Hayvonlar haqidagi ertaklarda obrazlar tarkibi va talqini - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	93.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Hayvonlar haqidagi ertaklarda obrazlar tarkibi va talqini

Купить

“ Hayvonlar haqidagi ertaklarda obrazlar tarkibi va talqini ”
mavzusida
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

M U N D A R I J A

KIRISH . ..................................................................................................
..........3
I BOB. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARNING USLUB
MEZONLARI
VA TALQINIGA XOS ASOSIY
XUSUSIYATLAR ...........................................6
I.1.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos
xususiyat lar i…………….…..6
I.2.
Hayvonlar haqidagi ertaklar personajlari tarkibining
funksional
xususiyatlari
.....................................................................................................14
II BOB. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARNING
PERSONAJLAR
TARKIBI VA TALQINIGA XOS ASOSIY
XUSUSIYATLAR........................13
II.1 .Hayvonlar haqidagi ertaklarda yetakchi personajlar
talqini .......................13
II.2. Hayvonlar haqidagi ertaklarda yordamchi personajlar
talqini....................22
II.3. Hayvonlar haqidagi ertaklarda raqib personajlar
talqini ..........................46
II.4. Hayvonlar haqidagi ertaklarda hokim yoki hukmdor obrazi talqini
..........54

XULOSA
............................................................................................................6
4
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI .....................................67

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Ijtimoiy taraqqiyot XXI asrda yangi
bosqichga ko‘tarildi. Kelajagi buyuk yoshlarni tarbiyalab voyaga
yetkazish, ularga jahon andozalari darajasida bilim, ko‘nikma, malaka
berish uchun xalq ta’limi tizimi tubdan isloh qilindi.
Madaniyat va ma’rifatning ustuvor hodisa sifatida talqin etilishi
insonning ma’naviy takomillashuv jarayonini, insoniylik mohiyatini
belgilaydi. Shuning uchun Mamlakatimiz Birinchi Prezidenti Islom
Karimov ma’naviy sog‘lom, kuchli jamiyatgina islohotlarga tayyor
bo‘lishini, buning uchun ilmiy va madaniy sohadagi mavjud
imkoniyatlarni saqlab qolish zarurligini ta’kidlagan edi 1
.
O‘zbekiston chinakam mustaqillikka erishishi uchun respublikani
rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Bu
jarayonda: «Avvalo, u milliy-tarixiy turmush va tafakkur tarzidan, xalq
an’analari va urf-odatlaridan kelib chiqadi» 2
.
Agar yoshlarimizni haqiqiy hurmatga loyiq insonlar qilib
tarbiyalamoqchi bo‘lsak, ularga hozirgidan yaxshiroq tole, ezgulikni tilasak,
ularni milliy qadriyatlarimiz, madaniy boyliklarimiz, o‘tmish ma’naviy
merosimizdan bahramand etishimiz zarur. Jahon tarixi, madaniyati, ilm-fani
taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ilmiy va
1
Islom Karimov. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. –T.: O‘zbekiston, 1992. 23-bet.
2
Islom Karimov.O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li..–T.: O‘zbekiston, 1992. 11-bet.

madaniy meros barobarida xalq og‘zaki ijodi namunalarini ham ilmiy tahlil
asosida puxta o‘rganish bugungi yoshlarning dolzarb vazifalaridan sanaladi.
Xalq ta’limi tizimida tub o‘zgarishlar yuz berayotgan bugungi
kunda xalq og‘zaki ijodi durdonalaridan pedagogik jarayonlarda unumli
foydalanish milliy tarbiyani amalga oshirishning muhim shartidir.
Negaki, Ta’lim to‘g‘risidagi qonun, Kadrlar tayyorlash Milliy dasturini
amalga oshirishda xalq pedagogik qarashlarini o‘zida mujassam etgan
xalq og‘zaki ijodi durdonalari yanada qimmatliroq tayanchga
aylanmoqda.
Respublikamizda davlat ta’lim standartlari pedagogik
amaliyotga joriy etildi. Biroq tarbiya jarayonida umumiy standart tizimlarini
joriy etib bo‘lmaydi. Chunki tarbiya jarayonida har bir millat, har bir
elatning o‘z tarbiya usullari uzoq tarixiy taraqqiyot jarayonida mukammal
shakllangan. Shuning uchun bu borada umumiy «qolip» lardan foydalanib
bo‘lmaydi. Tarbiya usullari, tamoyillari har bir millatning o‘z turmush tarzi,
milliy xususiyatlaridan kelib chiqadi. Unda ajdodlar tajribalariga, tarixan
tarkib topgan urf-odatlarga tayaniladi 1
.
Milliy istiqlol davrida xalq og‘zaki ijodi durdonalarida targ‘ib etilgan
tarbiyaviy g‘oyalar yoshlarga milliy tarbiya berishda, milliy o‘zlikni
anglashda asosiy vosita bo‘la oladi. Zero, «...ularda ifoda etilgan teran fikr
va g‘oyalar, hayot falsafasi bizni bugun ham hayratda qoldirishiga yana bir
karra amin bo‘lamiz» 2
. Shuning uchun ham yurtimizda bu bebaho madaniy
meros «Ma’naviyatni shakllantiradigan asosiy mezonlar»dan 3
biri sifatida
e’tirof etilmoqda.
Folklorning epik turlaridan biri ertak janri hisoblanadi. «Ertaklar
hayot haqiqatini xayoliy va hayotiy uydirmalar asosida tasvirlaganligi,
tilsim va sehr vositalariga asoslanishi, voqea va harakatlarning ajoyib-
g‘aroyib holatlarda kechishi, qahramonlarning g‘ayritabiiy jasorati bilan
folk lorning boshqa janrlaridan farq qiladi» 4
. Ertaklar olami mo‘jizakor,
1
O‘zbek pedagogikasi tarixi / Asqar Zunnunov tahriri ostida. –T.: O‘qituvchi, 1997. 10-bet.
2
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. 31-bet.
3
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. 29-bet.
4
Imomov K. O‘zbek xalq ertaklari // O‘zbek folklorining epik janrlari. –T.: Fan, 1981. 62-bet.

o‘ziga xos rang-barang va ko‘p qirrali, shu bilan birga, maftunkor va
murakkab jihatlari bilan dunyo yaralgandan buyon tafakkur egalarini
o‘ziga jalb etib kelmoqda. Bu olamga kishi bolalik chog‘laridanoq
sayohat qiladi. U dastlab hayvonlar haqidagi ertaklarni eshitib, undan
estetik zavq oladi, tafakkur dunyosini boyitadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar kompozitsion tuzilishiga ko‘ra sodda va
oddiy, tili ixcham va ravon, so‘z va iboralar murakkabliklardan xoli.
«Ertaklardagi dialoglar shunday o‘ylab, pishitilib berilganki, biror bir
izohni zo‘rlab ham ularning orasiga kiritish mumkin emas» 1
.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning yana bir ajoyib xususiyati
personajlar tarkibi va talqinida ko‘zga tashlanadi. Ta’kidlash joizki,
o‘zbek ertakshunosligida persononajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy
xususiyatlar hanuzgacha yaxlit bir tizim asosida o‘rganilmagan. Rus va
Yevropa folklorshunosligi bu borada ancha ilgarilab ketgan.
Hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarining o‘ziga xos
xususiyatlari va nafosatidan kelib chiqib, masalaga ilmiy-ijodiy
yondashish asnosida va o‘zbek ertakshunosligida V.Y.Propp uslubi
asosida personajlar tarkibi va talqiniga bag‘ishlangan ushbu tadqiqot
ishimiz shu yo‘ldagi dadil qadamlardan biridir. Unda o‘zbek hayvonlar
haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlarning mukammal tasnifi
ilmiy-nazariy xarakterda tadqiq etildi. Mavzuning dolzarbligi ana shu
jihatlar bilan asoslanadi.
BMIning maqsad va vazifalari: Hayvonlar haqidagi o‘zbek
xalq ertaklarining o‘ziga xos xususiyatlari og’zaki ijod namunalarida
sezilarli darajada saqlanib qolgan. Aslini olganda, tadqiqotchi xalq
og’zaki ijodining qaysi bir turi, janrining tarixiy ildizlarini o’rganishga
qo’l urmasin, u albatta, qadimiy tasavvurlar, marosim, urf-odatlar,
xalqning mifologik tafakkuriga duch keladi. Shu sababli dunyo xalqlari
folklori tarkibidagi barcha janrlarning tub ildizi bir zaminga borib
taqaladi. O‘zbek folklorshunoslari har bir folklor asarlarining badiiy
xususiyatlarini tahlil etish, janrlar bo‘yicha tasnif qilish va o‘rganish
1
Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. 36-bet

borasida tinimsiz izlanishlar olib bormoqdalar. Shunga muvofiq, hayvonlar
haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etishda asar tarkibini
ilmiy asosda yaxlit o‘rganish va tahlil qilish maqsadga muvofiqdir. Ishda
bosh maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni bajarishga harakat
qildik:
– o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi
personajlarning asosiy semantikasini izohlash;
– mifologiyaning hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi
personajlar bilan uyg’un jihatlarini sharhlash;
– o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi
obrazlar tahlilida ularning g’oyaviy-badiiy xususiyatlarini tarixiy
asoslariga ko’ra o’rganish;
– turkiy yodnomalar misolida totemistik dunyoqarash
izlarining badiiy ifodasini o ‘zbek hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok
etuvchi personajlar misolida tahlil etish;
- tasnif asosida hayvonlar haqidagi ertaklarning kelib chiqishi,
personajlar tizimi va ularning sujet tarkibida tutgan o‘rni hamda ta’limiy,
estetik vazifalari xususida muayyan xulosalarni ilgari surish.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi Mavzu tadqiqiga molik
muhim jihatlaridan biri turkiy mif(asotir)larning obrazlar mazmunida
alohida o’rin tutishida ko’rinadi. Bu borada personajlarning asosiy
semantikasida ko’zga tashlanuvchi qadimiy tasavvurlar, inonch -
e’tiqodlar izlari va ular tufayli paydo bo’lgan urf-odat, marosim,
udumlar g‘oyaviy-badiiy jihatdan yuksakligi bilan e’tiborni tortadi. Ular
mifologik tasavvurlar ning xilma-xil ko‘rinishlari sifatida namoyon
bo‘l a di. Shuningdek, M. Afzalov, N. Ya. Bichurin, M. Bois, A. N.
Veselovskiy, Ya. E. Golosovker, F. Jololov, K. Imomov, D. S.
Lixachev, A. F. Losov, B. Ya. Pronn, B. Sarimsoqov, M.Jo’rayev, E.
B. Taylor, K. M. Meletinskiy, G. P. Snesarev, M. Murodov, N.
Rahmonov, B. To’xliyev kabi folklorshunos, etnograf va tarixchi
olimlarning faktik materiallari va ilmiy xulosalari bu jihatdan ajralib
turadi. Tahlil jarayonida ana shu jihatlarga e’tibor qaratildi.

BMIning yangilik darajasi : O‘zbek folklorshunosligida
hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi obrazlarni tasniflashtirish,
tarixiy-badiiy asoslari, badiiy o’ziga xos xususiyatlarini o‘rgani sh, tahlil
qilish bilan bog’liq masalalar alohida diqqatga molikdir. O‘zbek
ertakshunosligida hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi
personajlar tarkibi va talqinini tarixiy-qiyosiy metod asosida
tasniflashtirish va o’rganish, shu yo’nalish bilan obrazlarning tarixiy-
maishiy asoslari, badiiy o’ziga xos xususiyatlarini aniqlash tadqiqotning
ilmiy yangiligini belgilaydi.
BMIning predmeti va ob’yekti : Ishni yozishda M. Afzalov,
N. Ya. Bichurin, M. Bois, A. N. Veselovskiy, Ya. E. Golosovker, F.
Jololov, K. Imomov, D. S. Lixachev, A. F. Losov, B. Ya. Pronn, B.
Sarimsoqov, E. B. Taylor, K. M. Meletinskiy, G. P. Snesarev, M.
Murodov, N. Rahmonov, B. To’xliyev kabi folklorshunos, etnograf va
tarixchi olimlarning faktik materiallari hamda ilmiy-nazariy xulosalariga
tayanilgan holda folklor asarlarining ommaviy nashrlardagi manbalar
tadqiq etildi.
BMIning ilmiy ahamiyati : O‘zbek folklorshunosligida
hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi obrazlarni tasniflashtirish,
tarixiy-badiiy asoslari, badiiy o’ziga xos xususiyatlarini o‘rgani sh, tahlil
qilishga bag’ishlangan ilmiy tadqiqod ishimizning nazariy xulosalari
ertaklar tabiatining o’ziga xos xususiyatlari, genezisi va takomilini,
shuningdek, obrazlar mohiyatini tadqiq qilishda muhim ilmiy va amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Umumlashtirilgan xulosalarni ta’limga tadbiq etish maqsadli
yo‘nalishning xarakterli xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Zero, biz
bugun auditoriyalarda tahsil olayotgan talaba kelajakda folklorshunoslik
ilmining yetuk bilimdoni va ayniqsa, yuksak ma’naviyatli mutaxassis
bo‘lishiga erishmog‘imiz lozim.
BMIning tuzilishi va hajmi : Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki
asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.

I BOB. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARNING JANR
TABIATI
VA TALQINIGA XOS ASOSIY XUSUSIYATLAR
I.1. Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos
xususiyat lar i
Hayvonlar haqidagi ertaklarning badiiyati, obrazlar tizimi,
kompozitsion qurilmasi o‘ziga xos uslubiyatga ega. Uning xarakterli
belgilaridan biri sujetning hayvon bilan hayvon, hayvon bilan odam
to‘qnashuvi asosiga qurilganligi bilan belgilanadi.Uning tarixiy
ildizlari qadimiy dunyoqarash, mifik tushuncha ibtidoiy hayot
an’analari, xususan, dualizm qatlamiga kirib boradi. Uning zamirida
hayot haqiqati, yashash uchun kurash, qadimgi urug‘, qabilalararo
ziddiyatli hodisalar yotadi. Boshqacha qilib aytganda, urug‘, qabila
totemi sanalgan hayvon va qushlar o’rtasidagi to‘qnashuvlarni hikoya

qiluvchi voqealar urug‘ yoki qabilalararo dushmanlikning aks sadolari
hisoblanadi 1
. Bunday ertaklarda doimiy ziddiyat, ma’naviy to‘qnashuv
jang tusini olgan. Bir qabilaning ikkinchi bir qabiladan o‘zini yuqori
qo‘yish an’anasi, kamsitishi, o‘ta go‘l, laqmalikda ayblashi bilan
bog‘liq muxolafat badiiy ko‘chim jarayonida shartli personajlar,
hayvon bilan hayvon to‘qnashuviga aylangan. To‘qnashuv ramziy
ma’no kasb etib, estetik funksiyani ado etadi. Ko‘rinadiki, kishi
e’tiborini tortgan, an’anaga aylangan mazkur muxolafat ilk bor
ijtimoiy-maishiy ma’no kasb etib, badiiylik doirasida rivoj topgan,
hayvon bilan hayvon to‘qnashuviga aylangan.
Hayvonlar haqidagi ertaklar nutq motivi asosiga qurilgan bo‘lib,
voqealar osoyishta kechishi bilan farqlanib turadi. Uning badiiyligi,
shakliy tuzilishi barqaror emas, turli xil formada tovlanib turadi. Motiv
vaqt, zamon jarayonida o‘zgara boradi, Biroq, mohiyat saqlanadi.
Shartli ifodalangan asosiy motivlar sinov xarakteriga ega bo‘lib,
voqealarni aks ettirishi mezoni bo‘rttirish, xayoliy uydirmalarda
hikoya qilishga asoslanadi. Bunday talqin raqib personajning o‘ta go‘l,
vahshiy , qonxo‘rligini oydinlashtiradi. Motiv voqealari maishiy, ayni
paytda mafkuraviy funksiyani ado etgan. Ertak kompozitsiyasining
o‘ziga xos xususiyati konfliktlar xarakteri bilan belgilanadi. Konflikt
tasodifan yuz beradi va ijtimoiy-siyosiy, sof maishiy ma’no kasb etadi.
Uning yechimi yovuzlik va zo‘ravonlikni fosh etib, kulgi yaratish,
ma’naviy xulosa chiqarish tabiati bilan farqlanadi. Ba’zan u o‘git,
pand-nasihat chiqarishga yo‘naltirilgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklarni mavzuiga ko‘ra uch xil tipga bo‘lish
mumkin.
1. Oziq topish uchun kurash;
2. Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash;
3. Yaxshi natija uchun musobaqa.
1
Semenov Y.I. Kak vozniklo chelovechestvo. M., 1996. S. 514.

Bu xil ertaklarda muxolafat asosan hayvon bilan hayvon hamda
hayvon bilan odam o‘rtasida yuz beradi. Konfliktlar mazmuni
ijtimoiy-maishiy ma’no kasb etadi.
1.Oziq topish uchun kurash mavzuidagi ertaklarda konflikt
maishiy ma’no kasb etib, to‘qnashuv hayvon bilan hayvon o‘rtasida
sodir bo‘ladi. Raqib personaj vahshiy hayvonlar (sher, bo‘ri, tulki) dan
tashkil topib, voqealar yechimi uning laqmalik, go‘llik kabi sifatlarini
qoralab fosh etadi, voqealar hajviy xarakteri bilan ajralib turadi.
Yetakchi obrazlar o‘ta ayyor, raqib personajlar sodda, o‘ta go‘l, laqma
sifatlarni tashiydi.
2.Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash tipidagi ertaklarda to‘qnashuv
vahshiy hayvon bilan uy hayvonlari o‘rtasida sodir bo‘ladi. Asosiy
konflikt ijtimoiy ma’no tashib, muxolafat zulm, zo‘rlikka qarshi
chiqish, qonxo‘r, beshafqat vahshiydan o‘ch olish, do‘stlik, o‘zaro
yordamni ulug‘lash, yovuzlikni qoralash kabi g‘oyalarni tashiydi.
Konflikt tasodifan paydo bo‘lib, yechim favqulodda yuz beradi. Bu xil
ertaklar adolat va haqiqat uchun kurash mezonlarini belgilaydi.
3.Yaxshi natija uchun musobaqa tipidagi ertaklarda hayvon bilan
hayvon, odam bilan hayvon to‘qnashadi. Bu ziddiyatda odam
yetakchi figura, u faol harakati bilan ajralib turadi. Binobarin. U asosiy
va hal qiluvchi rolь o‘ynaydi. Qarama-qarshi tomonlar sujet yaratadi,
qolaversa, motivlar tizimini o‘zaro bog‘lash vazifasini ado etadi. Bu xil
ertaklar aqliy sinov motivlariga asoslanib, raqib personajning o‘ta
laqma, kaltabinlik xususiyatini fosh etadi, mehnat va to‘g‘rilikni
ulug‘laydi. Ertak konflikti maishiy ma’no kasb etib, g‘oyaviy
mazmunni oydinlashtiradi, ta’limiy-didaktik funksiyani bajarishi bilan
farqlanib turadi.
Yetakchi personajlar ikki xil tipda namoyon bo‘ladi. Biri o‘ta
sodda, qo‘rqoq, ikkinchisi o‘ta ayyor, dono va omilkor. Biri passiv,
ikkinchisi faol harakati bilan ajralib turadi. Har ikki tipdagi
personajlarning funksional jihatlari asosan o‘zi va o‘zgalarni himoya
qilishdan kelib chiqadi. Biri ishtirok etganda konflikt yordamchi

personaj faolligi, dono va tadbirkorligi bilan yechiladi. Ikkinchisi
ertakda hal qiluvchi kuchga aylanadi. U faol, o‘ta dono, shum, tidbirkor
sifatida harakat qiladi ( “ Ovchi bilan bo‘ri ” ertagidan. ).
Kumulyativ ertaklar alohida guruhni tashkil etadi. Bu xil
ertaklarning sujet tuzilishi xarakterli bo‘lib, bir xil harakat yoki bir xil
voqea, hodisalarning bir necha bor takroridan tashkil topadi. Bunda faqat
bosh personaj boradigan joy yoki to‘qnashadigan raqib nomi o‘zgaradi,
xolos. Birinchi voqea ikkinchi, uchinchi va to‘rtinchi marta takror kelgan
hodisalarning yuzaga kelishida belgilovchi vositaga aylanadi. Bu hodisa
kumulyativ ertaklarning asosiy xususiyatini yoritadi. Shuning uchun ham
bu xil ertaklarni takror kelgan hodisalari o‘zaro zanjirsimon ulangan
sujetli voqealar asosiga qurilgan ertaklar deyiladi. Mazkur tipdagi
ertaklar shakl, mazmun e’tibori bilan tabiat voqea va hodisalarning
sababiyati haqidagi ibtidoiy tushunchalarni ta’kidlaydi. Konflikt ma’rifiy
ahamiyati bilan ajralib turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar voqealarni o‘ziga xos aks ettirish
mezoniga ega. Shunga ko‘ra tasvirlash xayoliy uydirmalarga asoslanadi.
Bu xil ertaklarning obrazlari ko‘chma ma’no, aniqrog‘i, ramziy ma’no
tashiydi, hayvon personajlar insoniy nutqda so‘zlab harakat qiladi,
o‘ylaydi, munosabatda bo‘ladi. Bo‘rining o‘ta go‘l, laqmalik sifatlari,
tulkining ayyor, makkorona harakatlari, echkining oqil, dono
tadbirkorligi hayotiy sifatlar emas, balki ibtidoiy tushunchalarning badiiy
ijod doirasida shakllangan ramziy belgilaridir. Binobarin, bu xil
personajlar shartli obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Shunga qaramasdan,
ularda hayvonlarning hayotiy sifatlari, real voqealar bilan aloqadorligi
saqlangan. «Ot bo‘riga qarabdi, uni iskamoqchi bo‘lganida bo‘ri ot
tumshug‘idan tishlab olib turaveribdi. Ot shuncha urinsa hamki, bo‘ri
qo‘yib yubormabdi. Bu munosabatda ko‘chma ma’no yo‘q. Mazkur
voqea o‘z ma’nosida kelgan. Otning soddaligi, bo‘rining ayyorligi
hayotiy belgi. Ertakdagi bunday hodisalar mazkur tip ertaklarni majoziy
emas, hayvonlar haqidagi ertaklar deb nomlanishi uchun huquq beradi.

Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos belgilar i dan yana biri voqea
va hodisalarning hayvon bilan hayvon to‘qnashuvidan tashkil topishidir.
O‘zaro to‘qnashuv sababi ovqat topish, do‘stlik, birlashishga harakat, o‘ch
olish, yovuzlikka qarshi chiqish, olam haqidagi tushuncha, tasavvurlar
zamirida kechadi.
Ertaklarda tabiat, fasllar aniq ko‘rinsa hamki, epik zamon noaniq,
voqea va hodisalar o‘tgan zamonda, bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi.
Zamon va makon xayoliy, u yoki bu hayvon hayoti, munosabatida, voqea
va hodisalar davomiyligida kechadi.Ertaklarda lirik ohangni kasb etgan
she’riy parchalar obraz ruhiyatini belgilab, voqelikka munosabatini
oydinlashtiradi. Asosiy vazifasi e’tiborni tortish va estetik zavq berish
vazifasini ado etadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning ta’sir kuchini oshirishda
ertakchining roli alohida ahamiyat kasb etadi. Ertakchi voqea va
hodisalarni o‘zi ko‘rganday, ko‘proq bolalar auditoriyasiga moslashtirgan
holda yoritadi. O‘rni bilan u yoki bu hayvon harakati, yohud ovoz,
tovushlariga taqlid qiladi. Bu narsa ko‘proq ertak boshlamasi,
kulminatsiyasida yuz beradi. Demak, asosiy personajlari ramziy ma’no
kasb etib, ma’rifiy, ta’limiy-didaktik g‘oya tashuvchi hikoyalar hayvonlar
haqidagi ertaklar deb ataladi.
Mazkur tip ertaklar o‘ziga xos xususiy belgilari bilan farqlanadilar.
Bu belgilar birinchidan, ertaklarda hayvon personajlarning shartli
qo‘llanishi, ramziy ma’no kasb etishida ko‘zga tashlanadi, ikkinchidan,
ertak motivlarining real hayvonlar harakati bilan uyg‘un kelganligida
namoyon bo‘ladi, uchinchidan esa motiv voqealarida tarixiy haqiqat,
patriarxal-urug‘chilik tuzumi, shart-sharoitlari hamda urug‘lararo
muxolafatning aks etishida namoyon bo‘ladi. Bu xil ertaklar fantastika
asosiga qurilganligi bilan alohida ajralib turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda naql va hatto, masal janriga
yaqinlashib, majoziy ma’no kasb etgan mumtoz namunalari ham joy
olgan. Ana shu tipdagi ertaklar ta’limiy ahamiyati hamda pand-nasihat,
salbiy xususiyatni fosh etish kabi vazifalarni ado etishi bilan ajralib

turadi. Bu xil ertaklar asosan ertak-naql, shaklida ifodalanib, voqea va
hodisalar sababini inkor etish yoki ma’qullash, uni o‘rnak deb
tasdiqlashga moslashtirilgan.
Ertaklarning majoziy ma’no kasb etgan namunalari keyingi davr,
ijodkor ta’siri ostida shakllangan bo‘lsa, uning naqlga aylangan
namunalari esa ertakni bolalarga moslashtirish, obraz va ta’limiy-
didaktik g‘oyalarni kuchaytirish zamirida tashkil topgan. Hayvonlar
haqidagi ertaklarning majoziy ma’no kasb etgan, ayni paytda naql janriga
yaqinlashgan tipi kabilar ham ertak qolipida shakllangan ko‘chma
ma’noli, majoz asosiga qurilgan ertak-naqllardir. Ertaklarning bu xil tipi
o‘git asosiga qurilgan.
Yuqoridagi fikrlardan quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1.Hayvonlar haqidagi ertaklar ning yaratilishida ibtidoiy
insonlarning qadimgi totemistik qarashlari asos bo‘lgan. Ularda
hayvonlar yetakchi personajlar bo‘lib, insonlar qiyofasida tasavvur
etilgan va badiiy jonlantirilgan. Shunga ko‘ra ularning sujetida inson
obrazi keyingi o‘rinda turadi, ko‘p hollarda voqelikka inson
aralashmaydi.
2.Mazkur turdagi ertaklar o‘ziga xos xususiy belgilari bilan
farqlanadilar. Bu belgilar birinchidan, ertaklarda hayvon personajlarning
shartli qo‘llanishi, ramziy ma’no kasb etishida ko‘zga tashlanadi.
Ikkinchidan, ertak motivlarining real hayvonlar faoliyati bilan uyg‘un
kelganligida namoyon bo‘ladi. Uchinchidan esa motiv voqealarida
tarixiy haqiqat, patriarxal-urug‘chilik tuzumi, shart-sharoitlari hamda
urug‘lararo muholafatning aks etishida namoyon bo‘ladi.
3.Hayvonlar haqidagi ertaklarning mumtoz namunalari asosan
ramziy ma’no kasb etib, qayta ishlangan, naqlga yaqinlashganlari esa
majoziy ma’no anglatadi.Mazkur tipdagi ertaklar tom ma’nodagi masal
va naqllardan tamoman farqlanadilar. Bu farq obrazlar tizimi,
voqealarning maqsad-vazifalari, badiiyati, g‘oyaviy mazmuni, vazifasi va
hikoya qilish uslubiyatida ko‘rinadi. Ertak bilan masal janrlari
voqealarga munosabati va badiiy aks ettirish mezonlari bilan o‘zaro

ajralib turadilar. Naql, masal janri majozga asoslanib, voqealarga sabab
hodisalarni izohlaydi. Hayvonlar haqidagi ertaklar esa asosan ramziy
ma’noga asoslanib, voqealarni xayoliy uydirmalar yordamida aks
ettiradi.
I.2. Hayvonlar haqidagi ertaklar personajlari tarkibining
funksional xususiyatlari
Xalq ertaklarida personajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy
xususiyatlarni tasnif etish nazariy masalalardan biri bo‘lib, uni tadqiq
etish jiddiy izlanishni talab etadi.Zero, personajlar tarkibi va talqiniga
xos asosiy xususiyatlarni belgilash maqsadi janr tasnifining muayyan
qismlaridan biri sanaladi 1
. Shuning uchun ham biror janrni belgilash
maqsadi bilan amalga oshirilgan har qanday tasnif o‘sha janr belgilari,
personajlari tarkibi, tabiatini aniqlash, ichki turga bo‘lishda alohida
ahamiyat kasb etadi. Ana shu fikrdan kelib chiqib ertaklarni tasnif etish
va personajlari tarkibini belgilashda mashhur folklorshunos olim
V.Y.Proppning quyidagi fikriga amal qilish kerak bo‘ladi. U dastlab
e’tiborni bir janrga mansub asarlarni jamlovchi uch asosiy belgiga
qaratadi. Bular «poetik tizimning yaxlitligi, maishiy yo‘nalganligi, ijro
shakli va muzikaga munosabati 2
dir.
Ma’lumki, ayrim ertaklarni bir-biridan uzoqlashtiruvchi yoki
o‘zaro yaqinlashtiruvchi belgilar tasnifga mos keladi yoki aksincha,
monelik qilib qiyinchilik tug‘diradi. Shuning uchun ham alohida
ahamiyatga ega bo‘lgan muhim belgini aniqlash, uning o‘zgarmay
birdek tura berishi yoki o‘zgaruvchanligiga e’tibor berish, har xil talqin
1
Propp V.Y. Janroviy sostav russkogo folklora. -M.:1993. S. 301.
2
O‘sha asar. 299-bet.

etilishiga imkon bermaydigan bo‘lishiga diqqat qilish kerak 1
.
Shundagina tasnif aniq va mukammal chiqadi.
Tasnif uchun dastlab ertaklarni aniq va to‘liq belgilash, ichki
turlarning o‘zaro farqini aniqlash, bir-biriga ta’siri, yashash, rivojlanish
jarayonida birining ikkinchisiga tobelik mezonini oydinlashtirish kerak
bo‘ladi.
Nasriy turning mustaqil janrlaridan biri ertaklardir. Ertaklarning
ichki turlari, genezisi, obrazlar tizimi, sujet asosida mavjud
fantastikaning daraja-miqdoriga ko‘ra o‘zaro farqlanadilar, Biroq,
badiiy-estetik funksiyani ado etishi bilan tenglashadilar.
Demak, poetik tizimning yaxlitligi turli xil ertaklarni bir-biri bilan
bog‘lab turadi yoki bir butun holda umumlashtiradi. Demak,
ertaklarning yaxlit poetikasi, xususan, xayoliy va hayotiy uydirmalar
uning asosiy va hal qiluvchi janriy belgilaridan sanaladi.
Ichki turga oid ertaklarning bir-biriga yaqinligi, shakliy tuzilishi,
tabiatining o‘xshashligi bir vaqtda yuzaga kelgani, yonma-yon yashab,
o‘zaro ta’sir jarayonida rivojlanganidandir. Hayvonlar haqidagi
ertaklarning sujet tuzilishi, o‘ziga xos xususiyati bilan sehrli ertaklarga
yaqin turadi. Har ikki xil tipdagi ertaklarning fantastikaga asoslanishi
ularni o‘zaro tenglashtirsa hamki, birining personajlari aql-idrok bilan,
ikkinchisining obrazlari jismoniy kuch, sehr-jodu yordamida faoliyat
ko‘rsatishi bilan o‘zaro farqlanadilar. Obrazlar tizimi ham har ikkisida
boshqa-boshqa. Birida voqea va hodisalar hayvon bilan hayvon orasida,
ikkinchisida esa odam bilan odam o‘rtasida kechadi. Bu belgi har ikki
tip ertakni o‘zaro tafovutlab turadi va tasnifni yengillashtiradi.
Shuningdek, u yoki bu hayvonning timsoliy ma’no kasb etishi ham
hayvonlar haqidagi ertaklarga mos belgi sanaladi. Sehrli ertaklarda
hayvon personaj shartli ifodalangan bo‘lib. aslida u jodu kuchi bilan
sehrlanib, hayvon qiyofasiga evrilgan qahramon bo‘lib chiqadi. Bu xil
1
Propp V.Y. Folklor i deystvitelnost. M., 1976. S. 3-82.

personajlar mazkur tip ertaklar tabiati bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan
va o‘zaro farqni oydinlashtirgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklar orasida «O‘tinchi chol bilan tulki»,
«O‘tinchi bilan sher», «Bo‘ri bilan mergan», «Kampir bilan shoqol»,
«Cho‘pon bilan ilon», «Tulkiboy» kabi ertaklar alohida guruhni tashkil
etadilar. Bu xil ertaklarda boshqa guruhga mansub, belgi, didaktik ma’no
kasb etgan obraz, motiv, epizodlarning qorishib kelish hodisasi
kuzatiladi.
Aytish mumkinki, mazkur tip ertaklar ma’lum ma’noda
rivojlanishi, xususan, farqli belgilarining shakllanishi nihoyasiga yetmay
qolgan ertaklardir. Bu xil ertaklarning obrazlari tipiklik darajasiga borib
yetmagan, sehrli ertaklarning dastlabki, qorishiq, o‘zida u yoki bu ertak
turiga xos xususiyatlarni tashigan, rivojlanishi to‘xtagan oraliq tipi
hisoblanadi. Bu xil ertaklar sehrli ertaklar bilan hayvonlar haqidagi
ertaklar orasida qolib, o‘zida har ikki turga mansub xususiyatlarni
tashigan namunalardir. Bu hodisa mazkur turlarga oid ertaklarning
qadimiyligidan, qolaversa, hayvonlar haqidagi ertaklar bilan birga yashab
ta’sir o‘tkazganidan kelib chiqqan.
Tarixiylik nuqtai nazardan tekshirganda ham ichki turga mansub
ertaklar o‘zaro farqlanadi. Chunonchi, hayvonlar haqidagi ertaklar bilan
sehrli, maishiy ertaklar badiiy-estetik funksiyasi va voqelikka
munosabati, ertakchi bilan tinglovchining ertak voqealarga ishonmasligi,
uydirma, yolg‘on deb munosabat bildirishi bilan o‘zaro tenglashadilar.
Biroq, voqelikni aks ettirish prinsipiga kelganda esa o‘zaro alohidalik
kasb etadilar. Sehrli ertaklar bilan hayvonlar haqidagi ertaklar fantastika,
xayoliy uydirmalarga asoslanishi bilan maishiy ertaklardan farqlanadilar,
maishiy ertaklar esa hayotiy uydirmalar asosiga qurilganligi bilan ajralib
turadilar.Ichki turga mansub ertaklar mavzusi, kompozitsion qurilmasi,
obrazlar tizimiga ko‘ra ham o‘zaro farqlanadilar. Maishiy ertaklarda
konflikt ijtimoiy-siyosiy ma’no kasb etib, yechimi urushsiz, ma’naviy
to‘qnashuvlarda yuz beradi. G‘alaba qahramonning aql-idroki,
tadbirkorligi tufayli amalga oshadi. Bu belgi sehrli ertaklarda

yovuzlikning ezgulikka zid qo‘yilishida namoyon bo‘ladi. Konflikt
ijtimoiy ma’no kasb etib, yechim jismoniy to‘knashuvlarda hal etiladi.
Mazkur tip ertaklarda obraz, motiv, badiiy uydirmalarning tipologik
o‘xshashligi yoki o‘zaro yaqinligi, bir vaqtda, bir-biriga parallel yashab
kelgani, nihoyat g‘oyaviy-badiiy prinsipining yaqinligi va o‘zaro
ta’sirning kuchliligi, bir-biri bilan bog‘liq holda yashagani,
rivojlanganidan kelib chiqqan.
Ma’lum bo’ladiki, guruhlarga mansub ertaklar barqaror belgilari
bilan o‘zaro farqlanib, har biri alohida turkumni tashkil etish imkoniga
ega. Ba’zi tasniflarda hayvonlar haqidagi ertaklarni majoziy ertaklar deb
atash va tahlil qilish prinsipi 1
ko‘zga tashlanadi. Ildizlari eng qadimgi
ibtidoiy jamiyatga borib taqaladigan mazkur turkumga doir ertaklarni
ko‘pchilik ertakshunoslar hayvonlar haqidagi ertaklar atamasi bilan
yuritishni ma’qul ko‘radilar. V.Y.Propp bu haqda shunday fikrni ilgari
suradi. Keyingi
vaqtda «ertaklardagi hayvonlar deganda, masallarda bor bo‘lgan odamlar
tushuniladi degan fikr tarqalgan. Bunday tushuncha shubhasiz, xato
fikrdir. Ertaklar masallardan farqli o‘laroq, majoziylikdan mutlaqo holi 2
.
Folklorshunos olima V.A.Baxtinaning fikricha, hayvonlar haqidagi
ertaklarda bor bo‘lgan ko‘chma ma’no istiora va ramzni o‘z ichiga
olgan 3
.
Ma’lumki, hayvonlar haqidagi ertaklar ibtidoiy ovchi,
chorvadorning kuzatishlari, dualizm tartiblari zamirida tashkil topgan.
Ertaklarning bu xili dastlab parranda, darrandalarning g‘ayrioddiy
ko‘ringan harakati, belgi-xususiyatlarini hikoya qilgan. Uning hayvon-
personajlari esa insoniy nutqda so‘zlab, munosabatda bo‘ladi. G‘alati,
notabiiy ko‘ringan bu hodisa ibtidoiy kishilarning o‘simlik, hayvon va
odamlarni bir narsa 4
deb bilishdan boshlangan. Ertaklarda
1
Yashin D.N. Udmurdskaya narodnaya skazka. M., 1965. S. 75; Anikin V.P. Russkaya
narodnaya skazka. M., 1959. S. 65.
2
Propp V.Y. Problema komizma i smexa. M., 1976. S. 51-52.
3
Baxtina V.A. Esteticheskaya funksiya skazochnoy fantastiki. Saratov, 1972. S. 17.
4
Alekseyev N.A. Ranniye formi religii u tyurko yazichnix narodov Sibiri. Novosibirsk,
1980. S. 104.

hayvonlarning zoomorf, antropomorf qiyofalarda ta’riflanishi shundan
dalolat beradi. Shunday qilib, ibtidoiy kishilarning u yoki bu parranda,
darrandani odam deb bilishi «inson zoti o‘limidan so‘ng o‘z totem
hayvoniga aylanadi 1
, - deb tushunishi zaminida yuzaga kelgan.
Ko‘rinadiki, hayvon personajlar inson bilib-bilmagan holda
ramziylikni kasb etgan. Shunga qaramasdan, ularda mavjud insoniy
harakat, munosabatdan ko‘ra hayvoniy harakat va xususiyatlar
ustunlik qiladi. Qolaversa, ertakdagi obrazlar tipiklik darajasiga
ko‘tarilgan emas. Shuningdek, mazkur tip ertaklar mazmunida
qadimgi ovchi, chorvadorning tajribalari, maqsad-orzulari hamda
oilaviy-maishiy hodisalarning kuchli ta’siri o‘z ifodasini
topgan.Demak, bo‘rining ungurga bekinishi, dumba deb qopqonga
tushishi, gala bo‘lib hujum qilishi, otning orqa oyoqlab tepishi yoki
bo‘rini hidlab ko‘rishi, ho‘kizning bo‘rini suzib qulatishi kabilar real,
hayotiy hodisalardir. Bunday holat hayvon personajlar talqinida
ramziylikdan ko‘ra hayotiylikni aniqroq ifodalaydi.

Ertaklarda harakat qilgan buzoq, ho‘kiz, qo‘y, echki, tulki, it, ilon,
turna, ot singari yetakchi obrazlarning totem, kult zamirida tashkil
topganligi harakat, munosabatida sezilib turadi. Darhaqiqat, mazkur
personajlar o‘ta dono, tadbirkor sifat tavsiflanadi.
Ko‘rinadiki, bu xil belgilar bo‘rttirilgan va shartli ifodalangan.
«Botir echki», «Tulkiboy», «Susambil», «Ovchi, ko‘kcha va dono» kabi
ertaklarning yetakchi obrazlari ramziylik zaminida yaratilgandir.
Qarshi qo‘yilgan raqib obrazlarni ham ibtidoiy jamoa tartibotlari,
chorvachilik tuzumi bilan bog‘liq holda shakllangan timsoliy
personajlardir. Dastlab totem sanalgan, ayni paytda, chorvadorga zarar
keltirgan bo‘ri, sher, ayiqlar dual jamoa ta’sirida o‘ta qonxo‘r, laqma
sifat ta’riflangan. Demak, mazkur tip ertaklarni hayvonlar haqidagi
1
Shternberg L.Y. Pervobitnaya religiya v svete etnografii. M., 1935. S. 97.

ertaklar deb nomlanishi tabiiydir, ularda mavjud ko‘chma ma’no
ramziylikni kasb etgan. Obrazlarining shartli talqini shundan dalolat
beradi.
Avval ta’kidlab o’tganimizdek, ertak nasriy tur janrlari o‘rtasida
yetakchi o‘rin tutadi. U rivoyat bilan naql janriga yaqin turadi. O‘zaro
ta’sir esa mazkur janrlarni ertaklarga yaqinlashtirgan, o‘rtadagi farq
qisqargan. Shunga qaramasdan, ichki turga mansub ertaklarning har biri
alohidalik kasb etgan. Bu o‘rinda, ayniqsa, hayvonlar haqidagi ertaklar
alohida diqqatga sazovordir.
Hayvonlar haqidagi ertaklar xalq ertaklarining alohida ichki
turlaridan biri hisoblanadi. Hayvonlar haqidagi ertaklar sujeti ixcham,
bir yoki ikki epizoddan tashkil topib, voqelikni aniq, lo‘nda ifodalaydi.
Voqealar xayoliy uydirmalar asosiga qurilgan, hajviy ma’no kasb etgan.
Ba’zan sujet bir epizod takroridan paydo bo‘ladi. Bunday hodisa
obrazlar harakati, munosabatiga urg‘u beradi, markaziy g‘oyani
yoritadi. Har bir epizod yakunlangan. Ular bir-birini to‘ldiradi.
Voqealar to‘qnashuv asosiga qurilgan. U qarshi qo‘yilgan timsoliy
obrazlar qiyofasini to‘ldirib, xarakterli xususiyatini bo‘rttiradi. «Bo‘ri
bilan tulki» ertagining birinchi epizodida bo‘ri bir bo‘lak go‘sht tishlab
kelayotgan edi. Tulki: bo‘rivoy qayerdan kelayapsan? Bo‘ri: Popdan,
deb og‘zidagi go‘shtni tushirib yuborishi bilan tulki ilib ketadi. Dialog
ayyorlikni fosh etib, bo‘ridek ovsar, allegorik obrazni achchiq kulgi
ostiga oladi, paydo bo‘lgan komizm yengilgan bo‘ri holatida yuz
beradi. Epizod takrorlanadi. Endi tulki go‘sht tishlab kelayotgan edi.
Bo‘ri: -tulkivoy, qayerdan kelayapsan? deb, so‘raganda u Popdan
deyish o‘rniga, go‘shtni mahkam tishlagan holda G‘ijduvondan, deb
qochib qoladi.
To‘qnashuv takror epizodda o‘ta ayyorlik, kaltafahmlik
illatlarini bo‘rttiradi, hajv qiladi. Bu xil ertaklarda qatnashgan ayrim
personajlar – ma’lum ma’noda shakllangan, ramziy tiplar. Bo‘ri –
laqma, ayni paytda qonho‘r, echki – oqil, tadbirkor, tulki o‘ta ayyor,
qallob kishi qiyofasini aks ettiradi. Ramziy obraz talqinida hayotiy belgi

bilan poetik to‘qima uyg‘un keladi. Bu esa hayvonlar haqidagi
ertaklarning o‘ziga xos xususiyatini belgilaydi. Tulki kuchsiz hayvon
bilan to‘qnashganda yovuz, pismiq, salbiy obraz sifatida harakat qiladi.
U bo‘ri bilan zid kelganda, makkor, tilyog‘lama, dog‘uli obrazida paydo
bo‘ladi. Bo‘ri – yovuz, qonho‘r, Biroq, laqma. Bu uni mazax qilish
uchun qo‘llangan belgi. Ertakdagi tanqid masxara qilish orqali
ifodalangan, hayvonlarga xos harakat bilan insoniy munosabatlar
uyg‘unligi obrazni allegorik ma’no bilan ta’minlab, dramatik vaziyatlar
yaratadi.Sifatlash narsa, hodisa, obrazning o‘ziga xos belgilarini aniqlab
ko‘rsatadi. Kirish qismda ta’riflangan «serka bobo», «botir echki»,
«ayyor tulki», «ola qarg‘a azonchi», «qora qarg‘a qozonchi», «dumi
kalta bo‘ri bor», «och bo‘ri», «boboq xo‘roz» kabi hayotiy belgilar
uydirma bilan o‘zaro uyg‘unlashib obrazning xulq-atvori, xatti-harakati,
qiyofasining ayrim belgilarini, xususan, majoziy ma’nosini aniq
ifodalash imkonini beradi. Epitet mazkur tip ertaklarning ta’sir kuchini
oshiradi, majoziy obrazning tabiati, o‘ziga xos xususiyatini
oydinlashtiradi, xarakterli obraz yaratadi. «Shum tulki», «Qo‘tir echki»,
«Qirchang‘i ot», «Qing‘ir shox ho‘kiz», «Qirq quloqli qozon» kabilar.
Narsa va hodisa belgilarini yoritib, mazmunini chuqurlashtiradi, ta’sir
kuchini oshiradi. «Bog‘ning torgina ombori bor edi», «ko‘m-ko‘k o‘t»,
«tiniq suvli ko‘l», «ser o‘t ko‘m-ko‘k vodiy», «barra maysa» kabilar
jonli manzara yaratadi.
Mazkur turdagi ertaklar boshqa tur ertaklaridan o‘ziga xos
xususiyatlari bilan farq qiladi. Bu farqlilik personajlar tarkibi va talqini,
g‘oyaviy mazmuni, konfliktlar xarakteri, badiiy – kompozitsion
qurilishi, sujet tarkibi, fantastik uydirmalarning o‘rni va vazifasi, tili va
uslubiy xususiyatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq
etishda asar tarkibini ilmiy asosda yaxlit o‘rganish va tahlil qilish
maqsadga muvofiqdir. Bu borada V.P.Anikin, E.V.Pomeranseva,
V.Y.Propp, M.I.Afzalov, K.Imomov, G‘.Jalolov, X.Egamov kabi qator
yetakchi folklorshunos olimlarning nazariy qarashlari va xulosalaridan

kelib chiqish lozim. Ularning bu fikrlari biz tadqiq etmoqchi bo‘lgan
masalalarning mohiyatini to‘g‘ri va chuqur anglab yetish imkonini beradi.
Bu o‘rinda dastavval personajlarning funksional tarkibi xususida
to‘xtalib o‘tishga to‘g‘ri keladi. Binobarin, mazkur turdagi ertaklarning
o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish maqsadi birinchi galda personajlar
tarkibini tadqiq etish bilan bog‘liq ba’zi masalalarga oydinlik kiritish
vazifasini qo‘yadi. Shuni aytish kerakki, ertak personajlarining funksional
tarkibi murakkab masala bo‘lib, u ertakshunoslikda ichki turlar xususiyatini
belgilashda katta ahamiyat kasb etadi. Binobarin, personajlarning
vazifasiga ko‘ra tarkibiy tizim bilan bog‘liq masala ertak qahramonlarining
sujet yo‘nalishida tutgan o‘rni, voqelikka munosabati va badiiy ta’siri kabi
bir qancha masalalarni qamrab oladi. Shunga ko‘ra, personajlarning
funksional tarkibi tadqiqini xatti-harakat, holat, xususiyat va munosabatlar
dialektikasi asosida tahlil etish maqsadga muvofiqdir. Bu borada taniqli rus
folklorshunos olimi V.Y.Proppning ilmiy – nazariy xulosalari e’tiborga
loyiqdir. U o‘zining «Ertaklar morfologiyasi» 1
nomli monografik ishida
sehrli ertaklar personajlarining funksional tarkibini ularning harakat
doirasiga ko‘ra muayyan guruhlarga ajratib tasnif qiladi va har bir guruhni
izohiy alomatlariga asoslanib tahlil qiladi. Jumladan, uning kuzatishicha,
sehrli ertaklarda personajlarning funksional tarkibi ularning harakat
doirasiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1) Qarama-qarshi, zarar yetkazuvchi kuchlar harakat doirasi:
zararkunandalik yoki xavf solish, qahramon bilan jang qilish yoki turli
shakllarda kurash olib borish, ta’qib qilish kabi vazifalarni qamrab
oladi.
2) In’om etuvchi yoki hadya etuvchi qahramonlar quyidagi
funksiyalarni o‘z ichiga oladi: sehrli vositalarni taqdim etishga hozirlik
ko‘radi, qahramonga sehrli buyumlar in’om etadi.
3) Yordamchi kuchlar harakati. Musibat (falokat) yoki
qashshoqlikni bartaraf etish, og‘ir vaziyatlarda yordam berish,
1
Propp V.Y. Morfologiya skazki. –Moskva: Nauka, 1969. –S.72-73.

ta’qiblardan himoya etish, mushkul masalani hal etishda ko‘maklashish
kabi funksiyalarni o‘z ichiga oladi.
4) Malika va malika otasining harakat doirasi. Bu quyidagilarni
qamrab oladi: mushkul vazifa topshiriladi, tamg‘alash, qoralash,
topqirligini aniqlash, ikkinchi zarar keltiruvchini jazolash, to‘y va shu
kabilar.
5) Yo‘llovchi (jo‘natuvchi, yuboruvchi)lar harakat doirasi. Faqat
yo‘llash (yuborish) vazifasida keladi.
6) Bosh qahramon harakat doirasi. Quyidagilarni qamrab oladi:
qidiruv uchun yuboriladi (izlab topish uchun yo‘lga tushadi), hadya
(in’om) etuvchi tomonidan qo‘yiladigan talablarga javob, to‘y va shu
kabilar.
7) Yolg‘onchi qahramon harakat doirasi. Yuqoridagi guruh vakillari
singari qidiruv uchun yuboriladi, biroq hadya etuvchi tomonidan
qo‘yiladigan talablarga har doim salbiy munosabatda bo‘lib keladi. Shu
bilan birga, aldash, yolg‘on orqali firib berish uning o‘ziga xos
funksional xususiyati sifatida namoyon bo‘ladi.
Demak, yuqoridagilardan ma’lum bo‘ladiki, sehrli ertaklarda
ishtirok etuvchi qahramonlar soni yettita bo‘lib, funksional
tarkibiga ko‘ra murakkab tizimga ega 1
.
Shunga muvofiq, mazkur tipdagi ertaklarning sujeti ham,
kompozitsion tuzilishi ham murakkabdir. Bular sehrli ertaklarga xos
asosiy xususiyatlarni xarakterlovchi belgilar hisoblanadi. Shu jihatdan
olganda V.Y.Proppning tahliliy tadqiqoti muayyan asosda amaliy va
nazariy ahamiyat kasb etadi. Binobarin, personajlar tarkibini ma’lum
xususiyat va munosabatlardan tashkil topgan funksional hodisa sifatida
talqin etish ertakshunoslikni yangi bir tadqiqot uslubi bilan boyitdi,
boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, personajlar tahlilini amaliy
bosqichdan nazariy bosqichga ko‘tarishga olib keldi. Bu esa
ertakshunoslikdagi nazariy qarashlarga suyangan holda va shuningdek,
1
Propp V.Y. Morfologiya skazki. –Moskva: Nauka, 1969. –S.186.

ichki turga oid ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olgan
holda ish ko‘rishni talab qiladi.
Agar V.Y.Proppning tahliliy tadqiqot uslubiga asoslanib ichki turga
oid ertak personajlarining funksional tarkibini guruhlarga ajratadigan
bo‘lsak, ular o‘rtasida o‘zaro mutanosib jihatlar ko‘zga tashlana boradi.
Bu mutanosiblik umumiy xususiyatlariga ko‘ra ichki tur ertaklarining
barchasida bab-baravar amal qilaveradi. Biroq xususiy jihatlariga ko‘ra
personajlar tarkibi ichki tur ertaklarning har birida o‘ziga xos mazmun va
mohiyat kasb etadi. Masalan, bosh qahramon yoki boshqa qator
personajlarning funksional xususiyati umumiy qarashda barcha turdagi
ertaklar personajlari uchun shaklan muvofiq kelsa-da, biroq mazmunan
bir-biridan sezilarli darajada farqlanib turadi.
Binobarin, yuqorida keltirib o‘tganimiz – sehrli ertaklar
qahramonlarining funksional xususiyati ayrim jihatlarini hisobga
olmaganda, boshqa ichki turga oid ertaklar personajlari tabiatiga
shaklan yaqin, umumiylik kasb etgani holda mazmunan ayrim o‘ziga
xos xususiyatlari bilan farqlanadi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, ichki
turga oid ertaklar personajlarining funksional tarkibi bilan mazmuniy
tarkibi o‘rtasida nomutanosib jihatlar mavjud. Bu yerda mazmuniy
tarkib tushunchasi ertaklar personajlariga xos xususiyat, xatti-harakat va
munosabatlar majmuining g‘oyaviy, badiiy hamda tavsifiy jihatlarini
qamrab oladi. Ammo shu o‘rinda izoh berib o‘tish joizki,
personajlarning funksional tarkibi bilan mazmuniy tarkibini bir-biriga
bog‘lanmagan hodisa sifatida tushunmaslik kerak. Binobarin,
funksional tarkib mazmuniy tarkib bilan bog‘liq holda yashaydi.
Qolaversa, personajlarning mazmuniy tarkibi ularning funksional
tarkibini belgilab beradi. Bularning hammasi ichki turga oid ertaklar
personajlari tabiatida o‘ziga xos tarzda amal qiladi.
Xulosa qilib aytganda, yuqoridagi qaydlar ertak personajlarining
funksional tarkibi va uning asosini belgilovchi mazmuniy tarkib
tushunchasi haqida, bizningcha, ma’lum darajada tasavvur tug‘dira
oladi. Quyida mazkur fikrlardan kelib chiqqan holda hayvonlar

haqidagi ertaklarda qatnashuvchi personajlar tarkibining funksional
xususiyatlarini ularning harakat doirasiga ko‘ra qay yo‘sinda va qay
tarzda amal qilishi xususida mulohaza yuritiladi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar qadimiy ertaklarning ichki
turlaridan biri sifatida o‘ziga xos qator personajlar tizimiga ega.
«Ularda yirtqich, vahshiy hayvonlar, uy hayvonlari, qushlar, hasharotlar
insonlar hayoti bilan bog‘langan holda tasvirlanadi. Ertaklarda
hayvonlar, ko‘pincha, o‘zaro yoki insonlar kabi so‘zlashadilar, turli
munosabatda bo‘ladilar» 1
. Mazkur munosabatlar majmui o‘laroq
(ertakda) voqealar mazmuni va talabiga ko‘ra hayvonlar turli xil
vazifalarni bajarib keladi. Ana shu asos hayvon personajlarning
funksional tarkibini xususiyat va talqiniy jihatlariga ko‘ra muayyan
guruh atrofida birlashtirish hamda harakat doirasini belgilash imkonini
vujudga keltiradi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning personajlari tarkibi
funksional xususiyatlariga ko‘ra bir butun yaxlit tizimni tashkil
etadi. Ular o‘z mazmuni va amal qilish tartibiga ega. Binobarin,
personajlarning funksional tarkibi o‘z o‘rnida asosiy sujet
chizig‘ining rivojlanishiga monand joylashgan bo‘lib, ularning
ayrimlari sujet chizig‘ida hal qiluvchi o‘rinni egallasa, ayrimlari
ertak voqealari davomida muhim burilish yasay olmaydi, biroq
sujet rivojiga u yoki bu darajada turtki beradi. Shunga muvofiq,
personajlar tarkibi sujet, konflikt va uning yechimida tutgan o‘rni
hamda funksiyasiga ko‘ra asosiy va asosiy bo‘lmagan guruhlarga
bo‘linadi. Asosiy personajlar guruhi yetakchi va raqib obrazlardan
tashkil topadi. Ayni paytda asosiy bo‘lmagan personajlar guruhi
ham ikki xil toifani tashkil etadi: yordamchi va hukmdor yoki
hokim personajlar.
Xullas, yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda hayvonlar
haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi personajlar tarkibini munosabat
1
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –Toshkent: O‘zdavnashr,
1960.6-bet.

va harakat doirasiga ko‘ra shartli ravishda to‘rt guruhga bo‘lib
tasnif qilish va o‘rganish mumkin:
1. Yetakchi personaj. Ijobiy xususiyatlarga xos sifatlarda talqin
etiladi. Ertakarda u, asosan, kuchsizlarni himoya qilish funksiyasi bilan
ajralib turadi. To‘g‘rilik, halollik, ezgulik va yaxshilikka rahnamo, ayni
paytda, aqliy zukko, tadbirkor. U qobiliyat, iqtidor va imkoniyati jihatidan
boshqa perasonajlarga nisbatan yetakchi o‘rinda turadi. Binobarin, u
(echki) jabr-zulmlardan qutulish yo‘lini axtarib safarga chiqadi 1
, donolik,
tadbirkorlik bilan harakat qilib, buzoq – buqa, uloq – serka, qo‘zi –
qo‘chqorlarni yirtqich hayvon – bo‘rilar galasi changalidan saqlab qoladi 2
.
Shuningdek, do‘stlari boshiga kulfat tushganda dono maslahati va aql-
idroki bilan ularga yo‘l ko‘rsatadi 3
.
2. Yordamchi personajlar. Ular, asosan, ijobiy qahramon
talqiniga xos sifatlar bilan tavsiflanadi. Qiyinchiliklarni bartaraf etishda,
xavfli vaziyatlarda falokatlardan qutulib, omon qolishda yetakchi
personajga yordam berish funksiyasi bilan ajralib turadi. Jumladan,
(tulki) cho‘ponni ilondan saqlab qoladi 4
, yoki cholni bo‘riga o‘lja
bo‘lish xavfidan o‘z vaqtida qutqarib qoladi 5
. «Tulki bilan xo‘roz»
ertagida it yordamchi personaj sifatida namoyon bo‘ladi. U xo‘rozni
tulki changalidan saqlab qoladi 6
.
Yordamchi personajlarning harakat doirasi zanjirsimon
voqealar tizmasida ham kechishi mumkin. Bunda personajlarning
funsional xususiyati mohiyatan tashqi, zohiriy jihatlariga ko‘ra ko‘zga
tashlanmaydi, biroq voqealar rivoji diqqat bilan kuzatilganda mantiqan
ichki, botiniy jihatlari ularning yordamchi personaj sifatidagi
xususiyatlarini ocha boradi. Bu hodisa, asosan, zanjirsimon sujetli
(kumulyativ) ertaklar («Qo‘ng‘izoy», «Bit buvi o‘libdi»)da 7
uchraydi.
1
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –Toshkent: O‘zdavnashr, 1960.32-36-
betlar.
2
O‘sha asar. 26-28-betlar.
3
O‘sha asar. 12-16-brtlar.
4
O‘sha asar. 42-44-betlar.
5
O‘sha asar. 20-22betlar.
6
O‘sha asar. 73-75-betlar.
7
O‘sha asar. 78-79betlar.

3. Raqib personajlar. Ularda salbiy munosabat va
xususiyatlar mujassamlashgan. Raqib personaj ertaklarda doimo
yetakchi qahramonlarga qarshi chiqadi, uning harakatlari yo‘lida
to‘g‘anoq bo‘ladi, zid pozitsiyada turib ish ko‘radi. Binobarin, u
yovuzlik qilish vazifasi bilan ajralib turadi. Turli xil hiyla-nayranglar
qo‘llab, панд бериш, чув тушириш йўлини qidiradi. Jumladan,
tulki kart dumba deb, bo‘rini qopqonga duchor qiladi 1
. O‘z nafsi
yo‘lida do‘st tutingan laylakning bolalarini yeb qo‘yadi 2
. Keng
yaylovda, maysali dalalar qo‘ynida o‘tlab yurgan beozor hayvonlar
tinchligiga tahdid soladi 3
. Raqib personaj shu kabi xususiyatlarda
ko‘zga tashlanadi.
4.Hukmdor yoki hokim personaj. Ertaklarda, asosan,
o‘rmon hokimi, hayvonlar shohi, hukmdori sifatida namoyon bo‘ladi.
Funksional xususiyatiga ko‘ra bir butun yaxlitlikni tashkil etadi.
Binobarin, u barcha turdagi hayvonlar (yirtqich, beozor va b.) irodasini
o‘ziga bo‘ysundiradi, ularni ma’lum harakatlarga undaydi. Boshqarish,
buyruq berish, hukm etish, jazoga mahkum qilish, siyosat yurgizish
(yoki siyosat qilish) kabi vazifalarni qamrab oladi. Jumladan, u
(yo‘lbars podshoh) taxtda viqor to‘kib o‘tirarkan, qarshisidagi hayvon
(tulki)ga: «Nimaga bugun ovqat topib kelmading?» deya siyosat
qiladi 4
. Shuningdek, ochko‘zlik, xasislik va manfaatdorlik ustunligi
zohir bo‘lganda hamrohlariga g‘azab qilishdan, qolaversa, ularni
paqqos yeb qo‘yishdan ham toymaydi 5
.
Shunday qilib ma’lum bo‘ladiki, hayvonlar haqidagi
ertaklarda qatnashuvchi obrazlar soni funksional xususiyatiga ko‘ra,
asosan, to‘rt xil personajlardan iborat bo‘lib, tarkibiy tuzilishida
murakkab jihatlar ko‘zga tashlanmaydi. Mazkur hodisani shu turga oid
ertaklar tabiati, mohiyati, kompozitsion tuzilishi va badiiy
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda izohlash mantiqan o‘rinlidir.
1
O‘sha asar. 37-41betlar.
2
O‘sha asar. 82-86betlar.
3
O‘sha asar. 47-56-betlar.
4
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –Toshkent: O‘zdavnashr, 1960. 35-bet.
5
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari haqida. –T.: Fan. 1964.29-bet.

Hayvonlar haqidagi ertaklarda, ko‘pincha, voqea qisqa va bir
sujet chizig‘idan iborat bo‘lib, kompozitsion qurilishi ham shunga
muvofiq holda oddiy va ixcham shaklga ega. Motivlar tarkibi esa,
asosan, bir yoki ikki epizodik hodisalardan tashkil topadi.
Xuddi ana shu asosga ko‘ra, personajlar qiyofasida bir qadar
soddalik, bir qadar tabiiylik va ramziylik belgilari badiiy
umumlashmalar vositasida uyg‘unlik kasb etadi.Bu kabi jihatlar
mazkur turdagi ertaklarda ishtirok etuvchi personajlarning
funksional xususiyatlarini sehrli yoki maishiy turdagi ertaklarda
qatnashuvchi personajlardan farqlab turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda personajlar tarkibi talqiniy
xususiyatlariga ko‘ra ham o‘ziga xoslik kasb etadi. Chunonchi,
ovchi yoki chorvadorga naf keltirgan hayvonlar guruhi ijobiy
sifatlarda tavsiflangani holda vahshiy, zarar keltiruvchi hayvonlarga
xos xususiyatlar salbiy belgilarda tasvirlanadi. Bu hol tabiiyki,
ibtidoiy jamiyatning maishiy turmush tarzi bilan izohlanadi.

II BOB. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARNING
PERSONAJLAR TARKIBI VA TALQINIGA XOS ASOSIY
XUSUSIYATLAR
II.1.HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARDA YETAKCHI PERSONAJLAR
TALQINI
Mohiyatan ijobiy xususiyat kasb etuvchi hayvon personajlar,
asosan, yetakchi personaj funksiyasida faoliyat ko‘rsatadi. Yetakchi
obraz o‘ta oqil, ayyor, shum, tadbirkor, faol harakati bilan farqlanadi.
Bu belgi shumlik, ayyorlik, dono va tadbirkorlik kabi axloqiy
normalarni umumlashtiradi, tipik obraz yaratadi.
Yetakchi obrazning uch xil tipi mavjud. Biri jismonan kuchli,
ikkinchisi kuchsiz, Biroq, dono va tadbirkor, uchinchisi esa o‘ta sodda
sifat tiplardan tashkil topgan. Kuchli personajlarni sher, buqa, burgut,
ot, kuchsiz personajlarni echki-taka, qo‘zi-qo‘chqor, o‘ta sodda tiplarni
esa mayna, hakka, bedana singarilar tashkil etadi. Mazkur personajlar
ijobiy xislati bilan o‘zaro tipologik o‘xshashlikka ega bo‘lsa hamki,
ertakdagi o‘rni va funksiyasiga ko‘ra farqlanadilar.
Yetakchi obrazlarning asosiy funksiyasi kuchsizni himoya
qilishdan iboratdir. Binobarin, ular himoyachi tiplar sifatida ajralib

turadi. Bu xil obrazlar guruhini echki-taka, qo‘zi-qo‘chqor, buqa, kiyik,
qaldirg‘och, tulki kabilar tashkil etadi.
Ularning himoya maqsadi qadimgi totem relikti, aniqrog‘i,
muqaddas hayvon bilan bog‘liq mifologik kod, homiylikning badiiy
ko‘chimi sifatida yuzaga kelib shakllangan. U yoki bu hayvonni aslida
odam deb bilishni ifoda etgan mifologik tushuncha badiiy ramzga asos
solgan. Bu xil obrazlar estetik funksiyani ado eta boshlaganda,
mifologik e’tiqod, diniy funksiyasi tushib qolgan.
Yetakchi personaj ertak voqealarida asosiy va hal qiluvchi figura –
qahramon hisoblanadi. Shuningdek, u sujet chizig‘ida motivlar
tuzilishini o‘zaro bir-biriga bog‘lash, g‘oyaviy mazmunini
yaxlitlashtirish vazifasini bajaradi.
Yetakchi personajning funksional xususiyati mazmuniy tarkibiga
ko‘ra keng qamrovli xarakterga ega. Uning dastlabki, yetakchi xususiyati
mohiyat e’tiboriga ko‘ra totemistik xarakterga ega bo‘lib, mazmuniy
ifodasi qondosh, ajdodboshi, yaratuvchi hamda himoyachi kabi
tushunchalarni izohlaydi. K.Imomovning ta’kidlab yozishicha, «Totem
hayvonni himoyachi deb e’tiqod qo‘yish ertaklarda echki, taka, ho‘kiz va
xo‘rozlarga dono va tadbirkor sifatlarini berishda namoyon bo‘ladi, zarar
bergan hayvonlar esa o‘ta laqma va qo‘rqoq sifatida tasvirlangan. Demak,
bu xildagi (ya’ni, hayvonlar haqidagi) ertaklarda u yoki bu totem hayvon
asosiy personaj, u doimo yaxshilik qiladi, yordam ko‘rsatadi va voqealar
rivojida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu xildagi ertaklar asosida ovchi yo
chorvadorning ayrim hayvonlarga nisbatan e’tiqodini oshirish, uni
muqaddas bilib, o‘ldirmaslikka chaqirish, o‘z homiysiga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlashdan iborat didaktik g‘oya yotadi» 1
. Shunga ko‘ra, yetakchi
personajlarning totem, kult zamirida tashkil topganligi uning xatti-harakati
va munosabatlaridan sezilib turadi. Binobarin, «Buzoq, echki va bo‘ri»,
«Botir echki», «Tulkiboy», «Susambil», «Ovchi, ko‘kcha va dono»,
«Ochko‘z bo‘ri» 2
kabi ertaklarda mavjud yetakchi personajlarning ijobiy
1

Imomov K.,T.Mirzayev.,Sarimsoqov B.,O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. –T.:
O‘qituvchi, 1990.193-b.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. –B.26-28, 32-35, 73-75, 47-56, 13-16, 80-81-betlar.

xususiyatlari (buzoq, echki, qo‘zi, o‘rni bilan tulki, qarg‘a, kaptar) ovchi va
chorvadorlarning e’tiqodiy qarashlari negizida shakllangandir.
Yetakchi, ayni paytda ijobiy personajlar ichida eng mashhuri taka
obrazidir. «Echki asosiy personaj sifatida hayvonlar haqidagi ertaklarning
deyarli har birida mavjud bo‘lib, turkiy xalqlar folklorida ham ko‘p
uchraydi va asosiy hayvon personaj sifatida talqin etilgan. Shubhasiz, bu
uning qadimda totem hayvon bo‘lganligidan dalolat beradi» 1
. Binobarin,
mifologik afsonalarda echkining totemlik mohiyati va u bilan bog‘liq
tasavvurlar turli xil shartli formalarda ilgari surilgan. Jumladan, «Turk
asotir (mif)lari»da 2
hikoya qilinishicha: «To‘fon» haqidagi
oltoyliklarning shunday afsonasi bor:
To‘fon bo‘lajagini eng avval temir shoxli, ko‘k junli bir taka
xabarlagan. Ko‘k taka yer yuzini yetti kun aylanib baqiradi:
Yetti kun zilzila bo‘ladi,
Yetti kun tog‘lar otash purkaydi.
Yetti kun yomg‘ir yog‘adi,
Yetti kun po‘rtana bo‘ladi, do‘l yog‘adi.
Yetti kun qor yog‘adi» 3
.
Shuningdek, ko‘kturklar afsonasiga ko‘ra, «Yashil jon itoatidagi urug‘ning
o‘nguni (ya’ni totemi) echki edi. Echkining ulog‘i hitit afsonalarda ham
uchraydi. Qirg‘izlarda «Chichon Ota» degan echkilarni qo‘riqlovchi bir
avliyo bor edi» 4
.
Yana bir misol. «Avesto» yozma yodgorligida mifologik motivlar talqini
asosida yaratilgan afsonalarning ajoyib namunalari mavjud. Jumladan,
kitobning «Bahrom Yasht» qismida g‘ayritabiiy hodisalarni aks ettiruvchi
epizodlar talaygina bo‘lib, ulardan birida tasvirlanishicha, «Urush va
g‘olibiyat ilohining o‘ng tazohiri Vartragna» 5
payg‘ambar Zardo‘sht qoshida
turli xil qiyofalarda jonlanadi. Masalan, quyidagi epizodda Vartragna echki
qiyofasida gavdalanadi:
1
Imomov K. va b. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi.193-bet.
2
Turk asotir (mif)lari // Sirli olam, 1991. –№6. 17-20-betlar.
3
O‘sha asar. 18-bet.
4
O‘sha asar. 19-bet.
5
Avesto (Asqar Mahkam tarj.). San’at jurn. –T.: 1991. –№5. 16-bet.

«Axura bunyod aylagan,
Vartragna to‘qqizinchi daf’a,
Paydo bo‘ldi zardo‘sht qoshida,
Yovvoyi echki qiyofasida,
O‘tkir shoxli, g‘oyat go‘zal» 1
.
Umumiy jihatdan olganda, mazkur epizod o‘zida ibtidoiy inson
dunyoqarashining o‘ziga xos manzarasini qisman aks ettirgan. Binobarin,
ibtidoiy sinkretik tafakkur hosilasi hisoblangan ilohiy hamda g‘ayritabiiy
hodisalarga ishonch va e’tiqodning badiiy ifodasi yuqoridagi epizodning
mazmun-mohiyatini belgilaydi. Biroq anglashiladiki, Vartragnaning turli xil
ko‘rinishda, jumladan, uning echki qiyofasida jonlanishi bilan bog‘liq epizod
o‘zining genetik asosiga ko‘ra arxaik mifologiyaga borib taqaladi. Fikrimizni
voqea – sujet dinamikasini ta’minlagan evrilish motivi tasdiqlaydi. Shu
o‘rinda ta’kidlab o‘tish joizki, mifologik evrilishning subyekt qiyofasida yuz
berish hodisasi totemistik va animis tik tasavvurlar genezisi zaminida vujudga
kelgan bo‘lib, uning mohiyatida tabiatni jonlantirish, ilohiylashtirish,
g‘ayritabiiy mavjudotlarni kult darajasiga ko‘tarib, ularga e’tiqod qo‘yish,
mifik olamda ruhning bir ko‘rinishdan ikkinchi ko‘rinishga o‘tishi, odamning
hayvonda va hayvonning odam qiyofasida paydo bo‘lishi haqidagi ibtidoiy
qarashlar mujassamlashgandir.
Odamning hayvonga qiyoslanishi yoki aksincha, hayvonning odam
qiyofasidagi mifologik talqini totemistik tasavvurlarga asoslanadi va ramziy
ma’no kasb etadi. Bunday tasavvurlar afsonalar shaklida ko‘p asrlar
mobaynida kishilar o‘rtasida yashab keldi. Shu jihatdan olganda aytish
mumkinki, qadimgi insonning «Odam va ibtidoiy ongda undan ajralmaydigan
hayvonlarning paydo bo‘lishi» haqidagi falsafiy qarashlari, badiiy tafakkuri
bevosita totemistik miflar shaklida ifodalangan. Totemistik miflar, asosan,
ideologik funksiya bajaradi. Binobarin, uning vujudga kelishi, yashash shakli
va mazmuniy mohiyati din va qadimgi insonning e’tiqodiy qarashlarini,
1
Avesto (Asqar Mahkam tarj.). San’at jurn. –T.: 1991. –№5. 18bet.

tasavvurlarini ideallashtirishga va targ‘ib etishga qaratilgandir. Shuning
uchun ham qadimgi inson dunyoqarashi mif bilan bog‘liqdir.
Totemistik miflarda ba’zi hayvonlar kishilarga qondosh, ajdodboshi,
yaratuvchi, homiy va xaloskor kabi g‘ayritabiiy sifatlarda talqin etiladi.
Binobarin, bu kabi sifatlar bilan e’zozlangan hayvon «totem» hisoblangan.
Mazkur tasavvurlar natijasi o‘laroq, muayyan bir hayvonni totem sanagan
qavm yoki qabila shu hayvonning ideal qiyofasini ilohiy tavsiflar vositasida,
ramziy belgilarda «ijod etgan».
Endi asosiy maqsadga ko‘chib, yuqorida tilga olingan echki – takaning
totemlik mohiyati haqida hikoya qiluvchi turkiy xalqlar og‘zaki ijodida
mavjud afsonalar xususida fikr yuritish o‘rinlidir.
Afsonalarning bayoniy matnidan anglashiladiki, qadimda turkiylar tarkibiga
kiruvchi ayrim urug‘lar o‘z sulolalarining ibtidosida ajdodboshi – echki
totemining mavjud bo‘lganligiga ishonadilar. Ta’kid joizki, turkiy qavmlar
tulup urug‘laridan birining taka deb nomlanishini ham shu bilan izohlash
mumkin. Shuningdek, ko‘kturklar tangrisining to‘rt rang bilan to‘rt urug‘ni
tamsil etgan to‘rt o‘g‘lidan biri Yashil Xon itoatidagi urug‘ echki – takani o‘z
totemi deb qabul qilgan va unga nisbatan qondoshlik munosabatida bo‘lgan.
Echki – takaning ajdodboshi, «yaratuvchi», homiy va xaloskor sifatidagi
talqini yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, Oltoy turk larining «To‘fon»
haqidagi mifologik afsonalarida ham uchraydi.
Diqqatni tortadigan jihati shundaki, islom mifologiyasidan farqli o‘laroq,
Oltoy asotirlarida to‘fon xabarini birinchi bo‘lib temir shoxli, ko‘k yolli taka
yetkazadi. Bu o‘rinda echki – takaning «temir shox» va «ko‘k yol» sifatiy
belgilarda talqin etilishi uning afsonaviy mavjudot ekanligidan darak beradi.
Ko‘rinadiki, ko‘k taka oltoyliklar e’tiqodiga ko‘ra ko‘kdan ingan yaratiq. U
ko‘rinmaslar olamidan xabar keltiruvchi, kelajak xavf-xatarlarini oldindan
sezuvchi najotkor va xaloskor mifik mavjudot. Shu boisdan ham u o‘zi asos
solgan qavm yoki qabilani turli xil balo-qazolardan omon saqlab qolishga,
yovuz kuchlar tahdid solganda esa uning tinchligi va barqarorligi yo‘lida dadil

kurash olib borishga bel bog‘laydi. Bu, albatta, totemlarga xos xususiyat. Ayni
paytda mifik hodisalarga nisbatan ibtidoiy insonning subyektiv qarashi, ya’ni
boshqacha qilib aytganda, ibtidoiy-sinkretik tafakkurning
real ifodasidir. Chunki mifologik e’tiqodlar relekti hal qiluvchi rol o‘ynagan
davrlarda ibtidoiy odam mifologik obrazlarning g‘ayritabiiy xususiyatlarini
(bizningcha, uydirma) haqiqat deb bilgan. Real hayot nuqtai nazaridan
yondashganda bu xususiyatlar kishini ishontira olmaydi. Ayni tasavvur
asotirlarda echki – takaning totemlik mohiyatini ilohiylashtirgan,
ideallashtirgan, nihoyat, uni najotkor va xaloskor mifik qahramon sifatida
ezgulik, mardlik, kuch va qudrat ramziga aylantirgan. Biroq asotir (mif)larda
uning bajargan funksiyasi reallik kasb etmaydi. Binobarin, uning funksional
harakatlari ideologik munosabatlar maqsadiga bo‘ysundirilgan bo‘lib,
mohiyatan o‘z davrining totemik e’tiqod va tushunchalarini mustahkamlashga
qaratilgan. Xuddi ana shu asos echki – taka personajining totemistik miflarda
tutgan o‘rni, vazifasi, semantikasi, shuningdek, ertaklargacha bo‘lgan o‘sish,
o‘zgarish evolyutsiyasiga tarixiy nazar tashlash imkonini beradi.
Shuni aytish kerakki, hayvonlar haqidagi mif yoki afsonalarni ertakka
ko‘chish jarayonining boshlanish nuqtasi totem personajlar funksiyasi va
semantikasida keskin o‘zgarish yasadi. Bu jarayon jamiyatning ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyoti hamda ibtidoiy inson tafakkurining rivojlanishi va
takomili bilan bog‘liq tarixiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Ta’kid joizki, chorvachilik munosabatlarining tarmoq sifatida shakl lanishi
totem sanalgan hayvonlarning yaratuvchi va homiyligi haqidagi diniy
e’tiqodlarni zaiflashtirib yubordi. Natijada qadimgi afsona, rivoyat va
hayvonlar haqidagi bayoniy hikoyatlar mifologik tushunchalardan xoli bo‘la
boshladi. Mifik hodisalar ichida harakat qiluvchi totem personaj o‘zining
mifologik vazifasini yo‘qotib, badiiy ijodning ijtimoiy-estetik talablariga
moslasha bordi. Shu tariqa personajlarning ijtimoiy xarakterida ideologik
munosabatlar o‘rnini estetik zavq berish vazifasi egalladi. Yuqorida biz tilga
olgan ta’kidlar, albatta, yetakchi personaj echki – takaning genetik asosi va
tarixiy taqdiriga oydinlik kiritadi.

Ma’lum bo‘ladiki, hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi asosiy
qahramon echki – taka obrazi totem personajlar negizida, aniqrog‘i o‘zining
dastlabki, mifologik zaminidan uzilgan holda vujudga kelgan. Chunonchi,
mazkur turdagi ertaklar o‘ziga xos xususiyati, voqelikni aks ettirish nisbati,
eng muhimi, ijtimoiy xarakteriga, asosan, tarkibida mifik hodisalarning
dastlabki – ilk mazmunini singdira olmaydi. Shu bois, personajlarning shakliy
va mazmuniy ifodasi hamda bajaradigan vazifasi (funksiyasi) o‘zining arxaik,
mifologik zaminidan, xususiyatlaridan uzoqlashgani holda badiiy ko‘chim
doirasiga tushgan va moslashgan.
Shunga muvofiq, mif va ertaklarda echki – taka personajiga xos asosiy
xususiyatlar bir-biridan kes kin farqlanadi. Bu farqlilik, ayniqsa, uning
homiylik xususiyatlarida o‘z ifodasini topgan.
Homiylik – mifda ham, ertakda ham totem yoki yetakchi personajning
harakat yo‘nalishini belgilovchi asosiy xususiyat sifatida ko‘zga tashlanadi.
Biroq bu xususiyat mif va ertak personajlari tabiatida o‘ziga xos tarzda amal
qiladi. Uning mifdagi ifodasi totem (yetakchi) personajni g‘ayritabiiy
qudratga ega yaratuvchi, homiy sifatida reallashtirishga va gavdalantirishga
qaratilgan. Masalan, «To‘fon» afsonasidagi takaning g‘ayritabiiy tarzda ko‘k
– samodan inishi va ko‘rinmaslar olamidan xabar keltirib, odamzodni to‘fon
halokatidan ogohlantirishi bilan bog‘liq homiylik harakatlari fikrimizning
yaqqol dalili bo‘la oladi. Ertaklarda esa bu xususiyat sujet chizig‘ida voqealar
dinamikasini ta’minlash va personajlar harakatini boshqarish uchun xizmat
qilgan. Shu o‘rinda izoh berib o‘tish joizki,
asotirlar semantikasiga xos mifologik homiylik tushunchasini ertak
personajlari aynan qabul qilgani yo‘q, balki o‘z imkoniyati, tabiati va talablari
darajasiga moslashtirib qabul qildi. Shunga muvofiq, miflardagi totemistik
homiylik ertaklar tarkibida himoyachi shaklida o‘zlashgan. Ana shu asoslarga
ko‘ra, turkiy miflardagi totem personaj – echki – takaning ertaklar tarkibidagi
badiiy ko‘chimi homiy sifati bilan emas, balki himoyachi talqinida aks
ettirilgan.
Mifologik homiy – totem personajlarning ertak lar tarkibiga himoyachi
shaklida o‘zlashishi tarixan jamiyat taraqqiyotining muayyan talablari

doirasida sodir bo‘lgan. Tabiiyki, bu hol ularning funksional mazmuniga
ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatgan. Agar har ikki holatda, ya’ni mif va
ertaklarda qatnashuvchi yetakchi personajlarning funksional mazmuniga
diqqat qilinsa, ular o‘rtasida muayyan tafovutlar mavjudligi ma’lum bo‘ladi.
Masalan, asotirlarda totem personajlarning homiylik harakatlari bilan
bog‘liq funksiyasi ibtidoiy-sinkretik mafkuraning ustuvorligi, barqarorligi va
g‘olibligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lsa, ularning ertak lar tarkibiga
ko‘chgan (namunasi) funksiyasi chorvachilik munosabatlari bilan bog‘liq
ibtidoiy jamiyatning ideal g‘oyalarini badiiy tafakkur doirasida targ‘ib etishga
bo‘ysundirilgandir. Binobarin, chorvachilik – ibtidoiy kishilarning asosiy
iqtisod manbaiga aylangan bir davrda ertaklar sujetidagi real voqelik odam
uchun ko‘proq foyda bergan uy hayvonlarini ijobiy tavsiflarda talqin etish,
aniqrog‘i, ideallashtirish, zarar keltiruvchi yirtqich hayvonlarga nisbatan esa
tanqidiy munosabat bildirish vazifasi hayvonlar haqidagi ertaklarda yetakchi
personaj qiyofasida o‘zining badiiy ifodasini topdi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning asosiy qahramoni, yetakchi personaji
echki – taka obrazi bilan ajralib turadi. «Echkining o‘ch olishi», «Botir
echki», «Buzoq, echki, qo‘zi», «Echki, qo‘y va bo‘rilar», «Och bo‘ri» kabi
ertaklarda echki personajining xarakterli xususiyati badiiy talqinlarda ifoda
etilganligi bilan o‘ziga xoslik kasb etadi.
Bu xil ertaklar mazkur tipdagi personajlarning o‘ziga xos xarakterli
xususiyat va ramziy sifatlarda talqin etilganligi bilan farqlanadi. «Echki
ertaklarda aqlli, tadbirkor va o‘ta chaqqon. U har qanday qiyin vaziyatda ham
g‘alaba qiladi, qo‘y -qo‘zilarni o‘limdan saqlab qoladi» 1
. Bo‘ri changaliga
tushgan echki unga qarab shunday debdi: «Men sizni hofiz deb eshitib
yurardim. Endi hofizlik qilsangiz, tovushingizni eshitayin, undan keyin
yesangiz armonim qolmaydi. Shundan keyin bo‘ri xotirjam bo‘lib, hadeb
g‘ingshiy beribdi. Bo‘rining tovushini eshitib, to‘rtta it yetib kelibdi va bo‘rini
oldiga solib quvib ketibdi» 2
.
1
Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. –T.: O‘qituvchi,
1990.193-bet.
2
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –Toshkent: O‘zdavnashr, 1960.57-61-betlar.

Ko‘rinadiki, mazkur ertakda ibtidoiy ovchi yoki chorvadorning kuchsizni
kuchlidan, xo‘jalik turmushida naf keltiradigan, shuningdek, ozuqa sifatida
foydalaniladigan uy hayvonlarini vahshiy, yirtqichlardan himoya qilishga
qaratilgan maqsadlari, orzu-o‘ylari yetakchi personaj – echkining xatti-
harakatlarida o‘z ifodasini topgan.
«Echkining o‘ch olishi » 1
ertagidagi mavjud yetakchi personaj (ona
echki)ning harakat va munosabati ham shundan dalolat beradi. Mazkur ertakda
yetakchi personajga xos donolik, ayyorlik, omilkorlik, zukkolik va tadbirkorlik
kabi xususiyatlarni bo‘rttirish maqsadida shartli voqea, harakat va munosabatlar
qo‘llanilgan. Binobarin, butun fikri-zikri bolalarini boqish bilan band bo‘lgan ona
echkining mehribonligi, uning muloyim ovozi bilan bolalarni ashula aytib
chaqirishi, qonxo‘r va yirtqich bo‘riga yem bo‘lgan uch bolasi uchun o‘ch olishga
bel bog‘lashi, so‘ngra, aql, ayyorlik, shumlik va tadbirkorlik bilan ish ko‘rib
ochko‘z bo‘rini turli xil og‘riq-azoblarga giriftor qilishi, oxir-oqibatda ana shu
azob-uqubatlar ichida o‘ldirishi bilan bog‘liq epizodik voqealar tafsiloti
yuqoridagi fikrlarning yorqin dalilidir.
Yetakchi personajning asosiy xususiyatlaridan yana bir muhim tomoni –
uning yo‘lboshchilik harakatlarida ko‘zga tashlanadi. U o‘ziga ishonadi,
harakatlari erkin, u yoki bu tadbirni aql ko‘zi bilan belgilaydi. U nafaqat
o‘zini, balki o‘z atrofidagi maslakdosh do‘stlari manfaatini ko‘zlab ish tutadi,
qiyin vaziyatdan qutulish yo‘lini ko‘rsatadi, ularning har bir xatti – harakatini
boshqaradi. Ko‘rinadiki, bu kabi tafsilotlar echki va echki tipidagi
personajlarning yo‘lboshchi sifatidagi o‘ziga xos xususiyatlarini, qiyofasini
yaqqol namoyon etadi.«Botir echki» 2
ertagida tasvirlanishicha, ochlik va
qiyinchilik azobidan bezigan echki safarga chiqadi. U yo‘lda dastlab sovluq
qo‘yga duch keladi. Ular o‘zaro dardlashib tog‘ tomonga borish maslahatini
qiladilar. Yo‘lda ular ho‘kizni uchratadilar. Echkining niyati ho‘kizga ham
ma’qul tushib, ular bilan birga borishga ahd qiladi. Toqqa yetib borishgach,
keng yaylov bag‘rida hayot kechira boshlashadi. Biroq kunlardan bir kuni
echki, sovluq qo‘y va ho‘kiz kutilmagan tasodif tufayli bo‘ri, arslon, tulki,
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom.62-63-betlar.
2
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –T.: O‘zdavnashr, 1960. 32-36-betlar.

qoplon, sher va yo‘lbars kabi vahshiy, yirtqich hayvonlar to‘dasiga tushib
qoladilar. Ammo echkining tadbirkorligi, qo‘llagan hiyla-nayrangi, dono va
dadil harakatlari ularni yirtqichlar hujumidan omon saqlab qoladi.
Vahshiy hayvonlar ikkinchi bor hujum qilganlarida ham dono echki
zukkolik bilan ularga qarshi tadbir qo‘llaydi. «... Echki ularning kelayotganini
bilibdi. Echki darrov qo‘y bilan ho‘kizning oldiga kelib, ularni chinorga
chiqarib yuboribdi...O‘zi bir balandlikka chiqib turibdi. Echki qo‘y bilan
ho‘kizga agar haligi vahshiy hayvonlar bizni izlab topolmay, shu yerda o‘tirib
qolishsa, qattiq ovoz qilib chinordan o‘zlaringni tashlanglar, deb gap
o‘rgatgan ekan» 1
. Shu tariqa echki do‘stlari sovluq qo‘y bilan ho‘kizning
harakatlarini oqilona boshqarib, birgalikda vahshiy hayvonlar ta’qibidan
qutulib qolishibdi.
Ko‘rinadiki, mazkur tipdagi ertaklarning o‘ziga xos belgilaridan biri
yetakchi personajlarga xos xatti-harakat va munosabatlarning badiiy
umumlashmalar vositasida bo‘rttirilib, ideallashtirilib talqin etilganligida
namoyon bo‘ladi. Chunonchi, bu o‘rinda yetakchi personajlarni aqlli,
uddaburon va tadbirkor sifatida talqin etish maqsadi, birinchidan, dastlab
qabila yoki urug‘ a’zolari orzu-irodasini ifodalashga qaratilgan bo‘lsa,
ikkinchidan, yashash uchun kurash qonuniyati umumiy asoslarining hayotiy
mohiyatini izohlashga bo‘ysundirilgan. Binobarin, ertaklardagi echki – taka
singari yetakchi personajlar, dastavval totemik e’tiqodlar ustuvorligi zohir
bo‘lgan davrlarda mifologik qudratga ega bo‘lgan yaratiq sifatida
e’zozlagandir.
1
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –Toshkent: O‘zdavnashr, 1960. 36-bet.

II.2. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARDA YORDAMCHI
PERSONAJLAR TALQINI
Hayvonlar haqidagi ertaklarning sujet chizig‘ida yetakchi personajlar
bilan bir qatorda yordamchi personajlar ham faol ishtirok etadilar. Yordamchi
personajlar ertaklar sujetida tutgan o‘rni, vazifasi hamda ahamiyatiga ko‘ra
o‘ziga xos alohida mavqeni egallaydi.
Yordamchi personajlarning o‘ziga xos xususiyatlari, asosan, ularning
funksional harakatlarida, ya’ni bajaradigan vazifalarining xarakterida ko‘zga
tashlanadi. Binobarin, personajlar funksiyasining xarakteri va mazmuni
ularning o‘ziga xos xususiyatlarini oydinlashtiruvchi asosiy mezon
hisoblanadi. Shu jihatdan yondashganda V.Y.Proppning nazariy qarashlari
katta ahamiyatga ega. U o‘zining «Ertaklar morfologiyasi» nomli kitobida
sehrli ertaklarda ishtirok etuvchi yordamchi personajlarning xarakterli
xususiyatlarini funksional harakatlari doirasida asoslaydi. Olimning e’tirof
etishicha, sehrli ertaklarda yordamchi (kuchlar) qahramonlar «Musibat
(falokat) yoki qashshoqlikni bartaraf etish, og‘ir vaziyatlarda yordam berish,
ta’qib, ularni himoya qilish, mushkul masalalarni, vazifalarni hal qilishda
ko‘maklashish» 1
kabi funksiyalarni bajaradi.Shunga ko‘ra, V.Y.Proppning
tahliliy tadqiqini yordamchi personajlarning asosiy xususiyatlarini yoritishda
eng to‘g‘ri yo‘l, deb baholaganimiz holda, unga ayrim aniqliklar kiritish orqali
quyidagi mulohazalarni bayon qilishimiz o‘rinlidir:
1. Xoh sehrli ertaklar, xoh maishiy yoki xoh hayvonlar haqidagi ertaklar
bo‘lsin, tarkibida ishtirok etuvchi yordamchi personajlarning funksional
xususiyatlari, asosan, yetakchi yoki bosh qahramonlarga yordam, ko‘mak
berish harakatlari bilan belgilanadi.
1
Propp V.Y. Morfologiya skazki. –Moskva: Nauka, 1969. –S.72.

2. Yordamchi personajlar ichki turga oid ertaklarning har birida hamma
vaqt ijobiy sifatlarda talqin etiladi. Biroq mazmuniga ko‘ra, personajlar
funksiyalarining amal qilish tartiblari, usullari va darajalari ichki tur
ertaklarning o‘ziga xos tabiati, xususiyati va qonuniyatiga asoslanib voqe
bo‘ladi. Masalan, V.Y.Proppning tahlilidagi yordamchi personajlar, asosan,
ko‘p plandagi sarguzashtli voqealar va murakkab hodisalar ichida harakat
qiladi. Binobarin, sehrli ertak lar kompozitsiyasining murakkabligi, sujet
tarkibining keng ko‘lamdorligi, obrazlar talqinidagi ko‘p qirralik, zaminida
xayoliy uydirmalarga asoslangan hodisalarning sarguzasht tipida voqe
bo‘lishi kabi qator o‘ziga xos jihatlari tarkibidagi yordamchi va umuman,
barcha personajlarning harakat doirasini o‘z imkoniyati hamda talablari
darajasiga moslashtirib amal qilishni taqozo etadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning yordamchi personajlari esa qisqa sujetli
voqealar ichida harakat qiladi. Mantiqiy jihatdan yondashganda
anglashiladiki, bu tur ertaklarning kompozitsion tuzilishi oddiy, sujet
tarkibidagi konflikt va uning yechimini tashkil etuvchi epizodlar hajmi
ixcham, personajlar tizimi va talqinida ko‘p qirrali xususiyatlar ko‘zga
tashlanmaydi. Mana shu xususiyatlarga ko‘ra hayvonlar haqidagi ertaklarda
ishtirok etuvchi qahramonlar, jumladan, yordamchi personajlar tabiatida sehrli
yoki maishiy ertaklar personajlariga xos funksional ko‘lamdorlik va
murakkablik ko‘rinmaydi. Bu narsa mazkur tipdagi ertaklarning o‘ziga xos
xususiyatlarini belgilaydi.
Anglashiladiki, yordamchi personajlar ular qaysi turdagi ertaklarga mansub
bo‘lishidan qat’iy nazar, funksional xususiyatlari o‘rtasida mazmuniy yaqinlik
(og‘ir vaziyatlarda yordam beruvchi, mushkul vaziyatlarni hal qilishda
ko‘maklashuvchi), tashqi jihatdan hattoki, mushtaraklik mavjudligi ko‘zga
tashlanadi. Biroq ichki turga oid ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlari va
qonuniyatlariga ko‘ra funksional harakatlarning voqe (sodir) bo‘lish tartiblari
o‘rtasida muayyan tafovutlar mavjudligi ma’lum bo‘ladi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning yordamchi personajlari tarkibi tulki, ot, it,
xo‘roz, sichqon kabilardan iborat bo‘lib, funksional xususiyatlariga ko‘ra

yetakchi personajlarga yordamchi sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Talqiniy
jihatlariga ko‘ra esa ijobiy sifatlarda tavsiflanadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning yordamchi personajlari tarkibida eng faol
ishtirok etuvchi qahramonlardan biri tulki obrazidir. Tulki – yordamchi
personajlarning eng ko‘zga ko‘ringan vakili sifatida ertaklarning aksariyat
qismida katnashadi. U nafaqat o‘zbek yoki turkiy xalqlar ertaklarida, balki rus
va boshqa qator Yevropa xalqlari og‘zaki ijodida ham ko‘p uchrovchi
ommalashgan, mashhur obrazlardan sanaladi.
Tulki obrazi va unga munosabat masalasi deyarli barcha xalqlar
folklorshunoslari e’tiborini o‘ziga tortib kelayotgan mavzulardan biri
hisoblanadi. Chunonchi, bu obraz, uning kelib chiqish tarixi – genezisi,
ertaklar sujetida tutgan o‘rni, vazifasi, ijtiomiy xarakteri va o‘ziga xos
xususiyatlari haqida V.P.Anikin, E.V.Pomeranseva, M.I.Afzalov, B.G.Tlexas,
K.I.Imomov, A.Boymurodov kabi bir qator olimlar qiziqarli fikrlar bayon
qilganlar 1
.
Shuni e’tirof etish kerakki, tadqiqotlar mazmunida bir-birini to‘ldiruvchi
va ayni paytda, bir-birini inkor etuvchi fikr lar tizimiga duch kelamizki, bu esa
tulkining ko‘p qirrali, murakkab personaj ekanligidan dalolat beradi. O‘zbek
folklorida mazkur obraz haqida ilk bor fikr bildirgan olim Mansur Afzalov
shunday yozadi: «Tulki boshqa xalqlarning ertaklaridagi kabi bizda ham ayyor,
olg‘ir, yolg‘onchi kishi obrazidir. Shuning uchun ham xalq orasida ayyor odamga
nisbatan tulki laqabi beriladi» 2
. G‘.Jalolov «O‘zbek xalq ertaklari poetikasi»
nomli asarida bu obraz haqida aytilgan aksariyat qarashlarga munosabat bildirib,
1
Anikin V.P. Russkaya narodnaya skazka. –M.: Uchpedgiz, 1959. –S.70-76; Pomeranseva
E.V. Russkaya narodnaya skazka. –M.: Nauka, 1963. –S.78-79; Afzalov M.I. O‘zbek xalq
ertaklari haqida. –T.: Fan, 1964. –B.28-29; Mamabetnazarov Q. Qaraqalpoq xaliq
yertekleri. Filol.ilim.kand.ilmiy derrejeni aliu ushin usinilg‘an diss..., Nokis. 1966. –
B.71,76, 79-81; Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. –B.30-32;
Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan ocherk lar.
–T.: O‘qituvchi, 1982. –B.41-43; Cholokoshvili R.K. Gruzinskiy narodniy skazochniy epos
o jivotnix. –Tbilisi: Nauka, 1985. –S.8-9; Abakarova F.Z. Avarskiye detskiye skazki (k
voprosu janrovoy spetsifiki) // Janr skazki v folklore narodov Dagestana. –Maxachkala,
1987, –S.101; Tlexas B.G. Otrajeniye sotsial’nix otnosheniy v skazkax narodov Dagestana
i Severnogo Kavkaza // Janr skazki v folklore narodov Dagestana. –Maxachkala, 1987. –
S.121-124; Imomov K.I. Hayvonlar haqidagi ertaklar // O‘zbek folklori ocherklari. Uch
tomlik. 1-tom. –T.: Fan, 1989. –B.83-84; Baymuradov A. Genezis i tipologiya turkmenskix
skazok o jivotnix. –Ashxabad. 1991. –S.17-20.
2
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari haqida. –T.: Fan, 1964. 28-bet.

«O‘zbek ertaklarida tulki obrazi faqat salbiy tip sifatida emas, balki ijobiy
xarakter bo‘lib kelishini ham ....»ta’kidlaydi. Olim o‘z fikrini davom ettirib,
«O‘zbek ertaklarida tulki obrazi xuddi shu xususiyatlari bilan rus va Yevropa xalq
ertaklaridagi mashhur tulki obrazidan farq qiladi. Bu hol, bizningcha, qadimiy
totemistik tushunchalar va mifologiya bilan bog‘liq bo‘lsa kerak» 1
, degan
konsepsiyani ilgari suradi.
Rus folklorshunosi V.P.Anikin o‘zining «Rus xalq ertaklari» nomli
kitobida tulki personajini, asosan, salbiy xususiyatlari bilan talqin etadi. «Tulki, –
deb yozadi u, – murosasiz, olg‘ir, yolg‘onchi, shafqatsiz, munofiq, tilyog‘lamachi,
kek saqlovchi, firibgar, qasoskor, ayyor, (tadbirkor) ustamon, manfaatparast,
berahm. Deyarli barcha ertaklarda u o‘zining ana shu xususiyatlari bilan namoyon
bo‘ladi» 2
. Olim o‘zining nazariy qarashlarini «Mushuk, xo‘roz va tulki», «Choh
ichidagi hayvonlar», «Tulki va quyon», «Tulki va zag‘izg‘on», «Mushuk va
tulki», «Tulki qanday qilib uchishni o‘rgandi?», «Qo‘y, tulki va bo‘ri», «Ayiq va
tulki» kabi rus xalq ertaklari tahlili asosida dalillaydi 3
.
Atoqli folklorshunos E.V.Pomeranseva ham «Rus xalq ertaklari» nomli
monografiyasida V.P.Anikinning tahliliy xulosasiga muvofiq keluvchi fikrlar
bayon qiladi. Olima bu obrazning o‘ziga xos xarakterli xususiyatlarini yorita
borib, «Tulki – eski oshnachilik unutiladi», «Choh ichidagi hayvonlar»,
«Bo‘g‘irsoq», «Qish hayvonlari» kabi ertaklarda asosiy qahramonlardan biri
sifatida ishtirok etadi. Ertaklarda u firibgar, ayyor, yolg‘onchi kabi salbiy
qiyofalarda tasvirlanadi... U bo‘ri, xo‘roz va ayiqni laqillatib aldaydi,
zag‘izg‘on bolalarini ayyorlik bilan qo‘lga kiritadi, choh ichida hayvonlarni
birin-ketin halok qiladi va hokazo. Biroq uning ayyorligi hamma vaqt ham ish
beravermaydi: u insonga to‘qnash kelganda doimo mag‘lubiyatga uchraydi» 4
,
– deydi. Ko‘rinadiki, E.V.Pomeranseva va V.P.Anikin tadqiqotlari
mazmunida o‘zaro hamohang va mushtarak fikrlar mavjud. Binobarin, ikkala
tadqiqotchi ham tulkini salbiy personaj sifatida e’tirof etadilar. Shu bilan
birga, E.V.Pomeranseva tadqiqotida ko‘zga tashlangan jihat – tulki
1
Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. 32-bet.
2
Anikin V.P. Russkaya narodnaya skazka. –M.: Uchpedgiz, 1959. –S.73.
3
O‘sha asar. –B.72-73.
4
Pomeranseva E.V. Russkaya narodnaya skazka. –M.: 1963. –S.78.

personajiga berilgan so‘nggi ta’rif (ya’ni uning insondan mag‘lub bo‘lish
motivi – S.J.) o‘zidan avval aytilgan fikrlarni ijodiy boyitib, rivojlantirib
kelmoqda. Jumladan, rus folkloridagi «Choh ichidagi hayvonlar» («Zveri v
yame») ertagida «Cho‘chqa, bo‘ri, ayiq, quyon, xo‘roz, tulki va boshqa
hayvonlar chohga tushib qoladilar; Och qolib navbat bilan bir-birlarini
yeydilar; Oxirida tulki qoladi; Yolg‘iz o‘zi chohdan omon chiqib ketadi 1
. Shu
o‘rinda savol tug‘iladi: shuncha hayvonlar orasida tulki qanday qilib omon
qoldi? Axir chohda bo‘ri, ayiq kabi kuchli, yirtqich hayvonlar ham bor edi-
ku? Bunday savollarni yana davom ettirish mumkin.
«Eski oshnachilik unutiladi» («Staraya xleb – sol zabiayetsya») ertagida
esa tulki personajining sujet tarkibida tutgan o‘rni, funksiyasi va mazmuni
tamomila o‘zgacha mohiyat kasb etadi. Mazkur ertakning sujeti quyidagicha:
«Odam bo‘rini ovchidan qutqaradi (ayiq, ilon); xavf-xatar chekingach u, ya’ni
bo‘ri odamni yemoqchi bo‘ladi; odam o‘tkinchi hayvondan yordam so‘raydi;
Tulki bo‘rini qop ichiga tushishga majbur qiladi; odam uni o‘ldiradi; shu
bilan u tulkini ham o‘ldiradi» 2
.
Ko‘rinadiki, bu o‘rinda tulki inson oldida mag‘lub.
Qizig‘i shundaki, yuqoridagi ertakning o‘zbekcha varianti («Bo‘ri bilan
mergan», «Ilonning ishi zahar solmoq» ertaklari)da voqealar tafsiloti mutlaqo
o‘zgacha yo‘sinda xotimlanadi: tulki sujet yechimida hal qiluvchi vazifani
bajaradi: u odamni bo‘ri (ilon)dan qutulishiga yordam beradi 3
.
Demak, har ikki xalq ertaklarining qiyosiy talqinidan shu narsa
anglashiladiki, rus folklorshunoslarining tulki obrazi xususidagi fikrlarini
o‘zbek ertaklarida qatnashuvchi tulki personajiga nisbatan tadbiq etib
bo‘lmaydi.
Mazkur xulosa, ayni paytda, G‘.Jalolov konsepsiyasini tasdiqlaydi.
Binobarin, hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarida tulkining goh salbiy,
goh ijobiy sifatlarda talqin etilishi, olim ta’kidlab o‘tganidek, «qadimiy
1
Sravnitel’niy ukazatel’ syujetov Vostochno – slavyanskaya skazka. –L.: Nauka, 1979.
Sostaviteli: L.G.Barag, I.P.Berezovskiy, K.P.Kabashnikov, N.V.Novikov. –S.54.
2
Sravnitelniy ukazatel syujetov Vostochno – slavyanskaya skazka.–
L.:Nauka,1979.Sostaviteli: L.G.Barag, I.P.Berezovskiy, K.P.Kabashnikov,
N.V.Novikov. – S.79.
3
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –T.: O‘zadabiynashr, 1960. –B. 20-23, 42-44.

totemistik tushunchalar va mifologiya bilan bog‘liq»dir. Zero, uning xarakter
xususiyatiga xos xilma-xillik qadimiylikka daxldor bo‘lib, tarixiy ildizi
ibtidoiy dual tushunchalarga borib taqaladi.
Bu borada folklorshunos olim Komiljon Imomovning ilmiy qarashlari
g‘oyatda o‘rinli va ahamiyatlidir. Uning fikricha, tulki qiyofasida salbiy
xususiyatlarning «...shakllanishida demonologik tushunchalar, dual miflar,
xususan, yovuzlik rahnamosi Axrimanning kuchli
ta’siri sezilib turadi» 1
Bunday qarashlarning, ya’ni dual tasavvurlarning ayrim
qoldiqlari ba’zi ertaklarda ko‘zga tashlanib turadi.«Tulkiboy» 2
ertagida dual
tushunchalarning ilkin izlari ko‘zga tashlanadi. Ertakda tulki ayyor, olg‘ir,
firibgar va «...mug‘ombirgina emas, kishilarni «yeb ketaman» deb
qo‘rqituvchi zo‘ravon sifatida ham namoyon bo‘ladi» 3
.
Tulki obrazi talqinidagi ijobiy xususiyatlar esa bevosita totemik e’tiqodlar
ta’sirida shakllangan. Binobarin, mifologik e’tiqodlar ustun bo‘lgan
zamonlarda «... tulki – kult, ... yovuz ruhlar kushandasi sifatida
muqaddaslashtirilgaн» 4
. Jumladan, tarixiy manbalar tahlili shundan guvohlik
beradiki, turk qavmlari orasida qadimgi tulki kultiga sig‘inish hollari mavjud
bo‘lgan. Tulkiniнг totemlik mohiyatini ilohiylashtiruvchi va targ‘ib etuvchi
asotirlar «ijod etilgan» 5
. Asotirlarda tulki magik qudratga ega bo‘lgan
mavjudot sifatida tasvirlanadi.
Tulkining g‘ayritabiiy qudratini ideallashtiruvchi afsonalar Islom
mifologiyasida ham uchraydi. Bu xil afsonalarning eng yaxshi namunasi Abu
Rayhon Beruniy (983-1048)ning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»
(«Osor al-boqiya») nomli kitobida qayd etilgan. O‘rta asrlar fanining yetuk
olimi Abu Rayhon Beruniy oy-kunlarning taqvimiy tizimi, ularning mazmuni
va xosiyatlari haqida so‘zlay turib, quyidagi afsonani keltirib o‘tadi:
«Kayoniylar (Eron podshohlari) davrida tulkilar uchar ekan va shu sababli
1
Imomov K. Hayvonlar haqidagi ertaklarning oraliq tipi // O‘zbek tili va adabiyoti. –
T.1991. –№ 2. –B.18.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. –B.73-75.
3
Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. 32-bet.
4
Imomov K.Hayvonlar haqidagi ertaklarning oraliq tipi // O‘zbek tili va adabiyoti. –
T.1991. –№2.19-bet.
5
Murot O‘roz. Turk asotir (mif)lari // Sirli olam. –Toshkent, 1991. –№6. 19-bet.

ularning zamonlari baxtli, ro‘zg‘orlari farovon bo‘lgan emish. Kayoniylar
bilan birga bu tulkilar ham halok bo‘ldilar va ularning (inqirozi) sababli
tulkilar ham inqirozga yuz tutdilar. Shuning uchun o‘sha kuni (ya’ni «Ozar
moh» oyining birinchi kuni) tulkiga qarash tabarruk hisoblanadi.
Uchar tulkilar deganni eshitgan kishi ajablanadi, bu ajablanarli emas. Men
ishonadigan kishi Abul-Qosim Ali ibn Ahmad at-Tohiriy menga shunday
xabar berdi» Isbijob hokimi uch yuz yetmish to‘qqizinchi yilda (milodiy 989-
990 y.) Xuroson hukmroni Nuh ibn Mansurga (Samoniylar sulolasi amiri
(979-997)) ko‘rinib turgan ikkita shoxli bir ot va ikki yonida pat
qanotlari bor tulki hadya qilgan. Agar unga (tulkiga) kishi yaqinlashsa,
qanotlarini yozar, uzoqlashsa yig‘ib yoniga yopishtirar ekan. Abul Qosim bu
tulkini qafasda turganini aytdi.
Shu kuni podshohlar huzuriga ovqatdan oldin tulki, (ovqatdan) keyin esa
popishak, jo‘ja, xo‘tik va gullarning qinlaridan chiqqan dastlabki mevalaridan
topilganlari kirgizilgan. Aytishlaricha, bu kun xudo yaxshilik va yomonlikka
hukm qilgan, burjlarni tuzgan va ularni yoritqichlarga taqsim etgan kundir.
Al-Eronshahriy: «Armaniston olimlaridan bir qanchasi «tulki kuni» tongida
katta tog‘ ustida yer va tashqi yer orasida oq qo‘chqor ko‘rinadi, u yilning
faqat shu kunining ana shu vaqtidagina ko‘rinadi. U yerning aholisi agar u
qo‘chqor ma’rasa, yilning hosildor bo‘lishi, ma’ramasa hosilsiz bo‘lishiga
dalil qiladilar», deyayotganlarini eshitdim», – dedi. Ajamlik lar «tulki kuni»
tongida bulutga qarashni barakali sanaydilar va bulutning tiniq, g‘uborli, latif
va qalinligini yilning baxt, nahs, farovon va qurg‘oq bo‘lishiga dalil
keltiradilar» 1
.
Dastlabki qarashda, kitobda tilga olingan hodisalar muallif e’tirof etgani
kabi «ajablanarli emas», ya’ni hayotiy asosga ega bo‘lgan haqiqatdek
tuyuladi. Darvoqe, o‘sha davrlarda uchar tulkilar haqidagi g‘ayritabiiy
tasavvurlar go‘yoki odamlarning amaliy faoliyati bilan bog‘lanib ketgan. Shu
boisdan ham ular o‘z tasavvurlarida uchar tulkilarni «samoning va shu
dunyoning qudratli sohibi» obrazida gavdalantirganlar, g‘oyalar esa jonli
1
Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. 1-tom. –T.: Fan, 1968.264-bet.

mavjudotga aylantirilgan. Beruniy, ehtimol, mana shularga asoslanib, uchar
tulkilar haqidagi aqidalarning haqiqat ekanligiga «ajablanmaydi», balki uning
haqiqatligiga ishora sifatida hodisalar tafsilotini muayyan tarixiy davrdagi
konkret shaxslar nomi bilan dalillaydi.
Darhaqiqat, afsonaning umumiy mazmuni va manzarasiga mifik tafakkur,
ayniqsa, mifik ko‘z bilan nazar tashlaydigan bo‘lsak, bu ayni haqiqat, deb
e’tirof etishimiz mumkin. Biroq ilmiy tafakkur nuqtai nazaridan
yondashganda, anglashiladiki, manzaralar tafsiloti real voqelikka mutlaqo mos
kelmaydi.
Afsona mazmunini tahlil etganda shuni yodda tutish kerakki, birinchidan,
unda tulkining ilohiy – mo‘jizaviy qudratini muqaddaslashtirish ko‘zda
tutilgan; ikkinchidan, Kayoniy podshohlar hokimiyatini mustahkamlash va
ideallashtirish maqsadi nazarda tutilgan; uchinchidan esa dunyoviy
hodisalarga diniy tus berilib, tabiatni jonlantirish va ilohiylashtirish g‘oyasi
ilgari surilgan.
Ta’kid joizki, agar afsona yaratilgan davrning tarixiy manbalariga ularning
diniy qobig‘ini bir chekkaga olib qo‘yib, yondashadigan bo‘lsak, hodisalar
mohiyati qadimgi zamon kishilarining ibtidoiy-falsafiy tasavvurlariga
batamom muvofiq bo‘lib tushadi.
Demak, o‘z-o‘zidan ravshan bo‘ladiki, buyuk mutafakkir talqinida inkor etib
bo‘lmas haqiqatga aylangan afsona mohiyat e’tiboriga ko‘ra qadimiylikka
daxldor bo‘lib, tarixiy ildizlari arxaik mifologiya bilan bog‘lanadi. Afsona
mazmunida totemistik miflar ta’siri, ayniqsa, sezilarli darajada o‘rin tutadi.
Jumladan, unda tabiiy hodisalar o‘zining dunyoviy zaminidan ajratib olinib, diniy
tasavvurlar qobig‘ida «uchar tulkilar»ning xosiyatli xususiyatlariga bog‘lab talqin
etiladi; borliq go‘yoki uning ilohiy qudratidan bahra olib yashaydi; tabiatdagi
o‘zgarishlar, yilning barakali yoki barakasiz kelishi, qurg‘oqchilik, hosilning qay
darajada bo‘lishi kabi dialektik jarayonlar «tulki kuni»da sodir bo‘ladigan
belgilarga asoslanib tamsil etiladi.
Bu o‘rinda yana bir muhim asosga alohida diqqat etish lozim. U ham bo‘lsa,
bir atamaning buyuk alloma qalamida ikki xil nom bilan qo‘llanilishi masalasidir.

Qizig‘i shundaki, Beruniy bir o‘rinda «tulki kuni» iborasini «Hurmuzd kuni»
jumlasi bilan almashib qo‘llaydi» 1
.
Mantiqan yondashganda, afsonaviy qahramon Hurmuzdning «tulki
kuni» yoki «uchar tulkilar»ga nima aloqasi bor? Umumiy asosda ular
o‘rtasidagi mushtarak jihatlar nimalarda ko‘rinadi? kabi qator savollarning
tug‘ilishi tabiiy, albatta.
Ma’lumki, Hurmuzd qadimgi Eron va Turon xalqlari mifologiyasining ayrim
namunalarida ilohiy qudrat sohibi – Oliy tangri qiyofasida aks ettiriladi. Xususan,
eng qadimgi yozma yodgorliklardan biri hisoblangan «Avesto» asarida
aytilishicha, Hurmuzd, ya’ni Axuru Mazda ezgulik olamiga homiylik qiladi. U
Angra Manyu, ya’ni Axriman boshchiligidagi yovuzlik va zulmat dunyosiga
qarshi kurash olib boradi 2
. Afsonalarda Hurmuzd, ya’ni Axura Mazda mifologik
tasavvurlar zaminida, g‘ayritabiiy xususiyatlarda tasvirlanadi. Unga xos eng
asosiy xususiyatlar faqatgina homiylik yoki rahnamolik harakatlari bilan
cheklanmaydi. Binobarin, afsonalar mazmunida Hurmuzdning ilohiy qudratini
tavsiflovchi yana bir xususiyat borki, bu uning yaratuvchi sifatidagi faoliyatida
ko‘zga yaqqol tashlanadi. Mazkur hodisalar tafsilotini professor N.M.Mallayev
«O‘zbek adabiyoti tarixi» nomli kitobida quyidagicha sharhlaydi: «Hurmuz...
ikkinchi uch ming yillikda osmon, suv, yer, o‘simlik, hayvonlar va boshqalarni
hamda birinchi insonni yaratdi» 3
.
Mifologiyaga ko‘ra (bu yerda Qayumars
haqidagi afsona nazarda tutilmoqda), Gayo Martan (Qayumars) yer yuzida paydo
bo‘lgan birinchi odam bo‘lib, guyo u Axura Mazda (Hurmuz) tomonidan
yaratilgan....» 4
. Bu haqda Abu Rayhon Beruniy shunday xabar beradi:
«Eronliklarga kelganda, ular Qayumarsni birinchi inson deb ataydilar...
Eronliklarning yil hisoblari Qayumarsdan...» 5
boshlanadi.
1
Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. 1-tom. –T.: Fan, 1968.264-bet.
2
Bu haqda qarang: Baraginskiy I.S. Iz istorii tadjikskoy narodnoy poezii. –M.: Nauka, 1956, –
S.34-55; Tot je avtor. Iz istorii tadjikskoy i persidskoy literatur. –M.: Nauka, 1972. –S.46-129, 524;
Makovelskiy A.O. Avesta. –Baku, AN AzR, 1960, –S.144; Snesarov G.P. Relikti
domusul’manskix verovaniy i obryadov uzbekov Xorezma. –M.: Nauka, 1969. –S. 336; Mallayev
N.M. O‘zbek adabiyoti tarixi. –T.: O‘qituvchi, 1976. –B.41; Jumaboyev I. O‘rta Osiyo etikasi
tarixi ocherklari. –T.: O‘zbekiston, 1980. 24-38-betlar.
3
Mallayev N.M. O‘zbek adabiyoti tarixi. –T.: O‘qituvchi, 1976..44-bet.
4
Mallayev N.M. O‘zbek adabiyoti tarixi. –T.: O‘qituvchi, 1976. 45-bet.
5
Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar, 1-tom. –T.: Fan, 1968.127-bet.

Demak, mantiqan yondashganda shunday bo‘lib chiqadiki, Hurmuzd –
mifologik subyekt. U Oliy tangri 1
maqomidagi yaratuvchi. Zero, ko‘kda va yerda
hayotning, umuman, olamning boshlanishi uning karomatidan. U yer yuzida
birinchi inson – Qayumarsni yaratdi. Bu bilan u inson va insoniyat hayotining
hamda tarixining ibtidosiga asos soldi. Shu o‘rinda yetuk folklorshunos olim
Bahodir Sarimsoqovning mifologik subyekt haqidagi klassik ta’rifini keltirib
o‘tish ayni muddaodir. «Miflogik subyekt, – deb yozadi olim, – hamma vaqt
dastlabki inson (pervochelovek), biror narsani birinchilardan bo‘lib yuzaga
chiqargan yoki biror ishni eng birinchi bo‘lib amalga oshirgan shaxs sifatida
talqin qilinadi va mifda ham ana shu ruhda tasvirlanadi» 2
. Olimning fikrlariga
qo‘shimcha qilib yana shuni aytishimiz mumkinki, yuqorida qayd etilgan
ta’kidlar mifologik subyektning ideallashtirilishi va biografiyasining
ilohiylashtirilishini ham ta’minlaydi.
Ayni xulosa tarixiy voqelikni shartli ravishda aks ettirish mezonlariga to‘la
mos keladi. Shuningdek, «tulki kuni» mo‘jizalarining Hurmuzdga tamsil etilishi,
(ya’ni «Hurmuzd kuni» ni muqaddas kun sifatida nisbatlanishi ) «Avesto»
afsonalarida ta’riflangan yilboshi (ya’ni tarixning boshlanishi ) hodisalariga ishora
deyish mumkin. Bu boradagi fikrlar nisbatini har ikki afsona mazmunida ko‘zga
tashlanadigan umumiy jihatlar tasdiqlaydi. Unda qadimgi insonning borliqqa
sinkretik munosabati, tabiatni dual tasavvurlar qobig‘ida tushunish, jonlantirish va
ilohiylashtirish, mifologik subyekt (Hurmuzd) yoki totem personaj (uchar
tulkilar)ning insonga homiyligi kabi mushtarak jihatlar nisbatan keyingi davrlarga
xos mifologik tasavvurlar rivoji bilan bog‘liq holda tasvirlanadi.
Shuni e’tirof etish kerakki, afsona qahramonlarini bir-biriga muqoyasa etganda,
ular o‘rtasida genetik va funksional aloqadorlik mavjudligini sezish qiyin emas.
Biroq shunga qaramay, personajlar semantikasida muayyan tafovutlar mavjudligi
ma’lum bo‘ladi. Bunday tafovutlar, asosan, ularning ijtimoiy xarakterida yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Masalaga aniqlik kiritish maqsadida ularga xos eng asosiy
jihatlarni o‘zaro qiyoslash o‘rinlidir. Jumladan, Hurmuzd, birinchidan, mifologik
1
Braginskiy I.S. Iz istorii tadjikskoy i persidskoy literatur. –M.: Nauka, 1972. –S.115.
2
Sarimsoqov B. Epik janrlar diffuziyasi // O‘zbek folklori epik janrlari. –T.: Fan,
1981.119-bet.

subyekt; ikkinchidan, xalq ideali. U beqiyos kuch va ilohiy qudrat ramzi, tinchlik,
mustaqillik, mardlik, qahramonlik, to‘g‘rilik, mehribonlik, adolatparvarlik,
donishmandlik hamda yuksak ahloq egasi. Uning har bir faoliyati yagona maqsad
– ezgulik yaratish tomon yo‘naltirilgan. Mazkur belgilar mifologik hodisalar
fonida voqe bo‘ladi va ayni paytda, mifologik subyekt (Hurmuzd)ning makon va
zamondagi ijtimoiy xarakterini tavsiflaydi.
Tulki esa tamomila boshqacha mohiyat kasb etadi. Darvoqe, tulki ham ibtidoiy
inson nazdida ideal hisoblangan. Biroq bu ideallik totemistik e’tiqodlar
mujassami sifatida aks etadi. U ezgulik, homiylik, qondoshlik, ajdodboshi,
yaratuvchi timsolida gavdalanadi. U ilohiy mavjudot. Uning g‘ayritabiiy tarzda
Kayoniylar osmoni uzra parvoz etishi, ya’ni uchishi ko‘kdan ingan ilohiy yaratiq
ekanligidan nishona. Biroq e’tirof etish kerakki, afsonada tulkining totemlik
mohiyati biroz xiralashgan. Binobarin, uning mazmunida Kayoniy podshohlar
hokimiyati negizlarini mustahkalash va ideallashtirish g‘oyalari ilgari surilgan.
Hukmron tabaqa mana shu g‘oyalarni targ‘ib etish uchun arxaik mifologiyaga
murojaat etgan hamda uning mohiyatini o‘ziga xizmat qiladigan tarzda
o‘zgartirib, o‘zlashtirgan. Shu boisdan, uning ijtimoiy xarakterida dastlabki
feodalizm munosabatlari aks etadi. Mazkur munosabatlar tarzi esa ibtidoiy ilohiy
tushunchalar qobig‘ida, aniqrog‘i, totemistik mifologiya zaminida ifodalanadi.
Bundan ma’lum bo‘ladiki, qadimgi Sharq xalqlari, xususan, turkiy xalqlar
madaniyati, ijtimoiy-tarixiy va ma’naviy qarashlari tizimida tulkiga nisbatan
totemik va muqaddas kult sifatida e’tiqod qo‘yish hollari mavjud bo‘lgan. Shu
boisdan ham uning genetik va tarixiy taqdirida mifologik e’tiqodlar relekti asosiy
o‘rinni egallaydi. E’tirof etish kerakki masalaning ana shu jihati muhimroqdir.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda tulkining totemlik mohiyati juda ham
xiralashgan holda hozirga qadar saqlanib keladi. Masalan, «Bo‘ri bilan
mergan» 1
, «Ilonning ishi zahar solmoq» kabi ertaklarda totemiylikka e’tiqodning
ilkin izlari ko‘zga yaqqol tashlanadi.
«Bo‘ri bilan mergan» ertagida tulki cholning bo‘ridan qutulishiga yordam
beradi. Mazkur epizod quyidagicha tasvirlanadi: Bo‘ri cholga – «seni yeyman,
deb turganida, ikkovining oldiga tulki kelib qolibdi, chol bechora yig‘lab:
1
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –T.: O‘zdavnashr, 1960. 20-23-betlar.

– Mergan bo‘rini quvib kelayotgan edi, bo‘ri mendan o‘zini yashirib qo‘yishni
so‘radi. Men uni qopga tiqib poxol yopib, bekitib qo‘ydim. Mergan kelib «chol,
chol! bo‘rini ko‘rdingmi?» – deb so‘radi. Men bo‘ridan qo‘rqaman, o‘tgani yo‘q,
dedim. Mergan ishonib ketdi. Poxolni olib bo‘rini qopdan chiqarib qo‘ysam,
«seni yeyman» deb meni mushkul holda qoldirdi, – degan ekan, Tulki:
– Ey, bo‘ri o‘rtoq, chol seni shunday o‘limdan qutqarsa-yu, sen shunday qari
cholni yeysanmi? – deb doshnom beribdi. «Yur bo‘lmasam», deb bo‘ri tulki bilan
birgalikda cholning oldidan «Xayr, ota» – deb jo‘nab ketibdi» 1
. Ushbu ertakning
boshqa variantida hodisalar tafsiloti mutlaqo o‘zgacha ko‘rinishda kechadi. Bo‘ri
cholni «yeyman» deb tahdid solib turganida, tulki kelib qolibdi. Tulki gap nimada
ekanligini anglab:
« – Men seni shu kichkina qopga siqqaninggga ishonmayman, sig‘maysan,
– debdi. Bo‘ri, «ha, men sig‘dim» deb maqtanibdi va ko‘rsatish uchun
qopning ichiga tushibdi. Tulkining ishorasi bilan chol qop og‘zini
bog‘labdi. Qopni ko‘tarib yerga urib, bo‘rini halok qilibdi» 2
.
«Ilonning ishi zahar solmoq» ertagida ham voqealar xuddi shu asnoda
kechadi. «.... Tulki to‘xtab qarasa, bir katta ilon odam oyog‘iga chirmashib
«chaqaman» deb yopishib turgan emish. Tulki:
– Nima gap? – deb goh ilonga, goh cho‘ponga qarabdi. Cho‘pon so‘z
boshlabdi:
– Ey tulkivoy, men mana bu ilonni o‘limdan qutqarib qolgan edim. Endi u
esa, meni chaqmoqchi, shu ham insofdanmi? – debdi. Tulki:
– Qanday qilib uni o‘limdan qutqarding? – deb so‘rabdi.
– To‘qayga o‘t ketgan ekan. O‘t ichida ilonni ko‘rib rahmim keldi, bir
yog‘ochning uchiga mana bu xaltani bog‘lab, ilon tomon uzatdim, u xaltaga
kirdi, tortib oldim, – deb javob beribdi. Shunda tulki qah-qah urib kulib
yuboribdi va cho‘ponga:
– Shu kichkina xaltaga katta ilonning siqqaniga men hayron bo‘lib kulib
yubordim, – debdi. Ilon «ha men sig‘dim», – debdi. Tulki:
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 21-bet.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 61-62-betlar.

– Bo‘lmasa, yana xaltaga tushib ko‘r-chi, sig‘armikansan yoki yo‘qmi? –
debdi. Ilon maqtanib:
– Mana ko‘r, men sig‘aman, – deb cho‘ponning xaltasiga kiribdi. Tulki
cho‘ponga ko‘zini qisib:
– Xaltaning og‘zini mahkam bog‘la, ko‘tarib aylantirib yerga ur! – debdi.
Cho‘pon tulkining aytganini qilib, ilondan qutulibdi» 1
.
Keltirilgan parchalar mazmunidan anglashiladiki, ertakdagi asosiy
g‘oya, garchi bu ertaklar zaminida mifologik, aniqrog‘i, totemistik
homiylik 2
yotgan bo‘lsa ham, mohiyati jihatidan ideologik munosabatlarni
emas, balki ijtimoiy-estetik maqsadlarni ifodalashga xizmat qilgan. Bundan
tulki totemi va xalqning u haqdagi e’tiqodiy qarashlari ertaklar tarkibiga
o‘zining qadimiyligini nisbatan xiralashtirgan tarzda, aniqrog‘i, badiiy
ko‘chim
doirasiga tushish jarayonida o‘zining asl mohiyatidan uzoqlashgan holda yetib
kelgan, degan xulosa chiqarish mumkin.
Biroq aniq xulosaga kelishdan avval, ertaklarda ko‘zga tashlanuvchi ayrim
o‘rinlarga diqqat qaratish lozim.
Tadqiq etilayotgan ertaklar («Bo‘ri bilan mergan», «Ilonning ishi zahar
solmoq») mazmun – mohiyatiga ko‘ra o‘zida, asosan, ibtidoiy tafakkur
bosqichlarining so‘nggi ko‘rinishlarini namoyon etadi. Unda yashash uchun
kurash qonuniyati umumiy asoslarining hayotiy negizlari ertak voqealari
fonida, qadimgi kishilarning ibtidoiy-falsafiy qarashlari bilan bog‘liq holda
aks ettiriladi. Shu bilan birgalikda, e’tirof etish kerakki, ertaklar semantikasida
mifologik tasavvur izlari ham ko‘zga tashlanib turadi. Aniqrog‘i, sujet
tarkibida mifologik tasavvurlar tizimiga asoslangan totemistik homiylik
motivi mavjuddir. Biroq mazkur motivlar ertaklar sujetida miflardagi kabi
o‘ziga xos mustaqil shakl va mazmunga ega bo‘lgan motiv sifatida emas,
balki asosida ijtimoiy-maishiy munosabatlarni ifodalovchi epizod
ko‘rinishida voqe bo‘ladi.
1
O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –T.: O‘zDavnashr, 1960. 43-44-betlar.
2
Tulki sehrli ertaklarda (Chol bilan tulki) tom ma’noda ijobiy. U yordamchi personaj
sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Bu uning totemik ildizlarini belgilaydi.

Ularda tasvirlangan voqelik tulkining odamni (xirmonchi chol hamda
cho‘pon) bo‘ri (ilon) changalidan qutqarishi, himoya qilishi bilan bog‘liq
tahlikali vaziyat ichidagi hodisalarni aks ettiradi.
Tulkining funksional harakatlarida ko‘zga tashlanadigan jihatlar aslida
ertak voqealari talabi doirasida sodir bo‘ladi. Qiyin vaziyatga tushib qolgan
odam bo‘ri (ilon)dan qutulish chorasini qidiradi. Ayni vaziyatda tulkining
odamga duch kelishi tasodifiy hol sifatida izohlanadi. E’tirof etish kerak,
mana shu tasodif sujet chizig‘ida asosiy va hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Binobarin, voqealar tuguni aynan shu o‘rinda yechiladi. Ta’riflangan tasodif
natijasi ertakda ijobiy hosilani keltirib chiqaradi. Ijobiy hosilaning badiiy
ifodasi esa ertakda ko‘zda tutilgan asosiy g‘oyalar – yaxshilik, ezgulik, insof
va oqibat kabi tarixiy ildizlari dual miflar bilan tutashuvchi falsafiy
tushunchalarni ilgari suradi. Bu masalaning bir tomoni. Diqqatni tortadigan
yana bir tomon esa tulkining homiylik harakatlarida mujassamlashgan bo‘lib,
mazkur hodisa ertakning o‘ziga xos mifologik zamini hisoblanadi. Binobarin,
yuqorida izohlangan hodisalar: tulkining yordam berishi va himoya qilishi
miflarda asosiy motiv bo‘lib, bosh planda turgan. Shuningdek, funksional
mazmuniga ko‘ra totem va u bilan bog‘liq e’tiqodiy qarashlarni izohlashga
xizmat qilgan. Biroq mazkur motiv an’ana doirasiga tushib, badiiy ko‘chimga
aylangach, ertaklar tarkibida asosiy sujetga singib ketgan. Bu hodisa personajlarning
funksional harakatlarida ham katta o‘zgarishlar yasagan. Natijada mifik homiy
ertaklarda himoyachi talqinida, yordamchi personaj funksiyasida gavdalanadi.
Ijtimoiy mazmuni maishiy-estetik ma’no kasb etadi. Talqiniy sifatlari, funksiyasi,
milliy o‘ziga xos xususiyatlari badiiy jihatdan shakllanadi, takomillashadi.
Tulki hayvonlar haqidagi ertaklarda ko‘p qirrali personaj bo‘lib, goh salbiy,
goh ijobiy, goh betaraf, o‘rni kelganda ba’zi hollarda raqib obraz tarzida
gavdalanadi. Shu jihatlariga ko‘ra, u folklorshunoslar diqqatini doimo o‘ziga
tortib keladi. Bu borada ayniqsa, gruzin folklorshunosi R.K.Cholokoshvilining
tahliliy tadqiqoti ham amaliy, ham nazariy asosiga ko‘ra g‘oyat qiziqarli va
ahamiyatlidir. Uning fikricha, «tulki hayvonlar haqidagi ertaklarning to‘rt xil
tipidato‘rt xil ma’no kasb etib, o‘ziga xos funksiyalarni bajarib keladi:

1. Tulki-ayyorlik va makkorlik yo‘li bilan o‘z do‘stlarini halok etadi, birgalikda
qo‘lga kiritilgan o‘ljalarni esa o‘ziniki qilib oladi;
2. Tulki hiyla-nayrang ishlatib, qushlarni yemoqchi bo‘ladi, ba’zan bunga
muvaffaqiyat bilan erishadi ham, lekin oqibatda baribir mag‘lubiyatga uchraydi
va nihoyat, halok bo‘ladi;
3. Tulki yolg‘iz o‘zi muvaffaqiyatga erisha olmaydi va boshqa hayvonlarga
yordam so‘rab, murojaat etadi;
4. Tulki qozi qiyofasida namoyon bo‘ladi va odamni qutqaradi, himoya
qiladi» 1
.
Olima o‘z fikrini davom ettirib, yana quyidagilarni ta’kidlab ko‘rsatadi:
«Ayyor tulki ( bu o‘rinda R.K.Cholokoshvili birinchi guruhga mansub tulki
obrazini nazarda tutayapti ) personaji – mulohazali, sezgir, chaqqon, aqlli,
dovyurak kabi sifatlarda namoyon bo‘ladi. Biroq ana shu ijobiy sifatlar bilan
birga, ertaklarda unga xos salbiy xususiyatlar ham ko‘zga tashlanadi. U o‘ta
ayyor, o‘ta mug‘ombir, o‘ta xasis, o‘ta kekchi, shuningdek, ginachi,
yolg‘onchi, o‘g‘ri sifatida ham gavdalanadi. Tulkining bu kabi xususiyatlari
jam bo‘lgano‘rinlarda u doim mag‘lubiyatga uchraydi. Bu holat, asosan
ikkinchi guruhdagi personaj qiyofasida aks etadi. Binobarin, ayni holat
xalqning zulmga asoslangan ijtimoiy hodisalarga salbiy munosabatini
ifodalaydi. Bu xil ertaklar birinchi guruhdagi ertaklarga qiyoslanganda,
ularning nisbatan keyingi davrlarda paydo bo‘lganligi ma’lum bo‘ladi: unda
xalqning orzu-umidlari va adolat tantanasiga ishonchi aks etadi» 2
.
Tadqiqot mazmunidan anglashiladiki, gruzin folklorshunosi
R.K.Cholokoshvili tulki obrazini talqiniy asoslariga ko‘ra guruhlashtirishda,
asosan, ichki turga oid ertaklar tabiati va semantikasidan kelib chiqqan holda ish
ko‘radi. Aniqrog‘i, tadqiqotchi bu o‘rinda hayvonlar haqidagi ertaklarning
spetsifik xususiyatlariga tayanadi. Mazkur obrazning sujet chizig‘ida tutgan o‘rni
va bajarishi lozim bo‘lgan funksiyasini bevosita voqealar ichida kuzatadi.
Natijada shunday bo‘lib chiqadiki, tulki personaji hayvonlar haqidagi ertaklarda
1
Cholokoshvili R.K. Gruzinskiy narodniy skazochniy epos o jivotnix.–Tbilisi. 1985.
–S.8.
2
Cholokoshvili R.K. Gruzinskiy narodniy skazochniy epos o jivotnix.–Tbilisi. 1985. –
S.8-9.

badiiy talqini hamda funksional harakatlariga ko‘ra bir-biridan o‘zaro farqlanib
turadi. Bu farqlilik tadqiqotchi talqinida to‘rt guruhga ajratiladi va nazariy
asoslanadi.
Ma’lum bo‘ladiki, tulki personajini ma’no-mohiyatiga ko‘ra guruhlashtirish
asosi uning muayyan maqsadlar yo‘lidagi harakat doirasini, xarakterini aniqlash
va unga xos bo‘lgan asosiy xususiyatini ta’kidlashga qaratilgandir. Binobarin,
masalaning nazariy va amaliy ahamiyati ayni shu o‘rinda ko‘zga tashlanadi.
Biroq o‘rni kelganda R.K.Cholokoshvili tadqiqotida ko‘zga tashlanadigan yana
bir jihat xususida to‘xtalmoqchimiz. YA’ni uning xulosa o‘rnida keltirgan so‘nggi
fikrida mazkur tulki personajiga nisbatan sinfiylik munosabati seziladi.
Bir qarashda bu tabiiy holday tuyuladi. Darvoqe, mazkur personajga nisbatan
majoziylik nuqtai nazaridan yondashish hamda uni ijtimoiy-sotsial tabaqa vakili
sifatida baholash hollari nafaqat gruzin ertakshunosligida, balki rus, o‘zbek,
boshqird, Shimoliy Kavkaz, Dog‘iston va boshqa ko‘plab xalqlar
folklorshunosligida o‘z ifodasini topgan. Jumladan, dog‘istonlik folklorshunos
B.G.Tlexasning fikricha, tulki personaji hayvonlar haqidagi ertaklarda yuqori
tabaqa vakillariga xizmat qiluvchi xushomadgo‘y va tilyog‘lamachi tip sifatida
namoyon bo‘ladi 1
. Qoraqalpoq folklorshunosi Q.Mambetnazarovning
yozishicha: «... tulki obrazi orqali qiyomat kelsa qoim turadigan, hiylakor,
shum, kambag‘al odamlarga pand berib taqir yerga o‘tirg‘izib ketadigan ustun
sinf vakillarining yoki juzli odamlarning ( bizningcha, bu yerda olim juzli
iborasi orqali turkiy qavmlar o‘rtasida yuksak mavqega ega bo‘lgan yuz urug‘i
va shu urug‘ orasidan saylanadigan qabila oqsoqollari hamda amaldorlarni
nazarda tutgan) biri sifatida tasvirlanadi» 2
. Turkiy xalqlar ertaklari
tadqiqotchisi X.Egamov tulki obrazini majoziy xarakter kasb etuvchi satirik
personaj sifatida baholaydi. «Tulkining har bir qilig‘i va qilmishida, – deb
uqtiradi u, – insonning ma’lum harakati anglanadi. Bir xilida o‘z muxoliflari
ustidan g‘alaba qilsa, ikkinchisida mag‘lub bo‘ladi. Hayvonlar haqidagi
aksariyat o‘zbek (faqat o‘zbek ertak larigina emas) ertaklarida tulki o‘zidan
1
Tlexas B.G. Otrajeniye sotsial’nix otnosheniy v skazkax narodov Dagestana i
Severnogo Kavkaza // Janr skazki v folklore narodov Dagestana. –Maxachkala, 1987. –
S.121.
2
Mambetnazarov Q. Qaraqalpaq xaliq yertekleri. -Nokis, 1996. 79-80-betlar.

jismoniy jihatdan kuchliroq bo‘lgan, hukmron sinf vakillarini anglatuvchi
muxoliflar ustidan doim g‘olib keladi va dushmanlari tahqir nayzasiga (satira)
mahkum bo‘ladilar. Agar tulki o‘zidan jismoniy zaifroq, eziluvchi, quyi sinf
vakillari bilan to‘qnash kelganda doim mag‘lub bo‘ladi va hazil qamchisiga
(yumor) duch keladi.
Shunisi xarakterliki, oxirgisi ushbu holatda satiraga aylanmasdan, balki
achinish va afsuslanish hissini uyg‘otadi, xolos.
Shu xususiyatlariga ko‘ra tulki obrazi hamma vaqt o‘zining satirik va
yumoristik xislatlarini saqlab keladi» 1
. Tadqiqotchi mazkur hodisaning bosh
omilini «Sinfiy jamiyat niqoblangan, allegorik kulgi formasini taqozo» 2
etganligida, deb ko‘rsatadi.
Ko‘rinib turibdiki, har uchala tadqiqodchining yuqorida keltirilgan qator
fikrlari o‘rtasida mantiqiy yaqinlik va o‘xshashlik mavjud. Hattoki, ularning
masalaga yondashishi, tahliliy usuli, chiqargan xulosalari ham bir-biriga
hamohangdir. Faqat bu xulosalar birinchisi Dog‘iston va Shimoliy Kavkaz
xalqlari hayvonlar haqidagi ertaklaridagi, ikkinchisi Qoraqalpoq ertaklaridagi
va nihoyat, uchinchisi O‘zbek ertakchiligidagi tulki personajiga nisbatan
chiqarilgandir. Biroq shu o‘rinda e’tirof etish kerakki, o‘z mohiyati jihatidan
X.Egamovning fikrlari yuqoridagilardan qisman bo‘lsa-da, farq qiladi. Unda olim
tomonidan ilgari surilgan fikrlarning asosiy mazmuni va yo‘nalishini belgilovchi
bir jihat borki, bu, ayniqsa, xarakterlidir.
Mazkur jihat tulki personajining funksional harakatlarini, xususan,
xarakteriga xos asosiy belgilarni qisqacha ifodalaydi. Binobarin, olim tahlil
jarayonida yuqoridagi fikrlarni tadrijiy davom ettirib, yana quyidagilarni alohida
ta’kidlab ko‘rsatadi: «u (ya’ni tulki ) o‘zining sezgirligi, shumligi bilan yo‘lbars,
bo‘ri, ayiq kabilarni jazoga giriftor qiladi va o‘z navbatida qo‘y, echki, toychoq,
eshak va boshqa parrandalar tufayli o‘zi ham ahmoqona holatga tushib qoladi» 3
.
1
Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan
ocherklar. –T.: O‘qituvchi, 1982.42-43-bet.
2
Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan
ocherklar. –T.: O‘qituvchi, 1982.42-bet.
3
Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan
ocherklar. –T.: O‘qituvchi, 1982.43- bet .

Agar X.Egamovning mazkur o‘rinda keltirgan mulohazalarini
R.K.Cholokoshvili xulosalariga qiyoslaydigan bo‘lsak, fikr lar tizimida
mantiqiy uyg‘unlik ko‘zga tashlanadi. Faqat ifoda uslubida farqlilik mavjud.
Binobarin, agar diqqat bilan razm soladigan bo‘lsak, tulkining obraz sifatida
ikkilangan, ziddiyatli xususiyatga ega ekanligi X.Egamov tadqiqotida umumiy
tarzda ifodalansa, R.K.Cholokoshvili tadqiqotida guruhlashtirish, ya’ni
tasniflashtirish asosida tahlil etilganligida ayon bo‘ladi.
Bu o‘rinda gruzin olimasi R.K.Cholokoshvilining tahliliy xulosalarini
tadqiqotimiz obyektidagi personajning o‘ziga xos xususiyatlarini yoritishda
birdan-bir to‘g‘ri va mukammal asosga ega bo‘lgan yo‘l sifatida baholaymiz
hamda uni hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarida ishtirok etuvchi tulki
obraziga qanchalik monand kelishini tahliliy prinsip asosida tadbiq etishga
harakat qilamiz.
Mazkur holatda tulki personajining o‘zbek xalq ertaklaridagi funksional
harakati, sujet tarkibida tutgan o‘rni hamda milliy o‘ziga xos xususuiyatlarini
nazarda tutgan holda ish yuritish lozim. Bizningcha, shu ma’noda tulkining xatti-
harakati, u yoki bu personajga bo‘lgan munosabati, xususiyati hamda holatini
quyidagi asosda tasniflashtirish maqsadga muvofiqdir:
1) tulki ustasi farang mug‘ombir. U o‘z nafsi va manfaati yo‘lida maslakdosh
do‘stlarini halok etadi va yolg‘iz o‘zi omon qoladi;
2) tulki hiyla ishlatib, har xil qushlar va parrandalarni yemoqchi bo‘ladi,
ba’zan bunga muvaffaqiyat bilan erishadi ham. Lekin oxir-oqibatda baribir
halokatga uchraydi;
3) tulki yolg‘iz o‘zi muvaffaqiyatga erisha olmaydi. Shuning uchun ham u
boshqa hayvonlarni yordamga chaqiradi;
4) tulki o‘ta aqlli va ayni paytda, o‘ta xushomadgo‘y. Ayyorlikka o‘rin
qolmagan taqdirda u tadbirkorlik bilan ish ko‘radi;
5) tulki qozi. U odamni himoya qiladi;
6) tulki ochko‘z va o‘g‘ri. Biroq uning butun hiyla-nayranglari odam
tomonidan fosh etiladi va u mag‘lubiyatga uchraydi.

Ko‘rinadiki, hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarida tulki personajiga
xos asosiy xususiyatlar olti xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi va har biri o‘ziga
xos alohida mustaqil ma’no kasb etadi hamda bu hodisa olti xil tipdagi
sujetlarda aks etadi. Funksional harakatlarida esa hayvoniy odat va
munosabatlar mujassamlashgan bo‘lib, talqinida majoziylikdan ko‘ra hayotiy
hamda ramziy belgilar yetakchilik qiladi. Shuningdek, uning ertaklar sujetida
tutgan o‘rni, asosan, yordamchi personaj vazifasida tavsiflanadi.
Tulkining birinchi guruh ichida jam bo‘lgan xususiyatlari, asosan, uning
salbiy personaj sifatidagi qiyofasini aks ettiradi. Bu o‘rinda u sujet tarkibida
harakat qiluvchi asosiy, ya’ni yetakchi va ayni paytda, raqib personaj talqinida
namoyon bo‘ladi va yovuzlik funksiyasini ado etadi. O‘zbek xalq og‘zaki
ijodida keng tarqalgan «Tulkiboyning ishi» 1
, «Ochko‘z, ayyor tulki» 2
ertaklarida ayni holatni kuzatish mumkin.
«Ochko‘z, ayyor tulki» ertagida ochko‘z tulki chuqur g‘orning to‘rida
ko‘ringan bir oq toshni quyruq moyi, deb o‘ylab, o‘zini uning ustiga tashlaydi.
Biroq tishlab ko‘rsa-ki, tosh. Nafs balosiga aldangan tulki: «... g‘ordan qanday
qilib chiqishini bilmay yotaveribdi.
Bir vaqt u g‘orning labidan qarab turgan shoqolni ko‘ribdi. Tulki unga:
Boylar bozor boribdi,
Quyruq moyi olibdi.
Qanjag‘aga 3
bo‘sh boylab,
G‘orga tushib qolibdi.
Shoqol oshna kel yeymiz,
– debdi. Shoqol ham o‘zini g‘orga tashlabdi.
Shu tariqa birin-ketin g‘or og‘ziga kelib qolgan bo‘ri, jayra, arslon, yo‘lbars
kabi hayvonlar tulkining aldoviga ishonib, o‘zlarini chuqur g‘or tubiga
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 51-52-betlar.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 2-tom. 23-24-betlar.
3
Qanjag‘a – qoziq.

tashlayveribdilar. Ular g‘or ichida yotaveradilar. Biroq oradan uch kun o‘tgach,
ularning qorni nihoyatda ochiqib ketadi. Shunda tulki:
– Kelinglar, bir maslahat qilaylik, axir hammamiz ochdan o‘lib qolmaylik.
Hammamiz mening gapim bilan shu ahvolga duchor bo‘ldik. Shuning uchun
men nima desam, yo‘q demanglar, deya qo‘shiq boshlabdi:
– Tulki sizning jo‘rangiz,
Yo‘lbars bizning to‘ramiz.
Arslon bizning qarindosh,
Jayra bizning bo‘lamiz 1
.
Bo‘ri bizning jiyanimiz,
Ot qo‘yinglar yeymiz.
– deb uni ushlab yeb qo‘yishibdi». Xullas, g‘or ichidagi hayvonlar tulkining
maslahatiga ko‘ra navbat bilan bir-birlarini yeb qo‘yadilar.
Eng oxiri tulkining yolg‘iz o‘zi tirik qoladi va g‘ordan omon chiqib
ketadi 2
.
Ko‘rinadiki, yuqoridagi ertakda asosiy voqea tulkining faol ishtiroki va
harakati natijasida sodir bo‘ladi. Unda ochko‘z tulkining makr-hiyla qobig‘ida
mujassamlashgan ayyorlik va tadbirkorlik xususiyatlarini ta’kidlash hamda
bo‘rttirish maqsadida shartli voqea, harakat va munosabatlar qo‘llangan. Bu
holat ikki bosqichdan iborat bo‘lib, asosan takrorlanuvchi epizodlar tizmasida
voqe bo‘ladi. Ertakdagi «dumba yog‘i» detali hayvonlarning g‘orga tushib
qolishlariga sabab – bahona bo‘lib, u bilan bog‘liq hodisalar kompozitsion
qurilma markazidagi asosiy epizod hisoblanadi va navbatdagi vaziyatlarga
keng yo‘l ochadi. Binobarin, ayyor tulki makriga ilingan hayvonlarning birin-
ketin g‘or to‘riga tushib qolishi birinchi bosqich ichidagi epizodlarning takror
kelishidan tashkil topgan. Tulkining maslahatiga ko‘ra hayvonlarning
navbatma-navbat o‘zaro o‘lja bo‘lishi bilan bog‘liq takrorlanuvchi epizodlar
esa ikkinchi va ayni paytda, hal qiluvchi yakuniy bosqich ichida sodir bo‘ladi.
Shu o‘rinda aytish joizki, hayvonlarning takroriy epizodlardagi xatti-
harakatlari o‘ta ayyorlik va o‘ta laqmalik xislatlarini ta’kidlaydi hamda fosh
1
Bo‘lamiz – jiyan, xolavachcha.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. –B.64-66-betlat.

qiladi. Demak, mavzu doirasida xulosa qilib aytganda, tulkining ustasi farang
mug‘ombir va ayyor ekanligi ertakning umumiy mazmunida takroriy
epizodlar vositasida qayta-qayta qayd etiladi.
Biroq u beozor qushlar va parrandalarga to‘qnash kelganda, uning butun
hiyla-nayranglari fosh etiladi hamda jazoga mahkum bo‘ladi. Masalan, uni
xo‘roz 1
(boshqa variantida tovus) chuv tushirib ketadi 2
, laylak esa (uning)
boplab ta’zirini beradi 3
, bedana o‘limga mahkum etadi, qarg‘a ham uni
laqillatib ketadi. Shu o‘rinda e’tirof etish kerakki, ertaklar ekspozitsiyasida
tulki dastlab qushlardan ustun keladi. Ayyorlik bilan ularni yemoqchi bo‘ladi.
Ba’zan bunga muvaffaqiyat bilan erishadi ham. Biroq oxiri baribir
mag‘lubiyatga uchraydi. Masalan, «Hiylagar bedana» ertagida tulki
zag‘izg‘onga do‘q qilib, har kuni bitta bolasini yeb ketadi. Shu tarzda to‘rt kun
deganda zag‘izg‘onning to‘rtta bolasini yeb qo‘yadi. Navbat so‘nggi,
beshinchi bolasiga yetganda, unga bedana duch keladi. «Yig‘lab o‘tirgan
zag‘izg‘onga ko‘zi tushib, bedana uning holini so‘rabdi. Zag‘izg‘on o‘z
ahvolini so‘zlab
beribdi. Dono bedana zag‘izg‘onning nodon va qo‘rqoqligiga ko‘p achinibdi.
Keyin unga shunday deb o‘rgatibdi:
– E, zag‘izg‘on, tulki yana sening oldingga kelib: «Do‘lanangni
to‘miraman, qonlaringni shimiraman», – deb do‘q qilsa, sen, «to‘mirsang
to‘miraver, shimirsang shimiraver» deb tura ber. Qolgan bolangni tashlama»
debdi 4
. Shunday qilib, zag‘izg‘on dono bedananing maslahati bilan ayyor
tulkidan qutulibdi.
Biroq endi tulki bedanani ta’qib qilishga tushibdi va ustalik bilan uni tutib
olibdi. «Bedana:
– E, tulki, meni nima qilmoqchisan? – degan ekan, tulki:
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 60-61-betlar.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 62-63-betlar.
3
O‘zbek xalq ertaklari. –T.: O‘zbekiston, 1990.17-20-betlar.
4
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 67-bet.

– Sen zag‘izg‘onga gap o‘rgatganing uchun u bolasini tashlamadi. Endi
seni yemoqchiman, – debdi. Bedana tulkiga aytibdi:
– Meni yeganing bilan hech bir baraka topmaysan, qorning ham to‘ymaydi,
mening bir barmoqchalik ham etim yo‘q. Sen meni yemasang, seni yaxshilab
to‘ydiraman», – deydi va to‘yga ketayotgan xotinlar oldida paydo bo‘lib, ularning
e’tiborini tortadi. Xotinlar bedanani tutmoqchi bo‘lishganda, tulki ularning
dasturxonini ochib, qornini to‘yg‘azadi. Ertasiga tulki bedanani ko‘rib qolib yana
do‘q qiladi. Bedana tulkini yana to‘yg‘azadi. Shu tarzda tulki har kuni do‘q
qilaveradi. Oxiri toqati toq bo‘lgan bedana tulkini to‘yg‘azish bahonasida cho‘pon
qo‘ygan qopqonga ro‘para qiladi. Ayyor tulki nafs balosida o‘z tumshug‘idan
ilinadi. Bedana tulkidan qutuladi» 1
.
Demak, tulki qanchalik ayyor va mug‘ombir bo‘lmasin, o‘zidan kuchsiz
parrandalar bilan to‘qnashganda mag‘lub bo‘ladi, bedana yanglig‘ mitti
qushning firibiga chap berolmay, tuzoqqa ilinadi.
Yana bir guruh ertaklarda esa tulki yolg‘iz o‘zi muvaffaqiyatga erisha
olmaydi. Shuning uchun ham u boshqa hayvonlarni yordamga chaqiradi.
Jumladan, u shudgorda quyruqni ko‘rib, o‘zi unga tegmaydi, chunki undan
xavfsiraydi. Laqma bo‘rini ishga soladi, bo‘ri
qopqonga tushgach, tulki mazza qilib quyruqni yeb ketadi» 2
. Ko‘rinadiki,
bu o‘rinda tulki o‘zidan kuchli hayvonlarga firib beradi va ulardan ustalik
bilan foydalanadi.
Tulki ertaklarda vaziyatga qarab ish ko‘radigan, o‘ta aqlli va tadbirkor
personaj sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ayyorlikka o‘rin qolmagan taqdirda u
tilyog‘lamalik qilib, ustamonlik bilan ish ko‘radi 3
.
Tulkining yordamchi, ayni paytda, ijobiy xarakterdagi xususiyatlari uning
odamni himoya qilishi, yordam berishi harakatlarida ko‘zga tashlanadi 4
.
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 67-69-bet.
2
Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. –B.31.
3
O‘zbek xalq ertaklari. 1 tomlik. –B.37-41.
4
Rahbari avval. O‘zR FA Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar fondi. Inv. №668. –B.34-
35.

Bunda u ikki qutb (odam va bo‘ri; odam va ilon) munosabatini adolat
tarozisida o‘lchab, «adolatli hukm» chiqaruvchi odil hakam – qozi qiyofasida
namoyon bo‘ladi. Shu o‘rinda izoh berish kerakki, ayni holat va vaziyatlarda
tulkining odamni himoya qilishi bilan bog‘liq harakatlari totemistik
e’tiqodlarga borib tutashadi.
Tulkining zarar keltiruvchi sifatidagi funksiyasi uning odamga nisbatan
ayyorlik harakatlarida aks etadi. Tulkining bunday harakati oxir-oqibatda
uning o‘zini jazoga giriftor qiladi. Masalan, «Dehqon bilan tulki» 1
ertagida
ochko‘z tulki bir kuni qo‘shchi dehqonning tushlik ovqatini o‘g‘rincha yeb
ketadi. Bundan jahli chiqqan dehqon biroz damini olib, och holida yana qo‘sh
haydashga tushadi. Bu hol ertasi kuni ham sodir bo‘ladi. Oxiri toqati – toq
bo‘lgan dehqon erta bilan turib, kampiriga:
– Bugun sutni ko‘zachaga quyib bergin, – debdi. Kampir:
– Nima gap? – deb so‘ragan ekan, chol unga:
– Har gal olib borgan ovqatimni bir ochko‘z tulki yeb ketayapti, – debdi.
Kampir sutni ko‘zachaga quyib beribdi. Chol ko‘zachani olib yana yer
haydashga jo‘nabdi». O‘g‘ri tulki odatdagiday yana cholning ovqatiga keladi,
biroq bu gal u tumshug‘idan ilinadi.Shunda tulki ko‘zadan qutilish uchun «...
daryoga borib, suvga tiqqan ekan, ko‘zaning ichiga suv kiribdi va tulkini suv
tagiga tortib ketibdi» 2
. Shunday qilib, chol ochko‘z va o‘g‘ri tulkidan qutiladi.

Ko‘rinadiki, tulki personaji hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarida turli
xil talqin, xarakter va xususiyatlarda, turli xil funksiyalarni bajarib keladi.
Biroq uning sujet tarkibidagi faol yo‘nalishi bedana singari, asosan,
yordamchi personaj sifatidagi harakatlarida ko‘zga tashlanadi. Binobarin, tulki
bilan bedananing yordamchi personaj sifatidagi funksional xususiyatlari sujet
yechimida hal qiluvchi vazifani bajarishi bilan tavsiflanadi.
Yordamchi personaj – tulki va bedananing talqiniy sifatlarini belgilovchi
xususiyatlar (ayyor, mug‘ombir, tilyog‘lamachi, ustamon, tadbirkor...)
1
O‘zFA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining folklor arxivi. Inv.
№1657 – 48.D.2 / 3.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1 tomlik. –B.37-41.

ertaklarda salbiy ma’no kasb etgandek tuyuladi. Biroq ertaklarning umumiy
mazmuni va xulosasida shu narsa seziladiki, bu kabi xususiyatlar yordamchi
personaj maqsadiga mos tushadi va raqibini aldash, ahmoqlikda ayb lash,
laqillatish hamda mag‘lubiyatga uchratib, jazoga giriftor etishda qo‘l keladi.
Yetakchi personajni himoya qilish, yordam berish, qutqarish yoki har xil
chora-tadbirlarni qo‘llash, maslahat berish kabi aqliy va jismoniy harakatlar
bevosita yuqoridagi talqiniy xususiyatlar asosida amalga oshadi. Binobarin,
yordamchi personajning ertaklar sujetida tutgan o‘rni va ahamiyati ham qayd
etilgan asoslarga ko‘ra belgilanadi.
II.3. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARDA RAQIB
PERSONAJLAR TALQINI
Hayvonlar haqidagi ertaklarning personajlari tizimida raqib obraz alohida
o‘rin tutadi. Raqib personajlar ertak lar sujetida yetakchi yoki yordamchi
qahramonlar harakati va maqsadiga zid, ya’ni qarama-qarshi munosabatda
turib harakat qiluvchi, talqinida salbiy xususiyatlarni mujassamlashtirgan

muxolif yoki raqib kuch qiyofasida namoyon bo‘ladi. Biroq bu muxoliflik
mohiyat e’tiboriga ko‘ra ijtiomiy-siyosiy ma’noda emas, balki maishiy-estetik
mazmunni ifodalovchi voqelik sifatida aks etadi. Binobarin, mazkur turdagi
ertaklarda konfliktlar xarakteri aynan shu holat bilan izohlanadi.
Raqib personajlarning u yoki bu darajadagi xatti-harakatlari sujet
tizimida alohidalik kasb etadi. Ularning funksional harakatlarida ko‘zga
tashlanuvchi eng asosiy jihatlar sujet dinamikasini ta’minlovchi ziddiyat va
to‘qnashuvlarni keltirib chiqarishi bilan tavsiflanadi. Ayni hodisa yetakchi
yoki yordamchi personajlar xarakterini ochishda, talqiniga xos ijobiy
sifatlarini rivojlantirish va to‘ldirishda bosh vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Demak, to‘qnashuv ikki tomon sifatlarini belgilaydi va umumlashtiradi.
Raqib personajlar tarkibi bo‘ri, shoqol, o‘rni bilan tulki, ilon, qarg‘a kabi
parranda-darrandalardan iborat bo‘lib, bo‘ri shu guruh vakillari orasida faol
harakati va o‘ziga xos qator xarakterli xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Turkiy xalqlarda, jumladan, o‘zbek folklorshnosligida bo‘ri obrazi, uning
tarixiy kelib chiqish asosi – genezisi, ayniqsa, qadimiy turkiylar madaniyati,
diniy-e’tiqodiy qarashlari tizimida tutgan o‘rni va ahamiyati bir qator ilmiy
monografik hamda ilmiy-tarixiy tadqiqotlar mazmunida keng, va atroflicha
yoritilgan 1
.
Bo‘ri hayvonlar haqidagi ertaklarda, asosan, salbiy xislatlar bilan
ko‘zga tashlanuvchi obraz sifatida mashhurdir. Ilmiy adabiyotlardan, yirik
folklorshunoslarning tadqiqotlaridan ma’lum bo‘lishicha, bo‘rining
ertaklardagi muayyan shaklga kirgan badiiy obrazi o‘zining afsonalardagi
1
Bichurin N.Y. Sobraniye svedeniy o narodax obitavshix v Sredney Azii v drevniye
vremena. T.1. –M. –L. 1950. –S.382; Sakali M.A. Turk menskiy skazochniy epos. –
Ashxabad: –Izd-vo AN Turkmenstana. –S.46; Xodi Zarif. Folklor va arxeologiya
materiallarini qiyosiy o‘rganish masalasiga doir // O‘zbek tili va adabiyoti, 1958. –№1. –
B.29-30; Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari haqida. –T.: Fan, 1964. –B.24-25; Jalolov G‘.
O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. –B.19-20; Imomov K.I., Mirzayev K.,
Sarimsoqov B.,Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. –T.: O‘qituvchi, 1990. –B.44-
45; Rahmonov N. Urxun-Yenisey yodnomalari va turkiy eposlar. –T.; 1991. –B.89-91,95,
195-213, 223, 225;O‘roz M. Turk asotir (mif)lari // Sirli olam, 1991. –№.7. –B.10;Jo‘rayev
M. O‘zbek xalq ertaklarida «sehrli» raqamlar. –T.: Fan, 1991. –B.112; Jo‘rayev M . Ko‘k
bo‘ri avlodlari // Fan va turmush, 1983. –№3. –B.12-13; Jo‘rayev M. Boysun – bo‘ri
qabilasi // Guliston, 1991. –№8. –B.27-28.

o‘tmishdoshidan farqli o‘laroq hech bir asosda ijobiylik kasb etmaydi 1
.
Bundan sehrli ertaklar mustasno, albatta 2
. Chunki sehrli ertaklarda bo‘rining
totemistik e’tiqodlar bilan bog‘liq jihatlari muayyan darajada saqlanib qolgan,
ya’ni afsonalarda asos solingan mifologik totem sifatidagi umrini sehrli
ertaklar tarkibida davom ettirib, yashab kelmoqda. Biroq e’tirof etish kerakki,
uning badiiy ko‘chim doirasiga tushgan dastlabki, arxaik shakli va mazmuni
sehrli ertaklar talabi hamda tabiatiga moslashgan holda voqelikka aylangan.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda esa bo‘riga bo‘lgan mifologik e’tiqod izlari
saqlangan. U salbiy personaj sifatida namoyon bo‘ladi. Ertaklarda «Bo‘ri, –
deb yozadi M.I.Afzalov «O‘zbek xalq ertaklari haqida» nomli monografik
tadqiqotida, – eng ochko‘z, mug‘ombir, ahmoq, go‘l sifatida tasvirlanadi» 3
.
K.Imomov ham xuddi shunday fikr bildirib, «Bo‘ri obrazi talqinida ikki xil
belgi aniq ko‘rinadi. Biri, bo‘ri-qonxo‘r, ikkinchisi esa bo‘ri-laqma. Laqmalik
belgisi ijtimoiy hayotning chorvachilik bosqichida vujudga kelgan uydirma. U
zarar keltirgan hayvonlardan qasd olish, mazax qilish niyatida to‘qilgan va u
an’anaga aylangan» 4
, ekanligini ta’kidlab ko‘rsatadi.
Ko‘rinadiki, hayvonlar haqidagi ertaklarda bo‘rining salbiy personaj
sifatida konkretlashuvi jamiyatdagi ijtimoiy -iqtisodiy jarayonlar mahsuli
tariqasida yuzaga kelgan. Binobarin, avval ta’kidlaganimizdek, chorvachilik
munosabatlari iqtisodiy tarmoq sifatida
qaror topgach, totem-yaratiq – bo‘riga nisbatan ishonch va e’tiqod
kuchsizlangan hamda yo‘qola borgan. Natijada mifik hodisalarning poetik
transformatsiyasi o‘z mohiyatini xiralashtirib, maishiy-estetik ma’no kasb
1
Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. 22-bet.
2
Hodi Zarif. Folklor va arxeologiya materiallarini qiyosiy o‘rganish masalasiga doir //
O‘zbek tili va adabiyoti, 1958. –№1. –B.29-30; Imomov K. Sehrli ertaklar // O‘zbek
folklori ocherklari. –T.: Fan, 1989. –B.87; Imomov K., Mirzayev X., Sarimsoqov B.,
Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. –T.: O‘qituvchi, 1990. –B.197; Rahmonov N.
Urxun-Yenisey yodnomalari va turkiy eposlar. Fil. fan. dok. diss. –T., 1991. –B.196-197;
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari haqida. –T.: Fan, 1964, –B.24.
3
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari haqida. –T.: Fan, 1964, –B.28.
4
Imomov K. Hayvonlar haqidagi ertaklar // O‘zbek folklori ocherklari. 3 tomlik. 2-tom. –
T.: Fan, 1989. 84-bet.

etgan va ibtidoiy chorvachilik munosabatlaridan kelib chiqadigan real voqelik,
hayvonlar haqidagi hikoyatlar, fantastik uydirmalar vositasida aks ettirila
boshlangan.
Demak, bo‘ri qiyofasida salbiy xususiyatlarning yuzaga kelish hamda
shakllanish jarayoni, asosan, chorvachilik munosabatlarining qaror topishi va
totemik e’tiqodlarga bo‘lgan ishonchning yo‘qola borishi bilan aloqadordir.
Uning raqib personaj sifatidagi faoliyati esa dual miflar ideologiyasi ta’sirida
shakllangan. Bundan tashqari, uning mazmunida urug‘, qavm yoki
qabilalararo ziddiyat va raqobatning ilkin izlari aks etadi. Shuning uchun ham
mazkur personajning ertaklardagi badiiy talqini hamma vaqt salbiy xislatlarda
gavdalanadi. «Undagi bu xislatlar satirik prinsip talablari asosida bo‘rttirilib
tasvirlanadi» 1
. Ertaklarda bo‘ri ishonuvchan, laqma, ayni paytda, ochko‘z va
yirtqich sifat ta’riflanadi, «... laqmalik esa uni mazax qilish uchun qo‘llangan
belgi» 2
. Shu boisdan ham u o‘zidan kuchsiz, ojiz va zaif hayvonlardan har
doim mag‘lub bo‘ladi. Jumladan, echki bor kuchi bilan suzib, boplab
adabini beradi 3
, tulki uni tavbasiga tayantirib, jazoga giriftor etadi 4
, laqmaligi
tufayli hatto qo‘zi, xo‘roz kabi beozor jonivorlar ham aldaydi... 5
Shunisi qiziqki, yuqorida qayd etilgan ta’kidlarni hududiy, etnik va madaniy
jihatdan yaqin bo‘lmagan, ya’ni bir-biridan tamomila farqlanuvchi hamda turli xil
til oilasiga kiruvchi xalqlar ertaklaridagi bo‘ri obraziga nisbatan ham bemalol
qo‘llash mumkin 6
.
Mazkur o‘rinda R.K.Cholokoshvilining fikr va xulosalari diqqatga
sazovordir. U hayvonlar haqidagi gruzin xalq ertaklarida ishtirok etuvchi bo‘ri
1
Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan
ocherklar. –T.: O‘qituvchi, 1982. 43-bet.
2
Imomov K.Hayvonlar haqidagi ertaklar //O‘zbek folklori ocherklari, 3 tomlik. 2-tom. –T.:
Fan, 1989. 82-b.
3
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. –B.26-28, 32-36-betlar.
4
O‘zbek xalq ertaklari, 1-tom. 20-23, 37-41; 82-86; 17-20-betlar.
5
O‘zbek xalq ertaklari, 1 tom. 80-81-betlar..
6
Anikin V.P. Russkaya narodnaya skazka. –M.: 1969, –S.62-63, 70-71; Anikin V.P.,
Kravsova N.I. Russkoye narodnoye poeticheskoye tvorchestvo. M.: Prosvesheniye, 1971. –
S.105-106; Propp V.Y. Russkaya skazka. –L., 1984. –S.310-311; Kostyuxin YE.A. Tipi i
formi jivotnogo eposa. –M.: 1987, –S.112; Cholokoshvili R.K. Gruzinskiy narodniy
skazochniy epos o jivotnix. Avtoref. diss... kand. filol. nauk. –Tbilisi, 1985. –S.9-10.

personajini mazmun jihatdan olib qaraydi va tahlil asosida quyidagi uch guruhga
bo‘lib tasniflashtiradi: 1) bo‘ri ayyor tulkidan yengiladi; 2) uy hayvonlari bo‘rini
hech narsasiz qoldiradi; 3) bo‘ri uy hayvonlarining bolalarini o‘g‘irlagani uchun
jazoga giriftor bo‘ladi 1
.
Ko‘rinadiki, tadqiqotchi tasniflashtirish jarayonida, dast avval, bo‘ri
obrazining funksional harakatlarini e’tiborga oladi. Ikkinchidan, uning salbiy
obraz sifatidagi strukturasi va semantikasini hayvonlar haqidagi ertaklarning
o‘ziga xos ichki xususiyatlaridan kelib chiqqan holda belgilaydi. Tabiiyki,
bu o‘z navbatida bo‘rining harakat va holatini, u yoki bu personaj bilan
qarama-qarshi, zid munosabatini ertaklar sujeti, konfliktida tutgan o‘rniga
ko‘ra guruhlashtirish imkonini beradi. Shu jihatdan olganda e’tirof etish
kerakki,
R.K.Cholokoshvilining masalaga yondashish uslubi ertakshunoslikda ilmiy-
amaliy ahamiyat kasb etadi.
Shu o‘rinda aytish joizki, olima talqinida ilgari surilgan guruhlashtirish
prinsipini turkiy xalqlar, xususan, o‘zbek ertaklarida qatnashuvchi bo‘ri
obraziga nisbatan ham tadbiq etish mumkin. Chunki bo‘ri bilan bog‘liq
ertaklarning ilmiy asoslangan talqini gruzin, o‘zbek, rus va boshqa qator
xalqlar folk lorshunosligida umumiy asosda o‘xshash, mushtaraklik kasb etadi.
Biroq e’tirof etish joizki, obrazlar tabiatida milliy o‘ziga xos xususiyatlar
mavjud bo‘lib, bu esa muayyan xalqning madaniy, maishiy va ijtimoiy
turmushi bilan bog‘liq hodisa hisoblanadi.
Yuqorida aytilgan fikrlardan kelib chiqqan holda hayvonlar haqidagi
o‘zbek xalq ertaklarida ishtirok etuvchi raqib personaj – bo‘ri obrazining
mazmuni va funksional xususiyatlarini quyidagicha ichki guruhlashtirish va
tadqiq etish mumkin:
1. Bo‘ri ayyor tulkidan yengiladi:
1
Cholokoshvili R.K. Ko‘rsatilgan asar.

a) dastlabki holatda bo‘ri tulkidan manfaatdor bo‘ladi. Ayni paytda uning
hiylasiga ishonib, tavbasiga tayangunga qadar kaltak yeydi 1
;
b) tulki bo‘rini kart dumba bilan mehmon qilish bahonasida shudgordagi
qopqonga duchor qiladi. Ayyor tulkining hiylasiga ishongan ochko‘z va laqma
bo‘ri jazoga giriftor bo‘ladi 2
. Biroq ayni daqiqada tasodifan kelib qolgan tulki
vaziyatga o‘z ta’sirini o‘tkazadi: aql bilan tadbir qo‘llab, uning o‘zini o‘limga
mahkum etadi 3
.
2. Uy hayvonlari bo‘rini hech narsasiz qoldiradi:
a) bo‘rilar qo‘y, echki, eshak, ho‘kiz va xo‘rozni ko‘rib xursand
bo‘lganidan «Xudo bizga go‘sht yetkazdi», deb qo‘shiq boshladilar 4
;
b) biroq echkining siyosatidan qo‘rqib sarosimaga tushdilar 5
;
v) bo‘ri qo‘zi, xo‘roz va otni yemoqchi bo‘ldi, ammo ot tuyog‘idagi xatni
o‘qiyman, deb tepki zarbidan til tortmay o‘ldi 6
.
3. Bo‘ri uy hayvonlarining bolalarini o‘g‘irlagani uchun jazoga giriftor
bo‘ladi:
a) bo‘ri echki bolalarini yeb qo‘yadi;
b) echki bo‘ridan ayovsiz o‘ch oladi 7
.
Shunday qilib, tasnif mazmunidan anglashiladiki, bo‘rining ertaklardagi
harakat doirasi har uch holatda ham salbiy ma’noni izohlaydi. U o‘zidan jismoniy
ojiz bo‘lgan raqiblari oldida hamma vaqt ahmoqona holatga tushib qoladi va
albatta, mag‘lubiyatga uchraydi. Shuningdek, uning to‘qnashuv jarayonida,
ayniqsa, vaziyat ichidagi harakatlari nisbatan sodda, ayni paytda hajviy fonda
tasvirlanadi. Binobarin, to‘qnashuv jarayonida yuzaga kelgan vaziyat raqib
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom.37-41-betlar.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom.36-38-betlar.
3
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 20-23-betlar.
4
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 26-28, 47-56-betlar.
5
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 29-31-betlar.
6
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 80-81 -betlar.
7
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 57-61-betlar.

personaj – bo‘rining o‘ta go‘l, axmoq va laqmaligini umumlashtirib, yaxlit bir
belgi sifatida namoyon etadi.
Mazkur o‘rinlarda epizodlar ziddiyat asosiga qurilgan bo‘lib, u turli xil
shakllarda takrorlanib keladi. Takroriy epizodlar esa bo‘rining harakati va
holatiga urg‘u beradi hamda asosiy maqsadni aniqlashtiradi.
Masalaning yana bir tomoni shundaki, ziddiyat asosiga qurilgan epizodlar
qarshi qo‘yilgan personajlar (tulki, echki, qo‘y, qo‘zi, xo‘roz, xachir, ot...)
xususiyatini tipiklashtirish va sujet tarkibida tutgan o‘rnini belgilash vazifasini
ham ado etadi. Jumladan, tasniflashtirishning birinchi guruhida e’tirof etilgan
holatlar raqib personaj (bo‘ri)ning o‘ta go‘l, qo‘pol va qizg‘anchiqligini bo‘rttirib
ko‘rsatgani holda yordamchi personaj (tulki)ning o‘ta ayyor va dono sifatini
belgilab beradi. Mazkur holatda bo‘rining funksional harakati passiv ifodalanadi.
Ikkinchi guruh tahlilida bo‘ri chorvaning ashaddiy dushmani, qo‘y-
qo‘zilarning ofati sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda bo‘rining funksional
harakatlari uning xarakteri bilan bog‘liq holda ifodalanadi. Shu boisdan
to‘qnashuv epizodlarida asosiy urg‘u uning ochko‘zlik, qonxo‘rlik va
yirtqichlik xususiyatlariga qaratilgandir. Masalan, «Bo‘ri bilan qo‘zi» 1
ertagida qo‘zi, xo‘roz, xachir va otga «Seni yeyman», deb tahdid solishi,
«Buzoq, echki va qo‘zi» 2
ertagida esa: «... ularni ko‘rib, o‘ziga uch kunlik
ovqat deb mo‘ljallab xursand ...» bo‘lishi yoki Susambil yaylovlarida erkin
o‘tlab yurgan jonivorlarga hujum qilishi 3
kabi epizodik hodisalar ikkinchi
guruhdagi raqib personaj talqiniga mos tushadi.
Mantiqan yondashganda, bunday to‘qnashuvlarda bo‘ri chorva mollarini,
albatta, yengadi, mag‘lub etadi. Biroq ertaklarda mazkur hodisalarning aksi yuz
beradi. Yuzaga kelgan vaziyat bo‘rining salbiy xususiyatlarini ochib tashlaydi va
kulgi mo‘ljaliga nishon qiladi. U yetakchi qahramon (echki, qo‘y, xo‘kiz...) yoki
yordamchi personaj (ot, eshak, sichqon...) hiyla-nayrangi va uydirmasiga
aldanadi, ular siyosatidan qo‘rquvga tushib, qochib ketadi. Chunki bunday
1
O‘zbek xalq ertaklari, 1-tom. 80-81-betlar.
2
O‘sha asar. 26-28-betlar..
3
O‘sha asar. 47-56-betlar.

vaziyatlarda hiyla ishlatish, ayyorlik bilan tadbir qo‘llash yetakchi yoki
yordamchi personajlar
maqsadiga mos tushadi va raqibini aldash, sarosimaga tushirish, ahmoq qilib
jazolash uchun qo‘l keladi. Shu motiv bo‘ri obrazining uchinchi tipi bilan bog‘liq
ertaklarda ham uchraydi.
«Echkining o‘ch olishi» 1
ertagida hikoya qilinishicha, Ona echkiga tahdid
solib, maqsadiga erisholmagan keksa, ochko‘z bo‘ri hiyla-nayrang ishlatib
uning bolalarini yeb ketadi. Buning uchun ona echki bo‘ridan ayovsiz o‘ch
oladi: ochko‘z bo‘ri jon talvasasida ming bir azobga duchor bo‘ladi.
Anglashiladiki, ertakda bo‘ri o‘zidan kuchsiz bo‘lgan hayvon – ona echki
bilan to‘qnashuvda mag‘lubiyatga uchraydi. Bu o‘rinda bo‘rininng mag‘lub
bo‘lishi ertak sujetida tasvirlanayotgan voqealar yechimini ta’minlashga
qaratilgandir. Qolaversa, bu holat «Bo‘ri bilan echki» turkum ertaklarining
o‘ziga xos xarakterli xususiyatlarini ham belgilaydi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, bo‘ri obrazining uchinchi tipi o‘ziga xos
talqiniy asosiga ko‘ra tasniflashtirishning birinchi va ikkinchi tipiga kiruvchi
bo‘ri personajlaridan bir muncha farqlanadi. Bu farqlilik, asosan, uning
funksional harakatlarida ayyorlik va laqmalik xususiyatlarining zid holatda
kelishida ko‘rinadi. Jumladan, yuqorida keltirilgan ertakda ham xuddi shu
hodisaga duch kelamiz.
Dastlabki holatda bo‘ri echki bolalarini qo‘lga tushirish maqsadida ayyorlik
bilan ish tutadi. Biroq ertakning ikkinchi qismida yuzaga kelgan vaziyat bo‘ri
obrazining funksional harakatlariga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Bunda bo‘ri
qiyofasida mujassamlashgan ochko‘zlik, ayyorlik va mug‘ombirlik belgilari
endilikda soddalik, o‘ta go‘llik va laqmalik sifatlari bilan almashadi.
Shuni e’tirof etish kerakki, bo‘ri talqinidagi soddalik, laqmalik belgilari
«Bo‘ri bilan tulki» turkumiga oid ertak larda bo‘lgani kabi odatiy, an’anaviy
xarakterdagi takroriy epizodlar mubolag‘ali tasvirlar vositasida ifodalanadi.
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 57-61-betlar.

Bu o‘rinda mubolag‘ali tasvirning maqsad, vazifasi raqib personaj – bo‘ri
qiyofasidagi salbiy xususiyatlarni yanada bo‘rttirib, aniqlashtirib ko‘rsatishga
qaratilgandiр.
Shuningdek, mubolag‘ali tasvir ertakda fantastik va realistik xarakterdagi
uydirmalar bilan birgalikda fosh etish funksiyasini ham bajarab keladi. Bu
holat, ayniqsa, qarshi qo‘yilgan personajlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlarda yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Jumladan, «Bo‘ri bilan echki» ertagida ona echkining
bo‘rini suzib qornini yorishi, bo‘ri qornidan ikki echkichaning tirik chiqishi
yoki bo‘rining hamma yog‘i kuyib, jizg‘anak bo‘lishi, garimdori va tuz surtib
dodlashi, nihoyat, chaqir tikanak ustiga yumalab, ming azob ichida jon berishi
kabi epizodik (ko‘rinishlar) hodisalar fikrimizni to‘la-to‘kis asoslaydi. Ularda
mubolag‘a bilan uydirmaning uyg‘un kelishi, birinchidan, voqea va hodisalar
mantiqiga mos ma’noni umumlashtiradi.
Ikkinchidan, obrazlar talqinidagi ramziy ma’noni oydinlashtiradi.
Uchinchidan, salbiy obrazlar, xususan, raqib personajlar qiyofasidagi
ochko‘zlik, ayyorlik va zo‘ravonlik soyasida qolgan laqmalik hamda
ahmoqlik kabi illatlarni fosh etadi.
Ma’lum bo‘ladiki, hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarida bo‘ri obrazi
raqib personaj sifatida faoliyat ko‘rsatadi va u funk sional harakatlariga ko‘ra
uch xil tipda namoyon bo‘ladi. E’tirof etish kerakki, har uch holatda qayd
etilgan xulosalar u yoki bu asosda mazkur turga oid ertaklarda qatnashuvchi
boshqa qator raqib personajlar (bo‘ri, shoqol, o‘rni bilan tulki, ilon,
qarg‘a)ning o‘ziga xos talqiniy jihatlarini to‘la-to‘kis tavsiflaydi. Bu esa o‘z
navbatida hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarining spetsifik
xususiyatlarini (obrazlar tarkibi va talqini nuqtai nazaridan) belgilaydi.
Binobarin, raqib personajning funksional xususiyati sujet tarkibida to‘qnashuv
va ziddiyatlarni keltirib chiqarishi bilan xarakterlanadi.
To‘qnashuvlar mohiyati esa mantiqan sof maishiy va ijtimoiy-maishiy
ma’nolarni ifodalaydi. Sujet tarkibidagi to‘qnashuv va uning yechimi, asosan,
raqib personajning mag‘lubiyati bilan xotimalanadi. Ayni holat hayvonlar
haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi raqib personajning mohiyatini belgilaydi.

II.4. HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARDA HOKIM YOKI
HUKMDOR OBRAZI TALQINI
Hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi personajlardan yana biri hokim
yoki hukmdor obrazidir. Mazkur obraz o‘ziga xos alohida belgi-xususiyatlari va
funksional harakatlari bilan boshqa personajlardan tubdan ajralib turadi.
Hokim personaj o‘zida hukmdorlik munosabatlarini ifoda etuv chi, hayvonlar
manfaatlarini himoya qiluvchi va ayni paytda, ular joniga tahdid soluvchi,
shuningdek, ba’zi jihatlari bilan masal qahramoniga yaqin turuvchi, goh ijobiy,
goho esa salbiy qiyofalarda namoyon bo‘luvchi ko‘p qirrali obrazlardan sanaladi.
Hokim personaj ertaklar mazmunida asosiy bo‘lmagan obraz sifatida tasnif
etiladi. Bunga sabab, mazkur personaj ertaklar konfliktida tutgan o‘rni hamda
vazifasiga ko‘ra kam ishtirok etadi va sujet tarkibida u yoki bu darajada faollik
ko‘rsatmaydi. Binobarin, uning hukmdor yoki o‘rmon hokimi sifatidagi qiyofasi,
xarakter xususiyati, buyruq berish funksiyasi, harakat va holati, nutqiy
munosabati, ko‘pincha, ommaviy epizodlarda – guruhlashgan personajlar
tarkibida voqe bo‘ladi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi hukmdor personajlarni
yozma adabiyotdagi shoh va shohlikka aloqador talqinlarning boshlamasi
sifatida baholash mumkin. Bundan anglashiladiki, ertaklarda qatnashuvchi
hukmdor personajga berilgan ta’rif ijtimoiy mohiyati va mantiqiy asosiga
ko‘ra nisbatlangan xarakterga ega. Chunonchi, inson tafakkurining
boshlang‘ich tabiati taraqqiyotning ibtidoiy bosqichlariga xos cheklangan

va shaklan oddiy tuzilishga ega bo‘lib, uning badiiy ijoddagi in’ikosi ham
voqelikni o‘ziga xos sodda, ixcham va cheklangan tarzda aks ettirishi bilan
tavsiflanadi, bu birinchidan.
Ikkinchidan, bu tipdagi personajlarning yaratilish tarixi va o‘sish,
o‘zgarish evolyutsiyasi, transformatsiyalanish xususiyatlari, shuningdek,
ramziylikka daxldor jihatlari yozma adabiyot uchun asos-zamin bo‘lganligini
ko‘rsatadi. Mana shunday ta’kidlarga asoslanib, hayvonlar haqidagi ertaklarda
ishtirok etuvchi hokim yoki hukmdor personajlarni quyidagi yo‘nalishda tahlil
va talqin etish maqsadga muvofiqdir:
a) hukmdorlikka aloqador talqinlarning o‘ziga xos ohoriy jihatlarini
ko‘rsatish maqsadida hokim (hukmdor) obrazi qiyofasini belgilash,
ahamiyatini aniqlash;
b) hukmdorlik talqinini ertak talabi nuqtai nazaridan oydinlashtirish.
Ta’kidlash joizki, ertaklarda hukmdor (hokim) obrazi goh yo‘lbars, goh
sher, goh arslon tipida uchrashi sababli, bu boradagi fikrlarimiz yaxlitligi va
mukammalligini ta’minlash maqsadida har uch personaj harakatini umumiy
holatda baravar tahlil etib boramiz.
Darhaqiqat, hayvonlar haqidagi ertaklarda hukmdorlikka aloqador talqin va
xususiyatlar yo‘lbars, sher, arslon tipidagi kuchli hayvonlar qiyofasida
namoyon bo‘ladi.
Bu obraz, uning kelib chiqishi va yaratilish asosi, ertak sujetida tutgan
o‘rni, funksional harakatlari va talqiniy jihatlari folklorshunoslikda jiddiy
tadqiq etilishi lozim bo‘lgan masalalardan biri hisoblanadi. Chunonchi,
ertakshunosligimizda u yoki bu yo‘na lishda obrazlar tahliliga bag‘ishlangan
bir qancha ilmiy tadqiqotlar mavjudligiga qaramay, mazkur personaj xususida
jiddiy kuzatish olib borilmagan. Bildirilgan fikr va mulohazalar esa umumiy
mazmundagi munosabat xarakteriga ega bo‘lib, o‘zida mavzu mohiyatini to‘la
qamrab ololmaydi. Masalan, M.I.Afzalovning fikriga ko‘ra, hayvonlar
haqidagi ertaklarda arslon tipidagi «... kuchli, yirtqich hayvonlar obrazi orqali
o‘tmishdagi xon, podsholarning ochko‘zligi, zolimligi, o‘z shaxsiy

manfaatlarini ko‘zlaganligi fosh etiladi» 1
. F.Akramov esa «Totemistik miflar»
nomli maqolasida bu obraz (yo‘lbars)ning tarixiy ildizi – genezisini totemistik
e’tiqodlarga bog‘lab talqin etadi. Uning yozishicha, «O‘zbek totemistik
miflarida katta mehr-muhabbat bilan tasvirlangan ajdodboshi hayvonlar
orasida yo‘lbars totemi ajralib turadi». Olim o‘z fikrini davom ettirib, «U
(yo‘lbars ) xalq qahramonining homiysi, rahnamosi, yovuz kuchlarni
yengishda hamkori 2
, deb qo‘shimcha qiladi.
Dastlabki qarashda har ikkala tadqiqotchining yuqorida keltirilgan qator
fikrlari u yoki bu darajada ilmiy-amaliy qiymatga egadek tuyuladi.
Darhaqiqat, bu kabi fikr va xulosalar arslon, yo‘lbars tipidagi (hukmdor)
personajlarning tarixiy-badiiy xususiyatlarini o‘rganish hamda tadqiq etishdan
ko‘zlangan maqsadni muayyan darajada oydinlashtiradi ham. Biroq
diqqatimizni masalaning asosiy tomoniga qaratadigan bo‘lsak, olimlar fikrida
bir yoqlamalik va xulosalarning yetarli, aniq dalillar bilan asoslanmaganligi
ko‘zga tashlanadi. Jumladan, M.I.Afzalov qarashlarida hokim personaj –
arslonning hukmdorlikka aloqador jihatlari o‘zining tabiiy harakat va
holatidan ajratib olinib, sinfiy munosabatlar qobig‘ida izohlanadi. Shu
boisdan, olim talqinida arslon (hokim) obrazi tom ma’nodagi majoziy
personaj sifatida ta’riflanadi. Bu esa o‘z navbatida mavzu atrofida chigal xulo -
salar chiqarishga olib keladi. Holbuki, hayvonlar haqidagi ertak larda ishtirok
etuvchi obrazlar mazmunida mavjud ko‘chma ma’no majoziylikdan ko‘ra
ko‘proq ramziylikka daxldor.
Ramziylik ertaklarda mavjud g‘oyaviy mazmun va ijtimoiy-estetik
maqsadning ta’sirchanligini oshirishda hamda obrazlar semantikasini badiiy
umumlashtirishda faol vositalardan biri sanaladi. Boshqacha qilib aytganda,
ramziylik badiiy tafakkur mezonlari va qonuniyatlarining shakllanishi hamda
qaror topishida muhim ahamiyat kasb etadi.
1
Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari xaqida. –B.29.
2
Akramov F. Totemistik miflar // O‘zbek tili va adabiyoti, 1978. №3. 40 -bet.
.

Tafakkur tarixidan ma’lumki, ibtidoiy dunyoqarash va olamni badiiy
anglash mezonlari, asosan, ramziy obrazlar vositasida aks ettiriladi.
«Ramziy obrazlar, – deb yozadi N.Rahmonov «Urxun-Yenisey
yodnomalari va turkiy eposlar» nomli doktorlik tadqiqotida, – obrazlilikni
yuzaga keltiruvchi vosita va ko‘chimning bir ko‘rinishi bo‘lib, ramziy
obrazlar ostidagi mazmun mifga borib taqaladi.
Demak, ... bunday anglashga asos mifologik fikrlashdir, mifologik
fikrlash esa aksariyat holatlarda urf-odatlarga tayanadi. Barcha badiiy
tasvir vositalari ana shu tarixiy jarayonni bosib o‘tadi» 1
. Olim yuqoridagi
ta’kidlariga aniqlik kiritish maqsadida yana «...Ramzlar ...urf-odatlar
zaminidagi mifologiyaga tayanadi...» 2
deb uqtiradi. Bundan anglashiladiki,
ibtidoiy inson qabila yoki qavm doirasidagi real hayotni g‘ayritabiiy
tasavvurlarga bog‘lab ilohiylashtirish maqsadida uni urf-odatlar
mazmuniga ko‘chirgan. Uning bayoniy ifodasini esa mif-asotirlar
ko‘rinishida ramziylashtirgan. Ko‘rinadiki, hodisalar bir-biriga bog‘liq,
biri ikkinchisini keltirib chiqaradi.

Demak, ramziy obraz lar asosida yotuvchi mifologik tasavvurlarning
o‘zi ham qabilaviy urf-odatlar va diniy-e’tiqodiy qarashlar negizida
shakllangan. Masalan, bo‘rining totemistik e’tiqod ramzi sifatida
ulug‘lanishi, tulkining kult darajasida ilohiylashtirilishi, ilonning
donishmandlik yoki qaldirg‘ochning sadoqat ramzi sifatida tavsiflanishi
bilan bog‘liq miflarning yaratilish asosi yuqoridagi hodisalarga borib
taqaladi. Xuddi shunga o‘xshash yo‘lbars (arslon, sher) ramziy obrazi
ham dastavval mifologik tafakkur doirasida bo‘lgan va
ramziylashtirilgan.
Biroq G‘ulom Akramov e’tirof etganichalik, «... katta mehr-muhabbat
bilan tasvirlangan ajdodboshi hayvon ...» darajasida emas, balki kuch-
qudrat ramzi sifatida aks ettirilgan. Chunki qadimgi turkiylar, jumladan,
1
Rahmonov N.A. Urxun-Yenisey yodnomalari va turkiy eposlar.–Toshkent: Fan, 1991.
–B.188.
2
O‘sha asar, o‘sha bet.

o‘zbek xalqi madaniy hayoti va ijtimoiy-tarixiy qarashlari tizimida
yo‘lbars (sher, arslon) totemi mavjud bo‘lmagan. Binobarin, afsonalarda,
ayniqsa, tarixiy ashyolarda yo‘lbarsning ramzga aylangan tasviri uni
beqiyos kuch-qudrat va jasorat timsoli, tinchlik, mustaqillik, mardlik,
qahramonlik, to‘g‘rilik, adolatparvarlikning ramziy ifodasi sifati da
xarakterlaydi. Bu haqda taniqli tarixshunos olim V.I.Avdiyev «Qadimgi
Sharq tarixi» nomli yirik tadqiqotida g‘oyat qiziqarli ma’lumotlarni
keltiradi. Jumladan, uning yozishicha, O‘rta Osiyo bo‘ylab o‘tkazilgan
arxeologik qazishmalar vaqtida muqaddas otashkada /otashkurak –
sajdagoh topilgan. Unda to‘rt oyoqli va quloqli hamda qanotli sherlar
haykali solingan bo‘lib, sajdogoh olovga topinish bilan bog‘liq
otashparastlik zamonida o‘rnatilgan 1
. Anglashiladiki, sajdagohga aynan
sher tasvirining tushirilishi bejiz bo‘lmagan, albatta. Bizningcha, bu hol
otashparastlik dinining qudrati va buyukligini targ‘ib etishga ishora bo‘lsa
kerak.
Bundan tashqari mifologik sher (yo‘lbars, arslon)ning ramziy tasviri
podshohlik e’tiqodi va unvonlari 2
, muhrlari, tangalar, suvoriylarning
kamarlari, qilich dastasi va qalqonlarida, shuningdek, saroy, ark hamda
shohlik devonining muhtasham devorlarida ham o‘z ifodasini topgan.
Jumladan, I.V.Avdiyevning ta’kidlab ko‘rsatishicha, qadimgi Misr
podshohlari
«...ko‘pincha, odam boshli zabardast sher (sfinks) sifatida tasvirlangan» 3
.
Shunga o‘xshash holatlarni qadimgi turkiylar tarixida ham uchratish mumkin.
Masalan, K.V.Treverning yozishicha, «Qadimgi Kushon tangalarida
yaratuvchi – Tangri tasviri sher bilan birga tushirilgan ...Kushon
imperiyasining – so‘nggi davrlarida zarb etilgan tangalarda esa shoh Xuvishka
yo‘lbarsga minib o‘tirgan xudo qiyofasida, ikki oyog‘ini bir tomonga uzatib
1
Avdiyev V.I. Qadimgi Sharq tarixi. –Toshkent: O‘qituvchi. 1964. –B.645.
2
O‘sha asar. 332-bet.
.
3
Avdiyev V.I. O‘sha manba, o‘sha bet.

turgan holida tasvirlangan. Uning pastki qismiga esa «Nono» so‘zi ilova
qilingan» 1
.
Shu o‘rinda yana xalq baxshilarining alp bahodirlarni «sher yurakli, arslon
bilakli» kabi sifatlarda ta’riflashi bejiz emasligini alohida ta’kidlash lozim.
Chunonchi, unda qo‘llanilgan iboralar mazmuni, asosan, ramziylikka daxldordir.
Atoulloh Husayniy o‘zining «Badoyi’ us-sanoyi’» («Aruz vazni va badiiy
vositalar haqida») nomli risolasida yuqoridagi holatni quyidagicha izohlaydi:
«SHer derlar va yuraklik kishi sherga o‘xshag‘anlig‘i asoslanib, andin yuraklig‘
kishini iroda etarlar» 2
. Demak, bu yerda olim e’tiborni so‘zning tub ma’nosiga
emas, balki ko‘chma ma’nosiga qaratish lozimligini uqtiradi. Masalaga xuddi shu
asosda yondashsak, o‘xshash belgilar bilan hayotiy tushunchalarning ko‘chim
hosil qilishdagi o‘zaro munosabati, ayni paytda yuzaga kelgan ko‘chma
ma’noning qiyoslanuvchi obyekt va hodisalar mazmuniga mos kelishi bilan
bog‘liq holatlar oydinlashganday bo‘ladi. Bu holatni Atoulloh Husayniy ilmiy –
nazariy asosda shunday ta’riflaydi: «Majozning turli nav’lari bordur. Jumladan,
istiora uldurkim, yasoq va iroda etilgan ma’no orasindag‘i aloqa o‘xshashliqtur:
sher lafziyu yuraklig kishi ma’nosidag‘idek» 3
. Anglashiladiki, olim ramzni
majozning bir nav’i – turi sifatida olib qaraydi va uning manbaini qiyoslanuvchi
(yasoq va iroda etilgan) tushunchalar o‘rtasidagi ma’no o‘xshashligiga bog‘laydi.
Darhaqiqat, «Istiora va ramzlar ham ko‘chma ma’no anglatadi» 4
. Ko‘chma
ma’noning yuzaga kelishi va voqelikka aylanishida shartlilik asosiy
mezonlardan biri sanaladi.
Binobarin, «yasoq va iroda etilgan» tushunchalar (narsa, hodisa,
obyekt )ning o‘zaro qiyoslanishi ularning funksional mazmunida nisbiy
1
Trever K.V. Pamyatniki greko-baktriyskogo iskusstva / Snesarev G.P. Relikti
domusulmanskix verovaniy i obryadov u uzbekov Xorezma. –M.: Nauka, 1969. –S.259.
2
Atoulloh Husayniy. Badoyi’ us-sanoyi’ (Aruz vazni va badiiy vositalar haqida.
A.Rustamov tarj.). –Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981. –
B.219.
3
Atoulloh Husayniy. O‘sha manba, o‘sha bet.
4
Baxtina V. A. Esteticheskaya funksiya Spodochnoy fanatiki. –Saratov, 1972. –S.17.

xarakterdagi shartlilikni vujudga keltiradi. Jumladan, sher (arslon, yo‘lbars)
ramziy obrazining hukmdor personaj sifatdagi talqini shundan dalolat beradi.
Hukmdor personaj talqinida hayotiy belgi bilan («yasoq», – «sher – o‘rmon
hayvonlari shohi» ) badiiy to‘qima («iroda etilgan» tushuncha – «hukm
chiqaruvchi, siyosat yurgizuvchi shoh-hokim timsoli») o‘zaro uyg‘unlashib
keladi. Bu esa o‘z navbatida ramziy obraz – hukmdor personaj mantiqiga mos
ijtimoiy-estetik ma’noni yanada aniqlashtiradi. Masalan, «Botir echki» 1
ertagida yo‘lbars podshohning barcha hayvonlarni o‘z izmiga bo‘ysundirib;
taxtda viqor to‘kib o‘tirishi, «Yo‘lbars va Ona chumchuq» 2
ertagida
ta’riflangan parranda-yu darrandalar ustidan o‘z zulmini o‘tkazishi,
«Tulkining ishi» ertagida esa tulki tilidan «yo‘lbars bizning shohimiz, unga
yetar kim» 3
deya tavsiflanishi yoki «Serka-boboning hiylasi» 4
ertagida
echkilarning arslonga ochko‘z bo‘ri ustidan arz qilishi va «Arslonning jahli
chiqib, sochlari tik bo‘lib:
– Qaysi dovyurak mendan qo‘rqmay fuqorolarimga zulm qilar ekan?» –
deb g‘azab otiga minishi bilan bog‘liq epizodik vaziyatlar Arslon, sher,
yo‘lbars tipidagi hokim personajlar qiyofasida hukmdorlikka aloqador
talqinlarning o‘ziga xos ohoriy jihatlarini yorqin aks ettiradi.
Ramziy ma’nodagi hukmdor personajlar bilan bog‘liq voqea-hodisalar
tavsifida va konflikt mazmunida ijtimoiy-maishiy hamda maishiy-estetik
munosabatlar o‘z ifodasini topgan. Masalan, «Yo‘lbars va ona chumchuq»
ertagida hikoya qilinishicha, hoqon yo‘lbarsbek o‘z nafsi uchun «Boshqa
hayvonlarning topgan oziq-ovqatini zo‘rlik bilan tortib olar ekan» 5
. Bundan
bezigan o‘rmon hayvonlari yig‘ilishib, o‘zaro kengash o‘tkazishibdi. Shunda
bir ona chumchuq (bu yerdan) manzilgohlaridan ko‘chib ketish taklifini
o‘rtaga
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 17-18-betlar.
2
O‘zbek xalq ertaklari. 2-tom. 26-28-betlar.
3
O‘sha manba. 30-32-betlar.
4
O‘sha manba.41-43-betlar..
5
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 61-62-betlar.

tashlabdi. «Ular ketishayotganda oldilaridan yo‘lbars chiqib qolibdi. Hamma
har tomonga qochib qolibdi». Biroq ona chumchuq boshqalarni himoya
qilaman, deb yo‘lbarsga tutqin bo‘libdi. Albatta, bunday vaziyatda
(to‘qnashuvda) kuchsiz hayvon – chumchuq mag‘lub bo‘ladi, kuchli hayvon –
yo‘lbars uni bir yamlab yutib, maqsadga erishadi. Biroq ertakda voqea
tamoman boshqacha tusda kechadi:
«Chumchuq qarasa, undan qutulmaydigan.
– Mayli, bo‘lmasa meni yeng. Lekin bir marta fatvo o‘qisangiz, yoryg‘
dunyodan bearmon ketardim, – debdi chumchuq». Uning gapiga ishongan
yo‘lbars duo o‘qib, fotihaga qo‘l ochgan ekan, chumchuq «pir» etib uchib
ketibdi.
Yo‘lbarsni ojizgina parranda – chumchuq tomonidan aldanishi – mag‘lub
bo‘lishi ertak (voqealari) talabi doirasida sodir bo‘ladi. Binobarin, hayvonlar
haqidagi ertaklarning spetsi fik xususiyatlaridan biri – yirtqich hayvonlarning
kuchsiz hayvonlardan yengilish hodisasi yuqoridagi ertak sujetiga asos
bo‘lgan. Yo‘lbars tabiatidagi ishonuvchanlik – laqmalik esa uni mazax qilish
uchun qo‘llangan belgi bo‘lib, ayni holat ertak voqealarining emotsionalligini
kuchaytirish va ta’sir doirasini kengaytirishga ham qaratilgandir.
Shuni e’tirof etish kerakki, «Yo‘lbars va ona chumchuq» tipidagi o‘xshash
sujetlar «Bo‘ri bilan mergan» 1
, «Tulki bilan tovus» 2
, «Och bo‘ri» 3
kabi
ertaklarda ham uchraydi. Biroq bunday umumiylikdan qat’iy nazar voqealar
ularning har birida personajlar xarakteriga xos – spetsifik xususiyatlar
vositasida tasvirlanadi. Binobarin, yuqoridagi ertakda voqea-hodisalar bayoni
hukmdor personaj tabiati (nutq, munosabat, harakat, holat) bilan uzviy bog‘liq
holda tasvirlanadi.
Nisbatan keyingi davrlarda yaratilgan ertak namunalarida ba’zi bir obrazlar,
xususan, hukmdor personaj talqini yangi mazmun bilan boyidi. Unda
ramziylik bilan birga majoziylikning dastlabki elementlari paydo bo‘la
boshladi. Bunga sabab, «An’anaviylik kasb etgan ramziy obrazlar davr o‘tgan
sari yangi mazmun kasb eta bordi. Chunki ijtimoiy muhit,
1
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 23-bet.
2
O‘sha asar. 62-63-betlar.
3
O‘sha asar. 80-81-betlar .

har bir davr adabiyotida yuzaga keladigan adabiy oqim mazkur ramziy
obrazlarga o‘z ta’sirini o‘tkazadi» 1
.
Natijada ramziy obrazlarning hayotiy mazmuni majoziy tusga aylana
bordi. Shu asosga ko‘ra, ayrim ertaklar masallarga yaqin turadi.
Biroq mazkur ertaklarda ishtirok etuvchi personajlar masal
qahramonlaridan bir qancha xususiyatlari bilan farqlanib turadi. Chunonchi,
«Xalq ertaklaridagi ijtimoiy allego riya sof shartli forma olish darajasiga qadar
olib borilmagan. Ularda biz masallar darajasidagi qochiriq, kinoyalarni
ko‘rmaymiz. Ertaklarda masallardagidek mavhum allegorizmning yo‘qligi
ularning ma’nosini badiiy, lo‘nda qiladi. Ertaklardagi allegoriya abstrakt
xususiyatdan xoli bo‘lib, to‘laqonlidir. Bu hayvonlar haqidagi ertaklarning
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi» 2
.
Shunga muvofiq, ertak personajlariga chuqur sotsial (ijtimoiy) ma’no yuklatish
mantiqan joiz emas. Ko‘rinadiki, ayni xulosa M.Afzalov qarashlarini muayyan
darajada rad etadi. Bu o‘rinda «Serkaboboning hiylasi» 3
ertagini tahlil etish
xarakterlidir.
Ertakda uy hayvonlari (echkilar)ning yirtqich hayvonlar (bo‘ri va o‘rmon
hokimi Arslon)ga munosabati va kurashi aks etadi. Serkabobo echkilar tinchligiga
tahdid solayotgan ochko‘z bo‘ri ustidan arz qilish uchun ular nomidan Arslon
podshohga vakil bo‘lib boradi. Voqeadan xabar topgan shoh Arslon darg‘azab
bo‘lib, bo‘rini tilka-pora qiladi. Bi roq «Ertasi tong otib, hali kun chiqmagan
paytda Arslon kelib hamma echkilarni bir joyga to‘plab:
– Men kecha bo‘rini o‘ldirib, sizlarni o‘limdan qutqardim. Shu katta
xizmatim evaziga har kun ertalab bir echkini nonushtam uchun uyimga
yuborib turinglar. Agarda bo‘yin tovlab, yubormasangiz, bir kechada
hammangizni o‘ldiraman, debdi». Shu yerda ahvol o‘zgaradi, dramatik
vaziyat yuzaga keladi va u echkilar holatida aks etadi: Arslonning qaltis sharti
1
Rahmonov N.A. Urxun-Yenisey yodnomalari va turkiy eposlar. –Toshkent: Fan,
1991. –B.196.
2
Jalolov F. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –Toshkent: Fan, 1976. 34-bet.
3
O‘zbek xalq ertaklari. 1-tom. 101-bet.

ularni sarosimaga soladi. Biroq dono Serkaboboning aql bilan qo‘llagan
tadbiri tufayli
echkilar Arslondan ham qutuladilar: Serkaboboning hiylasiga ishongan
«Arslon o‘zining va Serkaboboning suvdagi aksini ko‘rib, echkini olib
qo‘ygan arslon deb o‘ylabdi va o‘zini quduqqa otibdi».
Anglashiladiki, ertakda hukmdor personaj – Arslonning funk sional
harakati va badiiy talqini uning ikkilangan, ziddiyatli xarakterga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Binobarin, dastlabki holatda u qo‘l ostidagi hayvonlar
manfaatini himoya qiluvchi, ular xavfsizligini ta’minlovchi odil hukmdor –
podsho qiyofasida namoyon bo‘ladi. Bu bilan u hukmdorlikka xos
adolatparvarlik sifatlarini namoyish etadi. Jumladan, u o‘z hukmi ostidagi
hayvon (echki)larga zulm va tahdid soluvchilarni ayovsiz tarzda jazolaydi.
Uning harakatlarida qat’iylik va isyonkorona ruh ustuvor.
Biroq ertakning ikkinchi qismida hukmdor personaj talqinida salbiy
xususiyatlar ko‘zga tashlana boradi. Bu o‘rinda uning xatti-harakati va nutqiy
munosabati yagona maqsad tomon, ya’ni mutloq ustunlikka yo‘naltirilgan.
Chunonchi, ertakda arslon echkilarni ochko‘z bo‘ri tahdidan qutqarib,
o‘rmonda tinchlik va adolat o‘rnatishi barobarida, endi uning o‘zi ularga
nisbatan zo‘rlik siyosatini yurgiza boshlaydi. Ta’kid joizki, ayni holat
hukmdor personajni majoziy obraz darajasiga yaqinlashtiradi va mazmunida
ijtimoiy-maishiy ma’noni mujassamlashtiradi. Sujet tarkibida tutgan o‘rniga
ko‘ra esa fosh etish, tanqid qilish funksiyasini bajaradi.
Ertakda hukmdor personajning majoziylikka daxldor jihatlarini bo‘rttirib
ko‘rsatish maqsadida shartli voqea, harakat va munosabatlar qo‘llangan.
Biroq funksional mazmunida realistik xarakterdagi o‘ziga xos hayotiy
xususiyatlari ham saqlangan. Masalan, ertaklarda arslon kuchli va yirtqich
hayvon, ayni paytda majoziylikka yaqin turuvchi obraz sifatida hukmdor yoki
shoh talqinining yorqin ifodasi sanaladi. Bu esa uning o‘ziga xos belgisi
hisoblanadi.

Demak, hayvonlar haqidagi ertaklarda hukmdor personajlar talqini o‘ziga
xos jihatlari bilan ajralib turadi. Bu farqlilik unga xos bo‘lgan nutq,
munosabat, harakat va holatda yaqqol ko‘rinadi. Shu bilan birga, uning ertak
sujetida tutgan o‘rni, ahamiyati va g‘oyaviy-badiiy mazmuni ham alohidalik
kasb etadi.
XULOSA
O‘zbek xalq ertaklari qadimiyligi va o‘ziga xosligi jihatidan ma’naviy
qadriyatlarimiz tizimida alohida o‘rin tutadi. Ularda ajdodlarimizning badiiy-
estetik va tarbiyaviy qarashlari, tushunchasi o‘z ifodasini topgan, shuningdek,
xalqimizning hayot haqidagi eng yaxshi, go‘zal orzu-umidlari aks etgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklar – xalq badiiy ijodi janrlaridan biri sifatida
hayot haqiqati bilan bog‘liq bo‘lib, falsafiy-ta’limiy g‘oyalar hamda hayotiy
muammolar asosiga qurilgan badiiy to‘qima va uydirmalardan xoli bo‘lmagan
og‘zaki hikoyalar hisoblanadi.

Janr xususiyatlariga ko‘ra hayvonlar haqidagi ertaklar o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Hayvonlar haqidagi ertaklar mustaqil tur sifatida
kompozitsion tuzilishi, sujet tarkibi, til uslubi, badiiy vositalarning
qo‘llanilishiga ko‘ra alohida ajralib turadi.
Ertaklar tarkibida ishtirok etuvchi personajlar tizimini ilmiy asosda
o‘rganish, tahlil qilish folklorshunoslikning dolzarb masalalaridan
hisoblanadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar personajlari tizimini tadqiq etishda asar
tarkibini ilmiy asosda yaxlit o‘rganish va tahlil qilish maqsadga muvofiqdir.
Tahlil jarayonida chiqarilgan ilmiy-nazariy fikrlar bayonidan quyidagicha
umumiy xulosalarga kelish mumkin:
1. Hayvonlar haqidagi ertaklar o‘zbek xalq ertaklarining ichki turlaridan
biri sifatida o‘ziga xos qator personajlar tizimiga ega. Ertaklarda hayvon –
personajlar voqelik talabiga ko‘ra turli xil vazifalarni bajarib keladi. Ana shu
asos hayvon-personajlarning funksional tarkibini xususiyat va talqiniy
jihatlariga ko‘ra muayyan guruh atrofida birlashtirish hamda harakat doirasini
belgilash imkonini beradi.
2. Hayvonlar haqidagi ertaklarning personajlari tarkibi funksional
xususiyatlariga ko‘ra bir butun yaxlit tizimni tashkil etadi. Ular o‘z mazmuni
va amal qilish tartibiga ega. Binobarin, personajlar tarkibi o‘z o‘rnida asosiy
sujet chizig‘ining rivojlanishiga monand joylashgan bo‘lib, ularning ayrimlari
sujet chizig‘ida hal qiluvchi o‘rinni egallasa, ayrimlari ertak voqealari
davomida muhim burilish yasay olmaydi, biroq sujet rivojlanishiga u yoki bu
darajada turtki beradi.
3. Shunga muvofiq personajlar tarkibi sujet, konflikt va uning yechimida
tutgan o‘rni hamda funksiyasiga ko‘ra asosiy va asosiy bo‘lmagan guruhlarga
bo‘linadi. Asosiy personajlar guruhi yetakchi va raqib obrazlardan tashkil
topadi. Ayni aytda asosiy bo‘lmagan personajlar ham ikki xil guruhni –
yordamchi va hukmdor yoki hokim obrazlarni tashkil etadi.
4. Personajlar talqini fantastik uydirmalarga asoslanib belgilanadi. Binobarin,
fantastik uydirmalar personajlar mantiqiga xos asosiy xususiyatlarni badiiy tasvir
vositalari orqali umumlashtiradi. Shuningdek, uydirma voqea-hodisalar

mazmuniga jonlilik baxsh etadi, ayni paytda personajlarning xatti-harakatlarida
fosh etuvchi kulgi yaratadi va tanqidiy vazifa bajaradi.
5. Voqea-hodisalar, xususan, personajlar talqinida ramziylik bilan birga
majoziylik o‘zaro uyg‘unlashib keladi. Biroq er taklar tarkibidagi
personajlarning aksariyati ramziylikka daxldor bo‘lib, ijrochi tomonidan
ko‘proq ishlanganlari esa majoziylik kasb eta borgan. Anglashiladiki,
hayvon personajlarning majoziy ma’no kasb etgan namunalari mazkur
tipdagi ertaklar tabiati bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan.
Shunday qilib, xalq ertaklarining obrazlari tarkibini tasniflashtirish va
talqiniy jihatlarini o‘rganish murakkab masala bo‘lib, u ertakshunoslikda ichki
turlar xususiyatini belgilashda katta ahamiyatga egadir.
6. Kelajakdagi ulug‘vor vazifalarga nazar tashlar ekanmiz, ularni amalga
oshirishda o‘z milliy xususiyatlarimizni hisobga olishimiz, milliy-ma’naviy
me’rosimiz va qadriyatlarimizga tayanib ish yuritishimiz zarurligini
anglaymiz.
Folklorning barcha janrlari ustida, xususan, xalq ertaklarining shu
paytgacha to‘la o‘rganilmagan jihatlariga qayta va yana qayta murojaat
etishimiz ana shu zaruratdan kelib chiqmoqda. Shunga ko‘ra, yuqorida zikr
etilgan ilmiy-amaliy talqinlar mohiyatini chuqur o‘rganish va ta’limga tadbiq
etish maqsadga muvofiqdir. Bu esa kelajagi buyuk mamlakatning kelajagi
buyuk yoshlarini milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalab voyaga yetkazishda
muhim ahamiyat kasb etishi tayin.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat,
2008. –176 b.

2.Islom Karimov. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori
(Oliy Majlisning 7-chaqiriq IX sessiyasida so‘zlangan nutqi). –T.: Sharq,
1997.
3.Islom Karimov. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. –T.:
O‘zbekiston, 1992.
4.Abakarova F.V. Avarskiye detskiye skazki (k voprosu janrovoy
spetsifiki) // Janr skazki v folklore narodov Dagestana. –Maxachkala, 1987. –
S.94-104.
5.Avesto (Asqar Mahkam tarjimasi) // San’at. –1991. №5. –B17-20; №7. –
B.21-23.
6.Avdiyev V.I. Qadimgi Sharq tarixi. –Toshkent: O‘qituvchi, 1964. –844 b.
7.Akromov G‘. Totemistik miflar // O‘zbek tili va adabiyoti. –1978. –№3.
–B.39-41.
8.Afzalov M.I. O‘zbek xalq ertaklari xaqida. –T.: Fan, 1964. –120 b.
9.Anikin V.P. Russkaya narodnaya skazka. –M.: Uchpedgiz, 1959. –S.70-
76.
10. Bardaxanova S.S. Buryatskiye skazki o jivotnix. Aftoref. diss... kand.
filol. nauk. –L., 1972. –22 s.
11. Baymuradov A. Genezis i tepologiya turkmenskix skazok o jivotnix:
Avtoref. diss... kand. filol. nauk. –Ashxabad, 1991. –22 s.
12. Beruniy, Abu Rayhon. Tanlangan asarlar. 1-tom. –T.: Fan, 1968. –488
b.
13. Bichurin N. Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v
drevniye vremena. Tom 1. –M. –L.: Nauka, 1950. –384 s.
14. Baraginskiy I.S. Iz istorii tadjikskoy i persidskoy literatur. –M.: Nauka,
1972. –524 s.
15. Valixanov Ch.CH. Sledi shamanstva u kirgizov // Sobr. Soch. T. 1. –
Alma-ata, 1961. –S.477-487.
16. Veselovskiy A.N. Mif i Simvol // Russkiy folklor. –M. – L., 1979. –
S.19-21.
17. Jalolov G‘. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. –T.: Fan, 1976. –156 b.

18. Jumayeva S. Ta;lim jarayonida mifologik obrazlarni o’rganish. –Qarshi:
Nasaf, 2014. –96 b.
19. Jumanazarov U. O‘zbek folklori va tarixiy voqelik. –T.: Fan, 1991. –
232 b.
20. Jo‘rayev M. O‘zbek xalq ertaklarida «sehrli» raqamlar. –T.: Fan, 1991.
–153 b.
21. Jo‘rayev M. Boysun – bo‘ri qabilasi // Guliston. –1991. –№8. –B.27-28.
22. Zarifov H. O‘zbek xalq dostonlarining tarixiy asoslari bo‘yicha
tekshirishlar / O‘zbek xalq ishlari bo‘yicha tadqiqotlar. –T.: Fan, 1976. –B.
65-99.
23. ZO‘FA, inv. № –O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot
instituti. H.T.Zarifov nomidagi o‘zbek folklori arxivi.
24. Imomov K. O‘zbek xalq prozasi. –T.: Fan, 1981. –104 b.
25. Imomov K. O‘zbek xalq ertaklarining tarixiy asoslariga doir // O‘zbek
tili va adabiyoti. –1983. –№1. –B.36-40.
26. Imomov K. O‘zbek xalq proza janrlarining tarixiylik prinsiplari //
O‘zbek tili va adabiyoti. –1984. –№5. –B.34-38.
27. Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., Safarov O. O‘zbek xalq
og‘zaki poetik ijodi: un-t va ped. ins-t stud. uchun darslik. –T.: 1990. –304 b.
28. Imomov K. O‘zbek xalq nasri poetikasi. –Toshkent: Fan, 2008. 252 b.
29. Kenja botir. –T.: Fan, 1973. –83 b.
30. Kosven M.O. Ibtidoiy madaniyat tarixidan ocherklar. –T.: Fan, 1960. –
242 b.
31. Kostyuxin YE.A. Tipi i formi jivotnogo eposa. –M.: Nauka, 1987. –272
s.
32. Mallayev N.M. O‘zbek adabiyoti tarixi. –T.: O‘qituvchi, 1976. –664 b.
33. Mambetnazarov Q. Qaraqalpaq xaliq yertekleri. F.f.n. kand.diss... –
Nokis, 1996. –B.79-80.
34. Mifologiya drevnego mira. –M.: Nauka, 1977. –456 s.
35. Pomeranseva E.V. Russkaya narodnaya skazka. –M.: Nauka, 1963. –
128 s.
36. Propp V.Y. Morfologiya skazki. –Moskva: Nauka, 1969. –168 s.

37. Propp V.Y. Folklor i deystvitelnost. –Moskva: Nauka, 1976. –328 s.
38. Rahmonov N.A. Urxun-Yenisey yodnomalari va turkiy eposlar. Filol.
fan. dok. diss. –Toshkent, 1991. –293 b.
39. Sakali. M.L Turkmenskiy skazochniy epos. –Ashxabad: Nauka, 1956. –
156 s.
40. Sarimsoqov B.I. Epik janrlar diffuziyasi // O‘zbek xalq ijodi buyicha
tadqiqotlar. –T.: Fan, 1981. –B.97-148.
41. Sokolova Z.P. Kult jivotnix v religiyax. –M.: Nauka, 1972. –216 s.
42. Snesarev G.P. Relikti domusulmanskix verovaniy i obryadov u uzbekov
Xorezma. –M.: Nauka, 1969. –336 s.
43. Taylor E.B. Pervobitnaya kultura. –M.: Politizdat, 1989. –573 s.
44. Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. –T.: Fan, 1964. –440
b.
45. Tursunov YE.D. Genezis kazakskoy bitovoy skazki. –Alma-ata: Nauka,
1973. –216 s.
46. Urmanchiyev F. Zolotaya volchya golova na znameni: k voprosu o
proisxojdeniye obraza volka v drevno tyurkskom epose // Sovetskaya
tyurkologiya. –Boku: 1987. –№3. –S.68-73.
47. Folklor i etnografiya: svyazq folklora s drevnimi predstavleniyami i
obryadami / Sbornik statyey. –L.: Nauka, 1977. –200 s.
48. Xaytun D.YE. Totemizm, yego sushnost i proisxojdeniye. –Stalinabad,
1958. –151 s.
49. Cholokoshvili R.K. Gruzinskiy narodniy skazochniy epos o jivotnix. –
Tbilisi: Nauka,1985. –24 s.
50. Egamov X. Sovet Sharqi turkiy xalqlari ertakchilik aloqalari an’analari
tarixidan ocherklar. –T.: O‘qituvchi, 1987. –344 b.
51. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. –T.: O‘zdavnashr, 1960. –604
b.
52. O‘zbek folklori ocherklari. Uch tomlik. 2-tom. –T.: Fan, 1989. –320 b.
53. O‘roz M. Turk asotir (mif)lari // Sirli olam. –1991. –№6. –B.17-20; –№
7. –B.8-11.

54. G‘ulomov Y.G‘. Xorazmning sug‘orilish tarixi. –T.: Fan, 1959. –326
b.
55. Husayniy, Atoulloh. Badoyi’ us-sanoyi’ (Aruz vazni va badiiy vositalar
haqida. A.Rustamov tarj.). –Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1981. –B.219.
56. www.edu.uz
57. www.ziyo-net.uz
58. www.istedod.uz
59. www.literature.uz
60. www.markaz.uz
BOYQULOVA MUNIRANING
HAYVONLAR HAQIDAGI ERTAKLARDA OBRAZLAR TARKIBI
VA TALQINI
mavzusidagi bitiruv malakaviy ishining
annotatsiyasi
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. Hayvonlar haqidagi ertaklarning
o’ziga xususiyati personajlar tarkibi va talqinida ko‘zga tashlanadi. Ta’kidlash
joizki, o‘zbek ertakshunosligida persononajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy
xususiyatlar hanuzgacha yaxlit bir tizim asosida o‘rganilmagan. Rus va
Yevropa folklorshunosligi bu borada ancha ilgarilab ketgan. Hayvonlar
haqidagi o‘zbek xalq ertaklarining o‘ziga xos xususiyatlari va nafosatidan
kelib chiqib, masalaga ilmiy-ijodiy yondashish asnosida va o‘zbek
ertakshunosligida V.Y.Propp uslubi asosida personajlar tarkibi va talqiniga
bag‘ishlangan ushbu tadqiqot ishimiz shu yo‘ldagi dadil qadamlardan biridir.
Unda o‘zbek hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlarning

mukammal tasnifi ilmiy-nazariy xarakterda tadqiq etildi.
Mavzuning
dolzarbligi ana shu jihatlar bilan asoslanadi.
Ilmiy izlanishning maqsad va vazifalari. O‘zbek folklorshunoslari har
bir folklor asarlarining badiiy xususiyatlarini tahlil etish, janrlar bo‘yicha tasnif
qilish va o‘rganish borasida tinimsiz izlanishlar olib bormoqdalar. Shunga
muvofiq, hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq
etishda asar tarkibini ilmiy asosda yaxlit o‘rganish va tahlil qilish maqsadga
muvofiqdir. Ishda bosh maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarga e’tibor
qaratildi:
– o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi
personajlarning asosiy semantikasini izohlash;
– mifologiyaning hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi
personajlar bilan uyg’un jihatlarini sharhlash;
– o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi
obrazlar tahlilida ularning g’oyaviy-badiiy xususiyatlarini tarixiy asoslariga
ko’ra o’rganish;
– turkiy yodnomalar misolida totemistik dunyoqarash izlarining
badiiy ifodasini o ‘zbek hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi
personajlar misolida tahlil etish;
- tasnif asosida hayvonlar haqidagi ertaklarning kelib chiqishi,
personajlar tizimi va ularning sujet tarkibida tutgan o‘rni hamda ta’limiy,
estetik vazifalari xususida muayyan xulosalarni ilgari surish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy jihatdan yangilik darajasi : Ishda
‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlarning
asosiy semantikasini izohlash, tadqiq etish asnosida ertaklarning xalq
og’zakida tutgan o’rni, ahamiyati haqida so’z yuritildi.Tahlil jarayonida
mifologiyaning o’zbek ertakchiligi taraqqiyotiga ta’siri ilmiy xulosalar bilan
asoslandi. Tadqiqot uslubiyati va uslublari: Birinchi Prezidentimiz
I.A.Karimov va amaldagi Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning asarlari,
soha olimlarining ilmiy nazariy qarashlari tadqiqot uslubiyatini

tashkil qiladi. Tahlilda qiyosiy- tarixiy, ilmiy tadqiqot usulidan
foydalanildi.Tadqiqotning predmeti va ob’ekti. O‘zbek xalq hayvonlar haqidagi
ertaklarida ishtirok etuvchi obrazlar tahlili va badiiy xususiyatlarini tadqiq
qilishda M. Afzalov, N. Ya. Bichurin, M. Bois, A. N. Veselovskiy, Ya. E.
Golosovker, F. Jololov, K. Imomov, D. S. Lixachev, A. F. Losov, B. Ya.
Pronn, B. Sarimsoqov, E. B. Taylor, K. M. Meletinskiy, G. P. Snesarev, M.
Murodov, N. Rahmonov, B. To’xliyev kabi folklorshunos, etnograf va tarixchi
olimlarning faktik materiallari hamda ilmiy-nazariy xulosalariga tayanilgan
holda folklor asarlarining ommaviy nashrlardagi manbalar tadqiq etildi.
Tadqiqotning ilmiy ahamiyati : O‘zbek folklorshunosligida hayvonlar
haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi obrazlarni tasniflashtirish, tarixiy-badiiy
asoslari, badiiy o’ziga xos xususiyatlarini o‘rgani sh, tahlil qilishga
bag’ishlangan ilmiy tadqiqod ishimizning nazariy xulosalari ertaklar
tabiatining o’ziga xos xususiyatlari, genezisi va takomilini, shuningdek,
obrazlar mohiyatini tadqiq qilishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Tadqiqotning ilmiy ahamiyati ana shu jihatlarda ko’rinadi.
Tadqiqotning hajmi : Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki asosiy bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
Tadqiqotning xulosasi : O‘zbek ertakchiligi yan gicha tamoyillar
asosida taraqqiy etdi. Ayniqsa, hayvonlar haqidagi ertaklarning taraqqiyot
yо‘nalishida mifologik dunyoqarash, obrazlar va mo tivlaridan foydalanish
tajribasi uning badiiy strukturasini boyitib, xalqchilligini va milliy ruhini
kuchaytirishga xizmat qildi.
Umumlashtirilgan xulosalarni ta’limga tadbiq etish maqsadli
yo‘nalishning xarakterli xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Zero, biz bugun
auditoriyalarda tahsil olayotgan talaba kelajakda folklorshunoslik ilmining
yetuk bilimdoni va ayniqsa, yuksak ma’naviyatli mutaxassis bo‘lishiga
erishmog‘imiz lozim.

Купить