Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 107.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Hindiston XVIII-XIX asrlarda: ijtimoiy va iqtisodiy vaziyat

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA 'LIM,FA N VA IN N OVA TSIY A LA RVA ZIRLIGI MIRZOULUG'BEKN OMIDA GI O'ZBEKISTON MILLIY UN IV ERSITETI TA RIX FA KULTETI 60220300-Tarix(mamlak at larv ay o'nalishlar bo'y icha) HIN DISTON X VI II-X IX A SRLA RDA :IJ TIMOI Y VA IQTISODI Y VA ZIY A T MAVZUSIDA KURSISHI Toshk ent -2025 MUN DA RIJ A KIRISH.........................................................................3 IBOB.BOBURIY LA RIMPERIY A SIN IN GSO‘N GGIDA VRIDA IJ TIMOIY VA IQTISODIY HA Y OT 1.1.BoburiylarimperiyasiningXVIII-XIXasrlardaijtimoiy-iqtisodiy vasiyosiyholati...........................................................................7 1.2.Boburiylarimperiyasitanazulivasipohiylarqo’zg’alonining mamlakatijtimoiyvaiqtisodiy hayotigata’siri............................15 IIBOB.IN GLIZMUSTA MLA KA CHILI GIBOSHLA N GA N DA VRDA HIN DISTON DA IJ TIMOIY VA IQTISODIY O‘ZGA RISHLA R 2.1.YevropaliklarningHindistongakiribkelishivaingliz mustamlakasigaaylanishi..........................................................24 2.2.Ost- Indiyakompaniyasiningsiyosativaijtimoiytuzumga ta’siri..........................................................................................31 X ULOSA .......................................................................37 FOY DA LA N ILGA N A DA BIY OTLA RRO‘Y X A TI.....................39 KIRISH Kursishimav zusiningdolzarbligi: HindistonXVIII–XIXasrlarda jiddiysiyosiy,ijtimoiyvaiqtisodiysilkinishlarniboshdankechirdi. Bu davrda mamlakat hayotida Boburiylar imperiyasi zaiflashuvivaasta-sekinlikbilan inglizmustamlakachiligining kuchayishiasosiyo‘rintutdi.Ushbutarixiyjarayonlarnafaqat Hindistonichkituzilmalarini,balkimintaqaningbutuntaraqqiyot yo‘linitubdano‘zgartirdi.Boburiylardavlatiuzoqvaqtdavomida Hindistonda markazlashga n boshqaruvni, an’anaviy ijtimoiy tizimnivarivojlanganiqtisodiyhayotnisaqlabturganedi.Ammo XVIII asrning ikkinchi yarmiga kelib, imperiyaning harbiy va siyosiy kuchizaiflashdi.Buholatinglizlarningmamlakatgafaolkirib kelishiuchunzaminyaratdi.InglizSharqiyHindkompaniyasining mustamlakachiliksiyosatinatijasidamahalliyyeregaligi,soliq tizimi,hunarmandchilikvasavdoyo‘nalishlarisezilarlidarajada o‘zgardi. Mazkur davrdagi ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishl arni o‘rganishbugungikundaquyidagisabablargako‘radolzarbdir: Tarixiysaboqlarnio‘rganishnuqtainazaridan–Mustamlakachilik siyosatiningHindistonjamiyatigaqandayta’sirko‘rsatgani,uning mahalliyboshqaruv,ishlabchiqarishvamadaniyattizimigasalbiy oqibatlaribugungikundasobiqmustamlakabo‘lganmamlakatlar uchunmuhimsaboqbo‘laoladi.ZamonaviyHindiston jamiyatining shakllanishi ni tushunishd a – Hindiston ijtimoiy qatlamlari, zamonaviyiqtisodiytizimivasiyosiyonginingrivojlanishiaynan shudavrjarayonlarigabevositabog‘liq.Globaltarixkontekstida mustamlak achilikni baholashda – Hindiston misolida ingliz mustamlakachiliginingijtimoiyvaiqtisodiyoqibatlarinio‘rganish, 3 boshqamintaqalardagio‘xshashtarixiytajribalarbilansolishtirish imkoniniberadi.Ilmiyizlanishlarvata’limuchunahamiyatida– Mazkurmavzutarix,siyosatshunoslik,iqtisodiyotvasotsiologiya kabifanlarda o‘quvchilarvatadqiqotchilaruchunmuhimtahliliy materialdir Shu jihatdan olib qaralganda, XVIII–XIX asrlarda Hindistonningijtimoiy-iqtisodiyhayotigaoidtarixiyjarayonlarni tahlilqilish,ularningmohiyatinichuquranglashvaxulosalar chiqarish bugungi kundagi tarixiy ongni boyitishda katta ahamiyatgaega. Tadqiqot ning oby ek t i: XVIII–XIX asrlarda Hindiston jamiyatiningijtimoiy-iqtisodiytizimidir.Budavrdayuzbergan asosiyo‘zgarishlar,xususanBoburiylarimperiyasiningtanazzuli vainglizmustamlakachiliginingkuchayishijarayonidajamiyatdagi qatlamlar, agrar tuzum va iqtisodiy munosab atlar tadqiqot doirasinitashkiletadi Tadqiqot ningpredmet i: Boburiylarimperiyasiso‘nggi davrivainglizmustamlakachiligiboshlanishidayuzagakelgan ijtimoiytabaqalanish,agrarislohotlar,iqtisodiysiyosat,savdova ishlabchiqarishtizimidagio‘zgarishlardir. Tadqiqot ning asosiy maqsadi: XVIII–XIX asrlarda Hindistondayuzberganijtimoiyvaiqtisodiyo‘zgarishlarnitarixiy manbalarvailmiytadqiqotlarasosidatahlilqilish,Boburiylar imperiyasinin g tanazzuli hamda ingliz mustamlakac hiligining jamiyatgako‘rsatganta’sirinichuquro‘rganishdir. Tadqiqot v azifalari: Boburiylar imperiyasi inqirozining asosiy sabablari va uning ijtimoiy hayotga ta’sirini aniqlash.XVIII–XIXasrlardaHindistondagiiqtisodiytizim,agrar munosabatlarvasoliqsiyosatinitahlilqilishInglizSharqiyHind 4 kompaniyasining mustamlakachiliksiyosativa u orqaliyuzbergan o‘zgarishlarniyoritish.Hindistonjamiyatiningtabaqaviytarkibiva kasta tizimidagi o‘zgarishl ko‘rsatish.Hind iqtisodiyotining mustamlakachilik siyosati tufayli yemirilgan jihatlari ni asoslash.O‘rganilgantarixiytajribaningbugungitarixiyongva tahliluchunahamiyatinibelgilash. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot lar sharhi (t ahlili): Mazkurmavzuyuzasidanbirqatortarixiy,ilmiyva tadqiqotasarlarimavjud.Boburiylardavriniyorituvchiasosiy manbalar – Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma"1 asari, shuningdek,keyingitarixchilartomonidanyozilganishlanmalardir. HindistonningXVIII–XIXasrlardagiiqtisodiyholatinitahlilqilishda Romila Thapar 2 , Irfan Habib 3 , Bipan Chandra 4 kabi hind tarixchilarimuhimilmiyishlaryozganlar.Inglizmustamlakachiligi bo‘yichaesaWilliamDalrymple 5 ,singaritadqiqotchilarningishlari mustamlakach siyosati turli jabhalarini yoritadi. Shunin gdek, sovet tarixc hilari (masalan, S. Dmitriev, A. Yeremeyev)tomonidanyozilganasarlarhammustamlakachilik davri Hindistonini chuqur tahlil qiladi.Shu bilan birga, O‘zbekistonda chop etilgan umumiy tarix darsliklari va monografiyalar ham mavzuni o‘rganishda yordam beradi 1 BoburZ.M.Boburnoma.Toshkent:G'.G'ulomnomidagiAdabiyotvasan’atnashriyoti, 1989. 2 Thapar, Romila. Early India: From the Origins to AD 1300. Berkeley: University of California Press,2002. 3 Habib,Irfan.TheAgrarianSystemofMughalIndia(1556–1707).Delhi:OxfordUniversity Press,1999. 4 Chandra,Bipanetal.India'sStruggleforIndependence.NewDelhi:PenguinBooks,1989. 5 Dalrymple,William.TheAnarchy:TheRelentlessRiseoftheEastIndiaCompany.London: BloomsburyPublishing,2019. 5 (masalan:"Jahontarixi","OsiyovaAfrikaxalqlaritarixi"o‘quv qo‘llanmalari)6 . Tadqiqot ningusullari: tarixiylik,tizimlashtirish,qiyosiy, muammoviyxronologikhamdafanlararoyondashuvkabiilmiy tadqiqotusullarihamdaxolisliktamoyillaridanfoydalanildi Tadqiqot nat ijalariningnazariy v aamaliy ahamiy at i: UshbutadqiqotHindistonningXVIII–XIXasrlardagio‘zigaxos tarixiybosqichiniilmiyasosdayoritadi.Tarixiyjarayonlarning sabab-oqibat bog‘liqligini ko‘rsatadi va mustamlaka chilik davriningjamiyatgata’sirinitahlilqilishorqalitarixiyhaqiqatlarni ochibberadi.Buesatarixshunoslikfanidamustamlakachilikdavri bo‘yichachuqurroqnazariytushunchalarhosilqilishgaxizmat qiladi. Tadqi natijalari oliy ta’lim muassasalarida tarix, siyosa tshun va xalqaro munosabatlar yo‘nalis hida tahsil olayotgantalabalaruchuno‘quvqo‘llanmasisifatidaxizmatqilishi mumkin.Bundantashqari,o‘rganilgantarixiysaboqlarbugungi kunsiyosiyvaijtimoiyjarayonlarinitahlilqilishdahamamaliy foydaberadi. Kursishit ark ibining qisqachat av sifi : Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob,4taparagraf,xulosa,foydalanilganmanbalarvaadabiyotlar ro‘yxatidaniboratbo‘lib,tadqiqotumumiy41betnitashkiletadi. 6 SultonovQ.vaboshq.Jahontarixi.10-sinfuchundarslik.Toshkent:“O‘qituvchi”,2020. 6 IBOB.BOBURIY LA RIMPERIY A SIN IN GSO‘N GGIDA VRIDA IJ TIMOIY VA IQTISODIY HA Y OT 1.1. Boburiy lardav lat iningX VIII-X IX asrlarda ijt imoiy -iqt isodiy v asiy osiy holat i XVIIasro‘rtalaridaBoburiylar(BuyukMogolllar)davlatiga ShimoliyHindistonvaMarkaziyHindistonningbirqismi,afg‘on yerlari (Peshavor, Qobul, Qandag‘o r (1653 yilgacha) kirardi. JanubdanBoburiylardavlatiBijapur,Golkonda,ShimoldaNepal, TibetvaAssambilanchegaradoshedi.Aurangzeb(1658-1707) podshohlikqilgandavrdadavlat19viloyatga(subalarga)bo‘linar edi,ularnipodshohtomonidantayinlangansubadorlarboshqarar edi.Subadorlaro‘zlarigaajratilganviloyatlardato‘liqma’muriy, harbiyvasudto‘liqhokimiyatigaegaedi. Podshohbarcha yerlarni oliy mulkdori hisoblanardi. Yerlarning ko‘p qismi jag‘irdorlar,zamindorlarin’omdorlarqo‘lidaedi.Vaqfyerlariham mavjud edi. Harbiy qumondo nlarga xizmatlari uchun ba’zi yerlarningsolig‘inio‘zlarigaolishhuquqi-jag‘irlarberilgandi. Jag‘irdorl ar o‘z foydalari ning ma’lum bir qismini o‘z harbiy martabasigamosbo‘lganyollanmaqo‘shinnisaqlashgaishlatishi lozim edi. Jag‘irdorlik merosiy emasdi. Zamindorl arning jag‘irdorlardanfarqishundaediki,ularyonlanmaqo‘shinlarni saqlashlarishartemasedi.Ularpodshohuchundehqonlardanyer solig‘iyig‘isharedi,davlatsolig‘iniyig‘ishdagixizmatlariuchun o‘zlarigayig‘ilgansolig‘ni10%qoldiraredilar.Zamindorlarasosan hindzodagonyeregalaridankelibchiqkan,jag‘irdolarningko‘p qismiesamusulmonlaredi.Birorshaxsningqilganxizmatlariyoki unganisbatanmoyillikbelgisisifatidaberilganyerlarin’omyerlar deyilardi.Bumulkdanolinadigansoliqto‘liqin’omdorlargaketar 7 edi.Odatgako‘rain’omdorningo‘limidankeyinhukmdorlaruning bolalarinimerosxo‘rdebtasdiqlaredilar.Podshohlarin’omini asosanmusulmonruhoniylarigasovg‘aqilisharedi.Vaqfdeb nomlangan yerlardan olinadigan machit, diniy maktab (madrasalar)vaboshqalaruchunsarfqilinardi. O‘ztarkibiko‘ra hindjamoalaribir-birigao‘xshamasedi.Davlatmulkihisoblangan yeramaldaqishloqjamoasigafoydalanishgaberilardi.Harbir jamoadanrentasoliqolinardi.Jamoaichidaekinmaydonlari dehqonlargamerosmulksifatidataqsimlanardi.Harbirqishloq jamoasibirgalikda10-12hunarmandnioziq-ovqatmahsulotlari bilanta’minlashikerakedi,buhunarmandlarqishloqjamoasini kerakliishlabchiqarishvositalaribilanta’minlardilar.Bundan tashqar i qishloq jamoasi qishlo q oqsoqol i, mirzasi, soliqlar yig‘uvc hi, braxman va boshqa mansab dor kishilarni ham ta’minlashikerakedi.Qishloqjamoasia’zolariningmansabva majburiyatlariavloddanavlodgamerosbo‘libo‘tardi,shuyo‘l bilandehqonlarvaqishloqhunarmandlariyergaqattiqbiriktirib qo‘yilganbo‘lib,ularjamoadanchiqibketsalaro‘zkasbhunarlari bilan shug‘ullanis hdan maxrum bo‘lib, “kelgindi” odamlarga aylanardilar.Podshohmamlakathududidagibarchayerlarning egasi xisoblanardi. Lekin podshohning bevositatasarrufida barcha ekiladigan yerlarning 1/8 qismi bo‘lib, ulardan olingan soliq qo‘shinnivapodshohsaroyinita’minlashgaketardi. Hindistonni Boburiylardavlatiqo‘lostidabirlashtirilishibuyerdagio‘zaro urushlar kamayishiga, savdo va hunarmandchilikning rivojlanis higa yordam berdi. Mamlakatning ba’zi hududl arida qishloqho‘jaliginingixtisoslashuviboshlandi.Naturalsoliqpul solig‘igaaylantirildi.Qishloqjamoalariningiqtisodiyajralibqolishi 8 (alohidalashuv i) yo‘qola bordi. Qishloq hunarmanch iligining mollaribozorlardatoborako‘proqsotilaboshladi.Shubilanbirga shaharlar ning iqtisodiy roli o‘sdi, shahar hunarma ndlari va savdogarlariningsoniko‘paydi,shaharbilanqishloqo‘rtasida mahsulot ayirboshlas h o‘sdi, dastlabki manufaktur alar paydo bo‘ldi.Iqtisodiytushkinlikijtimoiykurashningkuchayishigaolib keladi.Xalqommasiningmahalliyhukmdorlargavazodagonyer egalariga qarshi chiqishlari imperiyanin g zaiflashuvi va qulashiningasosiyomillaridanbiribo‘ldi.BukurashHindistondagi ayrim xalqlarning diniy harakatlariva markaziy hokimiyatga qarshikurashbilanqo‘shilibketdi.Panjobdagiqo‘zg‘olonsikxlar ta’limotibayrog‘iostidakengyoyildi.XVIasrboshidayoqPanjob shaharlaridasikxlarningdiniymazhabitashkiltopganedi.Sikx so‘zi“o‘quvchi”,“shogird”ma’nosinibildirgan.Uningasoschisiva birinchigurusi(sikxlarboshlig‘iningunvoni,“ustoz,o‘qituvchi” ma’nosini bildirgan) Nanak (1469-1538) o‘z ta’limotida kasta-tabaqaimtiyozlarigaqarshichiqib,barchaodamlarning xudooldidatengliginie’lonqilgan.Sikxlaro‘zlariningasosiy vazifalaridanbiribu–hindlarbilanmusulmonlarnimurosaga keltirishdebbilganlar.DastlabkisikxchilikPanjobdagio‘zigato‘q shaharaholisiningzodagonyeregalarigaqarshimuxolifatiniifoda etgan.LekinXVIIasrII-yarmidanboshlabsikxmazhablario‘zgara boshlagan.Iqtisodiyotninginqirozinatijasidamazhabsaflariga aziyatchekkanminglabdehqonlarvahunarmandlarqo‘shila boshlagan . Mazhabni ng faoliyati jangovar tus ola boshladi. Sikxlarningo‘ninchigurusiGovindSingx(1675-1708)o‘zining cheklanmaganhokimyatidanvozkechdivahokimyatnisikxlar jamoasiga– xalsegaberdi.Ubutunyerlarsikxlargategishli 9 bo‘ladigan“haqiqiypodshohlik”qurishuchunhalqiluvchiqurolli qo‘zg‘olongachaqirdi. GovindSingxdavridamusulmonvahindu dehqonlarivahunarmandlarihamsikxlargaqo‘shildilar.Sikxchilik induizmdinimazhabidanmustaqildingaaylandi.Sikxlarsochlari va soqolini o‘stirib yurardilar, ular yonida doimo 3 ta metall buyum– xanjar,taroqvaqo‘lidazanjir(braslet)bo‘lishikerakedi.Sikxlar ismiga“Singx”(“Sher”)so‘ziqo‘shibaytilardi.GovindSingx vafotidankeyinmazhabgadehqonBandarahbarlikqildi.Uning rahbarligidagiqo‘zg‘olonPanjobningkattaqisminiqamraboldi. Podshohhukumatibarchaqo‘shinlarniqo‘zg‘olonchilargaqarshi tashlab,unibostirdi,Bandaqatlqilindi.Sikxlarningbirqismi tog‘largachiqibketib,partizanlikurushlarinidavomettirdi. Sikxlar qo‘zg‘oloni vaqtinchalik mag‘lubiyatiga uchrashiga qaramay, ShimoliyHindistondaBoburiylardavlatikuchlarigakattazarar yetkazdilar.Sikxlarkeyinchalikbirnechamartaqo‘llarigaqurol olibkurashdilar.Ularuzoqdavometgankurashdankeyin1765 yildaPanjobdao‘zhokimyatinio‘rnatdilarvamustaqildavlat tuzilganliginie’lonqildilar.Yersikxlarjamoasiningmulkidebe’lon qilindi.Agarsikxlarharakatidehqonlarningzodagonyeregalariga qarshikurashivapanjobliklarningBoburiylarhokimiyatidanozod bo‘lishihamdao‘zdavlatlarinibarpoetishuchunkurashibilan qo‘shilibketganbo‘lsa,yanabirhalqharakati-jatlarqo‘zg‘oloni esaengavvalozodagonyeregalarigaqarshiyo‘naltirilganedi. Jatlarshimoli-g‘arbiyHindistondagidehqonchilikkastasiedi.XVII asrning so‘nggi choragi va XVIII asr boshlari da Agra- Dehli hududidagijatlaro‘zqishloqoqsoqollariboshchiligidaBoburiylar hukumatigaqarshibirnechamartaqo‘zg‘olonko‘tardilar.Eng yirik qo‘zg‘olo n 1672 yilda bo‘lib, qo‘zg‘olo nchilar bir qator 10 joylardazodagonyeregalarinivasoliqyig‘uvchilarnihaydab yuborib,Dehligayurishqildilar,lekinbuqo‘zg‘olonbostirildi. O‘sha vaqtdagi tarixiy sharoitla rga ko‘ra sikxlar va jatlar qo‘zg‘oloniBoburiylardavlatigasezilarlidarajadazarbaberdi. Maratxlardadehqonlarningzodagonyeregalarigaqarshikurashi maratxlarningimperiyahokimiyatidanozodbo‘lishuchunolib borgan kurashi bilan qo‘shilib ketdi7 . Maratxlar mamlaka ti MaxarashtraBoburiylardavlatigaqo‘shibolingach,ubirqancha yirikjag‘irlargaajratilib,musulmonzodagonlarigaberilganedi. XVII asr o‘rtalarida boshlangan dehqonlar qo‘zg‘olonida Boburiylar davlatidan ajralib chiqib, mustaqil davlat tuzish tarafdorlari bo‘lgan mayda va o‘rta zamindorlar ham ishtirok qildilar. Qo‘zg‘olonningatoqlirahbariyeregalarivakiliShivadjiBxonsle (1627-1680)edi. Maxarasht ra mustaqilligi uchun kurashda dehqonlarnin g ommaviyishtirokqilishiShivadjigakuchliarmiyatuzishimkonini berdi. Har bir qishloq jamoasi ma’lum miqdorda qurollangan askar etkazibberardi.Birmillatgamansubbo‘lgan,harakatchanvajang bo‘ladigan joylarni yaxshi biladigan maratx otliq askarlari guruhlaripodshohningyollanmaarmiyasidanustunkelardi.1674 yilgakelibmaratxlaryeriningkattaqismiozodqilindivaShivadji mustaqilMaxarashtradavlatiningboshlig‘ibo‘ldi.Shivadjiva maratx zodagon yer egalari o‘z siyosatlarida qurolla dehqonlar bilan hisoblashishiga majbur edilar. Musu lmon jag‘irdorlarquvibyuborilgach,rentasolig‘ihosilning50-60%dan 30-40%gatushirildi.LekinMaxarashtradaastasekinyirikyer egaligishakllanibbordi.BuesaShivadjivafotidankeyinmaratx 7 ИсторияВостока.В6т.Том4.–Москва:Восточнаялитература,2002.–с.117–120. 11 zodagonyeregalario‘rtasidaurush,nizolarningavjolishigaolib keldi, natijada Podshoh hukumati qo‘shinlarini ng harakatlari muvaffaqiyatgaerishaboshladi.1689yildaShivadjiningo‘g‘liva vorisiasirolinib,qatletildi,uningkichikyoshlimerosxo‘riShaxu Dehligaolibketildi.Boburiylardavlatiningzafilashishinatijasida XVIIIasrboshidamaratxlaro‘zdavlatiniqaytatikladilar.1707 yilda Shaxu o‘z vatan yuborildi va marat davlatining hukmdori bo‘ldi. Amald a esa hokimyat peshv o (bosh vazir) unvoniniolganqudratlimaratxzodagonyeregalaridanbirining qo‘lidaedi.Keyinchalikesataxtdao‘tirganShaxuvorislarinio‘z qo‘g‘irchoqlariga aylantirgan peshvolar sulolasi mamalakatni boshqardi. 1725 yildan boshlab Puna shahri peshvolarining poytaxtigaaylandi. XVIIIasrningdastlabki1/3qismidamaratxlar MarkaziyHindistonningGujarotdanBengalqo‘ltig‘igachabo‘lgan katta qismini bosib oldilar. Bosib olingan hududlarda peshvolardan mustaqilbo‘lganyangidavlatbirlashmalaritashkiltopdi.Shu tariqato‘rttayirikknyazlik-Nakpur,Gvalior,IndaurvaBaroda tashkil topdi. Bu knyazlikla r Maxarash tra atrofiga birlashib, peshvoboshchiligidakonfederatsiyatashkiletdilar.Maratxlar butunHindistonnio‘zigabo‘ysindrishniistagankuchgaaylandi. To‘xtovsizdavometayotgano‘zarourushlarvaqo‘zg‘olonlar natijasidasavdo-sotiqqisqaribketdi,iqtisodiyvasiyosiyinqiroz kuchaydi, shaharlar tushkunlikka yuz tutdi. Markaziy hukumatning hokimiyatizaiflashib,siyosiytarqoqlikkaintilishkuchaydi.XVIII asrboshidaimperiyaningyirikviloyatlariningsubadorvanavob unvoniga ega bo‘lgan hokimlari mustaqil hukmdorlarga aylandilar. XVIIIasrningbirinchichoragidaPanjobvamaratxlarmulklaridan tashqari Bengaliya, Haydarob od, Aud ham amalda mustaqil 12 davlatlargaaylandilar.Radjastonknyazligihammustaqillikka erishdi.Dehliatrofidahambirnechtamustaqilknyazliklartashkil topdi. Boburiylar podshohlari mamlakatni ng oliy hukmdorla ri hisoblansalardaularninghokimiyatiDehlivauningyaqinatrofi bilanginacheklanibqolganedi.Hindistonningzaiflashganidan foydalanganEronshohiNodirshoh1739yildaPanjobnibosiboldi va Mo‘g‘ullar qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratib, Dehliga kirib bordi. Buyerdaukattao‘ljalarniqo‘lgakiritdihamdapodshohniSind, Peshavor va Qobulni o‘ziga berishgamajburqilib, vataniga qaytdi. Nodirsh bosqini Boburiylar davlatini harbiy jihatdan kuchsizli gini butun Hindistonga ko‘rsatdi. Boshqa qo‘shni davlatlarninghamBoburiylardavlatigahujumikuchaydi.1747 yilda Nodirsh oh o‘lgach, uning davlati parchala nib ketdi va AhmadshohDurroniyboshchiligidamustaqilafg‘ondavlatitashkil topdi,budavlatqo‘shnidavlatlarganisbatanharbiyyurishlarini avjoldiribyubordi.Afg‘onlarqisqavaqtichidaPanjob,Kashmirva Dehli ustidan o‘z hukmronli gini o‘rnatdilar . Lekin afg‘onlar shimoli-g‘arbiyHindistonustidano‘zhukmronliklarinisaqlabqola olmadilar.Sikxlarafg‘onlargaqarshikurashgaotlanib,Panjobdagi afg‘ongarnizonlariniqiribtashladilar8 .Maratxlarkonfederatsiyasi Hindistondahukmronlikniqo‘lgaolishvamamlakatnibirlashtirish uchun faol kurash olib bordi. Maratxla r armiyasi Shimoli y Hindistongakiribborib,Dehliniqo‘lgakiritdivaafg‘onlarniHind daryosida n narigi tomonga uloqtirib tashladi. Bundan norozi bo‘lganAhmadshoh1759yilda40mingkishilikqo‘shinbilan Hindistongayurishqildi.Maratxlar100mingkishilikqo‘shin to‘pladi,lekinularasosanyollanmaaskarlardaniboratedi.Maratx 8 БеринстенВ.ИмперияВеликихМоголов.–М.:АСТ,2005.–с.212. 13 qo‘shinlario‘zlariningavvalgijangovarlikqobilyatiniyo‘qotgan edilar. Afg‘onlar Hindistonda gi maratxlar va musulmon lar o‘rtasidagiziddiyatlardanhamfoydalandilar.1761yilboshida Panipattekisligidahalqiluvchijangbo‘lib,maratxlarbatamom mag‘lubiyatgauchradi.Ahmadshohmaratxlarnimag‘lubiyatga uchratganbo‘lsahamHindistonustidano‘zhukmronliginio‘rnata olmadi va tez orada o‘z qo‘shinlari bilan Afg‘onistonga qaytib ketdi. Maratxlarkonfederatsiyasiichidagio‘zarourushlar,birqator mustaqilknyazliklarningtashkiltopishimaratxlarningHindistonni o‘zhokimyatiostidabirlashtirishgabo‘lganharakatlariniyo‘qqa chiqardi va yevropalikla rning Hindistonga kirib kelishini osonlashtirdi. 14 1.2. Boburiy larimperiy asit anazuliv asipohiy lar qo’zg’aloniningmamlak at ijt imoiy v aiqt isodiy hay ot iga t a’siri XIX asrning 50-yillariga kelib Hindistonda gi ziddiyatlar keskinlashibketdi.HindistonustidanAngliyahukmronligining o‘rnatilishixalqommasiqashshoqligivaazob-uqubatiniyanada kuchaytirdi, ommaning noroziligi o‘sdi. Mamlakatd a xristian missionerlarifaoliyatiningkuchayishihindlarvamusulmonlarni zo‘rlikbilanxristiandinigao‘tkazilishihaqidagimish-mishlarning ko‘payishigavaxalqommasiningxavotirlanishiningkuchayishiga olib keldi. Mustamlak a hokimyatni ng agrar-soliq siyosatida n, ayniqsaDalxuziningyer-mulklarnimusodaraqilishsiyosatidan norozibo‘lganzamindorzodagonlarningbirqismi,maydayer egalariv a jamoa oqsoqolla ri ichida ham norozilik kuchaydi. Umumiynorozilikningo‘sibborishihindaskarlarivazobitlari kayfiyatidahamo‘zaksinitopdi.Sipohiylargarnizonlariana shundaynorozilikmarkazlarigaaylandi.Bengaliya,Madrasva Bombeydagi3tasipohiylararmiyalariichidaengkattasibo‘lgan Bengaliyaarmiyasidainglizlargaqarshikayfiyatjudakuchaygan edi.Buarmiyaningaskarvazobitlariasosanhindlarningikkita yuqoritabaqasi–braxmanlarvarajputlardanyollanganbo‘lib, ularning ko‘pchiligi jamoa oqsoqolla ri, mayda yer egalari oilalaridanchiqqanedi.UlarorasidaAuddatug‘ilganlarham ko‘pchilikedi.Ingliz-hindarmiyasidagiba’zibirholatlarham sipohiylar ichida noroziliknikuchaytirdi. Inglizlar butun Hindistonni egallab olishgach, sipohiylar bilan uncha hisoblashmaydigan bo‘lishdi. Sipohiylarning maoshlari, nafaqalari qisqartirildi, ularningko‘pginaimtiyozlaribekorqilindi.Sipohiylarpolklari 15 Afg‘oniston,Eron,Birma,Xitoygaurushgayuborilaboshlandi. Inglizzobitlaritomonidanirqiy,milliyjihatdankamsitishkuchaydi. 1857yildaarmiyadasigirterisidanqilinganhimoyaqatlamibilan o‘ralgan va cho‘chqa moyi bilan moylanga n patronlar ning (o‘qlarning)qo‘llanilaboshlanishisipohiylarningg‘azabiniyanada kuchaytirdi.Patronlarniqo‘llashdanoldinularustidagihimoya qatlaminitishbilanolibtashlashkerakedi.Buesasigirgo‘shtini eyishtaqiqlanganhindsipohiylariningvacho‘chqago‘shtinieyish taqiqlanganmusulmonsipohiylariningdiniye’tiqodlarinioyoqosti qilar edi. 1856 yil bahorida Bengaliy a armiyasi dagi sipohiy polklarida,shaharvaqishloqlardainglizlargaqarshitashviqot kuchaydi.Inglizlartomonidanimtiyozlaricheklanganzodagonyer egalari ham sipohiylar bilan aloqa o‘rnatdilar . Qo‘zg‘olo nni tayyorlashdavahhobiylarningyashirintashkilotlarihamkattarol o‘ynadi.Taniqlimusulmonma’rifatparvariFozilhaqningfaoliyati qo‘zg‘olon ni mafkuraviy jihatdan tayyorlashg a yordam berdi. 1857yil10maydaMirutdasipohiylarningqurolliqo‘zg‘oloni boshlanibketdi.Sipohiylaringlizkomandirlariniyo‘qqilishib, Dehligaqarabyurishqildilar.Ulargashaharaholisivayaqin atrofdagiqishloqlardehqonlarihamqo‘shildi.11maydaDehli qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tdi. Qo‘zg‘olonchilar Boburiylarning so‘nggi vakili bo‘lgan Bahodirshoh saroyiga kelib, undan qo‘zg‘olongaqo‘shilishnitalabqildilar.Bahodirshohbutalabni bajarishgamajburbo‘ldivaHindistonningoliyhukmdoridebe’lon qilindi.XalqommasiBoburiylardavlatiningqaytatiklanishini mustaqillikningqaytatiklanishisifatidakutiboldi.Qo‘zg‘olonda hindlarvamusulmonlarbirgalikdaharakatqildilar9 .Bahodirshoh 9 ЭргашевШ.Жаҳонтарихи.Янгидaвр(1800–1918).–Тошкент:Ўқитувчи,2015.–137-бет. 16 hukumati o‘zining hindlarga hayrihohligi ni ta’kidlab, ularning muqaddashayvonisigirniso‘yishnitaqiqlabqo‘ydi.O‘znavbatida qo‘zg‘olonninghindrahbarlarimusulmonlarningdiniyramzlarini qo‘llab- quvvatladilar. Dehlining qo‘zg‘olonchil ar qo‘liga o‘tishi mamlakatningboshqaqismlaridaxalqchiqishlariningboshlanishi uchunsignalbo‘ldi.MarkaziyHindistonhududiqo‘zg‘olonning asosiy o‘choqlari bo‘ldi. Kanpurda qo‘zg‘olonni tayyorlash da so‘nggipeshvoningasrandio‘g‘li,inglizlartomonidano‘zhuquq vanafaqasidanmahrumqilinganNanaSohibkattarolo‘ynadi.U Kanpurdagisipohiypolklarningyashirintashkilotlaribilanaloqa o‘rnatganedi.Uqo‘zg‘olonningengmashhurarboblaridanbiri bo‘libqoldi.1857yil4iyundaKanpurdasipohiylarqo‘zg‘oloni boshlandi,ulargadehqonlarvahunarmandlarhamqo‘shildi.Bu yerdagi ingliz garnizoni taslim bo‘ldi. Nana Sohib o‘zini peshvo deb e’lonqildivaozodqilinganhududlarniDehlihukmdoriningvassali sifatida boshqara boshladi. Maratx knyazlikla ridan Indur va Gvaliordahamsipohiylarqo‘zg‘olonko‘tarib,ularinglizzobitlarini qiribtashladilar. Audhamqo‘zg‘olonningengmuhimo‘chog‘i bo‘libqoldi.Buyerda1856yildanboshlaboqmaydayeregasi MavlaviyAhmadshohboshchiligidainglizlargaqarshiqo‘zg‘olonga tayyorgarlik boshlanib ketgan edi. Qo‘zg‘olon arafasida Ahmadshohinglizlartomonidanqo‘lgaolinib,qamoqdao‘lim jazosini kutibo‘tirgan edi, uniqo‘zg‘olon ko‘targansipohiylar ozod qildilar.AudknyazligipoytaxtiLakxnaudasipohiylarvaxalq ommasiqo‘zg‘olonko‘tarib,inglizmustamlakachilarinihaydab yubordilar. Mustaqillik tiklanganlig i e’lon qilinib, sobiq hukmdorningkichikyoshlio‘g‘limaxarojadebe’lonqilindi,uning 17 onasiregentlarkengashigarahbarlikqildi,sipohiylartalabiga binoanAhmadshohhambukengashgaa’zosifatidaqabulqilindi. Xalqqo‘zg‘oloniinglizlarkutmaganbirvaqtdayuzberib, ularnisarosimagasolibqo‘ydi.DehlidanKalkuttagachabo‘lgan ulkanhududdainglizaskarlariningbirnechaginapolklariboredi. Hindistonning aholi zich yashaydigan katta hududlarida qo‘zg‘olon ko‘targanxalqinglizlartartibotiniag‘daribtashladi.Boshlanib ketgan bu qo‘zg‘olon Hindiston xalqlarining ingliz mustamlakachilariga qarshi buyuk ozodlik qo‘zg‘oloni edi. Sipohiylar inglizlarga qarshi birinchi zarbani berdilar va qo‘zg‘olonningharbiymarkazigaaylandilar.Inglizlargaqarshi kurashd a aholining turli ijtimoiy qatlamlari qatnashdi . Lekin qo‘zg‘olonkuchayibborganisayinijtimoiyqatlamlaro‘rtasidagi ziddiyat kuchaydi. Tez orada qo‘zg‘olon ning boshqa kuchsiz tomonlarihamko‘rinibqoldi.Hindistonningjanubiqo‘zg‘olonni qo‘llab-quvvatlamadi.Shimoli-g‘arbda,Panjobdasipohiylarning alohidaqo‘zg‘olonlaribo‘lib,ularPanjobzodagonyeregalari yordamida inglizlar tomonidan shafqatsizli k bilan bostirildi. Inglizlarsikxlarbilanmusulmonlaro‘rtasidagidiniyadovatlardan, sikxlarni ng Boburiylar davlatig a nisbata n va doimiy dushmanliklaridan samarali foydaland i. Bombey Madras armiyalariBengalarmiyasiningqo‘zg‘olonko‘targansipohiylarini qo‘llab-quvvatlamadi. Qo‘zg‘olonning harbiy asosini tashkil qiluvchi Bengal armiyasining sipohiy qismlarining harakatiga umumiyrahbarlikyo‘qedi.Qo‘zg‘olonboshidanoqzodagonyer egalarininganchaqismiinglizlartomonigao‘tdi,buesainglizlar ahvolini ancha engillashtir di. Ba’zi knyazliklarn ing qo‘shinlari inglizlarbilanbirgalikdaqo‘zg‘olonnibostirishdaishtiroketdi. 18 DastlabkioylaridaDehliqo‘zg‘olonningasosiymarkazibo‘ldi. IyundainglizlarbuyergaPanjobdankattakuchtashlab,shaharni qamal qila boshladilar. Qo‘zg‘olonchilar o‘z poytaxtlarini qahramonlarcha himoya qildilar. Bahodirshoh va uning atrofidagilarning xalq urushini avj oldirishga qobilyati va hohish-irodasiyo‘qligiijtimoiyguruhlaro‘rtasidagiziddiyatlarni yanadakuchaytirdi.SipohiylarzobitiBaxtxonqo‘zg‘olonningeng atoqliharbiy vasiyosiy rahbariga aylandi. Dehlidagi polklar komandirlarikengashidaBaxtxonboshqo‘mondonqilibsaylandi. Qo‘zg‘olonchilarKengashituzilib,ungasipohiylardan6vakil, aholidan4vakilsaylandi.BuKengashgarasmanBahodirshoh rahba hisoblansada amal rahbarlik Baxtxon qo‘lida edi. Kengash xalq manfaatida n kelib chiqqan holda bir qator tadbirlarniamalgaoshirishgaharakatqildi.Tuzvashakarga soliqlarbekorqilindi.Halokbo‘lganjangchilaroilalarigasoliqdan ozod qilingan chek yerlari berildi. Yirik savdoga rlarga qo‘zg‘olonchilararmiyasiuchunmaxsusyig‘imlartashkiletildi. Baxtxonshaharliklarniyoppasigaqurollantirishto‘g‘risidafarmon chiqardi.BaxtxonvaKengashningba’zia’zolarishohvauning atrofidagi guruhning hokimyatini cheklashga intildilar. InglizlarningPanjobdagiarmiyasiDehliniqamalqilayotganbir vaqtda Kalkuttadan chiqqan ingliz qo‘shinlari Gang vodiysi bo‘ylab yuqoriga qarab harakat qildilar. Inglizlar Ollohobo d va Banorasdagiqo‘zg‘olonnibostirib,Kanpurhududigakiribkeldilar. Qattiq janglardan keyin inglizlar Kanpurniqo‘lgakiritdilar. Inglizlar tomonidanDehlininguzoqvaqtqamalqilinishiqo‘zg‘olonchilarni qiyinahvolgasolibqo‘ydi.1857yilsentyabrboshidaDehliga Panjobdaninglizlarningyangiqo‘shimchakuchlarietibkeldiva 19 inglizlar 14 sentyabr da shaharg a hujum boshlab, 6 kunlik janglardankeyinshaharniegalladilar10 .Qolgan-qutganjangchilar bilanshahardanchekinayotganBaxtxonBahodirxongaarmiya bilanbirgachekinib,kurashnidavomettirishnitaklifetdi,lekin Bahodirxo n inglizlarga taslim bo‘lishni afzal ko‘rdi. Dehlini egallaganinglizlaraholinijudashafqatsizlikbilanjazoladilar,tinch aholiningko‘pchiligishaharnitashlabchiqibketishgamajbur bo‘ldi.DehliningqahramononahimoyaqilinishiHindistonxalqlari tarixida muhim o‘rin egallaydi. Butun mamlakatning diqqat-e’tibori 4 oy davomida Dehli hududidagi kurashga qaratilgan bo‘lib, mamlakatning boshqa joylaridagi qo‘zg‘olonchilarundano‘rnakvailhomoldilar.Dehliningqo‘ldan ketishinatijasidaqo‘zg‘olonningengyirikmarkazlaridanbiriyo‘q qilinganbo‘lsadakurashdavometaverdi.KuzdaKanpurnitashlab chiqqan Nana Sohib qo‘shinlari bilan Gvalior knyazligi ning qo‘shinlari,shuningdekDehlidankelganayrimsipohiyqismlari birlashdi Mahalliy aholi avvalgidek qo‘zg‘olonchilar qo‘llab- quvvatlardi va Kanpur hududi qo‘zg‘olonning muhim markazlaridanbiribo‘libqolaverdi.LekinDehliqulaganidankeyin Audqo‘zg‘olnningasosiymarkazigaaylandi.Auddagiqo‘zg‘olon boshlanishdavridanoqommaviytusolib,uningbutunhududi qo‘zg‘olonchilarqo‘ligao‘tganedi.FaqatLakxnaumarkazidagi qal’adainglizlarningkichikgarnizonisaqlanibqolganedi.1857yil noyabridainglizlarLakxnaugayoribo‘tib,uyerdagigarnizonni qutqa olishga muvaffaq bo‘ldil Lekin ular Lakxnauda o‘rna shib qola olmadilar va Kanpurga chekindilar. Ingliz lar 10 DalrympleW.TheLastMughal:TheFallofaDynasty,Delhi,1857.–Bloomsbury Publishing,2006.–p.203. 20 Hindiston ga yangi qo‘shin olib kela boshladila r. Dekabrd a inglizlarningNanaSohibqo‘shinlaribilanjanglaribo‘libo‘tdi. Inglizlar Gang daryosi chizig‘i bo‘yiga mustahkam o‘rnashib oldilar va Markaziy Hindiston qo‘zg‘olonchilarini Auddan ajratib qo‘ydilar. Budavrdaxalqommasibilanzodagonlaro‘rtasidagiziddiyat yanadakeskinlashdi.Ahmadshohinglizlargaqarshiqat’iyharakat qilishnivabukurashdaikkilanibturuvchi,qat’iyatsizboshliqlarni mansabd an chetlatish ni talab qildi. 1858 yil yanvarid a AhmadshohotryadlaribilanAudzodagonlaritarafdorlario‘rtasida qurollito‘qnashuvbo‘libo‘tdivaAhmadshohqamoqgatashlandi. Lekin xalq va armiyaning talabi bilan u ozod qilinib , yana isyonchilarning obro‘l i rahbarlaridan biri bo‘lib qoldi. Ingli z qo‘mondonligi1858yilbahoridaLakxnaugahujumqilishuchun kattaqo‘shinto‘pladi.Martboshida70mingkishilikinglizqo‘shini Lakxnaunio‘raboldi.Qattiqjanglardankeyin14martdainglizlar shaharniqo‘lgakiritdilar.Ularikkihaftadavomidashaharnitalab, aholinishafqatsizlikbilanqirdilar. Lekininglizlarisyonchilar armiyasiniyo‘qqilibtashlayolmadilar.BuarmiyaLakxnaudan chekinib, Ahmadshoh rahbarligida kurashni davom ettirdi. Lakxnauniinglizlarbosibolgach,partizanlarurushiinglizlarga qarshikurashningasosiyshaklibo‘libqoldi.PartizanlarurushiAud va Markaziy Hindiston da keng yoyildi, Nana Sohibnin g qo‘zg‘olonchiarmiyasiningqoldiqlarivaungaqo‘shilganDehli askarlaripartizanlarningasosiykuchlarinitashkilqilardi.Nana SohibvaBaxtxonningotryadlarishimoltomonharakatqilib,keyin Nepalga chekindilar. Shundan keyin Markaziy Hindistond agi kurashgaiste’dodlisarkardaTantiyaTopirahbarlikqildi.Jxonsi knyazligiMarkaziyHindistondagiqarshilikmarkazlaridanbiriedi. 21 BuyerdainglizlargaqarshimudofaagaknyaginyaLakshmiBay rahbarlikqildi.Uerkakchakiyinib,qo‘lidaqurolbilanengqiyin joylardajangqilardi.1858yilapreldaJxonsiinglizlarqo‘liga o‘tgachLakshmiBayTantiyaTopiotryadigaqo‘shilibjangqildiva janglardanbiridahalokbo‘ldi. TantiyaTopiqo‘shinlarijangbilan deyarlibutunMarkaziyHindistonnibosibo‘tdi.Audvaboshqa joylardahamjangovarharakatlardavometdi.Lekininglizlarning knyazlarvazodagonlarmol-mulkinito‘ladaxlsizligihaqidagi va’dalaridankeyinzamindorelementlarochiqdan-ochiqinglizlar tomonigao‘tibketaboshladilar.Knyazlardanbirixoinlikqilib Ahmadshohniushlaboldiva50mingrupiyevazigauningboshini inglizlargakeltiribberdi.1859yilapreldaesaboshqabirroja TantiyaTopiniushlab,inglizlargatopshirdivauhamhalokbo‘ldi. Isyonchilarningayrimotryadlari1859yilningoxirigachaqarshilik ko‘rsatdi. Hindiston xalqlarining buyuk qo‘zg‘oloni juda mudhishlik bilan bostirildi. Inglizlar sipohiylarni zambarak og‘ziga bog‘lab otib, parchalab tashlardilar. 1857-1859- yillardagi qo‘zg‘olon Hindistondahaliinglizlarnihaydabchiqarishgaqodirqudratli ijtimoiykuchvujudgakelmaganliginiko‘rsatdi.Ko‘pginavassal knyazliklar,zodagonyeregalariqo‘zg‘olonboshidanoqinglizlar tomoniga o‘tib ketdilar. Qo‘zg‘olon ga qo‘shilgan va undagi rahbarliknio‘zqo‘llarigaolganzodagonlarningbirqismitarqoq holdaharakatqilishar,ko‘pinchao‘zlariningijtimoiyvasulolaviy manfaatlari ni ko‘zlab harakat qilardilar. Dehqonlar va hunarmandlar qo‘zg‘olon davomida o‘z dasturlarini va rahbarlarini ilgari sura olmadilar. Qo‘zg‘olonning ayrim rahbarlari (Ahmadshoh, Baxtxonvaboshqalar)xalqommasitalablarinihisobgaolsalar ham,lekinularumumiyvaziyatgaetarlidarajadata’siro‘tkaza 22 olmadilar. Sipohiylar polklari va dehqonlar otryadlari o‘zaro birlashmasdan,ayrim-ayrimholdaharakatqildilar.Shuningdek Hindistonaholisio‘rtasidagimilliy,diniyvatabaqaviyfarqlarham qo‘zg‘olongao‘zta’siriniko‘rsatdi. Anashundaysharoitdainglizlartomonidanyirikqo‘shinlarning keltirilishi,harbiy-texnikaviyjihatdanustunlikkurashtaqdirinihal qildi.1857-1859-yillardagiqo‘zg‘olonmag‘lubiyatgauchragan bo‘lsahamuHindistonxalqlaritarixidamuhimo‘rintutdi.Bu qo‘zg‘olon inglizlarga qattiq zarba berdi. Ular o‘zlarinin g Hindistondagisiyosatiniendilikdaanchaehtiyotkorlikbilanolib borishgae’tiborinikuchaytirdilar.Britaniyaparlamenti1858yilda Ost- Indiyakompaniyasiningtugatilganliginie’lonqildi.Hindiston Britaniya tojining mulkiga aylandi. Kompaniya ning 3ta prezidentligiprovinsiyalargaaylandi.QirolichaViktoriyaning1858 yil noyab rda Hindistonga qilgan murojaatida “mahalliy knyazlarning huquql ari, shon-sharafi va mavqelarini hurma t qilishga”,zodagonlarningmol-mulklaridaxlsizliginita’minlashga va’daberdi. 23 IIBOB.IN GLIZMUSTA MLA KA CHILI GIBOSHLA N GA N DA VRDA HIN DISTON DA IJ TIMOIY VA IQTISODIY O‘ZGA RISHLA R 2.1.Y ev ropalik larningHindist ongak iribk elishiv aingliz must amlak asigaay lanishi Yevropaliklar XVI asrdan boshl Hindistonga kirib kela boshla dilar. Portugallar Hindistonga boradi gan yo‘lni kashf etishgach,ularMalabarqirg‘og‘idagibirqatorbazalarniqo‘lga kiritdilar. Lekin etarli kuchga ega bo‘lmaganliklari sababli mamla kat ichkarisiga kira olmadilar. Portugaliyaliklar ning Hindiston bilan savdo sohasidagi ustunliklarigollandlar tomonidan yo‘qqa chiqarildi. XVII asrning 2-yarmida Gollandiy a PortugaliyaningHindistondagibirqatorbazalariniegallaboldi. Inglizlar1612yildaBoburiylarhukumatidanSuratdavaqtinchalik faktoriyaqurishhuquqinioldilarvabufaktoriya1668yilda Bombeygako‘chirildi.Bundantashqariular1640yildaMadrasda o‘rnashiboldilar.1690yildaesapodshohtomonidanberilgan yerda istehko mli Kalkutta shahrini qurdilar. Natijada 3 ta prezidentlik: Madras, Bombey va Bengal prezidentligi tashkil topdi. XVII asrning oxirgi choragida fransuzlar ham Hindistonga kirib kela boshladilar.UlarningfaoliyatmarkaziasosanPondisheridabo‘lib, Bengaliyada Chanderna hor istehkomli faktoriyalari bor edi. Yevropadavlatlariningmustamlakachilksiyosatiulartomonidan tashkil etilgan Ost-Indiya kompaniy alari orqali olib borilgan. GollandiyaOst-IndiyakompaniyasidankeyinXVIIasrboshida ingliz,XVIIasrning2-yarmidafransuzOst-Indiyakompaniyalari tashkil etildi, bu kompaniy alar o‘z mamlakatl arida Sharq savdosidamonopolhuquqqaegaedilar.UlarHindistondasavdo faktoriyalaribarpoetib,buyerdasotibolinganhindmollarini 24 YYevr mono yuqori baholar sotardilar. XVIII asr o‘rtala rida yYevropaliklarni ng Hindistondagi faoliyati yangi xususiyatlargaegabo‘ldi.Dastlabfransuzlar,keyinchalikinglizlar Hindistondagi ichki kurashdan o‘zlarining manfaatlari uchun foydalana boshladilar. Fransiyaning Hindistondagi mulklari general-gubernatori Dyupleks mustamlakalar bosib olish va inglizlargaqarshikurashishuchunfransuzzobitlarirahbarligidagi hindyollanmaqo‘shinlari–sipohiylardaniboratharbiyqismlar tashkiletib,ulargayevropachajangqilishusullarinio‘rgatishva Yevropachaqurollantirishniamalgaoshirdi.Fransuzlarturlihind davlatlarivaknyazliklario‘rtasidagikurashdanfoydalanib,ba’zi knyazlargaularningknyazliklarinihimoyaqilishnio‘zzimmalariga olishni taklif etdilar, buning uchun bu knyazlikl ar hududi ga fransuzlarning“yordamchiqo‘shinlari”kiritilishikerakedi.Knyaz esabuqo‘shinnimablag‘bilanta’minlabturishivao‘ztashqi siyosatinifransuzOst–Indiyakompaniyasibilanmuvofiqlashtirishi kerakedi.XVIIIasrning40yillaridafransuzlaranashunday “subsidiar shartnomalar” tuzish asosida yirik Haydarobod knyazligini va unga qo‘shni bo‘lgan Karnatakni o‘zlariga bo‘ysundirib oldilar. Fransuzlarning Hindistonda kuchayishini istamagan inglizlar ham sipohiy qismlar tuzib, hind hukmdorlariningkurashigafaolaralashaboshladilar.“Avstriya merosi uchun” bo‘lgan urushda (1740- 1748) Angliya bilan Fransiyao‘rtasidagiurushharakatlariHindistondahamavjolib, 1754yilgachadavometdi.Buurushnatijasidafransuzlarning Hindistondagita’sirdoirasianchacheklandi.7yillikurushesa (1756-1763) Hindistondagi ingliz-fransuz raqobat kurashiga yakun yasadi. Fransiya qo‘lida faqat Pondish eri va Hind okeani 25 sohillaridagi4tashaharqoldi.Angliyaesabuvaqtdakatta hududlarnibosibolganedi.Kalkutta,MadrasvaBombeyingliz Ost-Indiya kompaniyasining asosiy bazalari va markazlari hisoblanardi. Tamillar yashovchi Karnatak knyazligi ham bu kompaniyaningvassaligaaylanganedi,kompaniyaBengaliyada hamo‘zfaoliyatiniavjoldirganbo‘lib,buyerdau150taomborva 15tayirikfaktoriyagaegaedi.1756yildataxtgao‘tirganyosh navobSiroj-ud-Daulainglizmustamlakachilarigaqarshiurash harakatlariniboshlabyubordivaKalkuttaniqo‘lgakiritdi.Lekin inglizlar Madrasda n etib kelgan harbiy dengiz ekspedits iyasi yordamidaKalkuttaniqaytariboldilar.Inglizdesantqo‘shinlari ko‘mondoniRobertKlayvbuyutuqnimustaxkamlashgaintildi.U Siroj-ud-Daulabilandushmanbo‘lganzodagonyeregalariguruhi bilan til biriktirdi. Bu guruhgakirgan navob qo‘shinlariqo‘mondoni MirJafarbilanrasmiyshartnomatuzildi,ungako‘raJafaringlizlar hujumi boshlanganda ulargayordam berishniva’da berdi, inglizlar esaJafargaBengaliyanavobibo‘lishigayordamberishlariniva’da qildilar.800Yevropalikva2200sipohiydaniboratKlayvqo‘shini 1757yiliyunidaPlessiyonida70mingkishilikBengalarmiyasi bilanhalqiluvchijanggakirishdi.Inglizartileriyasiningvanavob asosiy qo‘shinining qo‘mondoniMir Jafarningxoinligi jangtaqdirini halqildi.Bengaliyaarmiyasimag‘lubiyatgauchradi.Inglizlar Siroj–ud–Daulaniasirolib,qatlqildilar.MirJafarBengaliyanavobi bo‘ldi, ingliz Ost-Indiya kompaniyas i Bengaliyani ng haqiqiy ho‘jayinibo‘libqoldi.BengaliyapoytaxtiMurshidobodtalandi, davlatxazinasiinglizlarqo‘ligao‘tdi.Butalonchilikoperatsiyasi kompaniyaga 37 mln. funt sterling foyda keltirdi. Bengaliya navobi kompaniyaningqo‘g‘irchog‘igaaylandi.Birqanchavaqtdankeyin 26 inglizlarMirJafarnitaxtdanchetlashtirib,taxtnikattapulevaziga MirQosimgasotdilar.Yanginavobsoliqlarnioshirib,kompaniya oldidagi qarzlarini to‘lagach, inglizlarnin g Bengaliya ustidan o‘rnatilgannazoratinicheklashgaintildi,buesa1763yildaharbiy to‘qnashuvgaolibkeldi.BengaliyavaAudnavoblariinglizlarga qarshikurashishuchunittifoqtuzdilar.UlargaPanipatjangidan keyinbu yergakelgan podishoh Shoh A’lamIIham qo‘shildi.Lekin 1764yildaBuksaryonidabo‘lganhalqiluvchijangdainglizlarga qarshiittifoqqo‘shinlarimag‘lubiyatgauchradi.Mustamlakachilar Ganganin g quyi oqimidagi katta hududda o‘z hokimyat larini uzil-kesilo‘rnatdilar.BuksaryonidagijangdankeyinBengaliyava Aud Britaniyanin mustamlak aylandi. Yirik Haydarobo knyazligihamvassalbo‘libqoldi. Buvaqtgakelibmaratxlar konfederatsiyasivaMaysurdavlatimustamlakachilarningasosiy dushmanibo‘libqoldi.MaysurhukmdoriHaydarAli(1761-1782) kannar xalqiga tayanib fransuz zobitlari yordamid a kuchli jangovararmiyatashkiletdi.DastlabkidavrlardaHaydarAli inglizlarningmustamlakachiliksiyosatigaetarlie’tiborbermagan edivabirinchiingliz–maysururushidan(1767-1769)keyinMaysur bilanOst-Indiyakompaniyasio‘rtasidamudofaatusdagiittifoq tuzildi. Keyinc Haydar Ali Maysurning asosi dushmani inglizl ar ekanlig ini tushunib etib, Hindistonda gi davlatlarni umu miy dush man qars hi birlashtirishga haraka t qildi. Bu vaqtdainglizlarningmaratxlarichkiishigaaralashuvikuchaydi. Inglizla Bomb peshvo taxtiga o‘z vakillarini qo‘yis haraka t qildil ar, lekin qattiq qarshilikka duch keldi lar. Ingliz-maratxurushiboshlanibketdi.HaydarAlimaratxlarbilan yaqinlashdi.Ikkinchiingliz-maysururushi(1780-1784)boshida, 27 Maysur,maratxalarvaHaydaroboddaniboratbo‘lgan,inglizlarga qarshiittifoqtuzildi.Inglizlarqiyinaxvolgatushibqoldilar,lekin ular hind zodagonlari o‘rtasidagi ziddiyatlard an samarali foydalandilar.Inglizlarengkuchlimaratxknyazliklaridanbo‘lgan Gvalior knyazligin i o‘zlariga og‘dirib oldilar va uning vositachiligida maratx konfederatsiyasi bilan separat sulh tuzdilar. 1782yildagishartnomagako‘raOst-Indiyakompaniyasio‘zining Bombey hududidagi mulklarini ancha kengaytrish ga erishdi. Maysurdavlatiyakkao‘zi2yilinglizlargaqarshikurasholibbordi vakeyinchalikinglizlarbilanbitimtuzishgamajburbo‘ldi.1784 yildagi ingliz-maysur shartnomasi ikki tomonning urushdan oldingi mulklarinio‘zgarishsizqolganinie’tirofqildi.BuesaOst-Indiya kompaniyasiningmavqeimustahkamlanganliginivaMaysurning JanubiyHindistondaustivorlikuchunkurashdanvozkechganligini bildirardi.AgarbungachaMaysurningasosiymaqsadiinglizlarni JanubiyHindistondanhaydabchiqarishbo‘lganbo‘lsa,endilikda esaMaysurningyaxlitligivamustaqilliginisaqlabqolishasosiy vazifabo‘libqoldi.UrushvaqtidaXaydarAlivafotetgach,Maysur taxtiga uning o‘g‘li, ingliz mustamlak achilarining murosasiz dushmani bo‘lgan TipuSulton o‘tirdi. U ingliz mustamlakachilariga qarshi“Muqaddasurush”g‘oyasibilanchiqib,podshohgava ko‘pginahindknyazliklarigao‘zvakillariniyuborib,ularnio‘z kuchlarinibirlashtirishgachaqirdi.InglizlarTipusiymosidao‘zlari uchunxavflibo‘lgandushmanniko‘rib,Maysurdavlatiniboshqa hind davlatlaridan ajratib qo‘yishg xarakat qildilar. Inglizlar maratx knyazliklarining va vassal Haydarobodning qo‘llab-quvvatlashdanfoydalanib,1790yildaMaysurgaqarshi uchinchiurushniboshladilar.Dushmanningsonjihatidanustun 28 bo‘lishigaqaramay,TipuSultonboshliqMaysurarmiyasiqattiq qarshilikko‘rsatdi.Lekin1792yildaTipuSultoninglizlarningsulh shartlar qabul qilishga majbur bo‘ldi, unga ko‘ra Maysur hudud ining yarmi Ost-Indiya kompaniyasiga va uning ittifoqchilarigao‘tdi.1799yildainglizlarkattakuchbilanyana Maysurgahujumboshladilar.Kuchliartileriyabombardimonidan keyinuningpoytaxtiSeringapatambosibolindi,TipuSulton jangdahalokbo‘ldi.MaysurhududiningbirqismiHaydarobodga berilib,qolganqismidavassalknyazliktashkiletildi.Kannarxalqi o‘zmustaqilliginiyo‘qotdivaOst–Indiyakompaniyasimulklari, HaydarobodvaMaysurvassalknyazliklarigabo‘libtashlandi. Shunday qilib, XVIII asrning 2-yarmidagi mustamla ka urushlarinatijasidaHindistonningengboyviloyatlari–Bengaliya vaungaqo‘shnibo‘lganBixar,Oris,AudvabutunJanubiy Hindistoninglizmustamlakalarigaaylandi. XVIIIasrdaHindistonxalqlaridastlabkisarmoyajamg‘arish davrig a xos usullar bilan asoratg a solinga n edi. Yirik ingliz savdogarlaritomonidantashkiletilganvaAngliyaningSharqbilan bo‘ladigansavdosidamonopolhuquqqaegabo‘lganOst-Indiya kompaniyasiinglizmustamlakachiliksiyosatiniamalgaoshiraredi. Hindistonni bosib olish Ost-Indiya kompaniyas ining savdo ma’muriyapparativaqurollikuchlariyordamidahamamalga oshirilardi. Kompaniya orqasida esa Angliyaning hukmron doiralari va Angliya hukumat i turardi. 1773 yilda ingliz parlam enti Hindistonniboshqarishto‘g‘risidaqonunqabulqildi,ungako‘ra kompaniyaningKalkuttadagigubernatoriHindistondagibarcha inglizmulklarininggeneral-gubernatoriqilibtayinlandi,Madrasva Bombeygubernatorlarihamungabo‘ysunardilar.Hindistonda 29 ingliz oliy sudita’sis etildi. 1784yildagi qonungabinoanLondonda qirolhuzuridaHindistonishlaribo‘yichanazoratkengashitashkil etildi.BukengashOst–Indiyakompaniyasiningfaoliyatininazorat qilishivaAngliyaningHindistondagimustamlakachiliksiyosatini belgilabberishikerakedi. 30 2.2.Ost -Indiy ak ompaniy asiningsiy osat iv aijt imoiy t uzumgat a’siri Hindiston halqlarini talashning asosiy vositasi soliqlar hisoblanardi. Bosib olingan hududlardagi renta soliqlari kompaniya hisobiga kelib tushardi. Vassal knyazliklarda undiriladigansoliqlarninganchaqismiturliyo‘llarbilaninglizlarga o‘tardi. Ost-Indiya kompaniyas ining eng muhim daromad manbalaridanbiriuningtuzqazibolishvasotishgabo‘lgan monopol huquqi edi. Tuz juda qimmat baholard a sotilar, kambag‘allarning tuz sotib olishga qurbi etmasdi. Kompaniya teng bo‘lmagansavdomunosabatlarivaspekulyasiyaasosidaham katta boyliklarni qo‘lga kiritardi. Hindistonni ng inglizlarnin g mustamlakasigaaylanishinatijasidadehqonlarnitalashkeskin kuchaydi, soliqlar miqdori ancha oshdi. Agar Bengaliy ada kompaniyahukmronliginingdastlabkiyillaridasoliqmiqdori1,5 mlnfuntgatengbo‘lsa,10yildankeyinuningmiqdori2,8mln. funtga,1793yildaesa3,4mln.funtgaetdi.Dehqonlarva hunarmand lar xonavayron bo‘lib, ekin maydonlari qisqardi. Ocharchilikboshlanib,Bengaliyaaholisiningdeyarliyarmi–10 mln.odamo‘ldi.XIXasrboshigakelibBritaniyaningOst-Indiya kompaniyas i Hindistonda gi hukmron kuchga aylangan edi. Endilikdainglizsavdo-sanoatdoiralariHindistonnimustamlakaga aylantirishnioxirigaetkazishnivazifaqilibqo‘yganedi.Buning uchuninglizlarengavvalomaratxknyazliklariningqarshiligini sindirishlarikerakedi11 . XIXasrboshidamaratxknyazliklari jiddiy inqirozni boshdan kechirayotg an edilar. Maratx 11 BaylyC.A.TheNewCambridgeHistoryofIndia.Caste,SocietyandPoliticsinIndiafrom theEighteenth Century totheModern Age. – CambridgeUniversityPress, 1999. – pp.85–88 31 knyazlarinin g konfederats iyasi amalda tarqalib ketgan bo‘lib, knyazlarpeshvohokimyatibilanhisoblashmasedilar.Knyazliklar ichidahamayrimachilikkuchaydi.Yirikyeregalariknyazgafaqat nomigagina bo‘ysunardil ar. Soliqlarning o‘sib borishi, o‘zaro urushlardehqonlarnixonavayronqilganedi.Birqatorjoylarda maratxlarbuyerdayashovchiboshqaxalqlarganisbatanimtiyozli tabaqani tashkil etardi. Bularning hammasi maratxlar ning qarshilikko‘rsatishinizaiflashtiraredi.PeshvoningGvaliorknyazi bilan Indurga qarshi navbatda gi urushi inglizlarga yangi bosqinchilikurushiniboshlabyuborishuchunbahonabo‘ldi.Indur knyazio‘ziningdushmanlarinitor-moretib,PeshvoningPunu shahridagiqarorgohiniegallagach,16yoshliPeshvoBadjiII inglizlartomonigaqochibketdi.BadjiRaoinglizlarva’daqilgan yordam evaziga inglizlardan tuzilgan harbiy otryadni o‘z xizmatiga olish va uni mablag‘ bilan ta’minlash, maratx konfederatsiyasining tashqisiyosatiustidaninglizlarnazoratio‘rnatilishiko‘zdatutilgan shartnom ani imzolashg a majbur bo‘ldi. Maratx knyazlari va peshvoningsobiqittifoqchisiGvaliorknyazibushartnomanitan olmadilar. Natijada 1803 yilda inglizlar urushni boshlab yubordilar. Maratxlar va Markaziy Hindistonni ng boshqa xalqlari mustamlakachilargaqarshiqattiqkurasholibbordilar.Indurning otliqpartizanguruhlariinglizqo‘shinlarigakattazararetkazdi. InglizlargaqarshiBxaratpurvaShimoliyHindistonningboshqabir qanchaknyazliklarihamkurasholibbordilar.Bxaratpurqal’asi yonidainglizlar2mingdanortiqaskaryo‘qotdilar.Lekinmaratx zodagonlariinglizlargaqarshikurashgarahbarlikqilaolmadilar. Knyazlar o‘z sulolaviy manfaatla ridan kelib chiqib, o‘zaro birlashmaykurasholibbordilar.UrushboshidainglizlarGvaliorga 32 qarshijangqilayotganda,Indurknyazijangakirmaykutibturdi. GvaliorvaNagpuringlizlardansulhtuzishniso‘rashgach,Indur knyaziurushgakirdi.1803-1805yillardagiurushnatijasidaingliz mustamlakachilarimaratxknyazliklarihududininganchaqismini vaBoburiylarpoytaxtiDehlinibosiboldilar.MarkaziyHindiston knyazliklariOst-Indiyakompaniyasiningvassallarigaaylandilar. 1817 yildagi urush natijasida inglizlar maratx knyazlikl arini batamomo‘zlarigabo‘ysundiriboldilar.Peshvoningmulklaritortib olindi,boshqaknyazliklarningmulklariqisqartirilibuyerlarda ingliz garnizonlari joylashtirildi. Mustamlakach ilarga qarshilik ko‘rsatganGvaliorvaNagpurknyazlariningo‘rnigainglizlarning odamlario‘tirdi.Radjastonknyazlarihaminglizlarhokimyatinitan oldi. Keyingi yillarda ham inglizlar o‘z mulklari ni kengayti ra bordilar.1826yildaBirmagaqarshiolibborilganbosqinchilik urushi natijasida Assam Ost-Indiya kompaniyas i mulklariga qo‘shibolindi.1843yildaSindnibosibolishtugallandi.Endilikda Hindistondabirginamustaqildavlat–Panjobqolganedi. XIXasrboshlaridaiqtisodiyrivojlanishehtiyojlarivaingliz mustamlakachilariningbosibolishxavfiPanjobdamarkazlashgan davlattuzishgaintilishnikuchaytirdi.RanjitSingx,Panjobdagi ichkiurushlardag‘alabaqozonib,maxarojaunvoninioldi.Ranjit Singxalohidaknyazliklarnitugatdi.Yermulklarisikxsardorlarga armiyada harbiy xizmat qilgan davri uchun jag‘ir shaklida berilardi. RanjitSingxningsiyosatinimaydavao‘rtasikxyeregalariqo‘llab quvvatladilar.ShubilanbirgaRanjitSingxsikxdehqonlarinio‘z tomonigaog‘dirishuchunsoliqlarnianchakamaytirdi.Panjobda yaxshiartileriyagaegabo‘lgan40mingkishilikarmiyatashkil etilganedi.Bundantashqarimaxarojaixtiyoridasardorlarva 33 vassallarning30mingkishilikaskarihamboredi.RanjitSingx Kashmir, Multon va Peshavor ni ham o‘z hokimya tiga bo‘ysundirganedi.Panjobningkuchigaetarlibaho bergan inglizlar muayyanvaqtgachaubilantinchmunosabatlaro‘rnatdilar.Lekin 30yillardanboshlabsikxlardavlatinizaiflashtirganziddiyatlar yuzaga kela boshladi. Panjobning yirik zodagon yer egalari dehqon jamoalarigataziyqnikuchaytirdi,soliqlarnioshirdi.Diniyvamilliy ziddiyatlarhamkeskinlashdi.RanjitSingxvafotetgach(1839) Panjo o‘zaro urushla boshlanib ketdi. Turli guruh tomon idan taxtga chiqarilgan maxarojalar tez-tez almas hib turardi.Ba’zizodagonyeregalario‘zlarinimustaqilhukmdordeb e’lonqildilar.Lekinbundayharakatlargaqarshiarmiyabosh ko‘tardi. Panjob armiyasining askarlari, mayda zamindorlar manfaatini ifodalovchi zobitlarning bir qismi, dehqonlar va savdogarlar, shahar hunarmandlari Panjobning butunligi va mustaqilliginihimoyaqilishgaotlandilar.Harbirharbiyqismda5 kishidaniboratsaylabqo‘yiladiganqo‘mitalar–panchayatlar tuzildi.Ulargarnizonpanchayatlaribilanbirlashdilar.Poytaxt Lahor panchayati hukumat faoliyati ustidan o‘z nazoratini o‘rnatdi. Panjob zamindorlari armiya panchayatlarini o‘zlarining hokimyatlari va yer mulkla qarshi qarati xavf deb hisoblardilar. Ikkinchi tom ond esa inglizlar Panjobdagi voqealarningHindistonningboshqaqismigata’siro‘tkazishlaridan qo‘rqardilar.ShuasosdainglizmustamlakachilarivaPanjobning yirikzodagonyeregalario‘zarotilbiriktirdilar.Natijada1845yil dekabrda inglizlar Panjobga qarshi urush harakatlarini boshladilar. Fitnachilarningxoinlikqilibbarchaharbiyrejalarniinglizlarga ochibberganligigavaularbilanqo‘shilibketishlarigaqaramay, 34 sikxlarqahramonlarchajangqildilar.Lekinxoinlarningharakati tufayliinglizlararmiyasiFiruzshaharyonidator-morqilinishdan qutilib qoldilar. Faqat 1846 yil fevralidag ina sotqinlar ning yordamidainglizqo‘shinlarisikxlarnimag‘lubiyatgauchrataoldi. Birinchiingliz-panjoburushinatijasidasikxlardavlatihududining bir qismi Ost-Indiya kompaniy asi mulklarig a qo‘shib olindi. Fitnaning faol ishtirokchilaridan biri uncha katta bo‘lmagan Jammu knyazligin ing hukmdori inglizlarga qaram bo‘lgan Jammu va Kashmirbirlashganknyazliginingmaxarojasidebe’lonqilindi. AmaldaPanjobham Ost-Indiyakompaniyasiningvassaligaaylandi uningpoytaxtiLahordainglizgarnizonijoylashtirildi. 1848yilda Panjobdamustaqillikuchunqo‘zg‘olonboshlandi.Minglabsikx dehqonlari qo‘zg‘olond a ishtirok etdilar, qo‘zg‘olong a ba’zi zodagonlarhamqo‘shildi.Afg‘onamiriqo‘zg‘olonchilargayordam berishuchunotliqaskaryubordi.Yangidanurushboshlandi.1849 yilyanvard a Chilianvala yonidagibiri nchi yirik jangda ingliz qo‘shinlarimag‘lubiyatgauchradi.Lekinkeyingijanglardaingliz qurollarining,engavvaloartileriyaningustunligio‘znatijasini ko‘rsatdi. Isyonchilar armiyasi batamom yanchib tashlandi. Ikkinchiingliz-panjoburushidankeyinPanjobbatamombosib olindi. Shunday qilib inglizlar 1849 yilda Hindistonni mustamlakaga aylantirishni yakuniga etkazdilar. XIX asr o‘rtalaridan Hindistondan Angliyaga xomashyo olib ketish ko‘paydi. Dalxuzi Hindiston general-gubernatori bo‘lgan 1848-1856-yillarmobaynidapaxtaxomashyosiniolibketish2 marta,doneksporti3martaoshdi,HindistondanAngliyagaolib ketiladiganmahsulotlarhajmiesa80foizgako‘paydi.Dalxuzi tomonidan zodagon yer egalari va ruhoniylar bir qismining yelarini 35 musodaraqilinishibungayordamberdi.Dalxuziturlibahonalar ostidabirqatorknyazliklarniOst-Indiyakompaniyasimulklariga qo‘shib yubordi. 1853-yilda inglizlar Haydarobo d hukmdorin i “qarzlariuchun”Berarviloyatinivapaxtaekiladiganboshqa tumanlar ni berishga majbur qildilar. 1856 yilda “yomon boshqarilganligi”uchun5millionliAudknyazliginihamOst-Indiya kompaniyasi mulklariga qo‘shib oldilar. Dalxuzi general-gubernatorligidavridahindknyazliklarininghududlari1/3 qismgaqisqardi.Inglizamaldorlariavvalgiyillardaundirilmay qolgan soliqlar ham undirib olardilar. Yerlarning yangid tuzilis hi, soliqlarning ko‘payishi inglizlar bilan yaqind an bog‘langanyangiyer-mulkegalari–zamindorlarningkuchayishi bilan birga bordi. Angliya hukumati Hindiston ning asosiy markazlarinitelegrafliniyasibilanbog‘laganedi.Dastlabkitemir yo‘llarqurilaboshlandi.Hindistonhamjahonbozorigatortildi. 1854 yilda Kalkutta atrofida birinchi kanop fabrikasi, 2 yildan keyin esaBombeydaip-yigiruvfabrikasiqurildi. 36 X ULOSA XVIII–XIXasrlarHindistontarixidaengmurakkabvatub o‘zgarishlargaboydavrlardanbiribo‘ldi.Budavrdamamlakat avvalBoburiylarimperiyasiningzaiflashuvi,so‘ngraesaingliz mustamlakachiligi kuchayishi fonida ijtimoiy va iqtisodiy tanazzulga yuz tutdi. Markazlashgan imperiya boshqaruvi asta-sekin parchalanib, mahalliy hukmdorlar, zodagonlar va knyazliklaro‘zmustaqilliginie’lonqilaboshladilar.Busiyosiy parokandalikHindistongaxorijiyaralashuvlaruchunqulaysharoit yaratdi.Boburiylardavriningoxirlarigakelib,ijtimoiy-iqtisodiy hayotda kuchli tabaqalanis h, yer egaligi tizimining murakkablashuvivaqishloqxo‘jaligininginqiroziyuzberdi.Agrar tizimdazamindorlarvajag‘irdorlarroliningortishidehqonlarning iqtisodiy ahvolini og‘irlashtirdi. Qishloq jamoalari ichida kasb-hunarlar merosiy asosda taqsimlangan bo‘lib, ijtimoiy harakatchanlikdeyarliyo‘qedi.BuholatHindistonjamiyatining qotibqolgantuzilmasinimustahkamladi.Siyosiyzaiflashuvbilan birgali boshl xalq harak – sikxlar, jatlar va maratx lar qo‘zg‘ olonla imperiyaning qulashiga katta ta’sir ko‘rsatdi.Ayniqsa,maratxlarkonfederatsiyasiningharakatlariva DehlihukmronligidanqutulishuchunkurashlariHindistondayangi kuchlarsahnagachiqayotganidandarakedi.Shubilanbirga,bu harakatlar yetarli darajada umumxalq xarakteriga ega bo‘lmaganligisabablibarqarorsiyosiytizimshakllanmaganva mamlakato‘zmustaqilliginisaqlabqolaolmagan.XIXasrgakelib ingliz mustamlakachiligi tobora kuchaydi. Ost-Indiya kompaniyasiningiqtisodiy vasiyosiysiyosatimahalliy ishlab chiqarish, hunarmandchilik va savdo-sotiq sohalarini izdan 37 chiqardi.Soliqtizimidagihaddanziyodekspluatatsiya,yeregaligi tizimidagiislohotlar,ichkibozorningyemirilishiHindistonning an’anaviyiqtisodiyotiniyemiribtashladi.1857–1859yillardagi sipohiylarqo‘zg‘olonibudavrningengmuhimvoqealaridanbiri bo‘lib,Hindistonxalqlariningmustamlakachilikkaqarshiilkyirik ozodlikharakatisifatidatarixgakirdi.Buqo‘zg‘olonmilliyong uyg‘onishining boshlanishi bo‘lsa-da, ichki birlikning yetishmasligi, harakatningtarqoqxarakterivayetakchilarningzaifligisababli muvaffaqiyatga erisha olmadi. Shunga qaramay, bu voqea inglizlarning Hindistondagi siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majburqildivaOst-Indiyakompaniyasiningtugatilishigasabab bo‘ldi. Umuman olganda, XVIII–XIX asrlardagi Hindiston ijtimoiy-iqtisodiyhayotiog‘irsinovlardano‘tdi.Mazkurdavr tarixiy tajribasishuniko‘rsatadiki,siyosiybirlikvaijtimoiyhamjihatlik bo‘lmasa,kuchlitashqibosimostidamilliymanfaatlarnihimoya qilishqiyinlashadi.Hindistonningbudavrdagiyo‘linio‘rganishesa mustamlakachiliksiyosatiningxalqhayotivadavlattaraqqiyotiga qandayhalokatlita’sirko‘rsatganinichuquranglashgayordam beradi. 38 FOY DA LA N ILGA N A DA BIY OTLA RRO’Y X A TI 1. XollievA.,ArtiqovX.“Jahontarixi(Yangidavr.OsiyovaAfrika mamlakatlari)”(Ma’ruzalarto’plami).–Toshkent,2014. 2. ЭргашевШ.Жаҳонтарихи(Янгидавр.1800-1918).-Т., 2015. 3. ЭргашевШ.Жаҳонтарихи(Янгидавр.1-қисм.XVI-XVIIIасрлар).- Т.,2013. 4. Алаев Л.В. Южная Индия. Социально- экономичес историяXIV-XVIIIвв.-М.,1964. 5. БеренстенВ.ИмперияВеликихМоголов.-М.,2005. 6. ГабриэльянС.И.ИсториястранАзиииАфрикивновоевремя.– Т.,2012. 7. ИсторияВостока.В6т.Том4.Кн.1-2.М.,2002. 8. ИсториястранАзиииАфрикивновоевремя.Ч.1.-М.,1989. 9. ИсториястранАзиииАфрикивновоевремя.Ч.2.-М.,1991. 10. ЮрловФ.Н.,ЮрловаЕ.С.ИсторияИндии.XXвек.-М., 2010. 11. Bayly S. The New Cambridge History of India, Volume 4, Part 3:Caste,SocietyandPoliticsinIndiafromtheEighteenthCentury totheModernAge.CambridgeUniversityPress,1999. 12. BoseS.TheNewCambridgeHistoryofIndia,Volume3,Part 2:PeasantLabourandColonialCapital:RuralBengalsince1770. CambridgeUniversityPress,1993. 13. BurtonStein.AHistoryofIndia.Wiley-Blackwell,1998. 14. DharmaKumar,MeghnadDesai.TheCambridgeEconomic HistoryofIndia.Vol.2.Cambridge,NewYork:Cambridge UniversityPress.2008. 39 15. Eaton R.M. The New Cambridge History of India, Volume 1, Part 8:ASocialHistoryoftheDeccan,1300-1761:EightIndianLives. CambridgeUniversityPress,2005. 16. GordonS.TheNewCambridgeHistoryofIndia,Volume2,Part 4:TheMarathas,1600-1818.CambridgeUniversityPress,1993. 17. Grewal J.S. The New Cambridge History of India, Volume 2, Part 3:TheSikhsofthePunjab.CambridgeUniversityPress,1991. 18. JonesK.W.TheNewCambridgeHistoryofIndia,Volume3, Part 1:Socio- ReligiousReformMovementsinBritishIndia.Cambridge UniversityPress,1990. 19. KuiperKathleen.TheCultureofIndia.NewYork:Britannica EducationalPublishinginAssociationwithRosenEducational Services,2011. 20. PatiBiswamoy,HarrisonMark(edited).TheSocialHistoryof HealthandMedicineinColonialIndia.Routledge,2009. 21. TomlinsonB.R.TheNewCambridgeHistoryofIndia,Volume3, Part3:TheEconomyofModernIndia,1860-1970.Cambridge UniversityPress,1993. 22. WalshJ.E.ABriefHistoryofIndia.FactsonFile,2011. 23. Worldhistory:patternsofinteraction.McDougalLittell,USA, 2009. 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.URIYLAR IMPERIYASINING SO‘NGGI DAVRIDA IJTIMOIY VA IQTISODIY HAYOT

1.1.Boburiylar imperiyasining XVIII-XIX asrlarda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy holati

1.2. Boburiylar imperiyasi tanazuli va sipohiylar qo’zg’alonining mamlakat ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga ta’siri

II BOB. INGLIZ MUSTAMLAKACHILIGI BOSHLANGAN DAVRDA HINDISTONDA IJTIMOIY VA IQTISODIY O‘ZGARISHLAR

2.1.Yevropaliklarning Hindistonga kirib kelishi va ingliz mustamlakasiga aylanishi

2.2. Ost-Indiya kompaniyasining siyosati va ijtimoiy tuzumga ta’siri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить