Hayotda o’z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik-o’yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo’llash - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	69.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Апрель 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Sanat Jabbarov Mumin o'g'li

Дата регистрации 08 Февраль 2024

114 Продаж

Hayotda o’z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik-o’yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo’llash

Купить

KURS ISHI
MAVZU: HAYOTDA O’Z MAQSADLARIMIZNI ANGLASHGA
YORDAM BERUVCHI DIDAKTIK-O’YINLARGA ASOSLANGAN
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH
1

MUNDARIJA
IKKINCHI BOB BO’YICHA XULOSA ......................................................................................................... 38

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Istiqlol–xalqimizning ulkan yutug’i bo’lib, u o’z
taqdiriga egalik qilish huquqi, ma’naviy qadriyatlarva milliy an‘analarga
tayanib yashash hamda yurtimiz boyliklaridan Vatanimiz manfaatlari yo’lida
foydalanish imkoniyati berdi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq milliy madaniyat va tarixiy merosni,
milliy qadriyatlarni qayta tiklash, asrab-avaylash, ulardan jahon jamoatchiligini
bahramand bo‘lishiga imkon yaratish hamda kelajak avlodlarga butun yetkazish
davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.Bugungi kunda jahon mamlakatlari o‘rtasida
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy jarayonlar keskin o‘zgarib, raqobat tobora kuchayib
borayotgan davrda davlatimizni yanada barqaror va jadal sur‘atlar bilan
rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab
chiqish, uni ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda.
Huquqiy tushunchalarning tub mohiyati yoshlarning dunyoqarashini
shakllantirish, ularning huquq normalari va huquq tartibotga munosabatlarini
belgilab berishdan iborat.
Huquqiy tushunchalarni shakllantirishda o’quvchilarning ana shu
tushunchalarni to’la va puxta bilib olishi muhim rol o’ynaydi. Masalan:
o’quvchilar davlat va huquq nazariyasi mavzusidan qo’yidagi mazmuniy
yo’nalishlarini: davlatda hokimiyatning mavjudligini, hokimiyatni
mustaxkamlashga qaratilgan qonunlarning ishlab chiqilganligi; davlat o’zining
2

hududiy chegarasiga ega bulishi singari xususiyatlarni bilib olishi shart. Bunday
murakkab huquqiy tushunchalarni shakllantirishda ko’rgazmalar, tadqiqot
materiallari katta ahamiyat kasb etadi.
Masalan, o’qituvchi bunday tushunchalarni aniq shakllantirish uchun
jamiyatning ijtimoiy tizimini nima tashkil etadi, davlat hokimiyati kimning
qo’lida, qonunlar kimning manfaatini ifodalayapti, davlat qanday maqsadlarni
ifodalaydi degan savollarga javob bera oladigan bo’lshi lozim.
Kurs ishining maqsad va vazifalari:
Ta’lim jarayonida o’yinli texnologiyalar didaktik o’yinli dars shaklida
qo’llaniladi. Ushbu darslarda o’quvchlarning bilim olish jarayoni o’yin
faoliyati orqali uyg’unlashtiriladi. Shu sababli o’quvchlarning ta’lim olish
faoliyati o’yin faoliyati bilan uyg’unlashgan darslar didaktik o’yinli
darslar deb ataladi.
Kurs ishining vazifalari
Inson hayotida o’yin faoliyati orqali quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
- o’yin faoliyati orqali shaxsning o’qishga, mehnatga bo’lgan qiziqishi ortadi;
- o’yin davomida shaxsning muloqotga kirishishi ya’ni, kommunikativ –
muloqot madaniyatini egallashi uchun yordam beriladi;
- shaxsning o’z iqtidori, qiziqishi, bilimi va o’zligini namoyon etishiga imkon
yaratiladi;
- hayotda va o’yin jarayonida yuz beradigan turli qiyinchiliklarni yengish va
mo’ljalni to’g’ri olish ko’nikmalarining tarkib topishiga yordam beradi;
- o’yin jarayonida ijtimoiy normalarga mos xulq-atvorni egallash,
kamchiliklarga barham berish imkoniyati yaratiladi;
- shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirishga zamin tayyorlaydi;
3

- insoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan qadriyatlar tizimi, ayniqsa, ijtimoiy,
ma’naviy-madaniy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishga e’tibor
qaratiladi;
- o’yin ishtirokchilarida jamoaviy muloqot madaniyatini rivojlantirish ko’zda
tutiladi.
Didaktik o’yinli mashg’ulotlarni o’quvchlarning bilim olish va o’yin
faoliyatining uyg’unligiga qarab: syujetli-rolli o’yinlar, ijodiy o’yinlar,
ishbilarmonlar o’yini, konferentsiyalar, o’yin-mashqlarga ajratish mumkin.
Kurs ishi ob`ekti. Hayotda o`z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi
didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalardan foydalanishning ob`ektiv
shart-sharoitlari va sub`ektiv omillarini o`rganish, tahlil va tadqiq etish jarayoni.
Kurs ishi predmeti. Hayotda o`z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi
didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalardan foydalanishning ob`ektiv
shart-sharoitlari va sub`ektiv omillarini o`rganish, tahlil va tadqiq etishning
usul, metod va vositalari
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
4

I BOB. Hayotda o’z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi
didaktik-o’yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo’llashning nazariy
asoslari.
1.1. Didaktik o`yinlarning dolzarbligi, maqsadi va vazifalari
Didaktika (yunoncha “didaktikos” — o rgatuvchi, ta lim beruvchi) —ʻ ʼ
pedagogikaning tarmog i. Ta lim nazariyasi bilan shug ullanadi. "Didaktika"
ʻ ʼ ʻ
atamasi ilk bor Yevropada XVII asrda o qitish va ta lim jarayoni haqida asarlar
ʻ ʼ
yaratgan olimlar tomonidan qo llanila boshlagan. Chex pedagogi Ya. A.
ʻ
Komenskiy o zining "Buyuk didaktika" asari (1657-yil)da bolalar va o smirlarni
ʻ ʻ
ma lumotli qilish va ularga ta lim berishning didaktik jihatlarini ishlab chiqdi.
ʼ ʼ
Nemis pedagogi A. Disterveg o zining "Nemis o qituvchilarini ma lumotli
ʻ ʻ ʼ
qilishga rahbarlik" (1834-1835-yillar) asarida Didaktikaning pedagogikada
ta lim nazariyasini bayon etuvchi alohida qism ekanligini ta kidlagan. Shundan
ʼ ʼ
keyin Didaktikaga ta lim nazariyasi haqidagi fan sifatida qarash keng yoyildi.
ʼ
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Didaktikaga oid maxsus
monografiyalar paydo bo la boshladi.
ʻ
5

Hozirgi zamon pedagogikasida didaktikaga ta lim va ma rifat berish nazariyasiʼ ʼ
bilan shug ullanadigan alohida soha sifatida qaraladi. Ta lim mazmunini
ʻ ʼ
aniqlash, ta lim jarayoni qonuniyatlarini ochish hamda o qitishning eng
ʼ ʻ
samarador usul va yo llarini topish didaktikaning asosiy muammolaridir. D.ning
ʻ
mohiyatini belgilash, yo nalishini aniqlashda falsafiy-nazariy asosning o rni
ʻ ʻ
katta. Uzoq vaqt mobaynida marksizm-leninizm D.ning taraqqiyot yo nalishini
ʻ
belgilab beruvchi metodologik asos deb qarab kelindi. Lekin mazkur
ta limotning ilmiy asoslari puch, jamiyat va tabiat taraqqiyoti qonuniyatlarini
ʼ
to g ri hamda xolis ko rsatish imkoniyatidan mahrum bo lgan tarafkash
ʻ ʻ ʻ ʻ
(tendensioz) qarash ekanligi ma lum bo lgach, unga tayanish mumkin bo lmay
ʼ ʻ ʻ
qoldi. Keyingi vaqtda, kalom falsafasiga milliy D.ning metodologik asosi
sifatida qaralmoqda. Chunki olamning yaralish, rivojlanish qonuniyatlari,
insonning bilish imkoniyatlari, ma rifatning shaxs kamolotidagi, o zini anglash
ʼ ʻ
borasidagi o rni singari jihatlar ana shu falsafiy asosga tayanilgandagina
ʻ
tushunarli tarzda izohlanishi mumkinligi anglab yetildi. Kalom falsafasi ta lim
ʼ
olamni bilishning vositasi ekanligini, bilish jarayonining cheki yo q, ammo
ʻ
inson bilishi mumkin bo lgan bilimlar cheklanganligini ko rsatishi bilan
ʻ ʻ
diqqatga sazovordir.
D. umumiy psixologiya, o qitish psixologiyasi hamda bilish nazariyasi bilan
ʻ
uzviy bog liq. Bu fanlarning har biri bolaning bilish faoliyati va uni amalga
ʻ
oshirilish jarayoni to g risida alohida bilim beradi. Ta lim mazmuni va
ʻ ʻ ʼ
usullarini belgilash borasida ham mazkur aloqadorlik katta ahamiyatga ega. D.
har qanday alohida predmetni o qitish va uning mazmunini tayin etish
ʻ
qonuniyatlarini aniqlaydigan fan sifatida ta lim va ma rifat ishlarini samarali
ʼ ʼ
tashkil etishning umumiy usullarini belgilab berishi lozim. Ayni vaqtda, alohida
predmetlarni o qitish metodikasi maktab amaliyotining aniq tajribalaridan kelib
ʻ
chiqqanligi uchun D.ning tamoyillari ta lim jarayonida uchraydigan har xil
ʼ
favqulodda hodisalarning o ziga xosligini hisobga olgan holda tuziladi.
ʻ
6

O zbek milliy ped.si tarixida ham D.ning asosiy xususiyatlarini aks ettirishgaʻ
bag ishlangan ko pgina tadqiqotlar mavjud. Garchi turkiy mutafakkirlarning
ʻ ʻ
asarlarida D. hozirgi nom bilan atalmagan bo lsada, lekin ular ta lim
ʻ ʼ
jarayonining qonuniyatlarini belgilashi, uni tashkil etishning yo l-yo riqlarini
ʻ ʻ
ko rsatishi jihatidan beqiyos ahamiyatga ega. Forobiy, Beruniy, Ibn Sino,
ʻ
Ahmad alFarg oniy, Marg inoniy, Davoniy, Alisher Navoiy, Munis singari
ʻ ʻ
mutafakkirlarning ta limni uyushtirish, uning samaradorligini oshirish, o qitish
ʼ ʻ
jarayonida o qituvchi va o quvchi munosabatlari borasidagi qarashlari jahon
ʻ ʻ
ped. taraqqiyotining o ziga xos bosqichini tashkil etadi. Muayyan yoshdagi
ʻ
bolalarni jamoa tarzida bir joyda o qitishning samaradorligi ilk bor Ibn Sino
ʻ
tomonidan ko rsatib berilgan bo lsa, muallimning o zida ezgu insoniy sifatlar
ʻ ʻ ʻ
bo lmasa, bolalarda bunday hislatlarni shakllantirish mumkin emasligi Navoiy
ʻ
asarlarida aks etgan. Marg inoniy esa, bilimlarni o zlashtirish yuzasidan
ʻ ʻ
umumiy tavsiyalar beribgina qolmay, o rganilgan tushunchalarni bolalar
ʻ
xotirasida uzoqroq saklash yuzasidan aniq metodik usullar ham tavsiya etgan.
O zbek milliy D.sining shakllanishida jadidchilik harakati, xususan,
ʻ
Munavvarqori Abdurashidxonov, Abduqodir Shukuriy, A. Ibodiyev, M.
Behbudiy, A. Avloniy, S. Saidazizov, R. Yusufbekov kabi ma rifatparvar-
ʼ
pedagoglarning faoliyati alohida muhim bosqich bo ldi. 20-asr boshlarida
ʻ
vujudga kelgan jadidchilik turkiy xalqlarning kad. shonu shuxratini tiklash
uchun uni ma rifatli qilishdan o zga yo l yo kligini to g ri belgiladi. Jahon ped.
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
sining eng so nggi yutuklaridan xabardor bo lgan, ayni vaqtda ta limni tashkil
ʻ ʻ ʼ
etishda ko p asrlik milliy tajribalarni hisobga olgan, D.ning metodologik asosi
ʻ
sifatida islomiy e tiqodni belgilagan jadidlar o qi-tish borasida yuksak
ʼ ʻ
natijalarga erishdilar. Jadid mutafakkirlar ta limni uyushtirishning amaliy
ʼ
jihatlari b-ngina shug ullanib qolmay, uning nazariy masalalarini ham tadqiq
ʻ
etganliklari diqqatga sazovordir. Jadidlarning didaktik karashlari ularning
ko plab pedagogik asarlari, darelik va qo llanmalarida aks etgan.
ʻ ʻ
7

Turkistonda Okt. to ntarishi tufayli qaror topgan sho rolar zamonida D.ʻ ʻ
avtoritar ped.ning bir tarmog i sifatida deyarli hamisha tarbiyaga qarshi qo yib
ʻ ʻ
kelindi. Milliy tajribalarga tayanmagan, ta lim jarayonining mazmunini
ʼ
yangilashga qobil bo lmagan, maktab D.sini mafkura zug umidan xalos eta
ʻ ʻ
olmagan sotsialistok ped. uning tashqi jihatlarini pardozlab, yaltiratib
ko rsatishga alohida e tibor berdi. Turli-tuman usullar o ylab topildi, ko pdan-
ʻ ʼ ʻ ʻ
ko p "ilg or" tajribalar yoyildi. Lekin ta limda kutilgan samaraga erishilmadi.
ʻ ʻ ʼ
O zbekiston mustaqillikka erishtandan so ng o zbek ped. fani va amaliyoti
ʻ ʻ ʻ
milliy asoslarga tayangan holda D.ning tamomila yangicha yo nalishda taraqqiy
ʻ
etishiga zamin hozirladi. Ijtimoiy ongning o zgarishi pedagogik tafakkurning
ʻ
1. O‘zbekiston Respublikasi Prizidentining “Ma‘naviy-ma‘rifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani
rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida”gi PQ 3160-sonli qarori.//Xalq so‘zi, 2017 yil,29 iyul.
sog lomlashuviga, u esa, o z navbatida, D.ning milliy asoslarda rivojlana
ʻ ʻ
boshlashiga olib keldi. Bunda milliy D.ning asosiy tamoyillarini to g ri
ʻ ʻ
belgilash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Milliy D.ning asosiy tamoyillaridan biri
ta limning insoniylashuvidir. Mazkur tamoyil ta lim jarayoni uchun bilim emas,
ʼ ʼ
balki o quvchi shaxsi asosiy kadriyat ekanligini anglatadi. Bunda o quvchi
ʻ ʻ
shaxsini shakllantirishga ustuvor o rin beriladi. Ta limning insonparvarlashuvi
ʻ ʼ
tamoyili o zbek D.sining asosiy talablaridan bo lib, ta lim mazmo nini belgilash
ʻ ʻ ʼ ʻ
va pedagogik amaliyotni tashkil etishda shaxs ma naviyatini shakllantirishga
ʼ
yo naltirilgan o quv fanlariga ustuvor ahamiyat berilishini kuzda tutadi. Estetik,
ʻ ʻ
badiiy turkumdagi predmetlarni o qitishga alohida e tibor qaratish yo li bilan
ʻ ʼ ʻ
bolalarning hissiyotini shakllantirishga erishish, ularda iroda xususiyatlarini
tarkib toptirish muhimdir. O quvchi ma naviyati bilan uning o zlashtirishi
ʻ ʼ ʻ
o rtasida uzviy aloqa borligi zamonaviy psixologiya fani tomonidan asoslab
ʻ
berilgan. Bu holatni hisobga olmay ish ko rgan ped. muvaffaqiyatsizlikka
ʻ
mahkumdir. Milliy D. taraqqiyotini ta minlaydigan tamoyillardan yana biri
ʼ
ta limning yaxlitligidir. Dunyodagi narsa-hodisalar yaxlit va bir-biridan
ʼ
ajralmagan holda mavjud ekan, uni urganish ham imkon qadar yaxlit tarzda
8

amalga oshirilishi kerak. Ta lim jarayonida o quv predmetlari miqdoriniʼ ʻ
ko paytirish emas, balki olamni bilish vositasi bo lmish o quv fanlarini imkon
ʻ ʻ ʻ
qadar umumlashtirish yo lidan borish lozim. Shuning uchun ham mustaqil
ʻ
O zbekistonning yangilangan o quv rejalarida ta limning asosiy yetti tarmog i
ʻ ʻ ʼ ʻ
belgilangan bo lib, o quv fanlari miqdorini zaruratga qarab o zgarib turishi
ʻ ʻ ʻ
ko zda tutilgan. Ta lim jarayonida o quvchilarning alohida jihatlarini hisobga
ʻ ʼ ʻ
olish ham D.ning asosiy tamoyillaridan sanaladi. U o qitish jarayonini har bir
ʻ
o quvchiga xos xususiyatlarni ko zda tutgan holda tashkil qilishni taqozo etadi.
ʻ ʻ
Ma lumki, har qanday shaxs muayyan geografik muhitda shakllanadi. Uning
ʼ
tabiatida o sha muhitga xos jihatlar muhrlangan bo ladi. Shuning uchun ham
ʻ ʻ
o qitish jarayonida mintaqaviy xususiyatlarni hisobga olish tamoyili ham
ʻ
D.ning zarur talablaridan biridir. O zRning "Kadrlar tayyorlash milliy
ʻ
dasturi"da mazkur tamoyilga alohida e tibor qaratilgan. Tarbiyaning ustuvorligi
ʼ
ham bugungi o zbek D.sining asosiy tamoyillaridan sanaladi. Komil shaxsni
ʻ
tarbiyalash har qanday ta lim muassasasining asosiy vazifasiga aylandi.
ʼ
Ma naviyatni shakllantirish maksad darajasiga ko tarilgan sharoitda tarbiyaga
ʼ ʻ
ustuvor maqom berilishi tabiiydir. Milliy D. o quvchilarni ta lim jarayonining
ʻ ʼ
ishtirokchilarigina emas, balki ijrochilari deb qarashni ham ko zda tutadi.
ʻ
Ta lim o quvchilarning ichki ehtiyojiga aylanmasa, ular bu jarayonda faol
ʼ ʻ
ishtirok etmasalar, hech qanday ijobiy samaraga erishib bo lmaydi.
ʻ
D. ta lim usullari muammosini ham qamrab oladi. O qituvchi biror predmet
ʼ ʻ
bo yicha o quvchilarning tizimli bilim olishini ta minlash maqsadi sari intilar
ʻ ʻ ʼ
ekan, ma lum ishlarning bajarilish namunasini ko rsatadi. Ayni vaqtda, u
ʼ ʻ
ta limning barcha bosqichlarida uquvchining faolligi va mustaqilligini
ʼ
ta minlaydi. O quvchilar o qituvchi rahbarligida tajriba va kuzatuvlari asosida
ʼ ʻ ʻ
yangi bilimlarni o zlashtiradi. Ularga chuqur va mustaqil o zlashtirishlari,
ʻ ʻ
o rgangan bilimlarini amaliyotda ijodiy qo llashlari uchun maxsus topshiriklar
ʻ ʻ
beriladi.
9

Didaktik nazariyalar va tushunchalar .
Muayyan didaktik nazariya yoki kontseptsiya o'quv jarayonining mohiyatini
tushunishga asoslanadi. Didaktik nazariya yoki kontseptsiyani baholash uchun
quyidagi mezonlar ilgari suriladi: ma'lum bir nazariya yoki kontseptsiyaga
muvofiq tashkil etilgan o'qitishning samaradorligi va samaradorligi. O'qitish
samaradorligining asosiy ko'rsatkichlari sifatida o'quv maqsadlari va ta'lim
natijalari (shaxsdagi yangi shakllanishlar, aqliy o'zgarishlar, bilim sifati sifatida
qabul qilinishi mumkin) orqali aniqlangan belgilangan me'yorlarga to'liqlik va
yaqinlik darajasi olinadi. O'qitish samaradorligi maqsadga erishish darajasini
emas, balki sarflangan mehnat, vaqt va resurslarni (moddiy, iqtisodiy, insoniy)
Beloshistaya AV Maktabgacha yoshi: matematik qobiliyatlarni shakllantirish va rivojlantirish // Maktabgacha ta'lim. 2002 yil, № 2 p.
ko'rsatadi.
Didaktik ensiklopediya tushunchasi . Bu yo nalish tarafdorlariʻ
(J.A.Kamenskiy, J. Milton, I.B. Basedov) ta limning asosiy maqsadi
ʼ
o quvchilarga nihoyatda katta hajmdagi ilmiy bilimlar va hayotiy tajribani
ʻ
o tkazishdan iborat deb hisoblaganlar. "Ensiklopedist" voqelik, hodisa, hodisa
ʻ
yoki jarayonning ma'lum bir qismini tushunish mazmuni va chuqurligi
o'rganilayotgan o'quv materialining miqdori bilan to'g'ridan-to'g'ri proportsional
deb hisoblaydi. Bunday holda, ta'lim mazmuni ma'lumotlar bilan ortiqcha
yuklanadi, o'quvchining boshiga tushadigan ko'chki. Ta'lim mazmunini to'liq
o'zlashtirish uchun o'qituvchidan intensiv usullarni izlash va talabalarning
ko'plab mustaqil ishlari talab etiladi.
Didaktik formalizm tushunchasi . Uning tarafdorlari (E.Shmidt,
A.A.Nemeyer, I.Pestalozsi, A.Disterverg, Ya.V.Devid, A.B.Dobrovolskiy)
ta limni o quvchilarning qobiliyatlari va bilish qiziqishlarini rivojlantirish
ʼ ʻ
10

vositasi deb hisoblashgan. “Ko‘p bilim aqlni o‘rgatmaydi” (Geraklit) didaktik
formalizm tarafdorlarining asosiy tamoyilidir. Pestalozsining fikricha,
ta'limning asosiy maqsadi "o'quvchilarning to'g'ri fikrlashi yoki rasmiy ta'lim",
"o'ylashga o'rgatish va boshqa hech narsa emas, qolganlari esa o'sish jarayonida
bizga keladi" (Dobrovolskiy) ni ta'kidlash kerak. . Ushbu maktab vakillarining
fikricha, matematika va klassik tillar yordamida ta'lim muammolarini eng
muvaffaqiyatli hal qilish mumkin, shuning uchun inson tarbiyasida bu fanlarga
ustunlik beriladi. Bu kontseptsiyaning zaif tomoni shundaki, boshqa o'quv
fanlaridan foydalanmasdan turib, faqat instrumental fanlar vositasida talaba
intellektini rivojlantirishni ta'minlash mumkin emas.
Didaktik pragmatizm (ulitarizm) tushunchasi . Bu yo’nalish vakillari (J.Dyui,
G.Kershenshtayner) o’rganishni o’quvchining “tajribasini qayta qurish”ning
uzluksiz jarayoni sifatida izohlaydilar. Ijtimoiy merosni o'zlashtirish uchun
inson zamonaviy sivilizatsiyaga ma'lum bo'lgan barcha faoliyatni o'zlashtirishi
kerak. Shuning uchun ham alohida fanlarni o‘rganishga emas, balki amaliy
mashg‘ulotlar orqali, o‘quvchini turli faoliyatga “sho‘mdirish” orqali yangi
munosabatlar va xulq-atvor turlarini shakllantirishga ustuvor ahamiyat beriladi.
Shunga ko'ra, o'quv jarayoni talabalarning sub'ektiv va pragmatik ehtiyojlariga
moslashadi, ularga ta'lim fanlarini tanlashda to'liq erkinlik beradi. Bunday
yondashuv bilan bilish va amaliy faoliyat o'rtasidagi dialektik munosabat o'quv
jarayonida shaxsning uyg'un rivojlanishining asosi sifatida buziladi.
Funktsional materializm tushunchasi . Kontseptsiya (V. Okon) bilishning
faoliyat bilan uzviy bog‘liqligi haqidagi pozitsiyaga asoslanadi. Shuning uchun
ham o‘quv fanlari qurilishining asosiy mezoni sifatida ushbu yo‘nalish vakillari
mafkuraviy ahamiyatga ega bo‘lgan bir qancha “etakchi g‘oyalar”ni ko‘radilar.
Masalan, biologiyada evolyutsiya g'oyasi, matematikada funksional
bog'liqliklar, tarixda sinfiy kurash. Ushbu kontseptsiyaning zaif tomoni
11

shundaki, ta'lim fanlari mazmunini loyihalashda faqat etakchi g'oyalar bilan
cheklanib bo'lmaydi.
Paradigma (yunoncha paradigmadan - misol, namuna) o'rganish
kontseptsiyasi . Bu kontseptsiyaning (G.Scheyerl) mohiyati shundan iboratki,
o‘quv materiali, birinchidan, tizimli emas, balki “yo‘naltirilgan” (tarixiy,
mantiqiy ketma-ketlikni kuzatmagan holda), asosiy e’tiborni tipik fakt va
hodisalarga qaratgan holda taqdim etilishi; ikkinchidan, butun o'quv
materialining uzluksiz taqdimoti o'rniga mazmunni "namunali" taqdim etish.
Ushbu kontseptsiyaning zaif tomoni shundaki, o'quv materialini tizimli ravishda
taqdim etish printsipi buzilgan. Shuning uchun bu yondashuv materialning
chiziqli tuzilishiga ega bo'lgan fanlar uchun, masalan, matematika uchun qabul
Berezina R.L., Mixaylova Z.A., Nepomnyashchy R.L., Rixterman T.D., Joiner A.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik
tushunchalarni shakllantirish. Moskva, "Ta'lim" nashriyoti, 1990 yil.
qilinishi mumkin emas.
Kibernetik ta'lim tushunchasi . Ushbu yo'nalish vakillari (S.I.Arxangelskiy,
E.I.Mashbits) o'rganishni axborotni uzatish va qayta ishlash jarayoni deb
hisoblashadi. Ya'ni, ta'lim axborotining roli va uni o'zlashtirish mexanizmlari,
demak, bilimlarni o'zlashtirish jarayoni mutlaqlashtiriladi. Shu bilan birga,
ta'lim jarayoni sub'ektlarining mantiqiy-psixologik va individual-shaxsiy
xususiyatlarining ahamiyati etarlicha baholanmagan. Ushbu yo'nalishning
uslubiy asosini axborot va tizimlar nazariyasi hamda axborotni uzatishning
kibernetik qonuniyatlari tashkil etadi.
Assotsiativ ta'lim nazariyasi . Uning uslubiy asoslarini J. Lokk va Ya.A.
Kamenskiy. Ushbu nazariya quyidagi printsiplarga asoslanadi:
 barcha ta'lim hissiy bilimlarga asoslanadi: vizual tasvirlar ongni
umumlashtirishga olib borishni ta'minlaydigan darajada muhimdir;
 Asosiy usul - jismoniy mashqlar.
12

Assotsiativ ta'limning asosiy vazifasi o'quvchi ongini tasvir va g'oyalar bilan
boyitishdir. Ushbu nazariyaning zaif tomoni shundaki, uning vositalari ijodiy
faoliyatni shakllantirishni ta'minlamaydi, yangi bilimlarni mustaqil ravishda
izlash qobiliyatini yaratmaydi.
O'quv jarayonida aqliy harakatlarning bosqichma-bosqich shakllanishi
nazariyasi . Ushbu nazariya mualliflari (P.Ya.Galperin, N.F.Talizina)
o‘quvchilarni o‘zaro bog‘liq bosqichlardan o‘tkazilsa, o‘quv jarayonini
boshqarish qobiliyati sezilarli darajada oshishini aniqladilar:
 harakat va uni amalga oshirish shartlari bilan oldindan tanishish;
 unga kiritilgan barcha operatsiyalarni joylashtirish bilan harakatni
shakllantirish;
 ichki nutqda harakatni shakllantirish;
 harakatning chuqur chalkash fikrlash jarayonlariga o'tishi.
Ushbu nazariya doirasida o'rganishning muvaffaqiyati o'qituvchi tomonidan
yaratilishi va o'quvchilar tomonidan yangi harakatlarning indikativ asoslarini
tushunishi va harakatlarni bajarish tartibi bilan to'liq tanishish bilan belgilanadi.
Mutaxassislarning fikricha, agar o'rganish haqiqatdan ham moddiylashtirilgan
harakatlardan boshlansa, bu nazariya yaxshi natijalar beradi. Shuning uchun,
ayniqsa, sportchilar, operatorlar, musiqachilar, haydovchilar tayyorlashda
samarali. Biroq, o'rganish har doim ham ob'ektni idrok etishdan boshlanmaydi,
shuning uchun bu nazariyaning ko'lami cheklangan.
Boshqaruvni o'rganish modeli . Mualliflar (V.A. Yakunin va boshqalar)
o'rganishni boshqaruv nuqtai nazaridan ko'rib chiqadilar. Ushbu pozitsiyalardan
ta'lim jarayoni uzoq, o'rta va qisqa muddatli maqsadlarning (strategik, taktik,
tezkor vazifalar) o'zaro bog'liqligi asosida amalga oshiriladi. O'quv jarayonini
13

ochib berish, uni boshqarish jarayoni sifatida tashkil etish bosqichlarini ajratib
ko'rsatish:
 maqsadlarni shakllantirish;
 kadrlar tayyorlashning axborot bazasini shakllantirish;
 bashorat qilish;
 Qaror qabul qilish;
 bajarilishini tashkil etish;
 aloqa;
 monitoring va natijalarni baholash;
 tuzatish.
1.2. Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarning ob`ekti
va predmeti.
Didaktika tarixidan. Bu atama pedagogik voqelikka mashhur nemis olimi
tomonidan kiritilgan Volgang Rathke (Ratixiom) (1571 - 1635), didaktikani
o'qitish san'ati deb hisoblagan. Didaktika asoschisi taniqli chex o'qituvchisi
hisoblanadi Yan Amos Komenskiy (1592-1670), u o‘zining “Buyuk
didaktika” nazariy risolasida didaktika “hamma narsani har kimga
o‘rgatishning umuminsoniy san’ati”, “axloqni har tomonlama odob-axloq
yo‘nalishida shakllantirish” degan g‘oyani ifodalab, asosiy qoidalarni
tizimlashtirilgan holda belgilab bergan. , ta'lim nazariyasi bo'yicha g'oyalar
va xulosalar.
14

I.F.Herbart (17762-1841) didaktikaning nazariy asoslarini ishlab chiqib, uni
o'qitish va o'qitish jarayonini birlashtirgan "ta'lim tarbiyasining" ichki, yaxlit
va izchil nazariyasi sifatida tushundi;
K.D.Ushinskiy (1824-1870) bilishda hissiy va ratsionallik birligi asosida
o'qitish nazariyasi va amaliyoti, psixologiya va pedagogika o'rtasidagi
aloqalarni o'rnatish zarurligi muammosini ilgari surdi;
D.Dyui (1859-1952) bolaning o'quv jarayonida faol roliga, shaxsiy tajribaga
asoslangan amaliy faoliyat tamoyiliga va intellektual faoliyat qobiliyatini
shakllantirishga qaratilgan.
Didaktika rivojlanishida tarixiy bosqichlarni shartli ravishda ajratib
ko'rsatish mumkin. Demak, taniqli bolgar faylasufi va o‘qituvchisi I. Marev
didaktikaning rivojlanishining quyidagi bosqichlarini belgilaydi.
Birinchi davr: 17-asrgacha (Y. A. Komenskiygacha) — «pedagogik va
didaktik ijod»ning fangacha bo lgan bosqichi; o‘rta asr sxolastikasiʻ
hukmronligida didaktik jarayonni vaziyatli, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushunish,
“tarbiyaviy an’ana va urf-odatlar”.
Ikkinchi davr: 17-asrdan o rtalarigacha. 20-asr (Ya. A. Komenskiydan -
ʻ
kibernetikaning boshqaruv jarayonlarining umumiy nazariyasi sifatida paydo
bo lishigacha) - pedagogik va didaktik nazariyalarning rivojlanishi, asosiy
ʻ
qonuniyatlarning o rnatilishi. Didaktikaning rivojlanishiga hissa qo'shganlar:
ʻ
I.G.Pestalozsi, I.F.Gerbart, A.F.Disterveg, K.D.Ushinskiy, N.A.
Uchinchi davr: 20-asrning o rtalaridan hozirgi kungacha – pedagogika va
ʻ
didaktikada miqdoriy va sifat nazariyalarini yaratish va birlashtirish, yangi
didaktik materiallar yaratish va ulardan foydalanish bo yicha dolzarb ilmiy
ʻ
va ijtimoiy muammolarni hal qilish tendentsiyasi belgilab berilgan bosqich;
texnik o'quv qo'llanmalari , ta'lim va nazorat dasturlari. O‘sha davrda
15

didaktikani J.Dyui (AQSh), P.N.Gruzdev, M.A.Danilov, B.P.Esipov,
L.V.Zankov, M.N.Skatkin, polshalik o‘qituvchi V.Okon, I.Ya.Lerner,
V.V.Kraevskiy va boshqa mamlakatimiz olimlari ishlab chiqdilar. .
Didaktika - pedagogika fanining ta'lim va tarbiya nazariyasini
rivojlantiruvchi sohasi.
Didaktika fan sifatida - bu tarbiyalovchi va rivojlantiruvchi ta'lim va
ta'limning pedagogik nazariyasi.
"Didaktika - tarbiya va rivojlanish ta'limi nazariyasi yoki boshqacha
aytganda, ijtimoiy tajribaning maqsadli dasturlashtirilgan mazmuni va
madaniyatni saqlash va rivojlantirish maqsadida uni yosh avlodga uyushgan
holda etkazish bilan tavsiflangan voqelik hodisasi". (I.Ya.Lerner. Didaktika
falsafasi va didaktika falsafa sifatida. M.: ROU nashriyoti, 1995 yil, 11-bet).
Zamonaviy didaktikada ta’lim jarayonini bir butun sifatida tashkil etish ham
o‘rganiladi. Shu bilan birga, jahon ilmiy bilimlarida fanlarning
differensiallashuvi va integratsiyalashuvi jarayoni sharoitida ta’lim fani –
pedagogika (atama ingliz tilidan olingan)ni yaratish tendentsiyasi kuzatildi.
Didaktikaning tadqiqot ob'ekti barcha ko‘lami va xilma-xilligi bilan o‘quv
jarayonidir. Mavzu tadqiqot mantiqda o'quv jarayonini tashkil etish alohida
ajralib turadi: qonuniyatlar, tamoyillar, maqsad va vazifalar, mazmuni,
usullari va usullari, texnologiyalari, vositalari, ta'limning tashkiliy shakllari.
V.Okonning fikricha, didaktik tadqiqotning predmeti o`quv jarayonlarida,
ularning mazmuni, borishi, usullari, vositalari va tashkil etilishida
ifodalangan, qo`yilgan maqsadlarga bo`ysunadigan har qanday ongli
didaktik faoliyatdir.
Didaktikaning maqsadi : zamonaviy ta'lim makonida ta'lim va ta'lim
jarayonining rivojlanish imkoniyatlarini samarali amalga oshirish uchun
16

zamonaviy ta'lim va ta'lim jarayonini tavsiflash, tushuntirish,
modellashtirish. O'rganish nazariyasi hal qilishga qaratilgan bir qator
vazifalar , V.A. Sitarovga ko'ra, ma'lum bir ierarxiyada taqdim etilgan.
Umumiy vazifa (pedagogika fanlari uchun): tabiat, jamiyat va insonning
asosiy hodisalari va qonuniyatlari to‘g‘risida mustahkam va haqiqiy
bilimlarga ega bo‘lish hamda ularni o‘z amaliy faoliyatida ongli va faol
amalga oshirish maqsadida insoniyat sivilizatsiyasining eng muhim
yutuqlarini o‘zlashtirish orqali yosh avlodni umuminsoniy qadriyatlar bilan
tanishtirish. Maxsus vazifalar didaktika kabi o'rganish nazariyasi: ilmiy
bilimlar doirasi va mazmunini aniqlash, ya'ni. o'quv jarayonining ontologik
asoslarini shakllantirish; didaktikaning prognostik-maqsadli pozitsiyalarini
aniqlash, ya'ni o'quv jarayonini tashkil etish va ularni tuzatish uchun maqbul
shart- B.X.XODJAEV. Umumiy pedagogika Darslik. – T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017-yil, 416 bet.
sharoitlarni yaratish.
Ta'lim texnologiyasining o'ziga xos vazifalari: o'quv jarayonining didaktik
konstruktsiyasini, ya'ni uning kognitiv (gnoseologik) mohiyatini ochib
berish; ta'lim modelini uning strukturaviy xususiyatlariga mos ravishda
loyihalash: o'rganish maqsadi, mazmuni, uslublari va usullari, o'qitishni
tashkil etish shakllari, ta'lim natijalari.
Umuman olganda, didaktikaning vazifasini quyidagicha ifodalash mumkin:
 shaxsning rivojlanishi va u rivojlanayotgan ta'lim jarayoni o'rtasidagi
tabiiy aloqalarni o'rganish;
 ta’lim va tarbiya maqsadlarini ilmiy asoslash, ta’lim va tarbiya
mazmunini tanlash va loyihalash;
 o'qitish vositalarini tanlash (uslublar, shakllar, texnologiyalar va
boshqalar); ta'limni tashkil etish shakllarini o'rganish va boshqalar.
17

Didaktikaning vazifalari quyidagicha aniqlanadi: mahalliy didaktikada -
ilmiy-nazariy va konstruktiv-texnologik (M.N.Skatkin, V.V.Kraevskiy), chet
el didaktikasida: kognitiv, amaliy (V.Okon).
Didaktikaning ilmiy tadqiqot natijasi tarbiya va rivojlantiruvchi ta’lim va
ta’limni tashkil etishning nazariy asoslari hisoblanadi.
Didaktik bilim tizimli, universal va normativ xarakter.
Tizimli xarakter didaktika bo'yicha bilimlar o'quv jarayoni ta'limning
tomonlari va ularning o'zaro ta'siri o'rtasidagi ko'plab xarakterli
bog'lanishlarga barqarorlikni ta'minlaydigan o'zgarmas xususiyatlar to'plami
bilan tavsiflanadi, bu bizga didaktik bilimlarni ma'lum bir ierarxiyada ko'rib
chiqish imkonini beradi. Shunday qilib, didaktikada bilim bloklari mavjud
edi: maqsadlar, ta'lim mazmuni, uning shaxsni shakllantirishdagi vazifalari,
o'zlashtirish usullari, o'qitish usullari, ularning shakllari, o'qitishning
tashkiliy shakllari, o'qitish texnologiyalari, o'zaro bog'liqlik tizimini tashkil
etuvchi ta'lim natijalari. , ta'lim jarayonining o'zaro bog'liq va o'zaro ta'sir
qiluvchi omillari.
Universal xarakter didaktik bilim ularning universal (umumiy ta'lim)
ma'nosida, ularni o'rganish amalga oshiriladigan joyda (bolalar bog'chasi,
maktab, universitet va boshqalar) qo'llash zaruratida yotadi.
Normativ xarakter har qanday ta’lim muassasasining o‘quv jarayonini
tashkil etishda ko‘plab nazariy didaktik bilimlardan foydalanish me’yor
bo‘lganligi bilan bog‘liq.
B. S. Gershunskiy va N. S. Rozovning fikricha, didaktikaning kontseptual
asoslari quyidagi asosiy qoidalardan iborat:
o'zgaruvchanlik, ya'ni ta'lim texnologiyalarining ob'ektiv xilma-xilligini
nazariy jihatdan tan olish va ularni amaliyotda qo'llash;
asosiylik, umumlashtirilgan va umumbashariy bilimlarga e'tibor qaratish,
umumiy madaniyatni shakllantirish va ilmiy tafakkurni rivojlantirish;
18

individuallashtirish, tartibga solinmagan, har bir shaxsning o'ziga xos
xususiyatlariga muvofiq ijodiy faoliyat zarurati tufayli;
nazariyalashtirish, ta'limning umumiy mazmuni va o'qitiladigan bilim
tarkibiy qismlarining holati bilan bog'liq bo'lgan;
ko'plik, dunyo shakllanishining ko'pligi sharoitida qaror qabul qilish zarurati
bilan bog'liq;
aksiologizatsiya, mumkin bo'lgan qiymat yo'nalishlari va tizimlarini tizimli
ko'rib chiqishni o'z ichiga olgan holda;
insonparvarlashtirish, ta'lim jarayoni sub'ektlarining individual-shaxsiy,
qadriyat-semantik, madaniy va faoliyatga yo'naltirilganligi asosidir;
yaxlitlik va integratsiya turli fan sohalari materiallarini integratsiyalashuviga
asoslangan tizimli tizimli bilimlarni idrok etishga yo‘naltirilgan o‘quv
jarayonining ham mazmuni, ham texnologik komponentlari, fanlararo
aloqadorlik va bog‘liqliklarning mavjudligi va boshqalar.
Didaktika t r va asosiy savol va javoblar didaktik tadqiqotlarda ular haqida
va ularni nazariy tushunish.
Nega poezd? - ta'lim jarayoni sub'ektlarining motivatsion va qadriyat
yo'nalishlari bilan bog'liq bo'lgan ta'lim maqsadlari.
Nimani o'rgatish kerak? - ta'lim mazmunini belgilash, ta'lim standartlari,
o'quv dasturlarini ishlab chiqish va o'quv jarayonini uslubiy ta'minlash.
Qanday qilib (qanday?) o'rgatish kerak? - ta'lim jarayonini tashkil etishning
zamonaviy talablariga javob beradigan didaktik tamoyillar, usullar,
texnologiyalar va ta'lim shakllarini tanlash.
19

Shunday qilib, zamonaviy didaktika, uch yuz yildan ortiq rivojlanish tarixi
bilan, ta'lim jarayonining zamonaviy amaliyotini me'yoriy va amaliy qo'llab-
quvvatlash maqsadida o'quv va ta'lim jarayonini tashkil etishning eng
umumiy nazariy muammolarini ishlab chiqishni davom ettirmoqda.
O'quv jarayoni psixologik va pedagogik tushunchalarga asoslanadi, ular
ko'pincha didaktik tizimlar deb ham ataladi. Didaktik tizim - bu yagona
integral tuzilmani tashkil etuvchi va ta'lim maqsadlariga erishishga xizmat
qiluvchi elementlar yig'indisidir.
3. Yuqori texnologiyalar uslubi "Hi-Tech".
Hi-tech (inglizcha hi-tech, yuqori texnologiyadan - yuqori texnologiya) -
1970-yillarda postmodern arxitekturaning tubida paydo bo'lgan va 1980-
yillarda keng qo'llanilgan arxitektura va dizayndagi uslub. Ta'sischilar va
eng yorqin vakillari - Richard Rojers, Renzo Piano, Norman Foster.
Dekorativ burmalar yo'q. Eng yangi texnologiyalarni inson muhitiga faol
joriy etish. Ba'zan texnik shakllardan ko'rgazmali foydalanish - yorqin rangli
ochiq quvurlar, havo kanallari, muhandislik uskunalari elementlari, metall
konstruktsiyalar va "texnologiya asri" ning boshqa atrofi. 20-asrning 70-80-
yillarida texnik jihozlar elementlari (sanoat va tibbiy lampalar, ochiq metall
ramkalar va konteynerlar) bo'lgan turar-joylarning "yuqori texnologiyali
interyerlari" o'zining g'ayrioddiyligi bilan o'ziga jalb qildi. Bugungi kunda
yuqori texnologiyali interyer - bu o'rnatilgan jihozlar, shisha stol va javonlar,
metall oyoqli va orqa tomonlari bo'lgan stullar, g'ildiraklardagi sehpalar,
himoya oynali eshiklar va bo'limlar, alyuminiy ramkadagi shaffof toymasin
eshiklar, fotodiodlardagi shisha eshiklar. , detallardagi metall, simulyatsiya
qilingan yorug'lik bilan jihozlar, devor paneli isitgichlari va boshqalar.
Yuqori texnologiyalar - bu dizayn uslubi zamonaviy texnologiya va ilm-fan
20

imkoniyatlarini aks ettiradi, shuningdek, ma'lum darajada bugungi kun
kelaj agini yaratishga harakat qiladi
BIRINCHI BOB BO’YICHA XULOSA
O’zbekistonda huquqiy davlat barpo etish maqsadida huquqiy ta’lim
va ongni shakllantirish masalalariga alohida e`tibor berib kelinmoqda.
Mehnat jamoalari, ta`lim maskanlari va har bir shaxs bilan va ko’p qirrali
ishlar amalga oshirilmoqda.
Respublika qonun chiqaruvchi organi Oliy Majlis tomonidan qabul
qilingan va yurtboshimiz tomonidan imzolangan qonunlar jamiyatimizning
barcha sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishga
xizmat qilmoqda. Jamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni hal etish
xalqning huquqiy madaniyatini, savodxonligi va huquqiy tarbiyasini
rivojlantirishni taqozo qiladi.
21

Huquqiy tarbiyali bo’lish uchun shaxs huquqiy bilimlarini ongli
ravishda egallashi, yetarli darajada huquqiy saboq egasi bo’lishi kerak.
Hozirgacha huquqiy tarbiya, uning metodlari haqidagi masalalar olimlar
tomonidan to’laligicha yoritib berilgan emas.
Hozirgi darsga qo’yiladigan umumiy talablar to’laligicha huquq darsiga
ham tegishlidir. Shu bilan birga huquq darsi ayrim o’ziga xos xususiyatlarga
ham ega.
Huquqni o’qitish vazifalari, mazmuni va usullari nafaqat yuridik ta`lim
berish maqsadini, shu bilan birga huquqbo’zarliklarning oldini olish,
intizomni mustahkamlash, o’zlashtirish, Huquqiy ongning yuksalishini ham
o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi.
Huquqiy ta`lim natijalari o’quvchilar ijtimoiy folligini oshishi ularni
o’qitish sarqitlariga, loqaydlikka, xudbinlik, milliy ma`naviyat me`yorlarini
buzishlarga qarshi kurashga jalb etish bilan bog’liqdir. Boshqa faktlarga doir
darslar kabi huquq darsi ham har xil shakllarda dars-suhbat, dars-ma’ruza,
dars-seminar, takrorlash - umumlashtirish darslari tarzida o’tkazilishi
mumkin.
Ayrim o’qituvchilar huquqni o’qitishdagi muayyan qiyinchiliklar borligi
- huquq tilining "quruqligi", yuridik me`yorlarni tushunishning qiyinligi,
huquqiy atamalarning murakkabligini ham qayd etishadi.
Lekin agar o’qituvchi lozim darajada tayyorlangan va huquqiy me`yor
mazmunini o’quvchilarga tushunarli va yangi bo’lgan aniq hayotiy vaziyat
orqali ochib bera oladigan bo’lsa, bunday qiyinchiliklarni bemalol bartaraf
etish mumkin. Huquq tilining o’ziga xos xususiyatlari xalqning xoxish-
irodasini ifodalaydigan qonunning aniqligi, uni erkin talqin qilish mumkin
emasligi bilan bog’liqdir. Undagi siqiq ta`riflarda huquqiy bilimlarni obrazli,
22

emotsional, tushunarli tarzda targ’ib etish uchun keng imkoniyatlar
mujassamlashgan.
Huquqni o’qitadigan o’qituvchi zarur hollarda "Huquqshunoslik lug’ati",
yuridik atamalarning qisqacha lug’atiga murojaat etishi lozim.
Darsning yanada aniq va ishonchli bo’lishi uchun o’qituvchi
o’quvchilarga "Ular odamlar hayoti va salomatligini muhofaza qilayotib, o’z
hayotlarini xavf ostiga qo’yishgan" degan mavzuda (vaqtli matbuot, badiiy
adabiyot, kinofil'mlar materiallari asosida) unga kata bo’lmagan xabar
tayyorlashni taklif qiladi.
Dars boshida o’quvchilarning xabarlari tinglanadi. O’qituvchi yakun
yasab, o’quvchilar diqqat e`tiborini huquqga nisbatan ijobiy munosabat
bildirilgan misollar, qonuniy xulq-atvor namunalariga qaratib, masalani
bayon qilishga o’tadi, natijada bu kata tarbiyaviy samara keltiradi.

II. BOB. HAYOTDA O’Z MAQSADLARIMIZNI ANGLASHGA
YORDAM BERUVCHI DIDAKTIK-O’YINLARGA ASOSLANGAN
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASHNING METODOLOGIK
ASOSLARI.
2.1 Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarga amaliy va uslubiy
yondashuv asosi
Maktabgacha yoshdagi bolalarning etakchi faoliyati o'yin faoliyatidir. Didaktik
o'yin - bu batafsil, murakkab, pedagogik hodisa: bu maktabgacha yoshdagi
bolalarni o'qitishning o'yin usuli va bolalarni o'qitish shakli va dan mustaqil
o'yin faoliyati va bolani har tomonlama tarbiyalash vositasi.
23

Didaktik o'yinlar yordam beradi :
- kognitiv va aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish : yangi bilimlarni olish, ularni
umumlashtirish va mustahkamlash, ob'ektlar va tabiat hodisalari, o'simliklar,
hayvonlar haqidagi tasavvurlarini kengaytirish; xotira, e'tibor, kuzatishni
rivojlantirish; o'z mulohazalarini ifoda etish, xulosa chiqarish qobiliyatini
rivojlantirish.
- bolalar nutqini rivojlantirish: lug'atni to'ldirish va faollashtirish.
- maktabgacha yoshdagi bolaning ijtimoiy va axloqiy rivojlanishi : bunday
o'yinda bolalar, kattalar, jonli va jonsiz tabiat ob'ektlari o'rtasidagi munosabatlar
haqidagi bilimlar sodir bo'ladi, unda bola tengdoshlariga nisbatan sezgir
munosabatda bo'ladi, adolatli bo'lishni o'rganadi, kerak bo'lganda yon beradi,
hamdard bo'lishni o'rganadi va hokazo.
Didaktik o'yinning tuzilishi asosiy va qo'shimcha qismlarni tashkil qiladi.
TO asosiy komponentlar quyidagilarni o'z ichiga oladi: didaktik vazifa, o'yin
harakatlari, o'yin qoidalari, natija va didaktik material. TO qo'shimcha
komponentlar : syujet va rol.
Didaktik o'yinlarni o'tkazish quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Bolalarni o'yin
mazmuni bilan tanishtirish, undagi didaktik materialdan foydalanish (ob'ektlar,
rasmlarni ko'rsatish, qisqa suhbat, bunda bolalarning bilimlari va g'oyalari
oydinlashadi). 2. Ushbu qoidalarni aniq amalga oshirgan holda, o'yinning
borishi va qoidalarini tushuntirish. 3. O'yin harakatlarini ko'rsatish. 4. Katta
yoshli shaxsning o'yindagi rolini, uning o'yinchi, muxlis yoki hakam sifatida
ishtirokini aniqlash (o'qituvchi o'yinchilarning harakatlarini maslahat, savol,
eslatma bilan boshqaradi). 5. O'yin natijalarini sarhisob qilish uni boshqarishda
hal qiluvchi daqiqadir. O'yin natijalariga ko'ra, uning samaradorligi, bolalar
tomonidan mustaqil o'yin faoliyatida foydalaniladimi yoki yo'qligini baholash
mumkin. O'yinni tahlil qilish bolalarning xulq-atvori va xarakteridagi individual
qobiliyatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu esa ular bilan individual ishni to'g'ri
tashkil etish demakdir.
24

Didaktik o'yin shaklidagi ta'lim bolaning xayoliy vaziyatga kirish va uning
qonunlariga muvofiq harakat qilish istagiga asoslanadi, ya'ni u maktabgacha
yoshdagi bolaning yosh xususiyatlariga mos keladi.
Didaktik o'yinlarning turlari:
1. Ob'ektlar bilan o'yinlar (o'yinchoqlar ).
2. Ish stolida chop etiladigan o‘yinlar.
3. So‘z o‘yinlari.
Didaktik o'yinlar - ta'lim mazmuni, bolalarning bilish faolligi, o'yin harakatlari
va qoidalari, bolalarning tashkil etilishi va munosabatlari, tarbiyachining roli
bilan farqlanadi.
Ob'ektlar bilan o'yinlar - bolalarning bevosita idrokiga asoslanadi, bolaning
ob'ektlar bilan harakat qilish va shu bilan ular bilan tanishish istagiga mos
keladi. IN ob'ektlar bilan o'yinlar, bolalar solishtirish, ob'ektlar orasidagi
o'xshashlik va farqlarni aniqlashni o'rganadilar. Ushbu o'yinlarning ahamiyati
shundaki, ular yordamida bolalar ob'ektlarning xususiyatlari, hajmi, rangi bilan
tanishadilar. Bunday o‘yinlarda bolalarni tabiat bilan tanishtirishda tabiiy
materiallardan (o‘simlik urug‘lari, barglari, shag‘allari, turli gullar, konuslar,
novdalar, sabzavot, mevalar va boshqalar) foydalanaman, bu bolalarda katta
qiziqish va faol o‘yinga ishtiyoq uyg‘otadi.Misollar. Bunday o'yinlardan: "Xato
qilmang", "Bu mavzuni tasvirlab bering", "Bu nima?", "Avval nima, keyin
nima" va boshqalar.
Stolda chop etilgan o'yinlar -bu bolalar uchun tashqi dunyo, hayvonlar va
o'simliklar dunyosi, jonli va jonsiz tabiat hodisalari bilan tanishishda qiziqarli
dars. Ular turlari bo'yicha xilma-xildir: "lotto", "domino", juftlashtirilgan
rasmlar "Stol o'yinlari yordamida siz nutq ko'nikmalarini, matematik
25

qobiliyatlarni, mantiqni, e'tiborni muvaffaqiyatli rivojlantirishingiz, hayot
sxemalarini modellashtirish va qarorlar qabul qilishni o'rganishingiz mumkin.
o'z-o'zini nazorat qilish qobiliyatlari.
so'z o'yinlari bolalarda mustaqil fikrlash va nutqni rivojlantirishni
tarbiyalashning samarali usuli hisoblanadi. Ular O'yinchilarning so'zlari va
harakatlariga asoslanib, bolalar turli xil aqliy vazifalarni mustaqil ravishda hal
qilishadi: ob'ektlarni tavsiflash, ularning xarakterli xususiyatlarini ajratib
ko'rsatish, tavsifga ko'ra ularni taxmin qilish, ushbu ob'ektlar va tabiat hodisalari
o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni topish.
IN O'yin jarayonida bolalar tabiat ob'ektlari va uning mavsumiy o'zgarishlari
haqidagi tasavvurlarini aniqlaydilar, mustahkamlaydilar, kengaytiradilar.
Didaktik o'yinlar - sayohat bolalarning kognitiv faolligini oshirishning samarali
usullaridan biridir.
Sobirova M, Holiqov E. “Etnomadaniyat”. (o‘quv qo’llanma). – T.: “INNOVATSIYA-ZIYO”, 2019. – 286 b.
Eksperimental faoliyatda didaktik o'yin - bolalarning atrof-muhitga kognitiv
qiziqishini shakllantirishga yordam beradi, asosiy aqliy jarayonlarni, kuzatishni,
fikrlashni rivojlantiradi.
Etakchi nazariy qoidalar bilan tanishish mavzuni o'rganishning boshlanishiga
yaqinroq bo'lishi kerak. Faktlar nazariy g‘oyalar bilan bog‘liq holda
o‘rganilsa, ular yordamida guruhlangan va tizimlashtirilgan bo‘lsa, ularni
o‘zlashtirish osonroq bo‘ladi.
Mavhumlikdan konkretlikka ko'tarilish jarayonining tavsiflangan umumiy
psixologik tavsifi, agar aniq misolga murojaat qilsak, aniqroq bo'ladi.
Boshlang'ich maktabda rus tilini o'qitishning asosiy vazifalaridan biri maktab
o'quvchilarida imlo ko'nikmalarini va ko'nikmalarini shakllantirish bo'lib, u
26

odatda yomon hal qilinadi. Buning sababi, V.V.Davydovning fikricha, imlo
materiali o'ziga xos tizimda emas, balki alohida qoidalar, tushunchalar
shaklida idrok qilinadi, buning natijasida bolalar rus imlosining asosiy
qonuniyatlarini, tizimli uning tushunchalari va qoidalarining tabiati.
Kichik maktab o'quvchilariga rus imlosini o'rgatish uchun asos, uning
fikricha, rus imlosining fonematik printsipi. Bu tamoyil rus imlosining
umumiy qonuniyligi bilan bog'liq bo'lib, unga ko'ra alifboning bir xil harflari
barcha modifikatsiyalarida fonemani belgilaydi. Ushbu tamoyildan
foydalanish maktab o'quvchilarida fonema tushunchasini uning zaif va
kuchli pozitsiyalarida (ta'kidlanmagan va urg'uli unlilar) shakllantirishni
taklif qiladi, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ keyinchalik bolalarga barcha ortogrammalarni ajratish
va yozishning umumiy usulini o'rgatish uchun yagona asos bo'lib xizmat
qilishi mumkin.
D ᴀᴋᴎᴍ ᴏ s ᴩᴀᴈᴏᴍ , yosh o'quvchilar boshidanoq rus yozuvining nazariy
asoslarini o'rganadilar va imlo ko'nikmalarini egallaydilar. sʜ ᴎ harfni tovush
emas, fonema belgisi deb hisoblang. Tilning ma’no birliklarini
(morfemalarini) aniqlash va rivojlantirish vazifasini bajaruvchi va alohida
tovushda emas, balki o‘rin almashuvchi tovushlar tizimida amalga
oshiriladigan tovush tarkibining birligi fonemadir. Harf bolalar uchun
morfema ma'nosi va uning fonemik shakli o'rtasidagi munosabatni yozma
ravishda anglash vositasi sifatida ishlaydi, og'zaki nutqda ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ tovushlar
orqali amalga oshiriladi. Rus yozuvining tabiatini tushunish mumkin
bo'lmagan bu munosabatlarning izolyatsiyasi va dastlabki tahlili kichik
yoshdagi o'quvchilar tomonidan hal qilingan birinchi ta'lim vazifalarining
mazmuni bo'lishi kerak.
Bu misol kichik yoshdagi o‘quvchilarda to‘laqonli o‘quv faoliyatini
shakllantirish uchun ularning ta’lim muammolarini tizimli ravishda
yechishlari nihoyatda muhim ekanligini ko‘rsatadi. Ularni hal qilishda ular
27

ko'plab aniq vazifalarni hal qilishning umumiy usulini topadilar, ular
keyinchalik harakatda va darhol amalga oshiriladi.
O'quv vazifasi harakatlar tizimi orqali hal qilinadi. Ulardan birinchisi - o'quv
topshirig'ini qabul qilish, ikkinchisi - unga kiritilgan vaziyatni o'zgartirish.
Vazifa predmet shartlarining genetik jihatdan boshlang'ich munosabatlarini
topishga qaratilgan bo'lib, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ tomon yo'naltirilganligi barcha boshqa
vazifalarni keyingi hal qilish uchun umumiy asos bo'lib xizmat qiladi.
Boshqa o'quv faoliyati yordamida talabalar ushbu boshlang'ich munosabatni
modellashtiradilar va o'rganadilar, uni shaxsiy sharoitda ajratib turadilar,
nazorat qiladilar va baholaydilar.
Tegishli harakatlar orqali nazariy bilimlarni o'zlashtirish o'rganilayotgan
fanlarning muhim munosabatlariga e'tibor qaratishni talab qiladi, bu tahlilni
amalga oshirish, rejalashtirish va mazmunli xususiyatni aks ettirishni o'z
ichiga oladi. Shuning uchun ham nazariy bilimlarni o`zlashtirish jarayonida
nazariy tafakkurning muhim tarkibiy qismlari sifatida aynan shu psixik
harakatlarning rivojlanishi uchun shart-sharoit vujudga keladi.
1 Qarang: Zak A. 3. Kichik yoshdagi o'quvchilarning nazariy tafakkurini
rivojlantirish. - M., 1984 yil.
Ta'lim faoliyatining tashuvchisi uning predmetidir. Bu roldagi kichik talaba
o'quv faoliyatini dastlab boshqalar bilan birgalikda va o'qituvchi yordamida
amalga oshiradi. Mavzuning rivojlanishi ushbu faoliyatning shakllanishi
jarayonining o'zida, talaba asta-sekin talabaga aylanganda sodir bo'ladi, ᴛ . ᴇ .
o'zini o'zgartiradigan va yaxshilaydigan bolaga. Buning uchun u biror
narsada o'zining cheklangan imkoniyatlaridan xabardor bo'lishi, intilishi va
o'z cheklovlarini engishga qodir bo'lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, bola o'z
harakatlari va bilimlarining asoslarini hisobga olishi kerak.
28

2.2 Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo`llashning
mazmuni
Dunyoda ko`pchilik rivojlangan ta`lim tizimini “qo`llab-quvvatlovchi
ta`lim” deb chaqiradi Bu kundalik muammolarni hal qilish uchun shaxsni
tayyorlash asoslangan va hayot tarzi va inson faoliyatining mavjud tizimini
saqlab qolish uchun asosan mo'ljallangan. Biroq, ta'lim boshqa turiga o'tish
bilan bog'liq dunyoda boshqa tendentsiya paydo bo'ldi - " innovatsion".
Bunday trening insonni hayotda va kasbiy faoliyatda prognozlash,
modellashtirish va loyihalash usullaridan foydalanishga tayyorlashi kerak.
Innovatsion ta'lim birinchi navbatda, shaxsiy yondashuvni - ta'lim va o'z-
o'zini tarbiyalash asosida shaxs qobiliyatlarini rivojlantirishni o'z ichiga
oladi.
Zamonaviy ta'lim tizimining asosiy qarama-qarshiligi - bu zamonaviy
dunyoda bilimlarning tez o'sishi va ularni shaxs tomonidan
o'zlashtirilishining cheklangan imkoniyatlari o'rtasidagi ziddiyat. Bu
29

qarama-qarshilik pedagogik nazariyani mutlaq tarbiyaviy ideal - har
tomonlama rivojlangan shaxsdan voz kechib, yangi idealga - shaxsning
o'zini o'zi boshqarish va o'z-o'zini tarbiyalash qobiliyatini maksimal
darajada rivojlantirishga o'tishga majbur qiladi.
Zamonaviy didaktik tushuncha quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
u o'quv jarayonini tushunishga tizimli yondashuvga asoslanadi;
uning mohiyati pedagogik boshqaruvning o‘quvchilarning o‘z tashabbusi va
mustaqilligi bilan uyg‘unlashuvidir;
u klassik nazariya tamoyillarini ta'limning eng yangi nazariyalari bilan
uyg'unlashtirib, ta'lim mazmuniga yondashuvni o'zgartirdi.
Didaktik qonunlar ehtimollik va statik xususiyatga ega. Ular umumiy va
maxsus bo'linadi. Umumiy qonunlar ta'lim jarayonining butun tizimini
qamrab oluvchi harakatlarga asoslanadi, aniqlari esa tizimning alohida
tarkibiy qismlariga ta'sir qiladi.
Maxsus o'rganish shakllari :
didaktik - natijalar mashg'ulotning davomiyligiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsional bo'lib, mashg'ulot maqsadlarini bilishga bevosita bog'liqdir;
assimilyatsiya unumdorligi moddiy va murakkablik miqdoriga teskari
proportsionaldir;
epistemologik - unumdorlik o'quv faoliyati hajmiga, amaliy qo'llanilishiga,
o'rganish qobiliyatiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; aqliy rivojlanish
o'zaro bog'liq bilim va tajriba hajmini o'zlashtirishga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir; o'quv natijalari o'rganilayotgan fanni ilgari amalga
oshirilganlar bilan bog'liq holda o'z ichiga olish qobiliyatiga va uy
vazifalarini muntazam va tizimli bajarishga bog'liq;
psixologik - mashg'ulot unumdorligi qiziqish, o'rganish imkoniyatlari,
mashg'ulotlar, mashqlar soni, mashg'ulot intensivligiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir; faoliyatning samaradorligi ko'nikma va malakalarning
shakllanish darajasiga bog'liq; takrorlashlar soni o'rganish unumdorligiga
30

kuchli ta'sir qiladi, yodlangan materialning saqlanish foizi hajmga teskari
proportsionaldir;
kibernetik – samaradorlik chastotaga teskari proportsionaldir; bilim sifati
nazoratning samaradorligiga bog'liq; ta'lim sifati o'quv jarayonini boshqarish
sifatiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; boshqaruv samaradorligi
boshqaruv ma'lumotlarining miqdori va sifatiga to'g'ridan-to'g'ri
proportsionaldir;
sotsiologik - shaxsning rivojlanishi u muloqotda bo'lgan boshqa
individlarning rivojlanishi bilan shartlangan; o'rganish samaradorligi
kognitiv aloqalarning intensivligiga bog'liq; ta'lim samaradorligi intellektual
muhit darajasiga, o'zaro ta'limning intensivligiga bog'liq bo'lib, u
musobaqalar natijasida paydo bo'lgan kognitiv yo'nalish nuqtai nazaridan
oshadi;
tashkiliy - samaradorlik ta'lim jarayonini tashkil etish, o'rganishga bo'lgan
ehtiyoj, kognitiv qiziqishlarning shakllanishiga bog'liq; natijalar talabaning
va o'qituvchining ta'lim faoliyatiga bo'lgan munosabatiga teskari
proportsionaldir.
ZAMONAVIY DIDAKTIK TUSHUNCHALAR
Rivojlantiruvchi ta'limning asosiy tushunchalarining xususiyatlari
Rus pedagogikasida bu masalani turli yo'llar bilan izohlaydigan rivojlanish
ta'limining bir qator tushunchalari mavjud. Shu munosabat bilan ularning
tahliliga murojaat qilish maqsadga muvofiqdir.
L. V. Zankovning kontseptsiyasi. 1950-yillarning oxiridan boshlab. L. V.
Zankov boshchiligidagi ilmiy guruh o‘rganishning ob’ektiv qonuniyatlari va
tamoyillarini o‘rganish bo‘yicha keng ko‘lamli eksperimental tadqiqotni
boshladi. Bu L. S. Vygotskiyning ta'lim va maktab o'quvchilarining umumiy
rivojlanishi o'rtasidagi munosabatlar haqidagi g'oyalari va qoidalarini ishlab
chiqish maqsadida amalga oshirildi.
31

L.V.Zankov jamoasining sa'y-harakatlari an'anaviy usullar bilan o'qitishga
qaraganda kichik yoshdagi o'quvchilarning rivojlanish darajasiga erishishga
imkon beradigan kichik yoshdagi o'quvchilarni o'qitish tizimini ishlab
chiqishga qaratilgan edi. Bunday mashg'ulotlar murakkab xarakterga ega edi:
eksperimentning mazmuni alohida ob'ektlar, usullar va usullar emas, balki
"didaktik tizimning o'zi tamoyillarining qonuniyligi va samaradorligini
tekshirish" edi.
L. V. Zankov bo'yicha o'qitish tizimining asosi quyidagi o'zaro bog'liq
tamoyillardir:
yuqori qiyinchilik darajasida o'rganish;
dastur materialini o'rganishning tez sur'ati;
nazariy bilimlarning yetakchi roli;
o'quvchilarning o'quv jarayonidan xabardorligi;
barcha talabalarni, shu jumladan eng zaiflarni rivojlantirish bo'yicha
maqsadli va tizimli ish.
L.V.Zankovning fikricha, yuqori darajadagi qiyinchilikda o'rganish printsipi
qiyinchilikning "o'rtacha me'yori" dan oshib ketishi bilan emas, balki
birinchi navbatda bolaning ruhiy kuchlari bilan tavsiflanadi. ochilib, ularga
ko'lam va yo'nalish beriladi. Shu bilan birga, u o'rganilayotgan hodisalarning
mohiyatini, ular o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish, maktab o'quvchilarini fan
va madaniyat qadriyatlari bilan chinakam tanishtirish bilan bog'liq
qiyinchiliklarni nazarda tutgan..
Bu erda eng muhimi, aslida, ma'lum bilimlarni o'zlashtirish bir vaqtning
o'zida ham talabaning mulkiga, ham keyingi bosqichga aylanib,
rivojlanishning yuqori bosqichiga o'tishni ta'minlaydi. Yuqori darajadagi
qiyinchilik darajasida o'rganish nisbiy bo'lgan qiyinchilik o'lchoviga rioya
qilish bilan birga keladi.
Masalan, III sinf dasturida "Ot (verbal) hollarining ma'nosi. Ayrim asosiy
ma'nolar" mavzusi mavjud. Ushbu yosh guruhi uchun ushbu mavzu juda
32

yuqori darajadagi qiyinchilikka ega, ammo uni o'rganish maktab
o'quvchilarining fikrlash rivojlanishini rag'batlantiradi. Ushbu mavzudan
oldin ular otlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi kelishini o'rganib chiqdilar
va har xil turdagi otlarga tegishli bo'lgan, lekin bir xil holatda bo'lgan
otlarning oxiri bilan allaqachon tanishdilar. Endi o`quvchilar tuslanishning
barcha turlariga xos bo`lgan farqlardan mavhum bo`lishlari, muayyan
holatning ma`nosini umumlashgan shaklda tushunishlari kerak. Shunday
qilib, fe'lga bog'liq bo'lgan unprepositional instrumental holat o'zining eng
tipik ma'nosida harakatni bajaruvchi vosita yoki vosita (bolta bilan kesish,
cho'tka bilan chizish, qalam bilan yozish va hokazo) ko'rsatiladi. . Bunday
umumlashtirish fikrlashning yuqori darajasiga o'tishni ifodalaydi. Ushbu
tamoyil innovatsion o'qituvchi S. N. Lisenkovaning tayyorlash tizimida
o'ziga xos tarzda amalga oshiriladi.
Yana bir tamoyil yuqori qiyinchilik darajasida o'rganish printsipi bilan uzviy
bog'liqdir: dastur materialini o'rganishda siz tez sur'atlar bilan oldinga
siljishingiz kerak. Bu o'tmishning monoton takrorlanishini rad etishni
nazarda tutadi. Shu bilan birga, eng muhimi, maktab o'quvchilarini yangi va
yangi bilimlar bilan doimiy boyitib borishdir. Shu bilan birga, bu tamoyilni
tarbiyaviy ishda shoshqaloqlik bilan aralashtirib yubormaslik kerak,
shuningdek, maktab o'quvchilari tomonidan bajariladigan ko'plab vazifalarni
bajarishga intilmaslik kerak. O‘quvchi ongini ko‘p qirrali mazmun bilan
boyitish, olingan ma’lumotlarni chuqur idrok etish uchun qulay sharoit
yaratish muhimroqdir.
Kuchli va zaif talabalarga tez sur'atda borishga imkon beruvchi samarali
vosita bu tabaqalashtirilgan metodikadan foydalanish bo'lib, uning o'ziga
xosligi turli talabalar dasturning bir xil savollarini teng bo'lmagan chuqurlik
bilan o'tishlaridadir.
L.V.Zankov tizimining navbatdagi tamoyili - bu boshlang'ich maktabda
allaqachon nazariy bilimlarning etakchi roli bo'lib, ular maktab
33

o'quvchilarini rivojlantirishning etakchi vositasi va ko'nikma va
qobiliyatlarni o'zlashtirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Ushbu tamoyil
yosh o'quvchilarning tafakkurining aniqligi haqidagi an'anaviy g'oyalarga
qarshi og'irlik sifatida ilgari surildi, chunki zamonaviy psixologiya bunday
xulosaga asos bermaydi. Aksincha, ta’lim psixologiyasi sohasidagi
eksperimental tadqiqotlar o‘quvchilarning obrazli tasviri rolini inkor
etmasdan, boshlang‘ich ta’limda nazariy bilimlarning yetakchi rolini
ko‘rsatadi (G.S.Kostyuk, V.V.Davydov, D.B.Elkonin va boshqalar).
Kichik yoshdagi o'quvchilar ta'riflarni oddiy yodlash deb hisoblanmaydigan
Mamadaliyev Sh.O. Milliy g‘oya: asosiy tushuncha va tamoyillar: Maʼruzalar kursi. Oliy akademik kurslari tinglovchilari uchun. – T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiya, 2015. – 192 b.
atamalarni o'zlashtirishga qodir. Ilmiy atamani o‘zlashtirish to‘g‘ri
umumlashtirish va demak, tushunchani shakllantirishning muhim shartidir.
Nazariy bilim atamalar va ta’riflar bilan chegaralanmaydi. Kichik yoshdagi
o'quvchilarni tarbiyalashda bog'liqliklarni, qonunlarni (masalan, matematika
kursidagi qo'shishning kommutativ qonuni, ko'paytirish, tabiatshunoslikdagi
o'simliklar va hayvonlar hayotidagi mavsumiy o'zgarishlar qonuniyatlari)
o'zlashtirish katta o'rin egallaydi. , va boshqalar.).
Ushbu tamoyil barcha fanlarni o'rganishda amalga oshiriladi. Ammo bu
kichik yoshdagi o'quvchilarda ko'nikma va ko'nikmalarni shakllantirishning
ahamiyatini kamaytirmaydi. L. V. Zankovning ta'lim tizimida ko'nikmalarni
shakllantirish to'liq umumiy rivojlanish asosida, tegishli tushunchalar,
munosabatlar va bog'liqliklarni chuqur anglash asosida amalga oshiriladi.
Maktab o'quvchilarining o'quv jarayonidan xabardorligi printsipi ongning
umume'tirof etilgan didaktik printsipidan kelib chiqadi. L. V. Zankov uning
turli talqinlarini (S. V. Ivanova, M. N. Skatkina, N. G. Kazanskiy, I. I.
Ganelin va boshqalar) tahlil qilib, o'quv materialini tushunish, nazariy
bilimlarni amaliyotda qo'llash qobiliyatini ta'kidladi, aqliy operatsiyalarni
o'zlashtirishning o'ta muhimligini tan oldi. (qiyoslash, tahlil qilish, sintez
qilish, umumlashtirish), maktab o'quvchilarining ta'lim ishlariga ijobiy
34

munosabatining ahamiyati. Bularning barchasi, L.V.Zankovning so'zlariga
ko'ra, juda muhim, ammo etarli emas. Talaba rivojlanishining muhim sharti -
bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish jarayoni uning ongli ob'ekti bo'lishidir.
An'anaviy metodologiyaga ko'ra, ko'paytirish jadvalidan o'tishda uni eslab
qolishga yordam beradigan turli xil usullar qo'llaniladi. Bu bizga uni
o'rganish vaqtini qisqartirish va ko'plab qiyinchiliklarni bartaraf etish
imkonini beradi. L.V.Zankov tizimiga ko‘ra, o‘quv jarayoni shunday
tuzilganki, o‘quvchi materialni tartibga solish asoslarini, uning ayrim
elementlarini eslab qolishning o‘ta muhimligini tushunadi.
Venger L.A., Dyachenko O.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar. - M.:
Ta'lim 1989 yil
Uning tizimida barcha talabalarni rivojlantirish bo'yicha maqsadli va tizimli
ish printsipi alohida o'rin tutadi. va eng zaif. L.V.Zankov buni o'quv
mashqlari ko'chkisi zaif talabalarga tushishi bilan izohladi. An'anaviy
metodologiyaga ko'ra, bu chora maktab o'quvchilarining
muvaffaqiyatsizligini bartaraf etish uchun zarurdir. L. V. Zankov tajribasi
buning aksini ko'rsatdi: muvaffaqiyatsizlarni o'quv vazifalari bilan ortiqcha
yuklash bolalarning rivojlanishiga hissa qo'shmaydi. Bu faqat ularning
orqada qolishini oshiradi. Boshqa o‘quvchilardan kam emas, balki ko‘proq
o‘quvchilarni rivojlantirish uchun tizimli ish olib borish zarur. Tajribalar
shuni ko'rsatdiki, bunday ishlar zaif o'quvchilarning rivojlanishida
siljishlarga olib keladi va bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirishda yaxshi
natijalarga erishadi.
Grammatika, o‘qish, matematika, tarix, tabiatshunoslik va boshqa fanlarni
o‘qitish dastur va metodlarida ko‘rib chiqilgan tamoyillar konkretlashtirildi.
L.V.Zankov tomonidan taklif qilingan didaktik tizim o‘quv jarayonining
barcha bosqichlari uchun samarali bo‘lib chiqdi. Shu bilan birga, talabaning
rivojlanishidagi unumdorligiga qaramay, u hozirgi kunga qadar amalga
oshirilmagan tushuncha bo'lib qolmoqda. 1960-1970 yillarda. uni ommaviy
maktab amaliyotida joriy etishga urinishlar kutilgan natijalarni bermadi,
35

chunki o'qituvchilar yangi dasturlarni tegishli o'qitish texnologiyalari bilan
ta'minlay olmadilar.
1980-yillarning oxiri - 1990-yillarning boshlarida maktabga yo'naltirish.
shaxsni rivojlantirish bo'yicha ta'lim ushbu kontseptsiyaning qayta
tiklanishiga olib keldi.
Ma'noli ta'lim tushunchasi. 1960-yillarda. Psixologlar V. V. Davydov va D.
B. Elkoninlar rahbarligida ilmiy jamoa tuzilib, ular insonning aqliy
rivojlanishida boshlang'ich maktab yoshining o'rni va ahamiyatini aniqlashga
harakat qildilar. Aniqlanishicha, zamonaviy sharoitda bu yoshda
o'quvchilarda mavhum nazariy fikrlash va ixtiyoriy xatti-harakatlarni nazorat
qilishni rivojlantirish sharti bilan aniq ta'lim vazifalarini hal qilish mumkin.
1 Qarang: Davydov VV Rivojlantiruvchi ta'lim muammolari. - M., 1986 yil.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, an'anaviy boshlang'ich ta'lim ko'pchilik yosh
o'quvchilarning to'liq rivojlanishini ta'minlamaydi. Bu shuni anglatadiki, u
bolalar bilan ishlashda zarur proksimal rivojlanish zonalarini yaratmaydi,
balki maktabgacha yoshda paydo bo'lgan va rivojlana boshlagan aqliy
funktsiyalarni (sezgi kuzatish, empirik fikrlash, utilitar xotira va boshqalar)
o'rgatadi va mustahkamlaydi. .).). Bundan kelib chiqadiki, mashg'ulotlar
oxir-oqibat aqliy neoplazmalarga aylanadigan proksimal rivojlanishning
zarur zonalarini yaratishga qaratilgan bo'lishi kerak.
Bunday mashg`ulot nafaqat faktlar bilan tanishishga, balki ular o`rtasidagi
bog`lanishni bilishga, sabab-natija munosabatlarini o`rnatishga,
munosabatlarni o`rganish ob`ektiga aylantirishga qaratilgan. Bundan kelib
chiqib, V.V.Davydov va D.B.Elkoninlar rivojlantiruvchi ta’lim
tushunchasini birinchi navbatda o’quv fanlari mazmuni va uni ta’lim
jarayoniga qo’llash mantig’i (usullari) bilan bog’laydilar.
Ularning nuqtai nazaridan, boshlang'ich maktabda maktab o'quvchilarining
empirik tafakkur asoslarini shakllantirishga asosan mazmun va o'qitish
usullarini yo'naltirish bolalar rivojlanishining eng samarali usuli emas.
36

Maktab fanlarini qurish maktab o'quvchilarida nazariy fikrlashni
shakllantirishni o'z ichiga olishi kerak, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ empirik mazmundan farqli
o'ziga xos xususiyatga ega.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1-jild. – T., 2000.– B. 375
37

IKKINCHI BOB BO’YICHA XULOSA
Huquq darslarining (shuningdek, huquqiy tarbiyaning boshqa
shakllarining ham) bir marta o’tkazilishi, hayotdagi salbiy jihatlarning
bo’rttirib ko’rsatilishi ularning kamchiliklaridan biri hisoblanadi. Biroq
ishni ijobiy misollarga asoslangan holda o’tkazish, kishilar qahramonligini
o’rnak qilib ko’rsatish o’quvchida ijobiy tushunchalarni hosil qiladi
“Huquq ta’limi ”o‘qituvchisining metodik tayyorgarligi deyilganda
biz buni ilmiy dunyoqarash asosida fanlarni o‘qitish metodikasini umumiy
pedagogik-psixologik va ijtimoiy tayyorgarlik bilan uzviy bog‘lanishda
tayyorlanishni tushunamiz. Bunday tayyorlanish vazifasiga “Huquq ta’limi
fani sohasida ma’lum bilim va o‘quvlarni egallash va bolalarni o‘qitish
orqali tarbiyalashni o‘zlashtirishi kiradi
Huquq ta’limi fani ta’lim-tarbiyaviy vazifalarini nazariy va amaliy
bilimlar tizimi asosidagina hal etishi mumkin. Bu ilmiy dunyoqarash,
psixologiya, pedagogika, didaktika, falsafa, demokratik jamiyat qurish,
ma’naviyat asoslari fanini o‘qitish nazariyasini (ma’naviyat asoslarini
didaktikasi) o‘z ichiga oladi. Biroq birgina nazariy bilimlarning o‘zi etarli
emas.
O‘qitishning ma’lum mazmuni va o‘qituvchilarning aqliy faoliyati
saviyasi bilan ta’sirlanadigan u yoki bu o‘quv yo‘nalishi uchun eng yaroqli
usullarini va qo‘llay bilish darsga tayyorlanishda yoki darsning o‘zida
yuzaga keladigan aniq metodik vazifalarni xal etishni bilishi zarur.
Ma’lumki har bir sohaning O’quv rejasi asosida o’quv dasturi
tuzilgan. Shu dastur o’quv yiliga o’qituvchi ish rejasi tuzishda asos kilib
olinadi. O’qituvchidasturdan kelib chiqqan holda kalendar reja tuzadi.
Unda mavzular soatlarga bulib chikiladi va dars o’tish vaqti, xajmi, turi
ko’rsatiladi.
38

O‘ quv yurtlari ta’lim yo‘nalishlari o‘quv rejalariga kiritilgan fanlar
darsliklar o‘quv jarayonida o‘quvchi yoshlarga huquqiy bilimlarni
sistemali ravishda olish uchun imkoniyat yaratadi. Bu esa o‘quvchi
yoshlar ning huquqiy savodxonligini oshirib, ularni honunga bo‘lgan
hurmatini oshiradi va qonun ustuvorligini ta’minlashdaijobiy rol o‘ynaydi.
Mustaqillik yillarida Qonunchilik va huquq sohasida erishilgan
yutuqlarni auditoriya va auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlarda targ‘ibot-
tashviqot qilish orqali o‘quvchi yoshlarni qonunni bilishga,insonn
huquqlarini himoya qilishga, milliy qonunchiligimizning umuminsoniy
qonun normalari bilan uyg‘unligini anglash imkoniyatlari namoyon
qilinadi.
39

UMUMIY XULOSA
Pedagogik texnologiyalarda didaktik o’yinlar texnologiyalari bolalar faoliyatini
faollashtirish va jadallashtirishga asoslangan. Ular bolalar shaxsidagi ijodiy
imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish va rivojlantirishning amaliy yechimlarini
aniqlash va amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Didaktik o’yinlarning
asosiy turlari: intellektual (aqliy) va harakatli hamda aralash o’yinlardan iborat.
Bu o’yinlar ishtiroklarida aqliy, jismoniy, axloqiy, psixologik, estetik, badiy,
tadbirkorlik, mehnat va boshqa ko’nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida asosan bolalarda ta’lim olish motivlarini, ularning
turli yo’nalishdagi qobiliyat va qiziqishlarini oshiradigan , biror kasbga
moyilliklarini ko’rsatadigan didaktik o’yinlardan foydalaniladi. Didaktik
o’yinlar nazariy, amaliy, jismoniy, rolli, ishchanlik va boshqa yo’nalishlar
bo’yicha turlarga ajratiladi. Hozirda kompyuter vositasidagi didaktik o’yinlar
alohida o’ringa ega bo’lib bormoqda.
Didaktik o’yinlar o’quvchilarda tahlil qilish, mantiqiy fikrlash, tadqiq qilish,
hisoblash, o’lchash, yasash, sinash, kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish,
mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki jamoa tarkibida ishlash, axloq-odob
o’rgatish, nutq o’stirish, til o’rgatish, yangi bilimlar o’rgatish va boshqa faoliyat
turlarini rivojlantirishga yo’naltirilgan o’yinlarga ajratiladi.
Didaktik o’yinlardan amalda foydalanish orqali boshqa usullar yordamida
erishish qiyin bo’lgan ta’lim-tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish ko’zda
tutiladi. Turli o’quv fanlariga oid didaktik o’yinlar mavjud bo’lib, ular shu
fanlarni sifatli o’rgatish maqsadlariga xizmat qiladi.
40

Adabiyotlar ro'yxati
1. Beloshistaya AV Maktabgacha yoshi: matematik qobiliyatlarni shakllantirish va
rivojlantirish // Maktabgacha ta'lim. 2002 yil, № 2 p.
2. Berezina R.L., Mixaylova Z.A., Nepomnyashchy R.L., Rixterman T.D., Joiner
A.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tushunchalarni
shakllantirish. Moskva, "Ta'lim" nashriyoti, 1990 yil.
3. Venger L.A., Dyachenko O.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy
qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar. - M.: Ta'lim 1989 yil
4. Veraksa N. Ye., Veraksa AN Maktabgacha yoshdagi bolalarning loyiha
faoliyati. Maktabgacha tarbiya muassasalari o'qituvchilari uchun qo'llanma.-
M.: Mozaika - Sintez, 2008. - 112 p.
5. Kolesnikova EV 5-7 yoshdagi bolalarda matematik fikrlashni rivojlantirish. M;
"Gnome-Press", "Yangi maktab", 1998 y.
6. Leushina AM Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik
tushunchalarni shakllantirish. M; Ma'rifat, 1974 yil
7. O‘zbekiston Respublikasi Prizidentining “Ma‘naviy-ma‘rifiy ishlar
samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish
to‘g‘risida”gi PQ 3160-sonli qarori.//Xalq so‘zi, 2017 yil,29 iyul.
8. B.X.XODJAEV. Umumiy pedagogika Darslik. – T.: «Sano-standart»
nashriyoti, 2017-yil, 416 bet.
9. Sobirova M, Holiqov E. “Etnomadaniyat”. (o‘quv qo’llanma). – T.:
“INNOVATSIYA-ZIYO”, 2019. – 286 b.
10. Mamadaliyev Sh.O. Milliy g‘oya: asosiy tushuncha va tamoyillar: Ma ruzalar ʼ
kursi. Oliy akademik kurslari tinglovchilari uchun. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiya, 2015. – 192 b.
11. Barkamol avlod orzusi. –T.: Sharq, 1999- yil.
41

Betlar soni- 41

Bob- 2 ta

Reja- 4 ta

Купить