Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Hindistonda Boburiylar sulolasi hukumronligining o’rnatilishi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH …………………………………………………………………………2-3 I BOB. ZA HIRIDDIN MUHA MMAD BOBUR DAVRIDA SHIMOLIY HIN DISTON DA IJ TIMOI Y – IQTISODIY AHVOLI. 1.1. Hindistonda markazlashgan davlat barpo etish uchun kurash ……………..4-9 1.2 Hindistonda Boburiylar sulolasining hukumronligi davrida iqtisodiy – siysoiy, ijtimoiy ahvoli ………………………………………………………………...10-20 II BOB. HIN DISTON MUSTA QILLIK UCHUN KURA SHI. 2.1 Boburiylar saltanatini inqirozga yuz tutishi………….……………………21- 32 2.2. XIX asr boshlarida Hindistonning tashqi aloqasi…………………............33-37 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...38-39 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ROY X A TI… … … … … … … … … ..40 1 KIRISH Mav zuning dolzarbligi Yurtboshimiz I. A. Karimov 1998-yil 14- iyulda bir guruh tarixchi olimlar va yetakchi jurnalistlar bilan bo‘lib o‘tgan uning bugungi ahvoli va istiqbolini chuqur tashkil etish haqidagi o‘z fikr mulohazalarini bildirib, bu yo‘nalishda tarixchi olimlar oldiga qator vazifalarni qo‘ydi. Prezidentimiz: “Muayyan masalada bahs orqali haqiqat oydinlashuviga erishish lozim. Tarixiy voqealarni, shaxslar faoliyatini izohlash yo‘li bilan odamlarni asl haqiqatdan ogoh etishimiz kerak” 1 - deb ta’kidladi. Ushbu vazifalardan eng muhimi - yangi jamiyatimizni isloh qilish va yangilash jarayonini boshqaradigan va ta’minlaydigan, hozirgi davr talabi asosida yangicha fikrlaydigan muhimi, ular ongiga milliy istiqlol, Vatanga sadoqat va vatanparvarlik g‘oyalarini singdirish va teran anglatishdan iboratdir. Birinchi Prezidentimiz o‘zining “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” nomli asarida shunday yozadi:” O‘z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi yo‘q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko‘p bora o‘z isbotini topgan”. O‘zbekistan Respublikasi istiqlolga erishishi natijasida jamiyatimizning barcha sohalarda tubdan o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, Vatanimiz tarixida milliy vatanparvarlik nuqtai-nazaridan qiziqish ortmoqda. Hindiston davlatining shakllanish tarixini o'rganish bizga bu davlatlarni naqadar uzoq tarixga ega ekanligini ko'rsatadi. Bu davlatlar faoliyatini o‘rganish va yutuqlarini o‘z davlatimiz an'analariga moslashtirgan holda joriy etish kelajagimiz taraqqiyotini belgilash mumkin. Hozirgi texnika taraqqiy etgan davrda o‘z davlatimizning jahon hamjamiyatida o‘z so‘zi bo‘lgan davlat bo‘lishini istar ekanmiz, biz bunday o‘z davrining rivojlangan davlatlari faoliyatini o‘rganishimiz va ularning ijobiy yutuqlarini o‘z davlatimizda joriy etishga intilmog‘imiz kerak, bular esa kurs ishi mavzusining dolzarbligini ko'rsatadi. 1 Ислом Абдуғанивич Каримов. Тарихий хотирасиз кeлажак йўқ.”Шарқ” нашриёти. Т:1998. B.26 2 Kurs ishining obek t i v a predmet i. Hindistonda Boburiylar sulolasi hukumronligining o’rnatilishi mavzuning obekti etib bergilandi. Kurs ishining predmeti etib Boburilar hukumronligining yakunlanishi manbalar asosida yoritib berish. Kurs ishining maqsadi v a v azifalari. Kurs ishining maqsadi Boburiylar sulolasining Hindistonda olib borgan hukumronlik davrini o’rganishdir. Vazifalari esa quyidagicha - Zahiriddin Muhammad Bobur davrida Shimoliy Hindistonda ijtimoiy – iqtisodiy ahvolini yoritib berish; - Hindistonda markazlashgan davlat barpo etish uchun kurashlarni o’rganish; - Hindistonda Boburiylar sulolasining hukumronligi davrida iqtisodiy – siysoiy, ijtimoiy ahvolini tahlil qilish; - Hindiston mustaqillik uchun kurashlarni o’rganish; - Boburiylar saltanatini inqirozga yuz tutishini yoritib berishdir. Kurs ishining t uzilishi v a hajmi. Kirish, ikki bob, to’rt xulosa, foydalanilgan manba va adabiyotlar ro'yxati hamda ilovalardan iborat. Ishning umumi y hajmi ilovalar hisobga olinmag anda 34 betni tashkil etadi. 3 I - BOB. Muhammad Bobur dav ridaShimoliy Hindist onda ijt imoiy – iqt isodiy ahv oli. 1.1. Hindist onda mark azlashgan dav lat barpo et ish uchun k urash Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonga harbiy yurish qilar ekan, o’z yurtida yirik davlat qurish orzu-istaklarini sharqning mo’jizakor ushbu mamlakatida amalga oshirish uchun kurash maydoniga kirgan edi. Unda har bir soatdan maqsadga muvofiq foydalanish, raqiblar o’rtasidagi qarama-qarshilikdan ustamonlik bilan chora qo’llash, shaxsan o’zi ishtirok etgan tarixiy voqealarni oldindan his etishdek noyob qobiliyat, diplomatik salohiyat bor ediki, bu barcha sarkardalarda ham uchramaydi. Qadimgi Rim tarixidan ma’lumki, mashhur Karfagen (Puni) armiyasining harbiy qo’mondoni Gannibal qadimgi dunyoning eng katta urushi bo’lgan II Puni urushi davrida (mil. av. 218-201.) 90 ming sonly qo’shini bilan Alp tog’larining eng qalin qor bosgan cho’qqilari orqali oshib o’tib Italiyaga hujum qiladi. Gannibal bu dovonlardan oshar ekan 70 ming kishisidan ajralib, 20 ming askari qoladi. Ammo bu tarixiy voqeani Gannibal biror joyga yozdirib qo’yishni xayoliga ham keltirmagan edi. Oradan 1700 yil o’tib Zahiriddin Muhammad Bobur ham Hindiston sari yurishda xuddi shunday jasorat ko’rsatdi. U Himolay tog’larining abadiy qor bosib yotgan “Bandipach” dovonidan oshib o’tib, shimoliy Hindistonga kirdi. Bobur bu haqda sangtarosh Shomuhammadga bu voqea haqida toshga o’yib yozib qo’yishni buyurdi. Ushbu voqea orqali Boburning Hindistonga safar yo’li haqida tarixda guvohlikka ega bo’lindi. Keyinchalik bu tog’ yo’li mashhur “Haybar dovoni” nomini olib, Avg’oniston-Pokiston-Hindiston o’rtasidagi yagona savdo yo’li bo’lib qolgandi 1 . Zahiriddin Muhammad Bobur Ibrohim Lo’diy ustidan g’alabaga erishar ekan, Panipat qal’asi devorida 2 ta navkarini ikki qo’lida ko’tarib yugurib ketadi. Ushbu dalil hukmdorning jismonan kuchli bo’ganligidan dalolat beradi. Bobur Boburnomada Shimoliy Hindistondagi o’sha paytdagi aftoda holatni quyidagicha 1 Sayfiddin Jalil Bobur haqida o’ylar. -T.: Sharq, 2006. B. 53 . 4 tasvirlaydi: “Hinduston kam latofat yer voqe bo‘lubtur. Elida husn yo‘q va husni ixtilot va omizish va omadu raft yo‘q, tab’ va idrok va adab yo‘q va karam va muruvvat yo‘q va hunarlarida va ishlarida siyoq va andom va raja va go‘niya yo‘q va yaxshi ot va yaxshi it yo‘q va uzum va qovun va yaxshi mevalar yo‘q va yax yo‘q va sovuq suv yo‘q va bozorlarida yaxshi osh va yaxshi non yo‘q, hammom yo‘q va madrasa yo‘q va sha’m yo‘q va mash’al yo‘q, shamdon yo’q” 1 . Yuqoridagi fikrlar shuni isbotlaydiki, Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonga kirganida bu mamlakat o’zaro feodal urushlar tufayli aftoda bo’lgan, xalq qashshoq, shahar va qishloqlar ayanchli ahvolda bo’lgan. Uning tarixiy voqelikni obyektiv baholay olganligini e’tirof etgan Hindiston birinchi bosh vaziri Javaharlal Neru (1889-1964) o’zining “Jahon tarixiga bir nazar” (“Взгляд на всемирную историю”) kitobining 3-tomida: “Boburshoh sinchkov, zukko inson edi. Biz unga musofir kishi sifatida ba’zan noxolis fikrlar ham bildiradi deb o’ylasak, uning hikoyalari o’sha paytda Shimoliy Hindiston achinarli ahvolda ekanligidan dalolat beradi. Hindistonning birinchi g’oyasi u uchun azaliy umr bo’yi saqlaydi”40 – kabi xolis fikrlarni keltirgan. Hindiston tabiati, aholisi, tarixi, madaniyati va boyliklari bilan yaqindan tanishgan Bobur keyinchalik bu davlat haqida: “Latofatikim Hindistonda bir ulug’ viloyatdir va oltin va yarmog’i qalin bo’lur, yana bir latofati budurkim har sinfdin va xirfalardin behad va benihoya ko’pdur. Har ish va har nima uchun jami muqarrardur” 2 . Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonda turli-tuman etnik guruh, qabila va xalqlarga duch keldi. Mamlakat shimoliy-g’arbida pushtun, Kashmir, sindx, panjobiylar, g’arbiy Hindistonda maratx va gujaratlar, Sharqiy Hindistonda bangal, oriy, assamlar, Janubda andxar, malayali, jamil, kannarlar, Ganga daryosi havzasida rajiston, hindistoniy, bixar qabilalari istiqomat qilar edi. Bu xalqlarning dini va urf-odatlarida farqlar juda katta bo’lib, ular o’rtasida dishmanlik kayfiyati ham kuchli bo’lgan. Zahiriddin Muhammad Bobur diplomatiya sining asosiy yo’nalishi Hindistonni birlashtirish, bu yerda hukm surib kelayotgan diniy-etnik, siyosiy 1 З.М. Бобур. Бобурнома. –Т. Юлдузча, 1990. Б.182. 2 Қудратиллаев Ҳ. Ҳиндистонда Бобурийлар сулоласи салтанати. –Т. Ўқитувчи, 1996. Б.144. 5 ziddiyatlarni bartaraf etish, shavqatsiz odatlar (tul qolgan ayolni o’z eri bilan gulxanda tiriklayin yondirish kabi)ni bekor qilish, qudratli markazlashgan davlar barpo qilish edi. Yangi zamon boshlarida Hindistonda taxminan 150 mln aholi istiqomat qilardi. Boburiylar avvalboshdanoq Hindistonda jangovor qabilalar hisoblangan skix va maratxlar qarshiligiga uchradi. Skixlar Panjob va boshqa viloyatlardan “kelgindilar”ni haydab chiqarish uchun jon-jahdlari bilan kurashdi. Skixlar harakati XV asr o’rtalaridan XVIII asr 60 yillariga qadar davom etib turdi. Boburiylarga qarshi chiqqan toifalardan biri maratxlar bo’lib, maratxlar o’z yurtini “Maxarashtra” deb atashardi. Ularning yo’lboshchisi Shivadish (1627-1680) bo’lib, maratxlar boburiy hukmdorlarning kelishuvchilik diplomatiyasi bilan murosaga kelmadilar. Boburiylar ular qo’zg’olonini bir necha bor bostirib, yermulkini jagirdor (ijarachilarga) bo’lib berdi. Aslida boburiylar davlatining markazlashtirish siyosatiga Humoyun davridayoq xavf tug’ilgan edi. Zahiriddin Muhammad Bobur Chingizxon (1156-1227) va Sohibqiron Amir Temur (1336- 1405) larning ulusizm an’anasidan kelib chiqib o’z davlatini farzandlariga bo’lib bergandi. Jumladan, Hindiston yerlari Humoyunga, Panjob - Mirzo Kamronga, Qandahor – Mirzo Askariyga, Badaxshon – Mirzo Hindolga suyulg’or qilib qoldirilgandi. Humoyunning Hindistonni birlashtirish siyosatiga ukalari Kamron Mirzo va Askariy Mirzolar qarshi chiqib, ular o’rtasida bir necha bor harbiy to’qnashuvlar bo’lib o’tgandi. Janglarda yopilgan bu ishni aka-uka tovba qilib qasam ichishar, biroq ko’p o’tmay o’z qasamlarini unutishardi. Shu sababli saroy a’yonlari va amaldorlari talabi bilan Humoyun Mirzo ukasi Kamron Mirzoning ko’ziga mil torttirgandi. Bir umr ko’r bo’lib qolgan Kamron Mirzoni ko’rganida Humoyun Mirzo qilgan ishidan pushaymon qilar, u tabiatan otasi singari ko’ngilchan, qarindoshlariga mehribonligi tufayli vijdoni oldida qiynalardi. Humoyun Mirzo o’ta ko’ngilchanligi tufayli saroy to’ntarishi paytida hayotini saqlab qolgan oddiy Nizom eshkakchiga o’n kun taxtini hadya etgan, bu nodon va mulkparast esa taxtni egasi bo’lgan kunlarda butun davlat xazinasini talon-taroj qilib, o’z qarindoshlariga bo’lib bergandi. 6 Humoyun Mirzo hukmronligi davrida Hindiston taxti 1540-1555 yillarda (15 yil davomida boburiylar qo’lidab ketib, afg’on turkiylaridan “suriylar” qo’liga o’tishida yuqorida qayd etilgan voqealar o’z salbiy ta’sirini ko’rsatgandi. “Suriylar” Ibrohim Lo’diy (1489-1526) hukmronligi yillarida Afg’onistondan Hindistonga ko’chib yer-mulk olgan edilar. Ibrohim Suriy va o’g’li Hasanxon Suriylar Shimoliy Hindistonda katta yer-mulkka ega bo’lib, harbiy otryad tuzdilar. Hasanxon Suriydan Bahlul Lo’diy (Ibrohim Lo’diyning otasi) hukmronligi oxirgi yillarida Sahsaromda Shershoh Suriy tug’ilgan 1 . Shershoh Suriy boburiylar xizmatida bo’lib, ular ichki va tashqi siyosatni atroflicha o’rgangan. U: “Boburiylarda hamisha adovat bor, ba’zi amaldorlar manmanlikka mukkasidan ketgan. Amaldorlar esa o’z navbatida poraxo’rlikka berilib ketganlar. Har qaysi kishi, u xoh oddiy harbiy xizmatchi bo’lsin, xoh kichik yer egasi, xoh zamindor bo’lsin o’zlarining har qanday ishlarini pora orqali bajarishi mumkin. Kimki puli bo’lmasa u haqiqatga erisha olmaydi. Ular boylik oldida kim do’st, kim dushman buning farqiga borishmaydi. Men afg’onlarni birlashtirib “mo’g’ullar” (boburiylar) nizolaridan foydalanaman”44 – degandi. Shershoh Suriy Devoni Oliy, Devoni Mustafiy (moliya), devoni xos, harbiy idora muassasalari orqali davlatni boshqardi. U tangalar zarb qildi, soliqlarni tartibga soldi, poraxo’rlikka qarshi kurashdi. Biroq, o’g’li Ismoil uning o’limidan so’ng davlat siyosati tizginini ushlab tura olmadi. Shershoh Suriyning yer-soliq siyosati, ma’muriy islohotlari Hindiston tarixida sezilarli iz qoldirdi. Akbarshoh (1556-1609) Shimoliy va Markaziy Hindistonni birlashtirishda mohirona diplomatik siyosat yuritdi. U Hindistondagi 28 ta rojaning (kyaz) yerlarini egalladi. Ularning ko’pchiligini jang bilan emas, aksincha, diplomatik muzokaralar orqali qo’lga oldi. Hind rojalari bilan “nikoh diplomatiyasi”ga kirishib, ular qizlariga diniy tafovutga qaramay qavm-qarindoshchilik munosabatlariga kirishdi. Malv, Kashmir, Bangal rojaliklarini O’z davlati tarkibiga kiritar ekan “sulhi qull” siyosatidan ustamonlik bilan foydalandi. Akbarshoh hind rojalaridan birining qizi Jodha Bayga uylanib, undan Salim 1 Рўзиев Э. Шершоҳ Сурий давлати. – Т.: Фан. 1992. Б. 7 7 (Nuriddin Jahongir) dunyoga keldi. Rojaliklardagi mulklarni ularning o’zlarida qoldirib, markaziy davlatga itoatda bo’lish shartini ilgari surganligi “sulhi kull” siyosati orqali barcha dindoshlar uchun “E’tiqod uyi”ni qurdirish orqali o’z imkoniyatlarini kuchaytirdi. Bobokaloni Zahiriddin Muhammad Bobur bu sohadagi islohotni boshlab berib, 1529 yilda, ya’ni, o’limidan oldin ikkita muhim farmonga imzo chekkan edi 1 . Birinchi farmoni “Har qanday diniy tafovutlarni bartaraf etish to’g’risida” bo’lsa, ikkinchi farmoni esa spirtli ichimliklar iste’molini ta’qiqlash haqida bo’lgandi. Boburiy hukmdorlar o’rtasida o’zaro ziddiyatlar va taxt uchun kurashlar bo’lmadi, degan da’vodan yiroqmiz. So’nggi mustaqil hukmdor Avrangzeb (1658-1707) otasi Shoh Jahon vafotidan oldin taxt uchun kurashlar maydoniga kirgan edi. U to’ng’ich akasi Doro Shukuh va uning farzandi Sulaymonni hibsga olib, taxtga da’vo qilmasin deb, zaharlab o’ldirtiradi. Avrangzebning Dilrasbonu qizidan Dehlida zamonasining ko’zga ko’ringan shoirasi, turk, fors, arab tillarida “Devoni maxfiy” devonini yaratgan mashhur xattot, Qur’oni Karimni bir necha bor o’z husnixati bilan ko’chirgan (nastamiya, nash, shikasta) Zebunisobegim (1639-1702) hayoti misolida boburiylar kurashidan voqif bo’lish mumkin. Zebuniso “Zeb-at-tafsir”, “Zeb an nashoat” asarlarini ham yozgan. U go’zallikda tengi yo’q bo’lib, bobosi Shoh Jahon uni to’ng’ich o’g’li Doro Shukuhning farzandi Sulaymonga uzatishni vasiyat qilgandi. Biroq, ota-o’g’ilning taqdiri fojiali kechganligi yuqorida qayd etildi. Zebunisobegimga Eron Safaviy hukmdori Abbos II ning o’g’li Mirzo Farrux oshiq bo’ldi. Zebunisobegim Mirzo Farrux bilan she’riy bahsga kirishib g’alaba qildi va “o’zimdan saviyasi, iqtidori past kishiga tegmayman”, - deb uni rad etdi. U oila qurmay 63 yoshida Dehlida vafot etdi va Dehli shahridagi “Zardari” qabristoniga dafn etildi. Tadqiqotlarda keltirilishicha, u o’ziga maqbara qurishlarini o’limidan oldin rad etib: “g’ariblar qabrini yopish uchun giyohning o’zi basdir”, - degan ekan. Hind yozuvchisi Chattopadxayning “Radj Singx” romanida keltirilishicha, saroy a’yonlaridan Oqilxon Roziy (Muborak 1 Sotimov G’. Markaziy Osiyo va Hindiston tarixida boburiylar davri. –T.: 2008. B.296. 8 Ali) ism-sharifli yigit Zebunisobegimning sevgilisi bo’lgan. Uni saroyda qizi bilan birga ushlab olgan Avrangzeb qochib borib qozonga kirganida (sumalak, Navro’z sayllarida foydalaniladigan doshqozonlardan biriga) quruq qozon ustiga o’tirib, ostidan olov yoqib, g’ujanak bo’lib qolgunicha kuydirgan. Boburiylar markazlashgan davlat tuzish maqsadida o’z raqib va dushmanlari bilan kurash olib borishar ekan, o’sha payt o’zlariga qarshi bo’lgan va bandi qilinganlarni, jinoyatchilarni o’rta asr an’anasiga ko’ra jazoga tortganlar. Shunday jazolardan biri jinoyatchilarni zaharli ilon saqlanadigan qafas oldiga olib kelib, jazoga mustahiq qilingan kishi oldin o’ng, so’ngra esa chap oyog’ini ilonga tutardi. Tanasi zaharga to’lgach ilon chaqqanidan so’ng ko’p o’tmay bunday kishining a’zoi-badani ko’m-ko’k tusga kirib, halok bo’lgan. Jazolashning qafaslarda asralgan quturgan fil oyog’i ostiga tashlash orqali o’ldirish usuli ham keng tarqalgan. Hukmdor agar qaysikim raqibiga shafqat qilsa, uning ko’ziga mil torttirish jazosini bergan. Unga ko’ra yirik ignalar cho’g’da rosa qizdirilib, jazolanuvchining oyoq qo’llari 3-4 kishi tomonidan bosib o’tirilib, chalqancha yotqizilgan va uning ikki ko’ziga tortib yuborilgan. Bir zumda ushbu jazoni olgan shaxs uchun yer yuzi zulmat bo’lib qolgan. Boburiylar skix, maratxlarning qarshiligini sindira olmadi. Ular markaziy davlatni ushlab turishlari uchun katta qo’shin kerak edi. Shuningdek, ichki ziddiyatlar, davlat boshqaruvidagi poraxo’rlik, rojalarning seperatchilik harakatlariga to’la chek qo’yish imkoniyati yaratilmadi. Hindiston uchun ingliz-fransuz ziddiyatlari kuchaydi. Aslida bu mamlakatni o’z ta’siriga olish uchun harakat Portugal, golland, ingliz va fransuzlar o’rtasida XVII asr boshlaridanoq boshlab yuborilgan edi. Boburiylarning asosiy tayanchlari bo’lgan Agra, Dehli, Lahor shaharlarida yevropaliklarning savdo manzillari (faktoriyalari) paydo bo’lganligi asta-sekinlik bilan ular qudratini yemirayotgan edi. Avrangzeb hukmronligidan so’ng boburiy hukmdorlar ko’proq rasman shoh martabasida turganligini tarixiy voqeliklar isbotlaydi. 9 1.2 Hindist onda Boburiy lar sulolasining huk umronligi dav rida iqt isodiy – siy soiy , ijt imoiy ahv oli XVIII asr o'rtalarida shimoliy va markaziy Hindiston hududlari Boburiylar yoki «Buyuk mo'g'ullar» (Yevropaliklar noto'g'ri ravishda Boburning kelib chiqishi mo'gullardan deb u asos solgan davlatni «Buyuk mo'g'ullar» davlati deb nomlaganlar) davlati tarkibiga birlashtirilgan bo'lib, bu davlatda Hindiston aholisining 2/3 qismi yashar edi. Shuningdek, Boburiylar davlati janubida musulmon sulolalarining hukumronligida bo'lgan Bidjopur va Golkonda sultonliklari bilan shimoliy-sharq va sharqdan Nepal knyazliklari, Tibet va Assam bilan chegaradosh edi 1 . Boburiylar maratxlar, gujaratlar, panjobilarda asta-sekin bo'lsa ham o’nik-madaniy jamoalar shakillanayotgan edi. Biroq hindlard agi kastachit ik tizimi va mamlak at aholisini ng 1/10 qismini musulmonlardan iborat ekanligi umumdavlat miqiyosida aholining diniy va siyosiy hamjihatligiga to’sqinlik qilmoqda edi. Boburiylar davlati harbiy-feodal davlat bo'lib, uning hukumdori «podshoh» deb yuritilgan. ma'muriy, harbiy va sud hokimiyati podshoh qo'lida jamlangan. Podshoh xazina ishlari boyicha-devon, harbiyboshliq qilishi va oliy sudga rahbarlik qiluvchi-qoziga tayangan holda davlatni boshqargan. Sud ishlari islom shariati asosida yuritilgan. Podshoh Avrangzeb (1658- 1707) hukumronligi davrida davlat 19-ta viloyat-sublarga bo'linib, ularni podsho tomonidan tayinlanadigan noyiblar-subadorlar boshqargan 2 . Har bir viloyatlardagi ma'muriy, harbiy va sud hokimiyati subadorlarga tegishli bo'lgan. Ular ixtiyoridagi ma'lum miqdorda harbiy qo’shin bo'lib, bu qo'shin yordamida subadorlar viloyataholisini podshohga tobelikda saqlagan. Viloyat devonlariga yer solig'i va boshqa to'lovlarni yigishda yordam bergan. Mazkur viloyatlarda sud hukmlarining ijrosini ta'minlagan, okruglarning (viloyat okruglariga, okruglar esa volostlarga bo'lingan) boshqaruvchilari bo'lganlaksillar, 1 Эрскин Уиллиам. Бобур Ҳиндистонда. –Т. Фан; 1995. Б. 68. 2 Qosimov. E. Nuriddinov. N. Rasulova... "Jahon tarixi qadimgi va o'rta asrlar - 1-qism". Toshkent 2013. B.129. 10 volostlarning boshqaruvchilari bo'lgan-parkanalari tayinlangan va ularni nazorat qilgan. Deyarli barcha oliy lavozimlar musulmonlar qo'lida bo'lib, ularni ijtimoiy va etnik kelib chiqishi turli xil bo'lgan. Hukmdorlar, harbiy boshliqlar va bir qism oddiy qo'shin askarlarining ko'pchiligi afgonlardan iborat bo'lib ma'muriyatda shia mazhabiga e'tiqod etuvchi eroniylar va ruhoniylar orasida esa arablar ko'pchilikni tashqil qilgan. Podshoh mamlakatdagi barcha yerlarning oliy feodal mulkdori bo'lgan. Shu sababli ishlov beriladigan hamma yerlardan davlat foydasiga soliq va majburiyatlar yig'ilgan. Yerlarning katta qismi jag'ir, zamindor, in'om va vaqf kabi feodal yer mulklaridan iborat bo'lgan. Jag'irlarning egalari-jag’irdorlar deb atalgan, ular feodallarning hukumron qatlamini tashkil qilganlar. Bular harbiy boshliqlar bo'lib, davlat oldidagi xizmatlari uchun unvon va mansabining katta va kichikligiga qarab ma'lum bir hududdagi yer soliqlarini o'zlashtirish huquqiga ega bo'lganlar. Avrangzeb hukmronligi vaqtida mamlakatda jag'irdorlarni soni 4 ming kishiga etgan. Jag'irdorlar daromadining bir qismini harbiy unvonga mos ravishda ma'lum maqsadda qo'shinni ta'minlashga sarflangan. Jag’irdorlik naslidan nasliga meros o'tgan. Jag’irdor larning aksariyat qismi musurmonl ardan iborat bo'lgan jag’irdorlardan farqli ravishda zamindorlar yollanma harbiy harajatlarni ta'minlash majburiyatidan xoli bo'lganlar. Ular ma'lum bir hududdagi dehqonlardan podsho xazinasiga yer soliqlarini yig’ish bilan shug’ullanib yig’ilgan soliqning 10%ni xizmat uchun o'zlashtirganlar. Zamindorlar o'zlariga tegishli yer mulkni meros qoldirish huquqiga ega bo'lganlar. Ba'zan zamindorlarga yer solig’idan ozod etilgan yer mulklari ham berilgan. Zamindorlar asosan hind feodal aslzodalaridan iborat bo'lgan. Xizmatlari uchun yoki iltifoti ramzi sifatida ayrim kishilarga in'om qilingan yer in'om mulklari deb atalgan. Ko'pincha podsholar musulmon ruhoniylarga ana shunday yer-mulklarini in'om bu feodal mulklardan olinadigan yer solig'i to'liq ravishda in'omdor ixtiyorida qoldirilgan in'om yerlari ham nasldan-naslga meros o'tgan. Vaqf yerlari bu musulmon dini masalalariga tegishli yer mulklari bo'lib 11 ulardan olinadigan daromad masjid va madrasa va hokazolar ta'minotiga ishlatilgan. Hindistonning so'ngi o'rta asr va mustamlaka davriga agrar tizimning ijtimoiy-iqtisodiy asosini qishloq jamoasi tashkil qilar edi. Yerga jamoa bo'lib egalik qilish jamoa ichida dehqonchilik bilan hunarmandchilik uyg’unlashivi jamoa doirasida mehnatni o'zaro taqsimlashini dehqonchilik va hunarmandchilik kabi ishlab chiqarsh sohalarini bir biridan mustaqilligi va ularni tovar almashuvidagi o'zaro munosabati, asosan, natural soliqlarni olishi turli ko'rinishlagi kasta jamoalarini mavjudligi, jamoa nazorati ostidagi xizmat ko’rsatish va hunarmandchilik tizimini biqiqligi bu hind qishlog'i jamoasini asosiy belgilari edi. Hind qishloq jamoalarining ijtimoiy tarkibi bir xil emas edi. Ularning har birida turli huquq va majburiyatlarga ega bo'lgan eng kamida 3 xil toifadagi aholii mavjud bo'lgan ularning orqasida oila toifani jamoa yerlari va boshqa mulklarga egalik qilgan oilalar guruhi tashkil qilgan 1 . Teng huquqli jamoachi oilalarni har biri meros uchun ishlov beriladigan yer uchastkalariga ega bo'lgan jamoaga solingan davlatning yer va boshqa feodal soliqlari jamoachi dehqonlar tomonidan umumiy kafillik asosida to'langan jamoa panchaya deb nomlangan. Qishloq kengashi boshqargan panchayatga jamoaning yer solig'ini to’lovchi dehqonlar kirgan va unga ishlovchi oqsoqoli «patel» rahbarlik qilgan. Jamoa ma'muriyatining boshqa bir vakillik va boshliq mirzasi-«patvapi» edi. U jamoa yerlari bilan bog'liq bo'lgan hisob-kitob ishlarini yuritgan. Oqsoqol (patel) va mirzo (kotib) (patvariy) mansablari avloddan avlodga meros o'tgan. Hind qishloq jamoasining tarkibiy qismlaridan birini jamoachi hunarmandlar va xizmatkorlar tashkil etgan. duradgor, etikdo'z, cho'pon kabi kasbiy kastalarga kirganlar ular xizmatlar evaziga belgilangan miqdorida hosilning bir qismigaba'zan esa hatto yer mulklariga ega bo'lganlar unda yer uchastkasiga egalik qilish va hunarmandchilikning mazkur turi bilan shug'ullanish huquqi ham meros o'tgan. Qishloq jamoasi davrasida jamoa yerlarini vaqtincha merosiy ijaraga olib mehnat qiluvchi ijtimoiy qatlam ham mavjud edi. Mazkur qatlam vakillarining eng quyi kastalarga tegishli ekanligi jamoada ularning yarim qul holatini ta'minlagan. 1 F.Sulaymonova. “Boburiylar Hindistonda” // “Saodat”, 1992, № 8, 11-bet. 12 Jamoalar yetishtirayotgan hosilning teng yarimi yer solig'i sifatida davlat xazinasiga to'lanlar. Bundan tashqari jamoa davlat foydasiga turli xil mehnat majburiyatlarini ham o'tagan. XVII asrdayoq hind shaharlardagi mulkdor va savdogorlarning yevropalik savdogarlar bilan aloqalari kengaydi. Hind mahsulotlarining to’g'ridan-to’g'ri Yevropabozorlariga chiqishi xaridorlarini oshirdi. Yevropa savdogorlari savdodagi moliyaviy zaruriyat tufayli tez-tez hind hamkasblariga murojat qilib turganlar. Masalan: inglizlarning "Ost-Hindiston" (Indiya) kompaniyasi ulardan katta miqdorlardan moliyaviy qarz olib tugan bunga javoban kompani ya ham o'zining Surat, Bombey, Madrasd agi savdo faktoriyalaridan mulkdor hindlar uchun siyosiy panoh bergan. Shu tariqa Hindistondagi «kompradorlar» deb atalgan alohida savdogarlar qatlami shakllangan. Ular chet el kapitali va ajnabiy ma'muriyati bilan ham teng ravishda hamkorlik qilganlar. Hindistondagi Yevropa savdo kompaniyalari orasida eng muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan bu Angliyaning 1600 yilda asos solingan "Ost Hindiston" kompaniyasi edi. Qirolicha Yelizavetaning maxsus yorlig'i bilan mazkur kompaniya Yaxshi Umid burnidan sharqda joylashgan mamlakatlar bilan bo'ladigan savdoga o'z monopoliyasini o'rnatgan edi. XVIII asrga kelib "Ost Hindiston" savdo kompaniyasi Bombey, Madras va Kalkuttada mustahkam faktoriyalarga asos solgan edi. Hindistondan ushbu kompaniya asos solgan paxta, ipakdan tayyorlangan matolar chiqargan. Hatto katta miqdorda hind gazlamalarining Angliyaga kiritilishi ingliz manufakturachilarining noroziligiga sabab bo'lgan. Kompaniya hind gazlamalarini nafaqat Yevropaga balki, Osiyo va Afrika mamlakatlariga ham chiqargan. Kompaniyaning savdo mollarini Hindistondagi ichki boj va to’lovlardan ozod qilinishi haqidagi farmonning chiqishi ham savdo suratlarini o'sishiga sabab bo'ldi. Biroq bu yevropali k va hind savdoga rlarining munosa batlarin murakkablashtirdi bu davrga kelib hind savdo kapitali faqat xaridorlik faoliyati bilan cheklanib qolmasdan tayyor mahsulot yoki xom-ashyo uchun oldindan pul to'lab qoyish bilan ishlab chiqaruvchini o'ziga iqtisodiy jihatdan qaram qilib qo'ya boshladi. XVII asrning oxiriXVIII asr boshlarida Hindistonda dastlabki 13 manufakturalar paydo bo'ldi, o‘sha vaqtdayoq ingliz va shakllanayolgan hind burjuaziyasi o'rtasida dastlabki ziddiyatlar ham boshlandi, jag'irdor va zamindorlar ning ko'pchiligi o'z daromadlar ini ko'paytirish maqsadida o'zboshimchalik bilan mahsulot bilan olinadigan soliqlarni pul bilan olish tartibini joriy qildilar, jamoa yerlarini tortib oldilar yig'ilgan yer soliqlarini o'zlashtirdilar. Natijada mamlakat aholisining ahvoli og'irlashib xalqning norozilik harakatlari kuchaydi, xazina bo'shab qolganligi bois Hindistonda markaziy hokimiyat zaiflashib qoldi. Feodallar va noiblarning alohida mustaqil davlat tuzish uchun urinishlari avj oldi. Boburiylar davlatida birin-ketin viloyatlar mustaqil davlatlar sifatida ajralib keta boshladi. Bunga Avrangzebning qattiqqo'llik siyosati ham sabab bo'ldi. Garchi uning davrida Bejanur va Gongkonda (1686-1687) qo'shib olingan bo'lsada oshiqcha soliqlar, hundularning davlat ishlaridan uzoqlashtirilishi, ibodatxonalarning mulkini talon-taroj qilinishi islom dinini majburan qabul qildirilish natijasida norozilik kuchaydi va hind rojalari undan tobora yuz o’girdilar. Boburiylarning Dekan noibi 1724-yilda mustaqil Haydarobod knyazligiga asos soldi. 1739-yil Eron shohi Nodirning Dehliga qilgan talonchilik yurushi Boburiylar ning davlatini parchalanishini kuchaytirdi. 1740-yilda 1747-yil Aud noibi o'z mustaqilligini e'lon qildilar 1747-yil Afgon davlatining asoschisi Axmadshoh Durroniy Hindistonga yurush qilib, Panjobni egalladi. XVII asrning 40-yillarida Hindistonda inglizlarning fransuzlarga qarshi kurashi oqibatida hind yerlarining inglizlar tomonidan bosib olinishi boshlandi. Angliyadan oldin bu yerga Portugaliya, Daniya, Gollandiya kabi davlatlar bostirib kelgan edilar, ammo inglizlar ularni siqib chiqarib yubordi, Fransiya bilan kurash boshladilar va ularni tor-mor etdilar. Fransuz "Ost Hindiston" kompaniyasiga tegishli bo'lgan Panjsher shahri gubernatori Dyupleks hindlarni harbiy xizmatga yollab ulardan sipohiylar qo’shinini tuzdi. Avstriya merosi uchun bo'lgan urush davomida fransuzlarning Hindistondan siqib chiqarishga uringan ingliz qo'shinlariga qarshi janglarda sinohiylar qo'shinidan fransuzlar Hindistonda o'zlarining siyosiy hukmronligini ta'minlashda va Dekanda 14 hududiy bosqinchilik rejalarini amalga oshirishda foydalandilar. Bengaliya uchun bo'lgan anglo-fransuz kurashi 1757-yiIda Bengaliya navabi (knyazlik) taxtiga inglizlar vakili Mir Jafarning o’tirishi bilan Angliya foydasiga hal bo'ldi. Etti yillik urush (1756-1763) yakunlangan Parij sulhiga ko’ra fransuz "Ost-Hindiston" kompaniyasining Hindiston bilan savdo huquqi saqlab qolingan. Panjsher va boshqa bir qator shaharlar uning ixtiyorida qoldirilib, Fransiyaning Hindistonda harbiy qo’shin saqlashi ta'qiqlandi. Shunday qilib etti yillik urush ingliz "Ost Hindiston" kompaniyasni nafaqat savdo, balki harbiy va ma'muriy uyushmaga aylantirdi-ki, aynan shu davrda Sharqda Britaniya imperiyasiga asos solindi. 1756- yil Boburiylar davlati va Aud navabligida mustaqil ravishda yer soliqlarini yig'ish va uni moliyaviy boshqarish huquqini qo'lga kiritdi. Aud navabligi inglizlarning Ollohobod va Kor okruglarini berib, 5 mln. rupiya to'ladi. Shu tariqa inglizlar Bengaliya navabligi aholisini yer soliqlari asosida asoratga soldilar. Yer solig'i ingilizlar Bengaliyadagi asosiy daromad manbayi bo'lib qoladi. 1773 yilda "Ost-Hindiston" keyinroq esa har yili Bengaliya okruglarining har biridan yig'ilishi lozim bo'lgan yer solig'ining miqdorini belgilab borgan, "Ost-Hindiston" kompaniyasining general-gubernatori Uorren Xeystings (1773-1784) 1775-yilga kelib Bengiliyadan yig'iladigan soliqlar miqdorini 3 barobar ko'paytirishga muvaffaq bo'ldi. Kompaniya daromadlarining yana bir manbai bu tuzga o’rnatilgan ingliz monopoliyasi edi, ishlab chiqarilayotgan tuzning hammasi omborlarga keltirilib, kim oshdi savdosiga qo'yib sotilgan. Aholining o'z ehtiyoji uchun tuz olish taqiqlangan, unga amal qilmaganlar qattiq jazolanganlar. Hind hunarmandlari ham inglizlar tomonidan shafqatsiz ravishda ezildi. Xeystings buyrug’iga ko'ra hind hunarmand-to’quvchilari kompaniyaning buyurtmalarini bajarish shart edi. Hunarmandlar o'z mahsulotlarini sotib yubormasligi uchun ularga maxsus qorovullar qo'yilgan.Bundan tashqari kompaniya noiqtisodiy zo'rovonlik usullari bilan hind savdogarlarini hunarmandchilik mahsulotlarini sotib olishdagi ularni ijaradorlik va sudxo'rlik faoliyali bilan shug'ulanishiga majbur qildi. Oqibatda Bengaliya qishloq xo’jaligi va hunarmanchiligi tushkunlikka yuz tutdi, aholisi soliq zulmi ostida 15 qolibqashshoqlikda yashashga mahkum qilindi. Ingliz savdo-sanoat burjuaziyasini "Ost-Hindiston” kompaniyasining monopoliyasiga qarshi kurashi oqibatida 1773 yil Hindistonda general-gubernatorlik lavozimi joriy qilindi. Ushbu lavozimga nomzodni kompaniyaning direktorlar palatasi tavsiya etgan. General-gubernator vakolatli 4 kishidan iborat kengash bilan cheklangan. Ingliz burjuaziyasining talabi bilan Pitt boshlik hukumat 1784 yilda imperiyahududlarini boshqaruvi to’g'risida qonun qabul qildi. Unga ko’ra Hindistonni boshqarish qirol tomonidan tayinlanadigan 6 kishilik nazorat kengashi ixtiyoriga berilgan.1786 yil Hindiston generalgubernatori lavozimiga o'tirgan Kornuollis yer solig'i tizimini o'zgartirdi. Unga ko'ra 1793 yil Bengaliyadagi yer mulklariga doimiy yer solig'i joriy etildi, raiyatning yerga meroslik huquqi zamindorlar hisobiga tugatilgan. Ularning ixtiyoriy hosilning zamindorga to'langan rentadan ortgan qismigina qoldiriladi. Natijada soliqni to’lay olmagan dehqonlarning yerlari zamindorlar qo’liga o’tdi. Soliq solishning bu yangi tizimi «zamindorlik» tizimi, deb atalgan. Madras viloyatida dehqon yerlarini zamindorlar foydasiga tortib olish uchun bo'lgan urinishi raiyatning qarshiligiga sabab bo'idi. Natijada mustamlakadagi hokimiyat «raiyatvari» deb atalgan soliq tizimini joriy qildi. Unga muvofiq lalimikor yerlardan olinadigan hosilning yarmi, sug’oriladigan yerlardan esa hosilning 3/5 qismi miqdorida yer solig'ini to’lash sharti asosida yer egalarining meroslik huquqi e'tirof etildi 1 . XlX-asrning 70-yillarida inglizlar Hindistonda yer solig'ini hosilning darajasiga qarab faqat ishlov beriladigan yerlarga emas, balki mavjud yer maydonlanning barchasiga joriy qilganlar. XlX- asrning boshlarida paxtani qayta ishlash sohasi tez rivojlandi. 1787-1812 yillarda Angliyaga kiritilayotgan paxtaning jami 52 dan 194 mln oshdi 2 . Angliya burjuaziyasining xom ashyoga va tayyor mahsulotlarini sotish uchun bozorga ehtiyoji katta edi. Burjuaziyaning talabi bilan ingliz parlamenti 1813-yilda "Ost-Hindiston" kompaniyasini Hindistondagi savdo monopoliyasi huquqidan 1 E.Ro’ziyev. “Hindistonda Shershoh davlati”. Toshkent. “Fan”; 1992, .B.3-48. 2 Erskin Uilliam. Bobur Hindistonda. –T: Fan; 1995. B. 65. 16 mahrum qildi. Natijada, Hindistonda ko’p miqdorda ingliz sanoat mahsulotlari birinchi navbatda fabrikada tayyorlangan ip-kalavalar keltirila boshladi. Arzon va pishiq bo'lgan ingliz ip-kalavalari hind to'qimachi-hunarmandlarini xonavayron qildi. Ingliz bug’ kemalari hind kemasozlarini, metall va melall buyumlarni keltirilishi esa hind tog'- rudachilik sohasini kasod qildi. Inglizlar bosib olgan hududlarda dastlabki davrlardayoq hind xalqining mustamlakachilarga qarshi kurashi boshlandi. Biroq u XIX asrda uzluksiz tus oldi. 1816-yil Shimoliy Hindiston xalqning kuchli norozilik chiqishi bo'idi. Bareyli aholisi mahalliy politsiya ta'minoti uchun inglizlar joriy etgan soliqni to’lashdan bosh tortdilar. XIX-asrning 20-yillarida Shimoliy Hindistonning musulmonlardan iborat aholisi orasida vahhobiylar harakati paydo bo'idi. Bu harakatga Muhammad Ismoil va Said Ahmad Barelvilar rahnamolik qildilar. Ular nafaqat sof islomga qaytishni balki, musulmon dehqonlari hunarmand va savdogarlarini g'ayridin inglizlar tomonidan asoratga solinishtga qarshi targibot ishlarini olib borish, xalqni muqaddas urush-jihodga chorlaganlar.XIX-asrning 30-50-yillarida Bombey, Madras va Bengaliya viloyatlari aholisining ozodlik va antifeodal qo'zg'olonlari davom etdi. Bu qo'zg'olonlarni eng yirik 1855-1857 yillardagi Santal qabilalarining qo'zg'oloni edi. 2 Soliqlarni to'lay olmagan santallarning yerlari inglizlar tomonidan tortib olinib bengaliyalik zodagonlar va sudxo'rlarga xususiy mulk sifatida sotilgan. Inglizlarning soliq talonchiligi va politsiyaning zo'ravonligi oqibatida mazkur qo'zg'olon boshlangan. Birok o’q-yoy va nayza bilan qurollangan qo'zg'olonchilar Bombeydan chaqirilgan inglizlarning yaxshi qurollangan muntazam qo'shini tomonidan shafqatsiz ravishda tor-mor etilgan.1839-1842 yillardagi anglo-afgon urushi munosabati bilan ingliz qo'shinlari Sind amirligi hududiga kiritildi. Biroq urush tugagandan keyin ham ingliz qo’shinlari Sind hududiga qolaverdi. Sind amirining ingliz qo’shinlarini Sinddan olib ketish haqidagi talabi 1843 yil Sind va "Ost- Hindiston" kompaniyasi o'rtasidagi urushga sabab bo'ldi. Inglizlarning harbiy ustunligi amirni mag'lubiyatiga va Sindni kompaniya mulkfariga qo'shibendi inglizlar Panjobdagi Sikx feodal davlatini bosib olishga kirishdilar. 1845-1846- yillardagi birinchi va 1848-1849 yillardagi ikkinchi anglo-sikx 17 urushlarida sikx qo’shinlarining mag'lubiyati oqibatida Panjob ham inglizlarga bo'ysindiriladi. 1849 yilda Panjobni va 1856 yilda Aud knyazligini "Ost-Hindiston" kompaniyasi mulklariga qo'shib olinishi bilan amalda butun Hindiston hududi inglizlarga tobe ettirildi. Ingliz mustamlakachililarining yuz yillik talonchiligi oqibati Hindistonda 1857 - 1859 yillardagi xalq qo'zg’oloni ko’tarildi 1 . Ingliz manbalarining guvohlik berishicha mazkur qo'zg'alon arafasida o’tgan besh yil davomida ingizlar ikki mingdan ziyod in'om va jog’irlarini tortib oldilar. Aud, Nagpur, Jxansi va boshqa bir qator yirik hind kinyazlarini bosib oldilar. Natijada nafaqat dehqonlar va hunarmandlar, balki soliqni to’lay olmaslik oqibatida yer mulklaridan mahrum qilingan zamindorlar, maosh to’lanadigan politsiya va sinohiylar harbiy qo’shini tashkil qilinishi oqibatida xizmatlari uchun berilgan yer mulklaridan ayrilgan jag’irdorlar ham ingliz mutsamlakachilik tuzumidan aziyat chekmoqda edilar. Xullas, Hindistonda inglizlarning talonchilik va zo’ravonliklari xalq qo’zg'alonini keltirib chiqardi. Qo’zg'olon 1857 yilda 140 ming kishidan iborat bo'lgan Bengaliya sipohiylar qo’shinida boshlandi. Bengaliya armiyasi asosan musilmonlar, braxmanlar va rejputlar kabi hukumron tabaqa vakillaridan iborat bo'lib, ular qo’zg'olon arafasida o'zlarining iqtisodiy va ijtimoiy hukumronlik maqomini yo’qotgan va inglizlarning soliq talonchiligiga duchor bo'lgan edilar. Qo’zg'olonning muhim markazlaridan bo'lgan Kanpurda ingliz mustamlakachiligi o’rnatilgandan to 1840 yilgacha merosiy yer mulklari 35% ga kamaydi, savdo-sudxo’rlik kastasi bo'lgan - baniya vakillarining yer mulklari esa 43%ga ko'paydi. Bundan tashqari Bengal sipohiylari noroziligining bir qator boshqa sabablari ham mavjud edi. Masalan, Bengaliya provinosiyasidan o'zga hududlarda xizmat uchun sipohiylarning maoshiga qo'shib berilgan "bitta" deb nomlanuvchi qo’shimcha armiyaga yollanuvchilar uchun Hindistondan tashqarida va hatto dengizda xizmat qilish majburiyatini joriy qilinishi, sipohiylarni ingliz ofitserlari tomonidan tahqirlanishi 1 E.Ro’ziyev. “Hindistonda Shershoh davlati”. Toshkent. “Fan”; 1992, B.34. 18 va boshqa shular jumlasidandir. Ingliz qo’mondonligi sipohiylar armiyasini o’t otar miltiqlar bilan qurollantira boshladi. Sipohiylar orasida miltiq patronlari o’ralgan qog’ozlarni cho’chqa va sigir yog'lariga botirganligi to’g'risida mish- mish tarqaldi. Sipohiylar patronlarni miltiqqa joylash uchun qog'ozlarni tish bilan yirtar va gunohga botgan sanalar edilar. Bengaliya sipohiylarining chiqishlariga ayni voqelik bahona bo'ldi. Qo’zg'olon 1857 yil 10 mayda Dehli yaqinidagi Mirut harbiy garnizon joylashgan shaharchada boshlandi. Sipohiylar shahar kambag'allari va shahar atrofidagi qishloqlarning dehqonlari yordamida ingliz amaldorlari va ofitserlarini qirib tashlab, hibsdagilarni ozod qildilar. Qo'zg’olonchilar Dehliga yo'l olib, 11 may kuni Dehlini egallashga muaffaq bo'ldilar. Sipohiylar Boburiylar davlatining hukmdori, ingliz ma'muriyatining nafaqaxo’ri Bahodirshoxdan inglizlarga qarshi xalqni umumiy kurashga chaqirishni va bu kurashga rahbarlik qilishni talab qildilar. Bir oy davomida Dehlidan Patnagacha bo'lgan hududlar deyarli qo'zg'olonchilar qo’liga o'tdi. Panjobdagi Bengal armiyasi qurolsizlantirildi, ayrim qo’zg'olon ko’targan polklar esa aholi tomonidan qo’llab-quvvatlandi. Madras va Bombeydagi sipohiylar armiyasi Bengal sipohiylaridan farqli holda ingliz ma'muriyatiga sodiq qoldilar. Buning bosh sababi mazkur hudud sipohiylarning quyi kastalardan chiqqanligi edi. Chunki harbiy xizmat uchun beriladigan maosh ularning ochlikdan o'lmasliklarining yakkayu-yagona kafolati va yashash manbai edi. Madras va Bombey sipohiylarini qo'zg'alon ko'tarmaganligi o’z navbatida Dekan aholisini umumxalq kurashigajalb qilmadi. Shunday qilib, mazkur qo’zg'olonda feodal aslzodalar ham ishtirok etdilar. Ular qo'zg'alonda o'zlarining siyosiy hokimiyatini tiklash vositasini ko'rib, inglizlardan ozod qilingan hududlarda o'zlarini hokimiyatini o’rnatdilar yoki o’rnatishga harakat qildilar. Kanpur va Audda milliy ozodlik kurashining mustaqil markazlari shakllandi. Dehlida Bahodirshoh hokimyati tiklangach, tabib Hakim Axsanul vazirligidahukumat tuzildi, shahzoda Mirza Mo'g'ul bosh qo’mondon qilib tayinlandi. Bengal armiyasining tajribali ofitserlari Baxtixon raisligida ma'muriy palata (parlament) tuzildi. Kanpur qo'zg'oloniga Maratx knyazligining merosxo'ri 19 bo'lgan Pana Sohib boshchilik qildi. Kanpur qo'zg'olonchilari armiyasiga esa braxman oilasidan chiqqan ajoyib sarkarda Tantiya Topi qo'rnondonlik qildi. Aud milliy-ozodlik urushiga Ahmad shoh nomi bilan mashhur bo'lgan Mavlaviy Axmadulla qo’mondonlik qildi. Uning harbiyotryadi Poxlkxanga hujum qilgan ingliz qo'shiniga qarshi muvaffaqiyatli ravishda partisan urushini olib bordi. Ingliz qo’shinlarining bosh qo'mondoni bo'lgan Kolen Kempbell uning boshi uchun 50 ming rupiya mukofot e'lon qildi. Aud feodallaridan biri mukofotni olish maqsadida 1858 yil 5 iyunda Ahmad shohga xiyonat qilib uni o’ldirdi. 1857 yil iyun oyida Jxansi knyazligida ham sipohiylar qo'zg'oloni ko’tarilib, knyazlik inglizlardan ozod qilindi. Malika Lakshmi Bay o'zini Jxansi hukmdori deb e'lon qildi. Qo'zg'olonni bostirish maqsadida yuborilgan ingliz qo'shinlariga Lakishmi Bay markaziyHindiston hududlarida partisan urushlarini olib bordi. Tantiya Topi ham bir hind zamindorining xiyonati oqibatida 1859 yilning aprelida ushlab olindi va o'ldirildi.1857-1859 yillarda ingliz mustamlakachiligiga qarshi Hindistonda ko'tarilgan sipohiylar qo'zg'oloni shafqatsizlarcha bostirildi. Biroq ingliz mustamlakachilari hind xalqiga ayrim yon berishlarga majbur bo'ldi. 1858 yilda "Ost-Hindiston" savdo kompaniyasi tugatildi, soliq asorati yumshatildi, ayrim soliqlar qisqartirildi. Sipohiylar qo'zg'oloni mag'lubiyatga uchrashiga qaramasdan Hindiston xalqining ingliz muslamlakachilik zulmidan ozod bo'lishidagi muhim voqelik sifatida ahamiyatlidir. 20 2.1 Boburiy lar salt anat ini inqirozga y uz t ut ishi Hindistonning mustamlaka maqomini saqlab qolish uchun etarli kuchga ega bo'lmagan Angliyaning hukmron doiralari unga hukmronlik huquqini berish g'oyasiga moyil bo'la boshladilar. 1946-yil boshida Hindistonda urushdan keyingi birinchi saylovlar Markaziy va provinsiya qonunchilik assambleyalariga boʻlib oʻtdi. 1946-yil 15-martda Angliyaning leyboristlar hukumati Hindistonga ingliz qirolining rasmiy hokimiyatini saqlab qolgan holda oʻz mustaqilligini qabul qilgan hukmronlik maqomini berishga tayyorligini eʼlon qildi. Ammo bu juda qiyin vazifa bo'lib chiqdi. Hindular va musulmonlar o'rtasidagi kelishmovchiliklar allaqachon murosasiz edi. Muhammad Ali Jinna (1876-1948) boshchiligidagi Musulmonlar Ligasi 1940 yildan buyon asosan musulmonlar yashaydigan viloyatlarda alohida Pokiston islom davlatini yaratish tarafdori edi 1 . Inglizlar tomonidan Hindistonni mustaqil hayotga tayyorlash uchun vaqtinchalik hukumat tuzishga urinishi INC va Musulmonlar Ligasi o'rtasida o'zaro tushunmovchilikka olib keldi. Liga unda teng vakillikka rozi bo'ldi. Ammo aholining mutlaq ko'pchiligi qo'llab- quvvatlagan Kongressga qarshi chiqdi. Mustamlakachi hokimiyatlar Gʻarb demokratiya meʼyorlariga muvofiq, INC raisi J. Neruga musulmonlar ishtirokida mustaqil ravishda koalitsion hukumat Liga unga kirishdan qatʼiyan rad etdi. 1946-yil avgust oyida Kalkutta va boshqa shaharlarda hind-musulmon to'qnashuvlari va pogromlar boshlandi 2 . M.Gandining tomonlarni yarashtirishga urinishlari natija bermadi. Faqat 1946 yil oktabr oyida Liga vakillari Pokiston g'oyasiga sodiqligini saqlab, hukumatga kirishdi. Diniy pogromlar davom etdi. Bunday sharoitda Hindistonda keng miqyosli urushning oldini olish uchun Britaniya hukumati 1947 yil bahorida Hindistonga mustaqillik berish tartibini o'zgartirdi. Uning hududida ikkita davlat - Hindiston va Pokistonni yaratishga qaror qilindi. Ikkinchisiga mustamlakaning asosan musulmonlar yashovchi gʻarbiy viloyatlari va uning baʼzi sharqiy hududlari 1 D. O'roqov. A. Sharopov. "Jahon tarixidan universal qo'llanma". “Akademnashr”. T.: 2019. B. 246 2 Abdullayev. U. A. "Jahon tarixi (qadimgi dunyo tarixi)". Toshkent davlat sharqshunoslik instituti. T.:2017. B.281 21 (Sharqiy Bengaliya) kiradi, ularning orasidagi masofa 1,5 ming km edi. Ehtimol, bu eng yaxshi yechim emas edi, chunki mamlakatning ko'p joylarida hindular va musulmonlar aralashib yashagan va uning bo'linish sharoitida ular o'rtasidagi ziddiyat muqarrar edi. 1947-yil 18- iyulda Britaniya parlamenti Hindiston mustaqilligi toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi, u oʻsha yilning 15-avgustida Britaniya Hamdoʻstligi tarkibiga kirgan Hindiston va Pokiston hukmronliklarini tashkil etishni nazarda tutadi. Hindlarning Hindistonga, musulmonlarning Pokistonga ommaviy ko‘chishi ko‘plab qonli to‘qnashuvlar bilan birga tezlashdi. 1947 yil 15 avgustda Hindiston va Pokiston rasman suveren mustaqil davlatlarga aylandi. Ammo shundan keyin ham 61 million musulmon (aholining 9 foizi) qolgan Hindistonda mojarolar to‘xtamadi. Diniy dunyo himoyasi uchun kurashgan M. Gandining o‘zi 1948-yil 30-yanvarda hindu diniy aqidaparast tomonidan o‘ldirilgan. Shunday qilib, Hindiston mustaqilligining birinchi yilida uning ozodligi uchun eng ko'zga ko'ringan kurashchining hayoti fojiali tarzda qisqartirildi. Mamlakatning iqtisodiy hayotini yo'lga qo'yishda ham katta qiyinchiliklar yuzaga keldi, bu esa non, paxta, jut yetishtirish va boshqalarga ixtisoslashgan hududlarning Pokistonga olib qo'yilishi bilan og'irlashdi. Hindistonda onsuz ham og'ir bo'lgan oziq-ovqat muammosi yanada og'irlashdi. Aksariyat aholining turmush darajasi pasayib ketdi. Ushbu dolzarb muammolarni hal qilishga turli siyosiy partiyalar va guruhlar ishtirokida 1948-1949 y. U Hindiston uchun eng muhim hujjat – Konstitutsiyani ishlab chiqishda ham ishtirok etgan. U 1949 yil noyabr oyi oxirida Ta’sis majlisida ma’qullangan va 1950 yil 26 yanvarda kuchga kirgan. Bu kun mamlakat Mustaqillik kuni hisoblanadi. Hindiston Britaniya hukmronligidan to'xtadi va "suveren demokratik respublika" deb e'lon qilindi. 5 yil muddatga saylangan prezident rasmiy davlat rahbari bo'ldi. Ijro etuvchi hokimiyatni uning nomidan Bosh vazir boshchiligidagi Vazirlar Kengashi amalga oshirdi. Hukumatning qonun chiqaruvchi tarmog'i ikki palatali parlamentdan iborat edi. Hindiston Respublikasi shtatlarning vakolatlari cheklangan federal davlat 22 sifatida tashkil etilgan. Markaziy hukumat ham, shtat hukumatlari ham qonun chiqaruvchi organlar oldida javobgar edi. Hindistondagi bu o’zgartirishlarni ikki davrga bo’lish mumkin. Birinchi davr (1947-1991) iqtisodiy islohotlar, “qizil atirgullar” deb nomlanib bu J. Neru oilasiga tegishli edi. Neru sotsializmning aynan markischa yoki sovetcha ko’rinishi emas edi. Neru sotsializmida markaziy g’oyalar va uning oilasi tomonidan “aralash iqtisodiyot “shakillantirilgan edi. Bu “sotsialistik model”ni qoloq mamlakatlar qabul qilgan bo’lib, asosan zamonaviy ishlab chiqarishni rivojlantirishga qaratilgan edi 1 . Hindistonda “iqtisodiy islohotlar otasi” Monmaxan Singx mamlakat bosh vaziri bo’lgan vaqtda uning fikricha bozor iqtisodiyotiga o’tish uchun baza, islohotlarni rivojlantirishda yangi bosqichga tayyorlanish kerak bo’lgan. Ko’plab iqtisodchilar iqtisodiy islohotlarga 80 yillar boshida indra Gandi davriga kelibgina juda ishonishdi. Ikkinchi davri islohotlarning (1991-2004) bo’lib, bunda birinchi qadam Radjiv Gandi tomonidan qoyildi. Ammo mamlakatni sotsializmdan iqtisodiy tozalash tizimi kongressda 1991-yildan boshlandi. Narasimxa Rao (1991- 1995) davlat boshqaruv yo’lidan iqtisodni ozod qilishda sezilarli darajada o’sdi. Ammo uning islohotlari Kongresschilar tarafidan to’liq anglab yetilmadi. Narasimx Rao siyosiy kursda ishladi, bozor iqtisodiyotini rivojlantirish haqida nutqlar qildi, ammo davlat to’g’ri yo’lga sololmadi. Hukumat davlat rejasini rad qilolmadi. HMK iqtisodiy islohotlarning yangi strategiyasida partiya ijtimoiy baza haqida ham unutmadi, chunki kambag’allar ommasi ko’pchilikni tashkil qilardi. Qisqa muddatlik boshqaruvida Narasimx Rao mamlakatni inqiroz holatidan chiqarish vazifasini qila olmadi. 1996-yilda Kongress birlashgan siyosiy hokimiyat- Vatan frontini tuzdi. Bxarat Janata partiyasi bilan hokimiyat uchun kurashda u HMK ning asosiy raqiblari qatoriga kirardi. Birqancha barqarorliklardan so’ng 1998-yilda navbatdan tashqari saylov bo’lib o’tdi va unda g’alabani BJP rahbari A.B. Vadjpai g’oliblikni qo’lga kiritdi. Hindiston prezidenti naravan uning hukumatini shakillantirdi. 1 Ш. Эргашов. Жаҳон тарихи., Энг янги давр 1945 – 2017 – йиллар., Т.: 2019. Б.426 23 Hukumat rahbari Atal Bxarat Vadjpai (1998- 2004) diniy nifoqlarga qaramasdan mamlakatda bozor mexanizmini rivojlantirishga, butunlay davlat nazoratini iqtisodiyot ustidan o’rnatishga va Hindistonni sotsializm qoldiqlaridan butunlay tozalashga kirishdi. Birinchidan bozorni rivojlantirish jarayonini uning bazasini tuzish va liberalizatsiya jarayonini davom ettirish haqida nutqlarida aytib o’tdi. Ikkinchidan uning islohotlari markazida Hindistonning tashqi iqtisodiy aloqalari turardi. Atal vadjpai xorij kapitali bilan yangi texnologiya va yangicha rivojlanish istiqbollari kirib kelishiga juda ishonardi. Bu islohotlarning barchasi XXI asrda Hindistonni sanoati rivojlangan mamlakatlar qatoriga kirita oldi. Bu davr Hindiston uchun ishlab chiqarishni to’g’ri yo’lga qoyilganligi bilan baholanadi. Zamonaviy Hindistonning diniy etnik va tabaqaviy muammolari. 1. Panjobda sikxlar muammosi mavjud bo’lgan: Bu muammo 1980-yilning 1-yarmida juda kuchayib 1984-yil I. Gandining o’limiga olib keldi. 1985- yil o’zaro kelishuv tuzilgan bo’lsada u buzilib 1990-yil harbiy harakatga olib keldi. Mojaro 250 ming insonni halok etdi. Ekstremistlarni Xolistan mustaqilligi uchun kurashini barcha sikxlar ham qollab quvvatlamagan. Sikxlar Hindistonning turli tumanlarida yashab mamlakatda katta o’rin egallagan. Hindiston armiyasi ofitserlarining kelib chiqishini 90%ni sikxlar tashkil etgan. Panjob shtatining o’zi butun Hindiston donining (bug’doyining) 1/5 bundan tashqari Panjob shtati ishlab chiqarish munosabatida rivojlangan tuman bolib elektr ishlab chiqarish va texnologiyada markaz hisoblangan. Assam shtatida etnik muammolar 1983-yilda kuchaydi. Shtatda 20 mln. aholining 5 mln.ini bengaliyaliklar tashkil qilgan. Harakat "Chet elliklarni Assamdan quvish" shiori ostida rivojlandi. 1983-yil aprelda qirg’in roy berdi. Endi hukumatga kelgan R.Gandi muammoni hal etish uchun Assamga tashrif buyurdi. Ko’rinib turubdiki mojarolar ortida manfaatga ega qatlam turar edi. Amaldorlar va ziyolilar bengaliyaliklar raqobatidan cho’chishsa, yirik ishbilarmonlar marvar tabaqasidagi yirik biznes bilan raqobatdan qo’rqishar edi. Tamilar muammosi: Bu muammo Seylon bilan bog’liq bolib janubiy Hindistondan chiqganlar, mustaqillik va muhtoriyat uchun kurashar edi. Hindistonning Tamil Ilam shtati aholisi 24 kurashchilarni har tomonlama qollab quvvatlar edi. Kurashga bel boglagan "Tamil Ilamni ozod etuvchi yolbarslar" guruhini yashirar va qurol yaroq bilan ta’minlab turar edilar. Hindiston hukumatining u yerdagi terrorizm bilan kurashi oqibatda 1991-yil sobiq bosh vazir Radjiv Gandining oldirilishiga olib keldi 4. Kashmir muammosi: Bu muammo Kashmir maxaradjasi Xari Sikx Hindiston tarkibiga qo’shilishiga rozi bolganda paydo boldi. Aholining katta qismini musulmonlar tashkil etsada hududning ¾ qismini Hindistonning Djammiy va Kashmir shtatlari tashkil etardi. Pokiston armiyasi nazorati ostida qolgan hududda rasman ozod hudud hisoblangan ozod Kashmir tuziladi. Shundan buyon bu muammo ikki davlatni doimo mojaroli holatga ushlab turadi. Bir necha bor bu holat harbiy to’qnashuvlarga ham olib kelgan. Hindistonni o’zida 10 mln. kishini tashkil qiluvchi musulmonlar jamoasi muammoli edi. Kashmirning Hindistondagi hududida mashhur musulmon shayx Abdullo boshliq edi, lekin u 1953-yil xibsga olinib urushdan so’ng 1965- yilda ozod etilgan. U 1975-yil Kashmirni Hindiston mulki deb tan olib 1983-yilgacha ya’ni to o’limiga qadar bu hududni idora etadi. Shayx Abdullo vafot etgach Kashmirni uning o’gli Farrux Abdullo boshqaradi, lekin 1980-yil oxirida vaziyat yomonlashadi. Djam va Kashmirni ozod etish fronti faollashadi. Mustaqillik talab etuvchilar terror boshlaydi, buning natijasida Kashmirdan industlar quvib chiqariladi. 400 ming Braxmanlar yani yuqori braxmanlik tabaqa vakillari qochoqqa aylanishadi. Tartibsizliklar davrida ko’plab insonlar oldiriladi. Shunda Hindiston hukumati F.Abdulloni Kashmir hokimiyatidan chetlab u yerda prezidentlik boshqaruvini joriy etadi. Kashmirga 600 ming hind qo’shini yuboriladi, ular to hozirgacha chegaradan o’tib terrorga qarshi kurashmoqda. Shtatda hozirgacha hind qo’shini turibdi, gohida esa musulmonlar va induslar oYtasida to’qnashuvlar roy berib turadi. Harbiy harakatlar musulmonlarni jazavaga keltirib turadi. 1993-yil armiya Srinagaradagi payg’ambarning sochi va soqoli saqlanuvchi, musulmonlarga aziz bolgan Hazrat Ball masjidini qurshab olishadi. Xarbiy operatsiya davrida 1995-yil tarixiy Chorat-e-Sharif masjidi vayron etildi. Pokiston Hindistonni bunda ayblab 25 tinch hayotini buzganligini vaj qiladi. Hozirga qadar Kashmirda musulmonlarni bir nechta terroristik tashkilotilari mavjud. Oxirgi vaqtlarda Hindiston federalizmiga oid tortishuvi jonlana bordi. 2000-yil avgust oyida parlament konstitutsiyadagi 84 ta o’zgarishni qabul qildi, bu esa 3 ya'ni Chatisgarx, Uttaranchali, Djarkoxndini tashkil etishga imkon yaratdi. Ular hind tilida so’zlashuvchi madhiya Pradej, Uttar Pradej va Bixor deb nomlangan, shtatlardan ajratilgan bolib u yer aholisini kichik til guruhlari va qavmlardan tashkil topgan. Mutaxassislarning aytishicha Hindistondagi shtatlarning umumiy sonini 58 tagacha etkazish mumkin (hozirda shtatlar soni 28 tani, 1956-yilda 14 tani tashkil etgan). 6. Hindiston uchun eng dolzarb muammo: bu kommunalizm edi. 1947-yil Hindiston dunyoviy davlat deb elon qilingan, lekin urushdan keyingi yillarda Hindistonda Hindu Maxasabxa, Rastriya Svayamsevak Sikx, Ram Ratjiya Parishad, Djanata Sangx nomli induslarning shovinistik tashkilotlari faoliyatlarini ko’rsatgan 1 . Bu faoliyat islom ekstremistlari tomonidan harakatga keltirilgan va fundamentalizm shior bilan chiqishgan. Islom qonunlariga ko’ra yevreylar yoki xristian dini vakillaridan bolmish avlod davlat boshqaruviga oHsa induslar qonunga ko’ra islomni qabul qilishlari shart edi, yoki butunlay qirib tashlanishi lozim edi. 1980-yil Bxaratiya Djanata partiyasi tashkil etilib, uning g’oyalari kommunalizmga qaratilgan edi. 1990-yil uning lideri I.K.Advani shimoliy Hindistondagi masjidlarni buzib uning o’rniga hindlar ibodatxonasini qurishga da’vat etgani uchun xibsga olingan 2 . 1992-yilning dekabr oyida hind fanatlari olomoni Ayadxiyadagi Bobur masjidini (Uttar Pradej) vayron etishadi. Diniy qatlam vakillariga duch kelishni istamagan hukumat a’zolari bunga hech qanday qarshilik ko’rsata olishmadi. 1998-yildan boshlab BDP hukumatni idora eta boshlaydi va shundan' boshlab Hindistonda kommunalizm, mamlakatni indus davlatiga aylanish xavfi aniq ravshan 1 Richards John F. The Moghul Empire Jn The New Cambridge history of Jnda. Cambridge. 1993. 2 26 bolib qoladi. 7. Tabaqaviy muammo ham Hindistonda boshqa muammolar singari juda kuchli edi. Aholining % qismini quyi tabaqa vakillari tashkil etsa, undan 15,5% dolitlar, yoki xaridjanlar "sobiq teginib bo’lmaslar" tashkil qilar edi. Rivojlangan tabaqa vakillariga aholining 17.6% to’g’ri kelsa ulardagi aholi sonining 5.5%ini braxmanlar tashkil etadi, lekin hukumatda 63% yuqori lavozimlarni ular egallashgan. Hind hukumati boshqaruvda boshqa tabaqa vakillarini ham tortishga harakat qilishgan. talim yo’nalishi va ma’muriy boshqaruvlarda o’rinlar tayyorlangan 1978-yil hukumatni Djanata partiyasi boshqargan davrda boshqa tabaqalar uchun maxsus komissiya tuzilgan. 1980-yil bu komissiya hisobot topshirgan, unga ko’ra qoyi tabaqa vakillari uchun zaxira ish o’rinlarini kengaytirish, ko’zda tutilgan. Hukumat komissiya hisoboti boyicha ko’p izlanishlar olib bordi va 1983-yilda hisobot parlamentda eshittirildi. Shundan buyon ishchi o’rin zaxiralari doimo mojaro keltirib chiqargan. Dalitlar uchun moljallangan kvota crinlari doim amaldorlar tomonidan rad etilagan. Hindistonda yana bir muammolardan biri, bu Hindiston aholisi tez sur’atlar bilan o’sib Osiyodagi davlatlar orasida sardorlik qilishi edi. (Demografik muammo). (2001-yil natijasiga ko’ra 1027 mln aholi) Hozirda har 6-dunyodagi inson bu hind. Bu ahvol esa o’z o’zidan ko’plab ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi. Bular aholi o’rtasidagi an’anaviy va zamonaviy iqtisoddagi daromadlarga ega bolgan aholi vakillari bilan bogliq. Taxminan 300 mln inson hozirgi Hindistonda o’rta tabaqa vakillarini tashkil etadi, ularning daromad darajasi rivojlangan davlatlardagi har bir inson daromadi darajasiga teng. Lekin qolgan aholining ahvoli juda yomon ahvolda. Hind aholisining 20%ni qoyi tabaqa yani qashshoqlar tashkil etadi. Amalda Hindiston aholisining 35 mln.ni ishsiz. Aholining 28%igina sanitariya va gigiyenik sharoitlarga ega. Bolalarning 50%ini qorni tcfymaydi. Bularning barchasi gohida yuqumli kasalliklarga olib keladi. Hatto 1994-yil Maxaradja shtatida bubon chumosi (vabo) qayd etilgan. Barcha ko’rsatilgan muammolarni Hindiston o’z kuchi bilan bartaraf qilishga erishgan. Urushdan so’ng Hindiston ancha ko’zga ko’rinarli yutuqlarga erishdi. Bu davrda o’rtacha yashash darajasi 1 baravar o’sdi, savdo sotiq muammosi hal etildi, 27 iqtisodda yillik o’sish darajasi 6%ni tashkil qilgan. Hozirda hindiston dunyo boyicha eng tez rivojlanayotgan o’ntalik davlatlar jumlasiga kiradi. Bu hudud dunyodagi eng katta demokratik davlat, bu yerda qadimgi qishloq boshqaruv shakli panchayatga amal qilinadi. Hindistonning ko'p asrlik tarixida XX asrda. hind xalqining mustamlakachilik hukmronligiga qarshi, mamlakat mustaqilligi uchun ozodlik kurashi davri – o‘tmish yangi davlat barpo etish, ulkan ijtimoiy- iqtisodiy vazifalarni hal etish davri bo‘ldi.20-asrning 2-yarmida Hindiston milliy kongressi va boshqa siyosiy tashkilotlar Hindiston milliy ozodlik harakatiga asos soldi.Mustaqillikka intilish bilan bir qatorda hindu va musulmon aholi o'rtasida ham yillar davomida keskinliklar paydo bo'ldi. Har doim ozchilik bo'lgan musulmonlar hind hukumati hukmronligidan qo'rqishgan va mustaqillik g'oyasidan ehtiyot bo'lishgan. 1915-yilda Mahatma Gandi Hindiston milliy ozodlik harakatiga boshchilik qildi va har ikki tomonni hamjihatlikka chaqirdi. Gandi Hindistonga zo'ravonliksiz ommaviy xalq harakati orqali mustaqillik uchun kurashda katta ta'sir ko'rsatdi va bu uni jahon tarixidagi eng ajoyib liderlardan biriga aylantirdi. Hindlar uni mahatma deb atashgan, bu sanskrit tilida “buyuk ruh” degan ma’noni anglatadi. 1920-yildan boshlab Mahatma Gandi Britaniya mustamlaka hukumatiga qarshi ommaviy kampaniya boshladi. Butun Hindiston yarimorolida Britaniya hukmronligiga qarshi inqilobiy harakat boshlandi. Hindiston mustaqilligi va gʻarb tarzidagi demokratiyani oʻrnatish yoʻlidagi birinchi qadam Britaniya vitse-qiroli maʼmuriyatiga hind maslahatchilarining tayinlanishi boʻldi.Ikkinchi jahon urushi xalqaro vaziyatda va Hindistonning ichki ahvolida tub o'zgarishlarga olib keldi. Uzoq davom etgan mustamlakachilik zulmi qashshoqlikka va keng ommaning halokatiga olib keldi. Hindistonning mustaqil taraqqiyot tendentsiyasi va Angliyaning mustamlaka hukmronligi o'rtasidagi qarama-qarshilik keskin kuchaydi, bu 1945 yil yozidan kuchli anti-imperialistik harakatning kuchayishiga sabab bo'ldi. U aholining asosiy qatlamlarini birlashtirdi va tarixiy sharoitlar tufayli. , milliy burjuaziya boshida edi, uning manfaatlarini Hindiston Milliy Kongressi (INK) himoya qildi. Uning nutqlarini "zo'ravonliksiz kurash" doirasida cheklash istagiga qaramay, mamlakatda 28 Hindiston qo'shinlarining Hind-Xitoy va Indoneziyaga yuborilishiga qarshi norozilik harakati, Hindiston milliy armiyasini himoya qilish kampaniyasi boshlandi. 1946 yil boshida bu harakat armiya va flotni, davlat apparatini egallab oldi. millatlar va siyosiy harakatlar birligini namoyon etdi.1946 yil boshida Hindistonda mustamlakachi hokimiyatlarning roziligi bilan qonun chiqaruvchi assambleyaga saylovlar bo'lib o'tdi. Ko‘pchilikni mamlakatning muvaqqat hukumatini tuzgan INC partiyasi qabul qildi. Shu bilan birga, Hindistonning musulmon aholisi ko'p bo'lgan viloyatlari va knyazliklari INC hokimiyatini tan olishdan bosh tortdilar. Musulmonlar ligasi ularning manfaatlarini ifodalovchi sobiq Britaniya Hindistoni hududida islom davlatini barpo etish uchun kurash boshlanganini e'lon qildi 1 . 1947-yilda mustamlaka ma'muriyati Hindistonga mustaqillik berilganligini e'lon qildi. Ilgari birlashgan mustamlaka diniy yo'nalish bo'yicha ikki davlatga bo'lindi - Hind Hindistoni va Islom Pokiston, ular hukmronlik maqomini oldi. Britaniya Hindistonining knyazliklari va viloyatlari (shtatlari) qaysi shtatlarga qo'shilishlarini hal qilishlari kerak edi. Panjob va Bengaliyaning boʻlinishi tufayli hindular, sikxlar va musulmonlar oʻrtasida qonli toʻqnashuvlar boʻlib oʻtdi, natijada 500 mingdan ortiq kishi halok boʻldi. Hindistonning boʻlinishi jahonning yangi tarixidagi eng yirik aholi migratsiyasiga ham olib keldi – Hindiston va Pokistonning yangi tashkil etilgan shtatlari hududiga 12 millionga yaqin hindular, sikxlar va musulmonlar joylashdilar. Ozodlik harakati yetakchisi M. Gandi islomchi aqidaparastning suiqasd qurboni bo'ldi. 1947 yil kuzida pushtun qabilasi otryadlari Hindiston shimolidagi Jammu va Kashmir knyazliklari hududiga Pokistondan bostirib kirdi. Hindistonning bir qismi bo'lish istagini bildirgan knyazliklarga hind qo'shinlari yordamga keldi. 1947-1949 yillardagi Hind-Pokiston urushi boshlanib, BMT aralashuvidan soʻng murosaga – Jammu va Kashmirni Hindiston va Pokiston oʻrtasida boʻlish asosida toʻxtatildi. Mustaqillikka erishish yo'lidagi yakuniy qadam 1950 yilgi konstitutsiyaning qabul 1 Prasad Saksena. History of Shahjahan of Dehli. Allahabad, 1958. 29 qilinishi bo'ldi va INC 1977 yilgacha hokimiyatni ushlab turgan hukmron partiyaga aylandi. Uning rahbari 1964 yilda vafotigacha J. Neru bo'lib, bu lavozimda uning o'rniga qizi Indira Gandi keldi. O'z navbatida, uning qat'iy harakati Hindiston iqtisodiyotini yuksaltirishga va korruptsiyaga qarshi kurashishga yordam berdi. Muvofiqlik ish shundan iboratki, hozirgi vaqtda Hindiston dunyodagi eng jadal rivojlanayotgan mamlakatlardan biri bo'lib, bu asosan Hindiston hukumati tomonidan XX asrning 50-80-yillarida mustaqillikka erishganidan keyin amalga oshirilgan bir qator tub islohotlar tufayli mumkin bo'ldi maqsad ish Hindiston mustaqillikka erishgandan keyin davlat va huquqiy rivojlanish muammolarini o'rganishdan iborat.Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagilarnivazifalar:Hindiston davlatchiligini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari va muammolarini aniqlash;Hindistonning mustaqillikka erishgandan keyingi davlat-huquqiy rivojlanishi muammolarini tahlil qilish. Hindistonning mustaqillikka erishgandan to 1984 yilgacha bo‘lgan tashqi siyosati va tashqi iqtisodiy aloqalarini ko‘rib chiqing.Yakuniy saralash ishi kirish, paragraflarga bo'lingan ikki bob, xulosa va foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Hindistonning 20-asrdagi siyosati jamiyat faoliyatining turli sohalarini tobora koʻproq qamrab oldi va ijtimoiy jarayonlarga tobora faol taʼsir koʻrsatmoq da. Buni K.A.Antonov , G.M. Bongaru- Levin, G.G.Kotovs kiy "Hindistonning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy rivojlanishi (1947-1987)", Hindiston ichki siyosiy vaziyatining asosiy bosqichlari va xususiyatlarini ochib beradi. Jamiyatdagi ichki tabaqalanish va qarama-qarshiliklarga alohida e'tibor beriladi. Alaev L.B. ishida. “Hindiston: Hindistondagi milliy ozodlik harakati” tarixiy taraqqiyotda Hindistondagi etnik omil va siyosiy tizimning o‘zaro ta’sirini batafsil ko‘rib chiqadi. A.M.ning ishida. Dyakov "Ikkinchi jahon urushi davrida va undan keyingi Hindiston" asarida Panjob, Assam va boshqa hududlardagi ziddiyatli vaziyatlar va ularning siyosiy yuqori tuzilmadagi o'zgarishlarga ta'siri, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi Hindistonning iqtisodiy rivojlanish jarayoni tahlil qilinadi.Komarova E.N kabi sovet olimlarining asarlaridan ham foydalandim. 30 "Zamonaviy Hindistonning siyosiy rivojlanish tendentsiyalari", Chicherov A.I, Yurlova F.N.ning asarlari. "Indira Gandi: hokimiyatga yo'l", "Hindistonda ayollarning ijtimoiy holati va ayollar harakati", Rastyannikova V.G. Hindistonda yer islohoti. Hindiston bugun" va boshqalar. Boburiylar davlatini kengaytirish siyosatini davom ettirdi. Jahongir 1614-yil Mevarni, 1615-yil va 1621 Kashmirdagi kichik Kishtvora navobligini bosib oldi. Bangola viloyatidagi afgʻon qabilalarining gʻalayonlarini bartaraf etib, ularni boʻysundirdi. boshlab hokimiyat uning oʻqimishli va tadbirkor xotini Shoh Jahon qoʻliga oʻtdi. Xuddi shu yillardan boshlab mamlakatda ichki kurash yanada kuchayib ketdi. Bu kurashni uning oʻgʻillari Xurram (Shoh Jahon) va Hisrav Mirzo boshladilar.Xurram otasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, oxiri taslim boʻldi. U faqat otasining vafotidan () keyingina Shoh Jahon nomi bilan taxtga oʻtirdi. Shoh Jahon (1627—58) ayrim mahalliy mulkdorlar (Bundel hokimi Jujhar, Dekan hokimi Xon Jahon Loʻdiy va boshqa)ning qarshiligiga duch keldi va ularning isyonlarini bostirdi, 1632—Dekan hokimliklarini boʻysundirdi,Qandahorni egalladi. Boburiylar davlatining eng mashhur hukmdorlaridan yana biri Avrangzeb Olamgirdir (1618—1707). U Dekan va Bijapurni boʻysundirdi. Akbar, Shoh Jahon va Avrangzeb hukmronligi davrida Boburiylar davlati taraqqiy etdi. Mamlakat birmuncha markazlashdi, iqtisod va madaniy hayot oʻsdi. Parchalanishi hukmronligining ohirgi yillarida Dekanda marathalar, Shimolida afgʻon qabilalari, Panjobda sikhlar, Mevar va Marvarda rajputlar qoʻzgʻolonlari tufayli Boburiylar davlati ogʻir ahvolga tushib qoldi. Avrangzeb soʻng ichki kurashlar kuchaydi. Undan tashqari,va)ningbosqinchl ik siyosati boshlandi. Natijada mamlakat mayda-mayda davlatlarga boʻlinib ketdi. Boburiylar davlatiingliz mustamlakachilari tomonidan butunlay tugatildi. Hindistonning bu davr tarixi jahonda mustamlakachilik Angliya tomonidan hind xalqini ekspluatatsiya qilishning kuchayishi va milliy- ozodlik harakatining Umumhindiston miqyosida keng tarqalishi bilan bog'liq 31 kechdi.Hindiston buyuk Britaniyaning mustamlakasiga aylangan edi. Inglizlar Hindistonni vitse-qirol boshchiligidagi amaldorlar va politsiya apparati yordamida boshqarar edilar. Ingliz mustamlakachilik istibdodi sharoitiga qaramay, Hindistonda ham sarmoyadorlikka asoslangan mahalliy ishlab chiqarish tizimi yuzaga kela boshladi. Yirik sanoat korxonalari qurishga kirishildi. 1886 yilda to'qimachilikning 95 ta fabrikasi bor edi, konlar soni 1880-1900 yillarda 56 tadan 286 taga yetdi. Temir yo'l tarmoqlari 1900 yilda salkam 40.000 kmni tashkil qildi. Bu xom-ashyo tayyorlash va tashishda ham muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Hindistonda sanoatni Angliya o'ziga qulay qilib joylashtirishga harakat qildi. Asosiy sanoat korxonalari dengiz bo'yi port shaharlari yaqinida edi, maqsad Hindiston boyliklarini arzon va oson olib chiqib ketish edi. 1873 yildan 1883 yilgacha Hindiston bilan Angliya savdosi 60 foizga o'sdi. 32 2.2.X IX asr boshlarida Hindist onning t ashqi aloqasi Hindiston ingliz burjuaziyasining kapital kiritish zonasiga aylanib qoldi. Ingliz banklaridan Hindistondagi boshqaruv apparati katta miqdorda zayomlar olib turadi. Bu summa 1856 yildagi 4 mln. funt sterlingdan 1900 yilga kelib 133 mln. funt sterlingga ko'tarildi 1 . Britaniya banklari juda katta foiz olardilar. Sanoatga biryoqlama zo'r berilishi qishloq xo'jaligini qiyin ahvolga solib qo'ydi. Dehqonchilikda agrotexnika madaniyati past edi. Mustamlakachilik harakati bilan ochilgan sug'orish inshootlari bor-yo'g'i 20 foiz yerni sug'orishga yetar edi. Bu daraja Boburiylar (1526-1858) davrdagidan ham kam edi. Qishloqda eski feodal mulkchiligi, yarim qaram dehqonlarni ekspluatatsiya qilish davom etdi. Yerni 60-70 foiz hosilni to'lash sharti bilan dehqonlarga ijaraga berildi. Qarz hisobiga ishlab berishga majbur qilish odamlar toifasi tobora ko’paya bordi. Qishloq xo'jaligining eng serdaromad tarmoqlariga (choy, kanop, paxta) sarmoya solish katta foyda keltirar edi. Bu sohada ingliz ishbilarmonlari ishchilar yollar va ular qul deb atalar edi. Ularni ezishning barcha usullaridan foydalanilardi. Shunday qilib Hindiston XIX asr oxirida dunyo bozoriga katta miqdorda sanoat va qishloq xo'jaligi mollari chiqara boshladi. Lekin olingan daromad ingliz mustamlakachilarini boyitdi xolos. Mehnatkashlar ahvoli esa tobora yomonlashdi, qishloq xo'jaligida monokultura vujudga keldi. Bengaliya kanop, Assom choy, Bombay va Markaziy Hindiston paxta, Panjob bug'doy yetishtirishga ixtisoslashdi. Lekin texnik ta'minotda hech narsa o'zgarmadi. Dehqon yanada qattiq ezildi. Zamindorlar, sudxo'rlar dehqonlarni qarzga botirib, oxirgi parcha nonini ham qoldirmas edi. 1870-1890 yillar davomida Hindistonda 20 martadan ko'p ocharchilik bo'lib, unda 18 million odam ochlikdan qirildi 2 . Shunday ahvol Hindislonda milliy ozodlik va ijtimoiy harkatlarga olib keldi. Dastlab Kalkutta, Bombay, Madras kabi shaharlarda bu harakat uch oqim bo'lib shakllandi. Jumladan, Bombeyda burjua- zamindorlarini konservativ «Britaniyahindiston assotsiatsiyasi» tuzildi. So'ng nisbatan ilg'or g'oyalar bilan 1 Ш. Эргашов. Жаҳон тарихи., Энг янги давр 1945 – 2017 – йиллар., Т.: 2019., B.431 2 Arxiv.uz 33 bogliq (liberal) «Hindiston assotsiatsiya» paydo bo'ldi. Ilg'or (radikal) oqimlar ham bor edi lekin bu harakatlar keng ommani yetaklashda yirik zamindorlarga xizmat qilardi. Dehqonlarning stixiyali harakatlari kuchaygan sari Britaniya mustamlakachilari Hindistonda reaktsion kuchlar-knyazlar, pomeshchiklar, kompradorlar bilan yaqinlashib musulmonlar bilan hindlar o'rtasida dushmanlik, nizo «urug'ini» socha boshladilar. 1870-1880 yillarda ingliz mustamlakachilariga, mahalliy zamindorlarga va sudxo'rlar zulmiga qarshi dehqonlar qo'zg'olonlari boshlanib ketdi. Panjobda Baba Ram Singx boshliq yarim harbiy tashkilot qo'zg'olon ko'tardi. 1872-1873 yillarda Patna, Bogra, 1875 yili Barod hokimligida, Puna, Ahmadnazar tumanlarida qo'zg'olon boshlandi,1871 yil 1-yanvarda Angliya qirolichasi Viktoriya Hindiston qirolichasi deb e'lon qilindi. Bu tadbir reaktsiya kuchlarini bir yerda to'plashga qaratilgan edi. Mustamlaka ma'murlari turli soliqlarni yanada oshirish, ochlarga yordam fondini qisqartirish, davlat xizmatchilariga beriladigan maoshlar miqdorini kamaytirish yo'lidan bordi. Yangi-yangi qo'zg'olon va g'alayonlar boshlandi. 1871-yili Bombay, Madras, Puna, Suratda ish tashlashlar, 1879 yili Maratx dehqonlarining qo'zg'olonlari bo'ldi. Uning boshlig'i Vasudev Pxadke mustaqil Maratx davlati tuzish shiorini qo'ydi. Bir yildan so'ng 1880-yili inglizlar bu qo'zg'olonni bostirishdi. Pxadke osib o'ldirildi, 70 kishi badarg'a qilindi.1877 yilda Dehlida qirolicha Viktoriyani Hindiston qirolichasi qilib ko'tarish marosimi bo'lib o'tdi. Hindistonning turli burchaklaridan kelgan knyazlar Viktoriyaga sodiqlik haqida qasamyod qildilar. Bu narsa knyazlar bilan ingliz mustamlakachilarini yaqinlashtirish lozim edi. 1878 yilda ingliz ma'muriyati «vitseqirol» deb atalardi. Hindistondagi milliy tillarda chiqadigan matbuot haqida qonun qabul qilindi va bu qonun bo'yicha barcha gazetalar inglizlar nazoratiga o'tdi. Oradan bir yil o'tgach, o'q otar qurollarni saqlamaslik haqida akt-qabul qilindi va barcha aholining o'q otar qurol saqlashi man qilindi. Ammo, bu narsa yovvoyi hayvonlar ko'p bo'lgan o'rmonlar yaqinida yashovchi dehqonlarning noroziligiga sabab bo'ldi. Inglizlar shu bilan bir vaqtda o'zlarini mahalliy burjuaziyaga «yon berganday» qilib ko'rsatishga harakat qildilar. 34 Shahar ma'muriyatiga boy hindlar saylansa-da, amalga hokimiyat shahar boshlig'i-ingliz qo'lida edi. Ingliz vitseqiroli Kerzon Hindistonda zo'ravonlik siyosati o'tkaza boshladi. 1883 yili u kumush rupiya pul zarb qilishni taqiqladi. Rupiyaning valyuta qiymatini sun'iy ravishda ko'tarib qo'yib, yangi qiymatga «mos» keluvchi oltin rupiya chiqardi. Shu yo'l bilan Hindistondagi tarixiy pul tizimiga barham berdi. Uning chet mamlakatlar bilan an'anaviy savdo aloqalariga zarba berdi. Hindistonni faqat Angliya orqali savdo qilishga majbur etdi.1885 yili Broche viloyatida Lakx boshchiligida qo'zg'olon bo'lib o'tdi. Lakx inglizlar hukmronligiga barham berdi. Hindiston mustaqil podsholik deb e'lon qilindi. Inglizlar kuchbilan qo'zg'olonni bostirib, Lakx va uning ikki safdoshni osib o'ldirdi, 57 kishi surgun qilindi. Xalq harakatiga boshchilik qiladigan darajada kuchga ega bo'lgan, muayyan dasturi bor siyosiy partiya Hindiston Milliy Kongressi 1885 yilda Bombay shahrida tuzildi. Keyinroq «Musulmonlar ligasi» ham tuzildi va shundan e'tiboran inglizlar hind-musulmon raqobatini kuchaytirib yubordilar. Unga Kalkuttada 1884 yili tuzilgan «Hindiston Milliy ittifoqi» tashkiloti ham qo'shilib ketdi. Delegatlarning yarimi hind yuqori tabaqa ziyolilaridan bo'lsa, yarmi sanoatchilar, savdogarlar va katta yer egalari edi. O'sha davrda qabul qilingan nizomda mamlakatda o'z-o'zini boshqarishda hindlar bilan inglizlarning tengligi aytilgan edi. Yana bir bandi Hindiston sanoatchilari manfaatlarini ko'zlab, chet eldan keltirilgan mollarga bojxona tarifi joriy qilishga bag'ishlaridi. Dastlabki vaqtlarda Hindiston Milliy Kongressiga ingliz mustamlaka ma'muriyati qarshilik qilmadi. Bunday munosabatni Angliyaning Hindistondagi vitse-qiroli lord Daferin: «Milliy Kongress inqilobdan arzonroq» deb izohlagan edi. Chindan ham 1880 yillarda Hindistonda milliy ruh kuchaygan edi 1 . Xalq mustamlaka zulmi azobidan holdan toygan hukmron doiralari vaziyatni nazorat qilib turishlari qiyin bo'lib qolgan edi. Shuning uchun ham HMK partiyasi tuzilishini inglizlar xayrixoh bo'lib, ular bu liberal tashkilot deb hisoblar edilar. Lekin ingliz ma'murlari biroz vaqt o'tgach, HMK partiyasi tutgan 1 Ш. Эргашов. Жаҳон тарихи., Энг янги давр 1945 – 2017 – йиллар., Т.: 2019., B.434 35 yo'ldan dahshatga tushib, uni parchalab, zaiflantirib qo'yishga harakat qila boshladilar.HMK partiyasining talablari dastlabki paytlarda juda mo'tadil edi, bu talablar Buyuk Britaniya hukmronligini saqlab qolib, ba'zi islohotlarnigina ko'zda tutardi. Masalan, chetdan keltiriladigan gazlama (tovar)larga bojlarni belgilash, mahalliy vakillik muassasalarining vakolatlarini kengaytirish, hindlarni boshqaruv ishiga jalb etish, texnik ta'limni uyushlirish vaboshqalar edi. Lekin mamlakatda kapitalistik munosabatlar rivojlanib borgan sari metropoliya bilan koloniya o'rtasida kurash, ziddiyat kuchayib bordi. Hind xalqining esa mustaqillikka intilish harakati ham yetilib, ular inglizlarning hiyla- nayranglarini tushunib yetdilar. Tilak va uning inqilobiy faoliyatida, dastlab HMKning tepasiga turadigan loyiq kuch topilmadi. Nihoyat 1890 yillarda HMK da ilg'or, xalqchil, so'l radikal- demokratik uning rahbari Bal Gandhara Tilak (1856-1920) edi. Maratxlik, ijtimoiy (til, tarix, huquqiy) bilimlar bilan yaxshi qurollangan Tilak mustamlakachilik tuzumi bilan kelishuvchi HMKdan yuz o'girdi. U hind xalqining milliy ongini uyg'otish, milliy g'ururini ko'tarish yo'lidanborib, ayni vaqtda dinga va uning ommani birlashtiruvchi kuchga katta baho berdi. Uning sevgan qahramonlari Garibaldi va Madzini edilar. Kollejni tugallash paytida butun kuchini, vatan mastaqilligiga sarflashga, sadoqatli bo'lishga qasamyod qildi. Tezda u Puna shahrida maktab tashkil qilib, unda o'quvchilarga mustaqillik g'oyalarini singdira boshladi. 1880 yilda «Kesari» (Sher) gazetasini tashkil etdi, yoshlar o'rtasida vatanparvarlik g'oyalarini targ'ib etdi. Ayniqsa, maratxlar qahramoni, chet ellik bosqinchilarga qarshi mardonavor kurash olib borgan Shivaji xotirasiga bag'ishlab xalq bayramlarini tashkil qildi, «Xudo Hindistonni xorijiy mamlakatlarga hech qachon hadya qilgan emas», -degan edi Tilak, bu harakat katta ta'sirga ega bo'lib, mustamlakachilar undan qo'rqib hatto 1897 yilda Tilak qamoqqa olindi. Biroq xalq talabi bilan u tezda ozod qilindi. Bu voqeamng o'zi Hindistonda mustaqillik harakati jadal rivojlanayotganidan dalolat berar edi. XX asr boshida Hindistonda kapitalizm yanada o'sdi. 1910 yilda kanop-tola fabrikalari ikki barobar ko'paydi. Paxta xom-ashyosidan surp mato ishlab chiqish o'sdi. Korxonalar soni 215 taga ishchilar soni 1 36 mlnga yetdi. Yangi ijtimoiy qatlam bo'lgan bu sinfning soni ko'payib bordi. Inglizlar Hindistonni boshqarishni agentliklar va banklar qo'liga topshirib qo'ygan edi. Agentliklar ingliz kapitalini Hindistonga joylashtirish uchun dallollik qilar edilar. Shunday yo'l bilan mustamlakachilar barcha tarmoqlarni, masalan, ko'mir havzalari, kanop sanoati, choy plantatsiyalari, transport, savdo, sug'urta jamiyatlarini o'z qo'llariga oldilar va bu bilan butun Hindistonda ishlab chiqarish, iqtisodiyot ustidan nazorat o'rnatdilar. Angliyaning sharqda mustamlakalar orasida eng rivojlangani Hindiston edi. Shu sababli bu yerda Angliya kapitali tez o'sib bordi. Ular 1893-1907 yillarda temir yo'l 53%, xususiy kompaniyalarda 23, banklarda 95 foizga oshdi. 1905 yilda Hindistonda 165 ta chet el aksionerlik kompaniyalari mavjud bo'lib, ular mamlakatni taladilar, xalqning ahvoli og'irlashdi. 1896-1906 yilda 10 mln odam ochlikdan o'ldi. 1904 yilda 1 mln odam vabodan qirildi. 1899-1900 yilda markaziy viloyatlarda dehqonlar qo'zg'oloni bo'lib o'tdi. Inglizlar bu qo'zg'olonni kuch bilan bostirdilar. O'z manfaatlari uchun yangi-yangi qonunlar chiqardilar.1901 yil Kerzonning «Kon qonunlari» e'lon qilindi. Unga muvofiq 20 fut chuqurlikdagi yer osti boyliklari Angliyaniki deb e'lon qilindi. Bu hind mulkini talon-taroj qilish edi. Soliq tizimi murakkablashdi. 44 funt sterling yig'imlarining 37 oylik va nafaqalarga va politsiya uchun sarflandi. 1905 yil Kerzon universitetlariga kirish haqini 2 barobar oshirdi, ulardagi huquqshunoslik fakultetlari «yopib» qo'yildi. Xalqchil, mustaqillik, vatanparvarlik ruhidagi talabalarga oliy o'quv yurt eshiklari yopildi. Bu qonun irqchilik va milliy kamsitish ruhi bilan sug'orilgan bo'lib, u xalq nafratini oshirdi. Mustamlakachilikda milliy ozodlik harakatini bo'lib tashlash maqsadida, Hindiston hududini parchalab yuborish siyosatini tutdilar. 1905 yili Bengaliya ikkiga bo'lib tashlandi, chunki bu o'lka mustaqillik markazlaridan biri edi, kalkuttaliklardan 100 ming kishi namoyishga chiqdi. Ular «Bande mataram» (Salom senga Vatanim-onam) qo'shig'ini aytib bordilar. Norozilikning yana bir ko'rinishi xorij mollaridan yuz o'girish-baykot qilish bo'ldi, bundan ingliz kompaniyalari katta zarar ko'rdi. 37 X ulosa. Tarix zarvaraqlarini kо‘zdan kechirar ekanmiz, bir asrda insoniyat solnomasida alohida iz qoldirgan, keyingi avlodlarga о‘zining jamiyatdagi mavqei, yaratgan ilmiy, badiiy merosi bilan ibrat namunasi bо‘la oladigan shaxslar yashab о‘tganini anglaymiz. XV-XVI asr о‘zbek xalqi, adabiyoti, ma’naviyati tarixida Zahiriddin Muhammad Boburni ana shunday shaxs silsilasiga kiritish mumkin. Bobur — buyuk podshoh, mumtoz shoir, nazariyotchi adabiyotshunos, faqih, tilshunos, san’atshunos, etnograf, hayvonot va nabotot olamining bilimdoni sifatida kо‘pqirrali faoliyat va ijod sohibi edi. Birgina “Boburnoma" uning yigirmadan ortiq sohalarga qiziqqanligiga yaqqol misoldir. Bobur, birinchi navbatda, shoh, boburiylar sulolasining asoschisi. Balki, boburiylar jahon tarixida eng uzoq yillar hukmronlik qilgan sulola bо‘lib chiqar. Bobur Mirzo tarixiy shaxs sifatida murakkab, keskin ziddiyatlarga tо‘la hayot yо‘lini boshidan kechirgan, Afg‘onistonu Hindiston uchun urushlar olib borgani rost. Lekin u о‘sha davr nuqatai nazaridan qaraladigan bо‘lsa, bobosi Amir Temur asos solgan imperiyani tiklashga harakat qilganligini kо‘ramiz. Vaholanki, kо‘plab adabiy meros qoldirgan, О‘rta Osiyo tarixi, geografiyasi haqida ma’lumot beruvchi shoh asar yaratgan bunday ijodkor shohni qoralash, faqat bо‘rttirish va bо‘xtondan boshqa narsa emas. Bobur shaxsini о‘rganish jarayonida bunga amin bо‘lib borish mumkin. Shu о‘rnida hindistonlik olim Muni La’lning «Bobur» asaridai ixcham bir parchani keltirish joizdir: «...U hamma narsaga jasorat va halollik ila erishdi. Buyuk mag‘lubiyatlari ustiga buyuk g‘alabalar imoratini qura oldi. Qiyinchilikda kо‘rgan omadsizliklari о‘rniga keyinchalik ulug‘ omadlar unga yor bо‘ldi. Nihoyat u Hindiston tarixida ilgari hech kо‘rilmagan buyuk saltanatga asos soldi. Boburning buyukligi ana shu mezonlar ila о‘lchanadi» («О‘zbekiston adabiyoti va san’ati», 1990, 19 oktabr). Bobur va boburiylar bunyod etgan bog‘laru me’moriy obidalar Afg‘oniston va Hindiston qiyofasidagi nurli nuqtalardir. Xuddi shunday gapni ular qoldirgan ma’naviy xazina haqida ham aytish mumkin. Zahiriddin Bobur umrining о‘zi avlodlarga ibrat namunasidir. U 47 yil yashagan 38 bо‘lsa ham barakali ijod etib, о‘zgalarning yuz yil yashab ham ulgurmaydigan ishlarini ado etdi. Bobur о‘z davrining tarixchisi, etnografi, о‘lkashunosi, biolog, geograf, dinshunos olimi sifatida, shariat ahkomlarini mukammal bilgan va bu borada risola yozgan, arab alifbosining 58 murakkab, о‘rganilishi og‘ir bо‘lganligi bois yangi “Xatti Boburiy” alifbosini yaratgan, davlatchilikda vaqt meyorlarini qayta ishlab chiqqan, pochta tizimiga qulay tarzda tartib bergan va yana qanchadan-qancha islohotlarni amalga oshirgan, borgan yerida obodonchilik, bog‘-rog‘ barpo etgan, Movarounnahr tamaddunini Sharqda tarqatgan buyuk shaxsdir. 39 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro'y xat i 1.Karimov. "Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q". Sharq nashriyoti. Toshkent. 1998. II. A sosiy adabiy ot lar. 2.Эргашов. Ш. Жаҳон тарихи., Энг янги давр 1945 – 2017 – йиллар., Т.: 2019 3.Abdullayev. U. A. "Jahon tarixi (qadimgi dunyo tarixi)". Toshkent davlat sharqshunoslik instituti. Toshkent 2017. 4.O'roqov. D. A. Sharopov. "Jahon tarixidan universal qo'llanma". Akademnashr nashriyoti. Toshkent 2019. 5.Semyonov. Y. "O'rta asrlar tarixi". 1996. 6.Хабаева. Р. В. "Историya Востока". Восток в средние века. 1995. 7.Рубль.В. А. "Историya среднекового Востока, Киев, " Либидь", 2002. 8.И. Е. Суриков. Б. С. Лyaпустин. "Историya древного востока ". 9.Sayfiddin Jalil Bobur haqida o’ylar. -T.: Sharq, 2006. 10.З.М. Бобур. Бобурнома. –Т. Юлдузча, 1990. 11.Қудратиллаев Ҳ. Ҳиндистонда Бобурийлар сулоласи салтанати. –Т. Ўқитувчи, 1996 12.Эрскин Уиллиам. Бобур Ҳиндистонда. –Т. Фан; 1995. Int ernet 1. www.google.com 3.Arxiv.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR DAVRIDA SHIMOLIY HINDISTONDA IJTIMOIY – IQTISODIY AHVOLI

1.1. Hindistonda markazlashgan davlat barpo etish uchun kurash

1.2 Hindistonda Boburiylar sulolasining hukumronligi davrida iqtisodiy – siysoiy, ijtimoiy ahvoli

II BOB. HINDISTON MUSTAQILLIK UCHUN KURASHI

2.1 Boburiylar saltanatini inqirozga yuz tutishi

2.2. XIX asr boshlarida Hindistonning tashqi aloqasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI

Купить