, muhim vazifasi shundan iboratki,
u mehnatni boshlamasdan oldin u mehnatni boshlamasdan oldin
uni natijasini tasavvur qilish uni natijasini tasavvur qilish
imkoniyatini beradi. imkoniyatini beradi.

►
Demak, biz ilgari idrok qilmagan predmet va Demak, biz ilgari idrok qilmagan predmet va
hodisalarni yaratishdan iborat bo`lgan psixik hodisalarni yaratishdan iborat bo`lgan psixik
jarayon hayol deb ataladi.jarayon hayol deb ataladi.
►
Hayolni ko`pincha fantaziya deb ataydilar, xolbuki, Hayolni ko`pincha fantaziya deb ataydilar, xolbuki,
ba’zan “fantaziya” degan so`z bilan haqiqiy ba’zan “fantaziya” degan so`z bilan haqiqiy
hayotda kam aloqador bo`lgan tushunchadir. hayotda kam aloqador bo`lgan tushunchadir.
Hayolning boyligi idrok qilish ko`nikmasiga, Hayolning boyligi idrok qilish ko`nikmasiga,
predmetlar va hodisalarning obrazlarini kuzatishi predmetlar va hodisalarning obrazlarini kuzatishi
va xotirada saqlab qolishga bog`liq bo`lib, ular va xotirada saqlab qolishga bog`liq bo`lib, ular
keyinchalik qayta ishlab chiqiladi. keyinchalik qayta ishlab chiqiladi.

►
Tafakkur fantaziya Tafakkur fantaziya
natijalariga tuzatish natijalariga tuzatish
kiritadi. Uni tanqidiy kiritadi. Uni tanqidiy
baholaydi. His baholaydi. His
tuyg`ular ham hayolga tuyg`ular ham hayolga
ta’sir ko`rsatadi, ular ta’sir ko`rsatadi, ular
ko`p jihatdan hayolga ko`p jihatdan hayolga
bog`liq bo`ladi. bog`liq bo`ladi.
Nihoyat, kishining Nihoyat, kishining
hayoli bilan yaratilgan hayoli bilan yaratilgan
ijodiy niyatlarini ijodiy niyatlarini
amalga oshirish uchun amalga oshirish uchun
iroda zarur bo`ladi.iroda zarur bo`ladi.

►
Fantaziya timsollarining tarkib Fantaziya timsollarining tarkib
topishi va ularning faoliyat topishi va ularning faoliyat
jarayonlariga qo`shishga miya yarim jarayonlariga qo`shishga miya yarim
sharlari po`stlog`i bilan birga sharlari po`stlog`i bilan birga
qatnashuvchi miyaning ana qatnashuvchi miyaning ana
shunday chuqur qismlari gipotalam-shunday chuqur qismlari gipotalam-
limbik (uning qadimsgi po`stloq va limbik (uning qadimsgi po`stloq va
po`stoq osti qismlari bilan po`stoq osti qismlari bilan
bog`lanishi miya yarim sharlarga bog`lanishi miya yarim sharlarga
chiqaverishda oldingi qismi atrofida chiqaverishda oldingi qismi atrofida
«limb» yoki chegara hosil bo`ladi) «limb» yoki chegara hosil bo`ladi)
sistemadir. Eksprimentlardan shu sistemadir. Eksprimentlardan shu
narsa aniqlagandiki, gipotalam - narsa aniqlagandiki, gipotalam -
limbik sistema zararlanganda, kishi limbik sistema zararlanganda, kishi
psixikasida o`ziga xos buzilishi sodir psixikasida o`ziga xos buzilishi sodir
bo`ladi: odamning xatti-harakatlari bo`ladi: odamning xatti-harakatlari
guyo ma’lum programma bilan guyo ma’lum programma bilan
boshqarilayotgan va bir biri bilan boshqarilayotgan va bir biri bilan
bog`lanmagan alohida-alohida shu bog`lanmagan alohida-alohida shu
bilan birga o`z-o`ziga etarli darajada bilan birga o`z-o`ziga etarli darajada
murakkab va bir butun murakkab va bir butun
harakatlardan iboratdek tasavvur harakatlardan iboratdek tasavvur
tug`iladi. tug`iladi.

HA Y OLN IN G TURLARIHA Y OLN IN G TURLARI

►
TushlarTushlar
– uyquda yuzaga keladigan ixtiyorsiz – uyquda yuzaga keladigan ixtiyorsiz
obrazlar bo`lib, ular tez unitilishi yoki uzoq obrazlar bo`lib, ular tez unitilishi yoki uzoq
muddatga saqlanishi mumkin. muddatga saqlanishi mumkin.
►
Orzu – Orzu –
inson ongidagi real va noreal tasavvurlar inson ongidagi real va noreal tasavvurlar
bilan bog`liqdir.bilan bog`liqdir.
►
Aktiv hayol – Aktiv hayol –
insonning hayotiy rejalarini, xohish insonning hayotiy rejalarini, xohish
– istaklarini amalga oshirishda o`z aksini topadi. – istaklarini amalga oshirishda o`z aksini topadi.
Masalan: yangi avtomabil yaratish, GESS Masalan: yangi avtomabil yaratish, GESS
qurilishi rejasini tuzish shularga misoldir. qurilishi rejasini tuzish shularga misoldir.
Reproduktiv hayolda aniq real vazifani amalga Reproduktiv hayolda aniq real vazifani amalga
oshirish maqsad qilib qo`yiladi. Unda fantaziya oshirish maqsad qilib qo`yiladi. Unda fantaziya
elementlari mavjud bo`ladi. elementlari mavjud bo`ladi.
►
ProduktivProduktiv
(ijodiy) hayol - bizning tajribamizda (ijodiy) hayol - bizning tajribamizda
mavjud bo`lmagan obraz va ob’ektlarni yaratish mavjud bo`lmagan obraz va ob’ektlarni yaratish
bilan bog`liq bo`lgan hayol turidir. Masalan: bilan bog`liq bo`lgan hayol turidir. Masalan:
Ixtirochi, yozuvchi yangi narsa yaratadi.Ixtirochi, yozuvchi yangi narsa yaratadi.
►
Ijodiy hayol - Ijodiy hayol -
san’atning barcha turlarida san’atning barcha turlarida
ifodalanadi va aks etadi.ifodalanadi va aks etadi.
►
Tasavvur hayoli Tasavvur hayoli
deb hozir yoki o`tmishda aslida deb hozir yoki o`tmishda aslida
bo`lgan bo`lsada, lekin bizning tajribamizda hali bo`lgan bo`lsada, lekin bizning tajribamizda hali
uchramagan va biz idrok qilmagan narsa va uchramagan va biz idrok qilmagan narsa va
hodisalar to`g`risida tasavvur va obrazlar hodisalar to`g`risida tasavvur va obrazlar
yaratishdan iborat bo`lgan hayol turiga aytiladi.yaratishdan iborat bo`lgan hayol turiga aytiladi.

►
Hayol jarayoni natijasida Hayol jarayoni natijasida
hayol obrazlari yuzaga hayol obrazlari yuzaga
keladi. keladi.
Ular ertak, ilmiy Ular ertak, ilmiy
fantastik, mistik bo`lishi fantastik, mistik bo`lishi
mumkin. Badiiy obraz mumkin. Badiiy obraz
yaratilish jarayoni ma’lum yaratilish jarayoni ma’lum
texnologiyaga ega bo`lib, texnologiyaga ega bo`lib,
avval obrazga asos solinadi avval obrazga asos solinadi
keyin u ustida analitik ish keyin u ustida analitik ish
olib boriladi, so`ng g`oya olib boriladi, so`ng g`oya
amalga oshiriladi.amalga oshiriladi.

Xayol yoki fantaziyaXayol yoki fantaziya , tafakkur kabi yuksak bilish
jarayonlariga kiradi va faqat odamlarga xos bo’lgan
faoliyatlarda yuzaga chiqadi. Mehnatning tayyor natijasini
xayolga keltirmay turib, ishga kirishib bo’lmaydi. Fantaziya
yordamida kutilayotgan natijani tasavvur qilish - inson
mehnatining hayvonlar instinktiv harakatlaridan tubdan
farqidir . X A Y OL inson ijodiy faoliyatining zarur elementi bo’lib,
mehnatning oxirgi va oraliq mahsulotlarida o’z ifodasini
topadi. Xayol mehnat natijalarini narsalarda
gavdalantirishga undaydi va shuning bilan birga
muammoli vaziyat aniq bo’lmagan hollarda ish-harakat
programmasini tuzishni ta’minlaydi.

Xayol tafakkur singari, muammoli vaziyatda, ya’ni
masalani yechishning yangi usullarini qidirib topishda
yuzaga keladi. ehtiyojlarni qondirishning real jarayonidan
oldin ehtiyojlarni qondirishning soxta, xayoliy jarayoni
sodir bo’ladi . Muammoli vaziyatda masalani hal qilish uchun biz
tushunchalarga (bilimlarga) va obrazlarga suyanamiz.
Ko’pincha bu ikkala vosita ham birgalikda qo’llaniladi.
Ammo ulardan qaysi birining ustunligi muammoli
vaziyatning xarakteriga bog’liq. Agar muammoli vaziyat ko’p jihatdan o’zining noaniqligi
bilan ajralib tursa, dastlabki ma’lumotlarni aniq analiz
qilish juda qiyin bo’lsa xayol mexanizmlari ishga tushadi.

Xayol o’zining faolligi va aktivligi bilan xarakterlanadi. Shu
bilan birga xayol kishini faollikka undovchi kuch, turtki
sifatida ham ishlaydi. Lekin ayrim hollarda xayol faoliyatning
o’rnida, ya’ni soxta faoliyat sifatida harakat qilishi mumkin.
Odam og’ir ahvolga tushganda, biror masalani yecha
olmaganda, o’z xatolaridan qochishga harakat qilgan kabi
hollarda u foydasiz orzularga, real hayotdan uzoq fantastika
olamiga kirib ketishi mumkin. Bunday hollarda kishi amalga
oshirib bo’lmaydigan ish-harakat rejalarini tuzadi. Xayolning
bunday turi PASSIV XAYOL deb ataladi. PASSIV
XAYOL
IXTIYORSIZ
IXTIYORIY

Ixtiyoriy ravishda yuzaga keltirilgan, lekin hayot bilan, real
hayotdagi faollikka olib kelmaydigan passiv xayol turi
SHI RI N X AY OL deb ataladi. Qandaydir quvonchli, yoqimli
narsalar haqida shirin xayollarga berilish hammaga xos.
Passiv xayol ixtiyorsiz ravishda ham yuzaga kelishi mumkin.
Xayolning bu turi asosan ong faoliyatining, ikkinchi signallar
tizimining susayishida, odamning vaqtinchalik harakatsizlik
holatida, uyqisirash holatida, affekt holatida, uyqida (tush
ko’rish), ongning kasallikka uchrab buzilishida
(gallyutsinatsiyada) va shu kabilarda sodir bo’ladi.
Passiv xayolning aksi bo’lgan AKTI V X A Y OL ijodiy va
qayta tiklovchi xayol turlariga bo’linadi.
Ma’lum bir asosga, yozuvlarga, chizmalarga asoslanib
ularga muvofiq keladigan obrazlar tizimini yaratuvchi xayol
QAY TA TIKLOVCHI X A Y OL deyiladi.
I J ODI Y X AY OL qayta tiklovchi xayoldan farq qilgan holda,
orginal va qimmatli moddiy mahsulotlarda amalga
oshiriladigan yangi obrazlarni yaratish.

Xayol (fantaziya) obrazlari qanday
yaratiladi?
Xayol jarayonlari ham idrok, xotira, tafakkur kabi analitik va
sintetik xarakterga ega. Analiz idrok va xotiradek ob’ektning
ayrim umumiy belgilarini ajratish va saqlash hamda muhim
bo’lmagan belgilardan chetlashish imkoniyatini beradi.
Analiz va sintez xayol jarayonida boshqacha o’ringa va
yo’nalishga ega. Chunki xayol jarayonida yangi, avval
bo’lmagan obrazlar, tasavvurlar yaratiladi.
A GGLY UTIN ASI Y A. Agglyutinatsiya - kundalik
hayotimizda birlashtirib bo’lmaydigan turli sifatlar,
xususiyatlar va qismlarni "yopishtirib" birlashtirishdan
iborat xayol jarayoni. Agglyutinatsiya yo’li bilan ko’proq
ertak obrazlari yaratiladi (suv parisi, tovuq oyog’ida turgan
uy, pegas, kentavr va shu kabilar). Agglyutinatsiyadan
texnik ijodda ham foydalaniladi (tank amfibiya,
gidrosamolyot). GI PERBOLIZA SI Y a. Giperbolizatsiya narsalarni
kattalashtirish, kichraytirish, ularning ma’lum qismlarining
sonini ko’paytirish, ularning o’rnini almashtirish orqali yangi
obrazlar yaratish.

URG’U BERI Sh Fantaziya obrazlarini yaratishning yana
bir yo’li narsalarning qandaydir sifatlarini, belgilariga urg’u
berish, ularga diqqatni turli yo’llar bilan jalb qilishdir. Bu
usullar ayniqsa satirik jurnallarda ko’p qo’llaniladi. Bu usul
bilan o’rtoqlik hazillari va turli karikaturalar yaratiladi.

SX EMATI ZA SI Y a (sxemalashtirish) - biror mavjud
narsadan andoza olib, shu andoza asosida obrazlar
yaratish. Masalan rassomlar turli o’simliklarning obrazi
asosida naqshlar yaratadilar.
Yangi xayol obrazlarini yaratishning yana bir usuli,
TIPIKLASHTIRISH. Tipiklashtirishdan badiiy adabiyotda keng
qo’llaniladi. Bu usul yordamida biror hodisaga, kishilar
toifalariga, davrga xos yoki ularda ko’p takrorlanuvchi
belgilar ma’lum obrazlarda gavdalantiriladi.

Xulosa
Hayol inson tafakkurining eng muhim va murakkab shakllaridan biridir. U inson ongida
mavjud bilim, tajriba va taassurotlar asosida yangi obraz, g‘oya, fikr va yechimlarni yaratish
jarayonidir. Hayol insonning ijodiy faoliyatining asosi bo‘lib, u orqali inson voqelikni
nafaqat aks ettiradi, balki uni o‘zgartiradi, boyitadi va yangidan yarata oladi.
Hayolning mohiyati shundaki, u reallikka tayanadi, lekin uni o‘zicha qayta ishlaydi. Inson
xayolida mavjud bo‘lmagan, ammo tasavvur etilishi mumkin bo‘lgan narsa va hodisalar
gavdalanadi. Shu jihatdan hayol insonni boshqa jonzotlardan ajratib turadigan, uni ijodkor,
orzuga intiluvchi va yangilik yaratuvchi mavjudotga aylantiradigan psixik jarayondir.
Hayolning asosiy turlari — faol hay ol va passiv hay ol , ijodiy hay ol va qay t a t ik lov chi
hay ol — inson tafakkuri va bilish jarayonining turli bosqichlarida o‘ziga xos rol o‘ynaydi.
Faol va ijodiy hayol natijasida yangi g‘oyalar, ixtirolar, badiiy asarlar, ilmiy nazariyalar
yaratiladi. Qayta tiklovchi hayol esa ilgari idrok qilingan narsalarni xotira orqali qayta
gavdalantiradi.
Hayol shaxsning hissiyotlari, ehtiyojlari, orzulari va hayotiy tajribasi bilan uzviy bog‘liq. U
faqat bilish vositasi emas, balki insonning ruhiy holatini, ichki dunyosini ifodalovchi kuchli
omildir. Shu sababli hayol ta’lim-tarbiya jarayonida, ayniqsa yoshlar tafakkurini
rivojlantirishda alohida ahamiyat kasb etadi.

ETIBORIN GIZ ETIBORIN GIZ
UCHUN RA HMA TUCHUN RA HMA T

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari