Hisor tizmasining janubi – g`arbiy tarmoqlarining tabiiy geografik ta`rifi - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	721.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Hisor tizmasining janubi – g`arbiy tarmoqlarining tabiiy geografik ta`rifi

Sotib olish

Kirish
I.BOB. TOG`LI HUDUDLARGA TAVSIF VA TABIATIDAN
FOYDALANISHNIG GEOGRAFIK JIHATLARI
1.1. Tog` hosil bo`lishining asosiy qonuniyatlari
1.2. O`zbekistonda milliy tog` siyosati to`g`risida
1.3. Tabiatdan foydalanishning geografik jihatlari
II. BOB. HISOR TIZMASINING JANUBI G`ARBIY–
TARMOQLARINING TABIIY GEOGRAFIK TA`RIFI
2.1. Janubi g`arbiy Hisor tizmasining geografik o`rni, chegaralarini
–
geomorfologik jihatlari va mineral xom ashyo resurslari
–
2.2. Hududning iqlimi va gidrografik xususiyatlariga umumiy ta`rif
2.3. Janubi g`arbiy Hisorning tuproq o`simlik qoplami va hayvonot
– –
dunyosi
2.4. Janubi g`arbiy Hisorning
– l andshaftlari salohiyati va undan
xo`jalikda foydalanish masalalari
X ULOSA
FOY DALANILG AN ADABIY OTLAR
Ilovalar

K I R I SH
Qashqadaryo mamlakatimizning ko`p-ko`p tabiiy zahiralari joylashgan
hududlaridan biri, ulkan imkoniyatlarga ega bo`lgan, go`zal va betakror,
Ollohning nazari tushgan makondir va o `z yurtini obod etib, shu vohaga sadoqat
bilan yashayotgan mard va jasur insonlar Vatanidir.
I.A. KARIMOV
Karimov I.A. "Yoshlarimiz xalqimizning ishonchi va tayanchi" Toshent
"Ma`naviyat" 2006. 80-bet
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi . BMTning atrof muhit va–
rivojlanishga bag`ishlangan Konferensiyasida ( 1992 yil Rio de Janeyro ) XXI
– –
asr kun tartibining tog` rayonlarini barqaror rivojlanishiga bag`ishlangan maxsus
13- bobi tamoyillarini amalgam oshirishga yo`naltirilgan muhim amaliy tadbiri
hisoblanadi. Qarorda dunyo mamlakatlari hukumatlariga XTG ni o`tkazishga
tayyorgarlik jarayonida tog` rayonlarini barqaror rivojlantirishning muhimligini
har tomonlama hisobga olish, milliy rejalarni ishlab chiqib amalgam oshirish
tavsiya etilgan. Shu munosabat bilan biz birtruv malakaviy ishda Hisorning janubi
g`arbiy tarmoqlarini tog` hududlarini barqaror rivojlantirish asosida tabiiy
–
tesurslaridan foydalanish va landshaftlarini muhofaza qilishga yoritishga harakat
qildik. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ( BMT ) Bosh Assambleyasining 53
–
sessiyasida ( 1998 yil 10 noyabr ) dunyoning 130 mamlakati delegatsiyalari
–
kosilus metodi bo`yicha ( ovoz bermasdan ) 2002 yilni Xalqaro tog` yili ( XTG )
–
deb e`lon qilish to`g`risida maxsus qaror qabul qildi. Tabiatdan foydalanishning
hududiy jihati juda muhim masala bo`lib, uning dolzarbligi hududning iqtisodiy,
ijtimoiy va ekologik tafovutlariga bog`liq bo`lgan bir qator ob`ektiv holatlar bilan
belgilanadi. Tabiatdan foydalanishning ulkan maqsadlari sayyoramizda global va
hududiy muammolarning keskinlashuviga hamda ayrim mintaqalarda ekologik
tanazzulning kelib chiqishiga sabab bo`lmoqda. Ekologik xavfsizlik muammosi -
“

deb ta`kidlaydi I.A. Karimov, - allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan
chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan (112 - bet). ” I shlab
chiqarish uchun zarur bо`ladigan tabiiy resurslarni topish, ularni
iqtisodiy jihatdan baholash va samarali foydalanish yо`llarini
belgilash, tabiatni maqsadga mos, tabiatning о`zi va jamiyat ushun
ziyonsiz о`zgartirish, inson xо`jalik faoliyatining tabiatga bо`lgan
ta`sirini, bu ta`sir tufayli landshaftlarning о`zgarishining asosiy
shakllari, yо`nalishlari va intensivligini har tomonlama о`rganish,
bunday о`zgarishlar ehtimoliy oqibatlarini ilmiy bashoratlarini ishlab
chiqish, masalalari Bitiruv malakaviy ishning eng dolzarb
yо`nalishlari hisoblanadi.
Bu vazifalarni bajarish uchun tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish, yangi yerlarni о`zlashtirish, foydalanilayotgan
yerlarning samaradorligini oshirish maqsadida tabiiy-meliorativ
holatini yaxshilash, yaylovlarning hosildorligini oshirish,
о`rmonzorlar barpo etish, geografiya fanlaridan olgan bilim va
ko`nikmalarni qo`llagan holda amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish
talab etiladi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov “ Yeru
ko`kdagi bunday buyuk o`zgarishlarni sezish, his qilish va ulardan
saboq chiqarish, o`rnak olish uchun odamzot o`zining yon atrofiga
–
uyg`oq nigoh, qalb ko`zi bilan qarashi lozim,deb o`ylayman deb
”
ta`kidlagan.
Karimov I.A. Y uksak ma` naviyat yengilmas kuch. Toshkent .
–
Ma` naviyat -2008. 164 bet .
“ ” –

Hudud tabiiy resurslaridan foydalanish uchun 233 km uzunlikga ega bo`lgan
G`uzor Boysun Qumqo`rg`on temir yo`lini barpo etilishi muhim ahamiyatga– –
ega. Shu borada O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2011 yilda
–
respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 yilda
–
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalariga
bag`ishlangan majlisida Prezident I.Karimov Shu nuqtai nazardan qaraganda,
“
mamlakatimizning barcha hududlarini ishonchli ravishda bog`laydigan, mintaqaviy
va jahon bozorlariga chiqishni ta`minlaydigan O`zbek milliy avtomagistrali
tarkibiga kiradigan yo`llarni qurish va rekonstruksiya qilish loyihalarini jadal
amalgam oshirish biz uchun g`oyat muhim ahamiyatga ega. deb bayon etganlar.
”
I.Karimov. 2012 yil Batanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil
“
bo`ladi Xalq so`zi 2012 y. 20-yanvar, 14-son.
”
Kitob, Shahrisabz Yakkabog`, Qamashi, G`uzor va Dehqonobod
tumanlarining hududlari Qashqadaryo havzasining sharqiy tog`li
qismini band etgan bо`lib, tog`-kon sanoati, hamda qishloq xо`jaligi
ishlab chiqarishi uchun zarur bо`lgan tabiiy resurslarning katta
zahiralariga ega. Bu yerda paxtachilik, g`allachilik, bog`dorchilik,
uzumchilik, ipakchilik, asalarichilik, sut-gо`sht yо`nalishidagi
chorvachilik va boshqa tarmoqlar rivojlangan. Shu sababli bu
hududning tabiiy-geografik xususiyatlarini va landshaft tuzilmasini
о`rganish tabiiy resurslardan о`rinli, samarali va tejamkorona
foydalanishda muhim amaliy ahamiyatga ega.
Mazkur bitiruv malakaviy ishning tadqiqot obyekt ini Janubi – g`arbiy
Hisorning tarmoqlari va uning atrofidagi hududlarning landshaft
tuzilmasini о`rganish tashkil etadi.

Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi Tog` landshaft hosil
qiluvchi komponentlar va tog` landshaftlarning hududiy
tabaqalashuvidagi asosiy omillarning xususiyatlarini о`zaro bog`liq
holda tahlil qilish asosida hududning landshaft tuzilmasi
(strukturasi)ning regional va individual sharoitlarini yoritishdan
iborat. Shu maqsadga bog`liq holda quyidagi asosiy vazifalar hal
qilindi:
 Tog` hosil bo`lishining asosiy qonuniyatlari va bosqichlarini tahlil qilish;
Tabiatdan foydalanishning geografik jihatlarini yoritish;

G eoekologiyaning ayrim nazariy masalalari ni bayon qilish;
 landshaft hosil qiluvchi komponentlarning xususiyatlarini
о`rganish va ularning landshaftlarining hududiy
tabaqalashuvidagi rolini tahlil qilish;
Janubi – g`arbiy Hisorning l andshaftlari salohiyati va undan xo`jalikda
foydalanish masalalari ni yoritish.
Bitiruv malakaviy ishni nazariy va uslubiy asoslari bajarishda
geoekologik, tabiatni muhofaza qilish muammolariga doir maxsus
adabiyotlardan, kartografik materiallardan, ishlab chiqarish va ilmiy
muassasalarning ma`lumotlaridan hamda maxsus ishlab chiqarish
amaliyoti davomida dala sharoitlarida olib borilgan kuzatish
natijasida tо`plangan ma`lumotlardan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Tog`li hudud tabiiy resurslardan
ilmiy asoslangan holda oqilona foydalanish birinchi navbatda majmuali tuzilmaga
ega bо`lishi lozim, ya`ni muayyan hududning tabiiy resurslarining barcha turlari
ularning iqtisodiy imkoniyatlari darajasi e`tiborga olingan holda bir paytda

foydlanilishi, resurslarning bir turidan foydalanish ikkinchi turning tabiiy
salohiyatiga zarar yetkazmasligi lozim.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. Mustaqil O`zbekiston
Respublikasining iqtisodiyotini rivojlantirish juda katta tabiiy imkoniyatga ega
bo`lgan Janubiy O`zekiston Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarining tog`li va
tog` oldi mintaqasi sifatida Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlarida 223–
km lik G`uzor Boysun Qumqo`rg`on temir yo`lining qurilishi
– – mavjud tabiiy
resurslardan foydalanish imkonini beradi. T abiiy resurslarning barcha
turlari landshaftlarning alohida komponentlarining mahsulasi va
iqtisodiy kо`rsatkichlari sifatida bir-biri bilan mujassam о`zaro
bog`lanishga ega. Shu sababli tabiiy resurslardan foydalanishni
hududiy tashkil etishda landshaft – ekologik yondashuv muhim
ahamiyatga ega.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va
jadvallardan iborat
I.BOB. TOG`LI HUDUDLARGA TAVSIF VA TABIATIDAN
FOYDALANISHNIG GEOGRAFIK JIHATLARI
1.1. Tog` hosil bo`lishining asosiy qonuniyatlari
T o
“ g` tushunchasiga geologik geomorfologik tasnif berilganda uning ” –
magmatik va metamorfik jinslardan tuzilganligiga e`tibor q aratilsa,
Z.A.Svarichevskaya (1965) gipsografik egri chizi q ni ta h liliga kо`ra 900 metrlik
balandlikni to g` ning q uyi chegarasi deb q abul q ilishni aytadi. Xullas, tub jinslardan
tuzilgan, yonbag`ri va etak q ismi bilan ani q ifodalangan tekis yuzalardan keskin
kо`tarilib turgan joylarga to g` deb ta`rif beriladi.

O`zbekistonda tog`li hududlar maydonining kattaligi 96 ming kv.km. aholisining
soni jihatidan 3mlnga yaqin bo`li, tabiiy iqtisodiy salohiyat ko`rsatkichlari–
bo`yicha dunyoning tog`li mamlakatlari qatoridansalmoqli o`rin egallaydi.
O`zbekiston tog`larining maydoni Shetsariyadan 2,3, Avstriyadan 1,4 marta katta.
Aholisining soni jihatidan esa Mongoliya va Panama mamlakatlari aholisiga teng.
Tabiiy iqtisodiy salohiyati jihatidan esa asosiy tog`li hududlardan qolishmaydi.
–
Tog`larni o`rganishda tog` hosil bo`lish bosqichini aniqlash muhim ahamiyatga
ega.
Yer yuzasining atrofdagi tekisliklardan baland ko`tarilib turgan qismlariga tog`
deb aytiladi. Tog`larning asosiy qismlari quyidagilardan iborat: yonbag`ir,
cho`qqi, tog` etagi, tog` qirrasi, dovonlar, tog` yo`laklari. Tog`ni har tomondan
o`rab turgan qiya yuzaga yonbag`ir deb ataladi. Yonbag`irni tekislikka o`tish
qismiga tog` etagi deb ataladi. Tog` qirralarini pasaygan qismlari dovon deb
ataladi. Tog`lami chuqur o`yilgan qismlari tog` yo`laklari deb ataladi. Ikkita
qarama-qarshi yonbag`irlarning kesishgan joyi tog` qirrasi deb ataladi.
Tog`lar balandiigiga ko`ra uch guruhga bo`linadi: past (1000 m. gacha),
o`rtacha balandikdagi (1000 2000m) va baland (2000 m. dan yuqori) tog`lar.
—
Tog`lar joylanishi, tuzilishi va boshqa xususiyatlariga ko`ra quyidagi turlarga
bo`linadi: tog`li o`lka, tog` massivi, tog` tugu-ni, tog` zanjiri, yassi tog`, tog`lik,
burmali tog`lar, burmali palaxsali tog`lar, vulkan togTari.
—
Yer yuzasining atrofdagi tekisliklardan ba land ko`tarilib turgan qismi tog`li
olkalar deb ataladi. Ular bir necha ming km.ga cho`zilib ketadi.
Tog`li o`lkalarning alohida ajralib qolgan (tog` vodiylari bilan) qismi tog`
massivlari deb ataladi. Deyarli bir xil uzunlikka va keng likka ega (Monblan,
Mo`g`uliston va h.k), Tog` tuguni ikki va undan ortiq tizmalarini kesishgan joyi
—
(Pomir, Arman tog`ligi).

Tog` zanjiri uzun cho`zilgan balandlik. burmalanish zonasining yo`nalishi—
bo`yicha juda katta masofaga cho`ziladi. Har bir tog` zanjiri boshqasi bilan tog`
vodiysi bilan ajralib turadi. Tog` qirrasi tog` yonbag`rilarini kesishgan chizig`i.
—
Yassi tog` nisbatan bir xil yuzaga ega bo`lgan ulkan maydonlar. (Afrika,
Braziliya, Avstraliya, Hindiston, Markaziy Osiyo va h.k). Tog`liklar tog`
—
tizmalari va yasi tog`lardan iborat bo`lgan keng hududlar (Cherskiy, Eron, Tibet,
Katta havza).
Burmali tog`lar geosinklinallar o`rnida Alp burmalanishi-da hosil bo`lgan
—
tog`lar. Katta balandlik bilan ajralib turadi.
Burmali palaxsali tog`lar
— ularni qaytadan yoshargan tog`lar deb atashadi. —
Ular dastlab ko`tarilgandan so`ng yemirilib, past toqqa aylangan, so`ngra yana
qaytadan ko`tarilgan (Tyan-shan, Oltoy, Sayan, Baykalorti, Ural va h.k).
Yer po`stining rivojtanishida va Yer yuzasi relyefini hosil bo`lishida tog`
hosil bo`lish yoki burmalanish bosqichlari muhim ahamiyati kasb etadi. Yer po`sti
rivojlanishi tarixida quyidagi burmalanish bosqichlari ajratiladi: Baykal, kaledon,
gersin, me-zozoy (kimmeriy va laramiy), Alp.
Baykal tog` burmaiamsh bosqichi proterozoy erasiniing oxiri va kembriy
davrining boshida ro`y bergan. Mazkur burmala nish bosqichida Baykal bo`yi,
Baykalorti tog` tizmalari, Sayan tog`Iari, Braziliya yassi tog`ligi, Koreya yarim
orolidagi ba`zi tog`lar, Janubiy Afrikadagi tog`lar ko`tarilgan. Mazkur burma lanish
jarayonida barcha qadimgi platformalar shakllangan.
Kaledon burmalanish bosqichi paleozoy erasining birinchi yarmida (Kembriy,
Ordovik, Silur) sodir bo`lgan. Asosan ilk paleozoy bilan o`rta paoleozoy o`rtasida
ro`y bergan. Burmalar, tog`lar paydo bo`lgan va magma otilib chjqqan. Ikkiga
bo`linadi: yerta kaledon burmalanish bosqichi, ordovikning oxiri, silur-ning
boshlarida ro`y bergan; kech kaledon burmalanish bosqichi, silurning oxiri va
devon davrining boshlarida sodir bo`lgan. Mazkur burmalanish bosqichda

Grenalandiya, Britaniya orollari, Skandinaviya, Qozog`iston past tog`larining
g`arbiy qismi, Shimoliy Tyanshan. Oltoy, G`arbiy Sayan, Shimoliy Mongoliya,
Janubi-sharqiy Xitoy togiari paydo bo`lgan.
Gersin burmalanish bosqichi paleozoy erasining ikkinchi yarmida (devon,
karbon, perm) sodir bo`lgan. Devon davrining oxiri va karbon davrining
boshlaridan boshlanib o`rta va kech karbonda kuchaygan va trias davrining
o`rtalarida tugagan. Ger sin burmalanish bosqichida Britaniya orollaridagi Kembriy
tog`Iari, Kornoul yarim orolidagi tog`lar, Armorikan massivi, Reyn slanesli
tog`lari, Gars rudali tog`lari, Ural, Tyanshan, Oltoy, Kunlun, Sharqiy Avstraliya,
Appalachi, Atlas tog`lari, Qozog`iston past tog`larining sharqiy qismi ko`tarilagn.
Keyin-chalik mazkur gersinidlar platforma holatiga o`tgan.
Mezozoy burmalanishi. Ikki qismdan iborat: kimmeriy va Laramiy
burmalanish bosqichlari.
Kimmeriy (Qoradengiz bo`yidagi qabila nomi) burmalanishi mezozoy
erasining boshi va o`rtalarida sodir bo`lgan. Mazkur bosqichda burmali va
ko`tarilma harakatlar va magmatizm ja-rayonlari xos bo`lgan. Qadimgi kimmeriy
burmalanish bosqichi triassning oxiri va yura davrining boshlarida sodir bo`lgan.
Mazkur bosqichda Verxoyansk-Kolima tog`li o`lkasi, Shimoliy Amerikada
Kordilera tog`larining katta qismi ko`tarilgan.
Laramiy bosqichi (AQSHdagi Laramiy daryosi nomidan olingan). Bo`r
davrining oxiri va paleogen davrining boshlarida sodir bo`lgan. Mazkur
burmalanish bosqichida Shimoliy Amerikadagi qoyali tog`lar, uzoq sharqdagi
Sixota-Alin, Saxalin tog`lari ko`tarilgan. Tibetda va Malay yarim orollarida ham
sodir bo`lgan.
Alp burmalanish bosqichi kaynazoy erasida sodir bo`lgan. Ushbu burmalanish
bosqichi ro`y bergan Alp tog`lari nomi bi-lan atalgan, Alp burmalanish natijasida

hozirgi mavjud ko`p tog` tizmlari ko`tarilgan. Ular ikkita tog1 mintaqasini hosil
qilgan (Alp-Ximolay va Tinch okean):
Alp-Ximolay mintaqasi: Pireney, Andalusiya, Atlas, Apen-nin, Alp, Bolqon,—
Karpat, Kavkaz, Kichik Osiyo, Eron, Hindiqush, Ximolay tog`lari;
Tinch okean mintaqasi: Koryak, Kamchatka, Saxalin, Yapon, Yangi Gvineya,
—
Yangi Zelandiya, And tog`lari, Aleut orollari va h.k.
Burmalanish bosqichlari davomida Yer yuzasidagi asosiy relyef shakllari hosil
bo`lgan.
Alp burmalanishi bosqichida hosil bo`lgan tog`lar baiandligi, kuchli
parchalanganligi bilan ajralib turadi. Jahondagi eng baland tog`lar Alp burmalanish
bosqichida hosil bo`lgan (Alp, Himolay, Kavkaz, Pomir, And, Hindiqush,
Kordilera).
Vulqonlar ham turli xil tog` relyef shakllarini hosil qiladi. Ulardan keng
tarqalganlari quyidagilar: Lavali qoplamalar (trapp yuzalari), Islandiyada, Yangi
Zelandiyada, Azor, Kanar va Gavay orolla-rida keng tarqalgan. Hozir ular kam
uchraydi ammo qadimda juda keng tarqalgan (Sibir, Kavkazorti, Hindiston yarim
oroJi Shimoliy va Janubiy Amerika, Janubiy Afrika, Avstraliya, Ant-raktida);
Magma cho`kindi jinslar ichiga kirib borib va u yerda qotib qolishi natijasida Yer
yuzasida gubazsimon balandliklar hosii qiladi. Lavalarni otilishi va chor atrofga
oqib ketishi natijasida qalqonli vuikanlar hosil bo`ladi (Gavay, Islandiya
Polineziya orollari, Sharqiy Afrika), lava va maydalangan tog` jinslarining otilishi
natijasida qatlamsimon vuikanlar hosil bo`ladi. Ular ko`p hollarda baland bo`ladi,
cho`qqilari qor chizig`idan yuqorida bo`ladi. Masalan, Chimborasi vulkanining
mutlaq balandligi 6262 m, Kotopoxi 5897 m, Elburs 5642 m.t
— —
Popokatepetl 5452 m, Ararat 5165 m, Fudziyaina 3776 m.
—

1.2. O`zbekistonda milliy tog` siyosati to`g`risida
Ma`lumki, O`rta Osiyoning barcha tog` mintaqalarining
muammolari bir biri bilan bog`liq. O`zbekistonning qator tog`–
tizmalari alohida tizmalar bilan ajralib turadi. Ushbu tog` sistemalari
katta masofada qo`shni respublikalar Tojikiston, Qirg`iziston va
–
Qozog`iston hududlariga kirib boradi. Shuning uchun ham
O`zbekiston tog`li hududlari muammolarini umumiy
muammolaridan ajratish mumkin emas. Ularni tarixiy, iqtisodiy
rivojlanish darajasi, xo`jalik yuritish tizimi, suv va gidroenergiya
resurslaridan hamkorlikda foydalanish, foydali qazilmalari, turli
mavsumiy yaylovlar, irrigatsiya, elektrostansiyalardagi uzviylik
bog`lab turadi.
O`zbekiston Prezidenti I.A.Karimov ta`kidlaganidek hozirgi
paytda
inson tomonidan biosferaga ko`rsatikayotgan ta`sirini
“ …
tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot bilan qulay tabiiy muhitni saqlab
qolishning o`zaro ta`sirini uyg`unlashtirish, inson va tabiatning o`zaro
munosabatida muvozanatga erishish muammolari borgan sari dolzarb
bo`lib bormoqda ( 326 bet.). Shu nuqtai nazardan O`zbekistonda tog`
”
regionini barqaror rivojlantirish bo`yicha maxsus milliy tog` siyosatini
shakllantirish uchun zarurat bormi degan muhim savolga ijobiy javob
berish uchun yetarli darajada va salmoqli asoslar bor. Tog` hududlari
O`zbekistonning 21,3 foizini maydonini egallaydi va bu yerda
respublika aholisining 10 foizdan koprog`I yashaydi.
Tog`lar muhim umumdavlat ahamiyatiga ega bo`lgan katta milliy
boyligimiz bo`lib, ular g`oyat muhim tabiiy ekologik, ijtimoiy
–
iqtisodiy, madaniy funksiyalarni bajaradi:

1). Mamlakatning eng yirik ekotizimi, biologik va landshaft xilma
xilligining asosiy markazi turli tuman tabiiy resurslarning ( suv,– –
gidroenergiya, rekreatsiya, biologik resurslar, foydali qazilmalar va
boshqalar ) muhim manbai:
2) tog`larning iqtisodiyot uchun g`oyat muhim ahamiyatga ega
bo`lgan lekin amaliyotda yetarli hisobga olinmayotgan turli tuman va
–
ko`p miqdorda tabiiy tiklanadigan resurslarni ( toza havo, suv, tuproq
unumdorligi, biologik, rekreatsiya, estetik resurslar va boshqalar )
beto`xtov takror ishlab chiqarishning katta qiymatiga ega bo`lganligi:
3) mamlakatning eng muhim tabiat muhofazasi ob`ekti:
4) tog` aholisi va xo`jaligi tekislikka nisbatan tubdan farq qilib,
balandlik zonalligi qonuniyatiga boysungan holda joylashganligi va mos
keladigan tog` shakllari va tiplarning mavjudligi:
5) tog` aholisi tog` muhitining ajralmas tarkibiy qismi ekanligi,
ularning o`ziga xos xilma - xil va noyob xo`jalik malakalari, madaniyati
tog`resurs imkoniyatlaridan oqilona foydalanish, murakkab tog`
sharoitida ularni asrash, muhofaza qilish, ekologik barqarorlik va
xavfsizlikni ta`minlashning asosiy kafolati ekanligini hisobga olib,
tog`aholisini ijtimoiy himoya qilishni aniq rejali yo`nalishda maqsadli
va siyosiy qo`llab quvvatlanishining zarurligi:
6) tog` resurslarining asosiy iste`molchilari tekislik zonasi aholisi
bo`lib, ularni qazib olish, ulardan foydalanish jarayonida yuzaga
kelayotga katta miqyosdagi tog` muhiti degradatsiyasi ( yemirilishi ) va
ifloslanishi uning xavfli oqibatini umumdavlat miqyosida to`laqonli
kompensatsiya ( badal, tovon ) asosida bartaraf etishning g`oyat
muhimligi:

7) amaliyotda tog` zonasini barqaror rivojlantirishni qo`llab
quvvatlashga yo`naltirilgan maxsus tog` siyosatini ishlab
chiqilmaganligi va boshqalar. ( T.Jumayev 2002).
Shu bilan bir qatorda tog` regioning tekisliklardan tabiati,
ijtimoiy iqtisodiy xususiyatlarining tog`likligi bilan tubdan farq– “ ”
qilishini ham har tomonlama hisobga olish muhim ahamiyatga ega.
Tog` tabiatiga xos bo`lgan relyefning ( yer usti ) g`oyat murakkabligi
( parchalanganligi, yonbag`irlarining tik qiyaligi va boshqalar ), iqlim,
tuproq, o`simlik hamda landshaftning balandlik zonalligi, halokatli
tabiiy jarayonlar sodir bo`lishi xavfning ko`pligi, tabiiy resurslarning
cheklanganligi va boshqalar tog` tabiatining uch o`lchamga egaligi,
uning tez o`zgaruvchanligi, yer usti va yuzasida juda qattiq tub
jinslarning hukmronligi bilan uzviy bog`liqdir. Bular esa o`z navbatida
tog`larni o`zlashtirish bu yerda yashash, infrastruktura ob`ektlarini
qurish, xo`jalik yuritishda tekislikka nisbatan ko`p mehnat, energiya,
capital sarflanishni taqozo etadi, ya`ni tog`da yashashva ishlash,
tekislikka nisbatan ko`p xarajatli va ancha qimmatga tushadi. Shu
sababdan ham tog`larda iqtisodiy bazis cheklangan, infrastruktura
investitsiyalari esa juda yuqori qiymatga egadir. Ayni paytda tog` va
tekislik hududlari o`rtasidagi iqtisodiy integratsiya darajasi past bo`lib,
bu esa hududiy muvozanat nisbatlari buzilishiga sabab bo`lgan.
Tog` resurslaridan ekstensiv foydalanishning ustunligi, tog`
tabiatiga xilma xil yo`nalishdagi antropogen ta`sir miqyoslarining
–
kuchayishi oqibatida tog` muhiti degradatsiyasi xavfi tabora
kuchaymoqda. Tabiiy resurslar miqdor va sifat jihatdan
yomonlashmoqda, stixiyali tabiiy hodisa va jarayonlar ( sel, ko`chki,
eroziya, o`pirilish va boshqalar) sodir bo`lishi tezlashmoqda. Tog`
ekotizimlarining to`xtovsiz ekspluatatsiya qilish ular holatini

yomonlashuviga olib kelmoqda. Tog` xalqlarining an`analari va
madaniyati yo`qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Ijtimoiy nuqtai
nazardan tog` aholisi uchun nochorlik, ish va daromad bilan ta`minlash
darajasining pastligi xarakterlidir. Umuman tog` zonasining
barqarorligi hozircha himoya qilinmagan. Bunday ekologik va ijtimoiy
iqtisodiy vaziyatda va xatarli omillar ning kuchayib borishi, tog`– “ ”
hududlarining esa antropogen ta`sirga chidamsizligi va mo`rtligini
hamda ularning biologik, landshaft, etnik madaniy xilma xillik,
– –
suv, mineral biologik va rekreatsiya resurslarini saqlovchisi, asrovchisi
ekanligini har tomonlama hisobga olib, O`zbekistonning tog`
hududlarini asrash, ekologik xavfsizligini ta`minlash, barqaror
rivojlantirish harakatlari rejasini ishlab chiqish lozim. Bu muammo
yechimning eng muhim bo`g`ini respublika milliy tog` siyosatini ishlab
chiqish va uni O`zbekistonning bozor iqtisodiyoti davrida konsepsiyasi
bilan uzviy bog`lash hisoblanadi.
O`zbekistonning milliy tog` siyosatini shakllantirishda chet
mamlakatlarning, birinchi navbatda Yevropa mamlakatlari tog`
siyosatining boy tajribalari imkoniyatlaridan foydalanish juda o`rinli
deb hisoblaymiz. Yevropaning ko`pchilik eng avvalo Alp
mamlakatlarida tarixiy tajriba va an`analariga asoslanib tuzilgan tog`
rayonlarini rivojlantirish milliy siyosati mavjud. Masalan, Avstriya,
Italiya, Shvetsariya, Fransiyada tog` rayonlarini ko`plab quvvatlovchi
shakllangan huquqiy meyorlar tizimi, davlat dasturlari va institutlari
bor. Ayniqsa ularda puxta huquqiy asos - maxsus tog`
“
qonunchiligining borligini alohida ko`rsatish lozim. Yevropa tog`
”
rayonlarida iqtisodiy rivojlanish bilan tog` muhitini asrash o`rtasidagi
muvozanatni kechiktirmay o`rnatishga alohida e`tibor berilib, bunda
markaziy o`rinni odamlar, tog` aholisining an`analari va madaniyatini
asrash egallaydi. Shu bilan bir qatorda tog` muhitining ta`sirchanligi va

tog` ekotizimlarining muhimligi, iqtisodiy imkoniyatlarning o`ziga
xosligi va tog` aholisining ehtiyojlari, umuman, tog` rayonlarining
o`ziga xos xususiyatlari davlat va uning barcha organlari tomonidan
har tomonlama hisobga olingan. Yevropa Hamkorligi DU tashkiloti
Yevropa tog` regionlari xartiyasini qabul qilgan bo`lib, Yevropa
regional va milliy darajada tog` siyosatini ishlab chiqib, amalga
oshirmoqda. Qator Osiyo mamlakatlarida ( Nepal, Hindiston, Xitoy,
Pokiston va boshqalar ) o`n yillar mobaynida tog` rayonlarini
rivojlantirishning milliy siyosati faol shakllantirib amalgam
oshirilmoqda. Bunda BMTning turli tashkilotlari va dasturlari ko`plab
xalqaro tashkilotlar va fontlar faol ishtirok etayotir. So`ggi yillarda
Rossiyada ham tog` siyosatini shakllantirish bo`yicha qator tadbirlar
ishlab chiqilmoqda. ( YU.P. Bandikov, 1997 ).
Milliy tog` siyosatini ishlab chiqishda ibratli chet el tajribalari
bilan bir qatorda mustaqil sharoitda mamlakatimizning tog`
rayonlarida yuz berayotgan o`zgarishlarni ham hisobga olish g`oyat
muhimdir. Masalan, tog`larda totalitar tuzum sharoitida shakllangan
xo`jalik funksiyalari o`zgarib, bozor iqtisodiyoti talablariga
moslashtirilmoqda. Ob`ektiv sabablarga ko`ra industrial rivojlanish va
foydali qazilmalarni qazib olish ikkinchi darajaga tushib, agrar
sektorning qayta tiklash, g`oyat katta tog` rekreatsiya quvvatlaridan
kengroq foydalanishga harakat qilish ( kurort, turizm va boshqalar ),
tog` hududlarining transit quvvatlarini tobora ko`proq ishga tushirish
( avtomobil, temir yo`llar, tunellar qurish ), alohida muhofaza
qilinadigan tabiiy hududlar maydonini kengaytirish ( qo`riqxonalar,
milliy bog`lar ) katta ahamiyatga ega bo`lib bormoqda. Bunday
o`zgarishlar istiqbolda tog` zonasini integral yo`nalishda rivojlantirish
siyosatining eng muhim yo`llarining belgilab olishga yordam beradi.
Shu bilan bir qatorda tog` hududlarining tabiiy - resurs, ijtimoiy –

iqtisodiy salohiyatidan foydalanish strategiyasini qayta qurib chiqish
va uni barqaror rivojlantirish maqsadlariga bo`ysundirish ham muhim
vazifadir. Bunda quyidagilarni nazarda tutish kerak: 1) hozirga qadar
tog`lar o`zlashtirish bosqichida bo`lib, bu yerda rivojlanishning resurs
ekstrakt ( resurs olish ) modeli hukmron, tog` hududlari esa kam
rivojlangan regionligicha qolmoqda; 2) boshqaruv ayniqsa regional
rejalashtirishda tog` rayonlari tabiatning o`ziga xosligi va rivojlanishi
xususiyatlari yetarli hisobga olinmayotir, ko`p hollarda ular qulay
sharoitga ega bo`gan antropogen tekislik rayonlari bilan
tenglashtirilgan mezonlarda baholanayotir; 3) tog` resurslarining asosiy
istemolchilari tekislikda bo`lib, ulardan foydalaniosh mahalliy tog`
aholisi uchun badalsiz asoslarda amalgam oshirilayotir; 4) tog`larda
mahalliy hokimyat organlari va aholi tog` hududlarini barqaror
rivojlantirish zamonaviy strategiyasining ustuvorligi imkoniyatlari va
xususiyatlari to`g`risida oddiy tasavvurga ham ega emas; 5) ko`pchilik
tog` rayonlarining iqtisodiy kam rivojlanganligi va kam
o`zlashtirilganligi XXI asrda ularning afzalligi va ustunligiga aylanishi
mumkin: bozorning globallashuvi aholi va urbanizatsiyaning o`sishi
sharoitiga kam o`zgartirilgan tog`hududlari bio va etno madaniy,– –
landshaft xilma xilligi, ekologik toza mahsulot ishlab chiqrish, turizm
–
va rekreatsiyaninh tevarak atrofdan alohida ajralib turadigan
jannatmakon vohalariga aylanishi mumkin. Lekin bunday imtiyozli
mavqega erishish tog` hududlarini barqaror (qo`llab quvvatlovchi)
rivojlantirish konsepsiyasining milliy tog` siyosatiga asoslangan
rivojlanishi modelini amalgam oshirishni taqozq etadi.
Milliy tog` siyosati davlat regional siyosatining tarkibiy qismi
bo`lib, uning asosiy maqsadi toglar bo`yicha barqaror rivojlantirish
siyosatini amalgam oshirish, qonunlar qabul qilish, dasturlar tizim va
boshqa tadbirlar orqali tog` zonasining tabiiy va inson resurslarini

to`kla hisobga olish , tog` muhitini asrash, iqtisodiy rivojlanish va
tabiatni muhofaza qilish o`rtasidagi amaliyotdagi an`anaviy ziddiyatli
tanlovdan voz kechib, inson faoliyati va ekologik talablar o`rtasidagi
muvozanatga erishishdan iborat. Yevropaning ko`pchilik
mamlakatlarining tajribalarini hisobga olib, mahalliy aholining o`z
hududlari rivojlanishini boshqaruvdagi ishtirokini kengaytirish, tog` va
tekisliklarda yashash sharoitini tenglashtirish bo`yicha iqtisodiy va
huquqiy mexanizmlar tizimini ishlab chiqish lozim. Bu tadbirlar tog`
qishloq jamoalarining an`analarini qayta tiklanishi rag`batlantiradi,
yoshlarning bandligi va ishbilarmonligi faollashtiradi. Shu munosabat
bilan an`anaviy tog` qishloq xo`jaligini zamonaviy asoslarda
modernizatsiyalash, sanoatini yangi texnologiya asosida ekologik xavfsiz
yo`nalishda rivojlantirish, turizm va hunarmandchilikni
rag`batlantirish, infrastruktura, transport, maishiy xizmat, tabiat
muhofazasi, madaniyat, xalq ta`limini tog` sharoitini mos yo`nalishlarda
talab va ehtiyojga muvofiq rivojlantirish va boshqa sohalarda siyosiy
tadbirlar majmuasini o`tkazish maqsadga muvofiq. Bular tog`
aholisining xilma xil yo`nalishlarda serdaromad biznes bilab–
shug`ullanishga sharoit yaratadi, bandlikning ta`minlaydi, oilalarning
daromad olish manbalarini ko`paytiradi.
1994 yilda Katmandu shahrida ( Nepal) Osiyo mamlakatlarining
hukumatlararo Konferensiyasi bo`lib, unda muhim tavsiyalar ishlab
chiqildi va Osiyo mamlakatlari tog` rayonlarini barqaror
“
rivojlatirishga chaqiriq deb nomlangan hujjat qabul qilindi.
”
Konferensiyada 20 ta Osiyo mamlakatlarining 60 vakili qatnashgan.
Konferensiyaning ushbu maqola mavzusi yechimini toppish uchun katta
ahamiyatga ega bo`lgan ayrim tavsiyalarni ko`rsatib o`tish mumkin: 8)
qashshoqlikka qarshi kurash va tog` mahsulotlarini ishlab chiqarish va
xizmat ko`rsatishda teng imkoniyatlarni qo`llab quvvatlash orqali

iqtisodiy rivojlanish; infrastruktura xizmatini kengaytirish va undan
har tomonlama foydalanishga erishish; mahalliy bozor markazlarini
rejalashtirish va rivojlantirish; mahalliy aholining mahalliy
resurslaridan bevosita foyda ko`rishiga imkon beradigan
mexanizmlarni ishlab chiqish; tog`larda xo`jalik yuritishning an`anaviy
bilimlarini zamonaviy texnologiya bilan integratsiyalash; ekologik
buzulgan yerlarni tiklash; madaniy qadriyatlarni asrash; maktablar va
universitetlarda ilm olish tizimini tog` hududlarini rivojlantirish
ehtiyojlari uchun moslashtirish ( adaptatsiya); davlat byudjetlarida tog`
rayonlarini rivojlantirishga ajratiladigan xatajatni ko`paytirish; tog`
uyushmalariga foydalanilgan resurslar uchun badal to`lash
mexanizmini ishlab chiqish; jahon banki global ekologiya fondidan tog`
rayonlarini rivojlantirish uchun resurslar ajratish; tog` aholisini
o`qitish uchun maxsus fond barpo etish ( 1994, 1995).
Bayon qilinganlarga asoslanib quyidagilar tavsiya etiladi: 1)
O`zbekiston tog` zonasini barqaror rivojlantirish milliy strategiyasini
ishlab chiqish va amalgam oshirish doirasida milliy tog` siyosatini
shakllantirish va ishlab chiqish; 2) ushbu siyosat tarkibiga kiradigan
uzoq muddatli maqsadli tog` dasturi va tog` rayonlarining huquqiy
tog` statusini belgilabberuvchi va rivojlanishini qo`llab quvvatlovchi“ ”
huquqiy meyorlar ( qonunlar) ishlab chiqish; 3) tog` zonasida tog`
rayonlarini rivojlantirishni qo`llab quvvatlash bo`yicha maslahatlar
beradigan, tog` rivojlanishi bo`yicha mutaxasislar tayyorlaydigan,
tog`axborotlarini to`plash va ayirboshlash bilan shug`ullanadigan
respublika va regionlar markazlari tizimini barpo etish va
rivojlantirish; 4) Osiyoda tog` regionlarini integral rivojlantirish
bo`yicha Xalkaro markaz ( ISIMOD), global miqyosda BMT ning oziq
ovqat va agrar tashkiloti ( FAO) va boshqa Xalqaro tashkilotlar bilan
–
doimiy aloqalar o`rnatish; 5) barqaror rivojlanish tamoyillari

talablariga javob beradigan namunaviy tayanch xo`jaliklar tizimini
tashkil etish va ularning ibratli tajribalarini keng yoyish.
O`rta Osiyo tog`lari asosiy transport magistrallari umumiy to`ri
temir yo`l, shosse yo`llari, energitika tizimining uzatish–
shoxobchalariga ega. Ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi borasida tabiiy
–
iqtisodiy resurslaridan foydalanish yo`nalishini har bir davlat
–
alohida reja asosida ish olib boradi. Ammo bu borada umumiy
o`xshashliklar ham anchagina. Shuning uchun Tyanshan, Pomir
–
Oloy tog` tizimlari hududiy muammolari yechimi topishni paysalga
solib bo`lmaydi.
Hozirgi vaqtda mustabid jamiyat merosi ishlab chiqarishni
–
ekstensiv rivojlanish yo`lidan intensive yo`liga o`tishga katta
ahamiyat berilmoqda. Aynan ana shu yo`l vositasida tog`larning
rivojlanish muammolarini hal etish mumkin. Tog`li hududlarning
ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi tog` resurslari va ular salohiyati bilan
–
uzviy bog`liq. Yer suv, biologic, rekreasiya resurslaridan
–
foydalanish asosida ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va
kooperatsiyalashuvi yotadi.
O`zbekiston tog`lari faqatgina tabiiy ob`ekt vazifasini
bajarmasdan, balki, tog` va tekislik o`rtasidagi ijtimoiy - iqtisodiy
muvozanatni ham muvofiqlashtirib turadi. Tog`li tumanlarning
ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishi insoniyat faoliyatining tog`lardagi
–
ob`ektiv bahosiga uzviy bog`liq. Ammo bu zarur muammo hali ham
o`z yechimini kutmoqda. Tog`lar ularda ishlab chiqarilgan mahsulot

tannarxining yuqoriligi, ko`p chiqimliligi bilan tekisliklardan ajralib
turadi. Masalan, tog` dehqonchiligida eroziyaga qarshi kurashni joriy
qilish tekislikdagi eroziyaga qarshi kurashdan qimmatga tushadi.
Tog`li hududlarga xos murakkab muammolar yechimini toppish
uchun ko`plab ilmiy izlanishlar, loyiha va rejalarni amalda tadbiq
qilish zarur.
Respublikada ishlab chiqarilayotgan qishloq xo`jaligi
mahsulotining 8-9 foizi tog`li hududlarga to`g`ri keladi. Ushbu
hududda joylashgan GES lar mamlakat elektr energetika quvvatining
17,1 foizini o`zida jamlagan bo`lib, ularga butun ishlab
chiqarilayotgan elektr energiyaning 11,3 foizi to`g`ri keladi. Tog`li
hududda respublika sanoat yalpi mahsulotining 27,7 foizini ishlab
chiqaradi. Tog`-kon sanoati va uning qayta ishlsh tarmog`iga esa,
mamlakat tog`-kon tarmoqlari yalpi mahsulotining 45 foizi to`g`ri
keladi.
Tog`lar asosiy suv to`plovchi havza, ishlab chiqarish va inson
ehtiyojlarini qondiruvchi hamda elektr energiya ishlab chiqaruvchi
manbaidirlar. Bu zahiralarning geografik o`rni va miqdori aholi
joylashuviga, mintaqasiga, uning xo`jalik faoliyatiga tekislik
zonasining sug`orish infrastrukturasiga kuchli ta`sir ko`rsatadi. Tog`
va tekislik zonalari orasida doimiy ravishda aholi migratsiyasi
amalgam oshadi. Tog`li zonaning mineral, suv, o`rmon, qishloq
xo`jaligi, kurort, rekreatsion markazlari va boshqa resurslarsiz
respublika xalq xo`jaligini tasavvur qilish qiyin. Tog`lar teislik zonasi

aholisi zichligiga doimiy ravishda ta`sir ko`rsatadi. Transport va aloqa
tarmoqlarining rivojlanishi, kommunikatsiya majmasi ham bundan
muntasno emas. Tog`larda tabiiy sharoitdan kelib chiqqan holda kon-
metallurgiya, kon-kimyo ishlab chiqarishi, gidrotexnik qurilishi, agro
ishlab chiqarish, rekreatsiya majmua va ular bilan bog`liq
infrastrukturalar rivojlanib boradi.
Tog`lardagi foydali qazilmalarning ishlab chiqarishga jalb
etilishi natijasida o`nlab shahar va shaharchalar barpo qilindi. Shular
qatoriga Angren, Olmaliq, Yangiobod, Marjonbuloq, Oqtosh, Ingichka,
Qo`ytosh, Sharg`un kabilar kiradi.
Tog` daryolarida ko`plab gidrotexnik majmualar: GES, suv
omborlari, kanallar barpo qilinmoqda. So`nggi yillarda tog`li
tumanlar tabiiy resurslaridan qishloq xo`jaligini rivojlantirishda
foydalanish kuchaymoqda. Bu holat tog` va tog`oldi hududlarida
agrosanoat majmuini rivojlantirish uchun ham keng imkoniyatlar
yaratmoqda. Tog`li zonalarning xo`jalik muammolari yechimi
transport kommunikatsiyasida- avtomobil va temir yo`l qurilishi
bilan bog`liq. Ammo tekislikka nisbatan tog` relyefining murakkabligi
transport aloqalarini barpo etishni qiyinlashtiradi, uning sarf-
xarajatlarini oshiradi. Shu sababdan tog`li hududda yangi transport
yo`llarini qurish hamisha og`ir kechadi.
O`zbekiston hududida go`zal tabiat qo`ynida ajoyib davolash
maskanlari faoliyat yuritmoqda. Bepoyon dengizlar singari tog`lar
har doim kishilarni o`ziga jalb etib kelgan. Tog`lar o`z ulug`vorligi,

go`zalligi, betakror rang barang tabiati bilan kishilarni maftun–
etgan. O`zbekistonda qadimdan chet ellik sayyohlarni va tabiat
qo`ynida dam olishni hohlovchilarni jalb qiladigan ajoyib manzarali
tog`li hududlar talaygina. Masalan, Jizzax viloyatida Zomin,
Samarqand viloyatida Og`aliq va Omonqo`ton, Surxondaryo
viloyatida Sina, Vaxshivor, Boysun, Machay, Farg`ona viloyatida
–
Chodak, G`ova, Kosonsoy, Shohimardon, Toshkent viloyatida
– –
Chimyon, Xumson va boshqa tabiat go`shalaridir.
Aholining tog`larda joylanishi bir qator qonuniyatlar bilan
ifodalanadi. Ular asosan balandlik zonalari, iqlim va relyef
xususiyatlari bilan bog`langan. Balandlikka ko`tarilgan sari qishloqlar
soni kamayadi, aholi zichligi pasayadi, siyraklashib boradi. Bu esa
insonning xo`jalik faoliyatiga ta`sir ko`rsatadi. Har bir balandlik
zonasi o`zining aholining soni, uning mehnat faoliyati, ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishi jihatidan bir biridan farq qiladi. Baland tog`
–
zonalari siyrak aholi manzilgohlari bilan ajralib turadi.
Tog`larning asosiy boyliklaridan biri tog` o`rmonlaridir.
O`rmonlar O`zbekiston sharoitida faqatgina yog`och emas, balki suv
manbailari asosi, qishloq xo`jaligi tarmoqlarinng muhim omilidir.
Ammo, mavjud o`rmonlar maydoni yildan yilga qisqarib
–
bormoqda. Buning asosiy sababi aholisinng ortib borishi, o`zi uchun
o`rmonlar o`rnida mayday dehqonchilikni rivojlantira borishidir.
O`rmonlarning kesilishi bilsn ekologik vaziyat keskinlashadi:
daryolar oqimi o`zgaradi, tuproq yemirilishi kuchayadi, toshqinlar

vujudga keladi va oxir oqibat qishloq xo`jaligida salbiy oqibatlar
yuzaga keladi.
Tog` tabiat komplekslari nozik geotizimlardan iborat
bo`lsada ,o`zining buferlik xususiyati, o`zini o`zi tozalash va qayta–
tiklash qobilyatiga ko`ra cho`l landshaftlariga qaraganda ancha
yuqoriligi va jadalligi bilan ajralib turadi. Bu holat tog`
komplekslarini tabiiy sharoitda nisbatan barqarorligini bildiradi.
Tog` daryo havzalarida geoekologik tizimlarni o`zini o`zi saqlash va
–
tiklash qobilyati relyefning parchalanganlik darajasiga, mahalliy
eroziya bazisining chuqurligiga, tuproq hosil qiluvchi tog` jinslarining
suv o`tkazuvchanligiga, tuproqning unumdorlik ko`rsatkichlariga
( ayniqsa mexanik tarkibiga) atmosfera yog`inlarining yillik yog`ish
xususiyatiga va ularning errozion indeksiga, o`simlik qoplamining
yer yuzasini muhofaza qilish xususiyatiga to`g`ridan to`g`ri bog`liq
–
bo`ladi. Ushbu bog`liqlik landshaftlarning tuzilmasining aniq bir
dinamik holati bo`yicha farqlanadi.
Tog` daryo havzalarida tabiiy landshaft komponentlariga inson
faoliyatining ta`siri geotizimlarning ichki tuzilmasiga, ya`ni ularning
komponentlar o`rtasidagi o`zaro munosabatiga keskin ta`sir etadi.
Antropogen ( abiotik) ta`sir doirasi va darajasi xo`jalik faoliyat turiga
qarab turlicha bo`ladi. Boy mineral xom ashyoga ega bo`lgan
–
hududlarda eng yuqori bosim tog` kon sanoati orqali yuzaga keladi.
–
( Vahobov, 2001 ). Songra, tog` daryo vodiylarida gidroinshootlarni
qurish va ularni ekspluatatsiya qilish, yo`l transport

kommunikatsiyalarini joylashtirish, aholi punktlarini qurish,
rekreatsion maqsadlarida tog` landshaftlarini o`zlashtirish va albatta,
dehqonchilikda yer-suvni muhofaza qilishni talab darajasida olib
borilishi lozim.
Olib borilgan tadqiqotlarimiz shuni ko`rsatadiki tog`li hududlarda kichi
o`rta- yirik geoekologik tizimlar o`rtasidagi salbiy jarayonlar aynan tog`–
daryolari va ularning irmoqlari orqali uzviy bog`lanib turadi. Aynan
gidrografik ob`ektlar tog` landshaftlarining o`zgarishida, ya`ni buzilishi,
ifloslanishi va oriqlanishida geotizimlar orasida ko`prik vazifasini
“ ”
o`taydi. Shuning uchun ham tog`li hududlarning geoekologik jihatdan
o`rganish, baholash va optimallashtirish yo`llarini toppish, aynan daryo
havzalari bo`yicha olib boorish maqsadga muvofiqdir
Tabiatdan foydalanishda hududning geografik sharoitlarini e`tiborga
olish muhim ahamiyatga ega, chunki har bir hudud tabiiy resurslarining
tarkibiga va tabiiy muhitning holatiga ko`ra ham, ishlab chiqarish tuzilmasi
va landshaftlarga ta`siri saviyasiga ko`ra ham o`ziga hos xususiyatlarga ega,
shu sababli har bir hududda tabiatdan oqilona foydalanishni
takomillashtirish tizimida dasturlarni ishlab chiqish va ularni amalga
oshirishga jiddiy e`tibor qaratilmog`i lozim. Tabiatdan foydalanishning
sajiyasi muayyan hududni sotsial iqtisodiy rivojlantirish hamda atrof
–
muhitni muxofaza qilish va tabiiy resurslarni qayta tiklash maqsadlarini kelib
chiqadigan vazifalar asosida bu muammoni tahlil qilishni taqozo etadi.
Mineral xomashyo, yer va agroiqlim resurslarining ancha katta
zaxiralariga ega bo`lgan Qashqadaryo viloyatida tabiatdan foydalanish uning
sotsial iqtisodiy rivojlanishi uchun asos bo`lib xizmat qilmoqda. Masalan
–
bugungi kunda mamlakatimizda qazib olinayotgan neftning 92 % i,
oltingugurtning 100 % i, kondensatning 99,6 % i, tabiiy gazning 88 % i

Qashqadaryo viloyati hududi hissasiga to`g`ri keladi. Markaziy Osiyoda
yagona bo`lgan Sho`rtangaz kimyo majmuasining ochilishida so`zlagan–
nutqida Prezidentimiz Qashqadaryo viloyati zaminini ta`riflab,
“
Vatanimizning betakror o`lkasi bo`lgan, o`zida qanchadan qancha
–
mo`jizalarni mujassam etgan Qashqadaryo zamini hali to`la ochilmagan bir
xazinadir deb baholagan edilar.
”–
Qashqadaryo viloyatida tabiatdan oqilona foydalanishni tashkil etishda
uning geografik asoslarini ishlab chiqish muhim amaliy ahamiyatga ega. Shu
sababli biz o`zimizning bitiruv malakaviy ishimizda tabiatdan
foydalanishning holati, muammolari va istiqbollarini o`rganishni ishimizning
asosiy maqsadi qilib belgiladik.
1. 3 .Tabiatdan foydalanishning geografik jihatlari
Tabiiy resurslardan foydalanish, ularni muhofaza qilish va qayta
tiklash bo`yicha tadbirlarni bir biriga bog`liq bo`lmagan holda va ishlab
–
chiqarishdan tashqarida qarash mumkin emas. Bu unsurlar bir biri bilan
–
bog`liq bo`lgan yagona jarayonning qismlarini tashkil etadi. Tabiatdan
foydalanishning kompleksligi, texnikaviy tadbirlarni tashkiliy iqtisodiy
–
tadbirlar bilan birgalikda bo`lishini va ularni ishlab chiqarish jarayonida bir
paytda qo`llanishini bildiradi. Tabiatdan
“ foydalanish ” termini va
tushunchasini ilk bor muomalaga kiritgan rossiyalik geograf olim Yu. A.
Kurajkovskiy (1969) Tabiatdan foydalanishning fan sifatidagi vazifalari
tabiatdan va uning resurslaridan bevosita foydalanish bilan bog`liq bo`lgan
har qanday faoliyatning umumiy tamoyillarini ishlab chiqishdan iborat,
deb baholagan edi. Tabiatdan foydalanishga doir vazifalarni amalga oshirish
tabiatdan oqilona foydalanishning nazariy asoslarini ishlab chiqarish
zaruriyati tufayli tabiiy, ijtimoiy va texnikaviy fanlarning chorrahasi da
“ ”
integrativ sajiyaga ega bo`lgan ilmiy yo`nalish shakllandi va rivojlanmoqda.

Jamiyatning tabiatga ta`siri tobora kuchayib borayotgan sharoitlarda
atrof tabiiy muhitni optimallashtirish hamda inson va uning yashash muhiti
orasidagi o`zaro ta`sir strategiyasini ishlab chiqish asosida tabiatdan
foydalanish tizimini shakllantirish muammolari muhim ahamiyatga ega.
XX asrning 60 70 yillaridan boshlab tabiiy resurslardan oqilona– –
foydalanish va tabiatni muhofaza qilish bilan bog`liq bo`lgan muhim sotsial
–
iqtisodiy muammolar yechimining ilmiy asoslarini ishlab chiqish bilan
shug`ullanadigan tabiatdan foydalanish yangi ilmiy yo`nalish sifatida
shakllana boshladi. Chunki uzoq vaqt davomida tabiatdan foydalanish
amaliy muammo va tadbirlar majmui sifatida qarab kelindi. Ammo tabiatdan
foydalanishning amaliy vazifalari maxsus, keng qamrovli va teran
tadqiqotlarni talab qilayotgan hozirgi sharoitlarda shunday tadqiqotlar bilan
shug`ullanadigan, tabiatdan oqilona foydalanishning nazariy yo`nalish zarur
edi. Kompleks fan sifatida shakllanayotgan tabiatdan foydalanish tabiat va
jamiyat orasidagi o`zaro ta`sir natijalarini ochib beradi, tahlil qiladi va
baholaydi,tabiiy resurslardan foydalanish hamda tabiiy muhitning
himoyalanishning nazariy tamoyillarini ishlab chiqadi. Tabiatdan foydalanish
ilmiy yo`nalish sifatida qarab chiqiladigan masalalar qatoriga iqtisodiy va
sotsial masalalar ham kiradi. Tabiatdan foydalanish tabiatga undan
foydalanishning har qanday vazifalari yechimida kompleks va tizimli
yondashuvni ta`minlaydi. Bunday yondashuv tadbirlardan har birini inson
“ –
xo`jalik tabiat umumiy tizimidagi tarkibiy qism sifatida qarashni taqozo
– ”
etadi. Majmuiy ilmiy yo`nalish sifatida shakllangan tabiatdan foydalanishning
yagona nazariyasi hozirga qadar yaratilganicha yo`q, mavjudlari ham
baxslidir. Shuningdek, tabiatdan foydalanishning predmeti, ob`ekti, jihatlari,
metodlari va maqsadi kabi tushunchalarning mohiyati yetarlicha
belgilanganicha yo`q.

N. F. Reymersning fikricha (1990) tabiatdan foydalanish kompleks
ilmiy fan (distsiplina) bo`lib, u tabiiy resurslarni jamiyat tomonidan oqilona
foydalanishning umumy tamoyillarini tadqiq qiladi. Bu taniqli olimni qayd
etishicha, bilim jabhasi (sferasi) sifatida tabiiy, ijtimoiy va texnikaviy
fanlarning elementlarini (shu jumladan atrof muhitni, tabiatni–
muhofaza qilish, envayronmentologiya, envayronmentalistika,
resursshunoslik, ekonologiya, tabiatdan foydalanish iqtisodiyoti va
boshqalarni ham) o`z ichiga oladi va tashkiliy jihatdan fizika, geografiy,
biologiya va boshqa fanlar kabi bilimning mustaqil bo`limi hisoblanadi.
Hozircha, tabiatdan foydalanishning fanlar tizimidagi o`rni to`liq
belgilangunga qadar, u atrof muhit muxofazasi bilan birgalikda tabiiy
fanlarga kiritilishi lozim, zero tabiatdan foydalanishning manbasi bo`lgan
va hozir ham yetakchi nazariy asosi bo`lib qolayotgan geografiy va
biologiya fanlaridir ( Reymers. 1990-yil 405-bet ).
N. F. Reymers tabiatdan foydalanishning ob`ektini tbiiy resurslar,
jamiyat hayotining tabiiy sharoitlari va sotsial iqtisodiy rivojlanishi
–
orasidagi o`zaro munosabatlar majmuasi tashkil etadi. Bu munosabatlarni
optimallashtirish hayot muhitini asrash va qayta tiklashga yo`naltirilgan
sai harakatlar esa tabiatdan foydalanishning (ob`ektini) predmetini tashkil
–
qiladi.
N. F. Glazovskiy (1998-yil) tabiatdan foydalanishning ob`ekti ham
tabiatni, ham insonni ( aniqrog`i jamiyatni ) o`z ichiga olgan holda inson
va atrof muhit o`zaro ta`siri xususiyatlariga ko`ra hududiy jihatdan
tabaqalashgan bo`lishi lozim. Tabiatdan foydalanish muammolarini
o`rganish inson va tabiiy muhit orasidagi o`zaro ta`sirini belgilaydigan
tabiiy, iqtisodiy, sotsial va madaniy jarayonlar hisobga olingan holda
insonparvarlik pozitsiyalaridan olib borilishi lozim. Tabiatdan foydalanish
nazariyasi asoslarini V. I. Vernadskiy noosfera to`g`risidagi g`oyalari

negizida yaratish mumkin. Noosferaviy tabiatdan foydalanishning nafaqat
tbiiy va ekologik omillarigina emas, balki tabiatdan foydalanishning o`ziga
xos xususiyatlarida namoyon bo`ladigan tarixiy, etnik, siyosiy, madaniy,
diniy xususiyatlarini hisobga olishni taqozo etadi. Noosferaviy konsepsiya
nuqtai nazaridan tabiatdan oqilona foydalanish tushunchasi tabiiy va“ ”
ijtimoiy resurslardan foydalanishning biosferaning amaliy funksiyalarini
saqlab qolgan holda kishilarni hozirgi va kelgusi avlodlarning moddiy va
ma`naviy ehtiyojlarini mumkin qadar ko`proq ta`minlaydigan bilimlar va
texnologik usullar tizimiga asoslangan eng tejamkorlik va samarali
jarayonni anglatadi.
Tabiatdan foydalanish jarayoni tabiat va jamiyat o`zaro ta`siri
jabhasi bo`lganligi tufayli tabiatdan foydalanish majmuali ilmiy yo`nalish
sifatida bu o`zaro ta`sir natijalarini ochib beradi, tahlil qiladi va
baholaydi.
Tabiatdan foydalanishning ilmiy yo`nalish sifatidagi asosiy vazifasi
tabiiy muhitga ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, aholining
hayotiy va ma`naviy ehtiyojlarini qondirish uchun majmuali ta`sir
ko`rsatishning amalga oshirishdan iborat.
Tabiatdan foydalanishning asosiy vazifalarini jamiyatning tabiiy
resurslarga bo`lgan va uzluksiz ortib borayotgan ehtiyojlarini qondirish,
tabiiy resurslarni qayta tiklash, tabiiy muhitning mahsuldorligini oshirish
uchun sharoit yaratish, tiklanmaydigan tabiiy resurslardan tejamkorona,
oqilona foydalanish, atrof muhitni ifloslanishdan asrash, tabiatni maqsadli
o`zgartirish va boshqa tadbirlar tashkil etadi. (Abdullayev.2001).
Shunday qilib, tabiatdan foydalanish ilmiy yo`nalish sifatida tabiiy
resurslarning ularning murakkab aloqadagi inson xo`jaligi faoliyati
ta`sirida o`zgarishining qonuniyatlarini, inson uchun bu o`zgarishning

ahamiyatini aniqlaydi, tabiiy resurslardan foydalanishni asoslaydi, ulardan
kishilarning hozirgi va kelgusi avlodlari uchun zarur bo`lgan miqdoriy
va sifat xususiyatlarini saqlash va tiklash usullarini ishlab chiqadi.
Shuningdek, tabiatdan foydalanish nafaqat tabiiy muhitni sifat jihatidan
yomonlashib, miqdor jihatidan qashshoqlashib borishini oldini olish
emas, balki uni maqsadli ravishda yaxshilashni ta`minlashi ham lozim.
Tabiatdan foydalanish jarayonida kishilarning ehtiyoji imkoni boricha
qondirilishi va ayni paytda atrof tabiiy muhit bu ehtiyojlarni
qondirilishi va ayni patytda atrof tabiiy muhit bu ehtiyojlarni qondirish
maqsadida manba sifatida muhofaza qilinishi va yaxshilanib borishi
lozim.
Shunday qilib , tabiatdan foydalanish tabiiy resurslardan–
foydalanish, ularni qayta tiklash va muhofaza qilish, hozirgi va kelgusi
avlodlarning moddiy va ma`naviy ehtiyojlarini qondirish uchun tabiiy
muhitni ifloslanishi va buzilishidan himoya qilish, tabiatni o`zgartirishga
qaratilgan tadbirlar tizimidir. Boshqacharoq qilib aytganda, tabiatdan
foydalanishi tabiat va jamiyat orasidagi o`zaro ta`sirni optimallashtirishni
ta`minlaydigan tadbirlar tizimidir (Abdullayev. 2000).
Yuqorida ta`kidlanganidek, tabiatdan foydalanish tabiiy, ijtimoiy va
texnikaviy fanlar orasida vujudga kelgan ilmiy yo`nalishdir. Ammo
fanlar orasida tabiatdan foydalanishni ilmiy asosda tashkil etishga
majmuali yondoshadigan geografiya fanlari alohida mavqeiga ega. Shu
sababli tabiat xo`jalik axoli tizimini o`rganadigan geografiya fanlari
“ ” – –
tabiatdan foydalanishning muxim muammolari bo`yicha ilmiy
tadqiqotlarning asosi bo`lib xizmat qiladi. Geografiya fanlari tabiatdan
oqilona foydalanishni tashkil etish va uni takomillashtirishga doir aniq
tavsiyalar ishlab chiqishga qodir. Bu masalalarni geografiya fanlari atrof

muhitni muhofaza qilish, uni asrash va yaxshilash muammolari bilan
birgalikda hal etish imkoniyatlarini asoslaydi.
Tabiatdan foydalanishning geografiya fanlari tizimidagi tarmog`ini
tabiatdan foydalanish geografiyasi tashkil etadi (Mixaylov 1989 yil). Yu.P.–
Mixaylovning fikricha, tabiatdan foydalanish geografiyasining geografiya
fanlari tizimidagi yangi ilmiy yo`nalish sifatidagi asosiy vazifasi ni
tabiatdan foydalanishni hududiy tashkil etishni ham tabiiy geografik, ham
sotsial geografik jihatdan o`zaro bog`liq holda o`rganishdir. Geografik
–
tahlil tabiatdan tabiiy, xo`jalik (iqtisodiy) va sotsial jihatdan oqilona
foydalanishni majmuali (foydalanishga) baholashga, muayyan taksonomik
kattalikdagi aniq hudud bilan bog`liqlikka asoslangan. Shu sababli geografik
tadqiqotlar global, hududiy va mahalliy ko`lamlarga ega bo`lgan geografik
tizimlarda (geotizimlarda, geosistemalarda) amalga oshiriladi. Tabiatdan
oqilona foydalanish amaliyoti uchun tavsiyalar ishlab chiqish, geotizimlar
barqarorligi, muhit va resurslarining mexanizmlari va omillarini chuqur
tadqiq qilish darajasini oshirishga hamda tabiiy muhitni o`zgarishini va
tabiatdan foydalanish jadalligini hisobga olgan holda hududni rivojlantirish
bashoratlariga asoslanmog`i lozim.
Tabiatdan foydalanishni hududiy tashkil etish muammolarining
yechimi geografiya fanlarining o`zida integratsiya jarayonlarini amalga
oshirishda hamda tabiiy geografik va sotsial iqtisodiy geografik
– –
tizimlarini o`rganishda, amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda o`zaro
hamkorlikni va jipslashuvni taqozo etadi. Tabiatdan foydalanishni huduiy
tashkil etish muammolari tufayli geografiyada kechgan integratsiya
jarayonlari uzoq yillar davomida yaxlit (birbutun) va alohida
“ ” “ ”
geografiya to`g`risidagi samarasiz bahslarga barham berdi, tabiatdan
oqilono foydalanish masalalariga tabiiy va sotsial iqtisodiy geografiyaning
–
hamkorligiga asoslangan bir tom ma`nodagi integratsiyalashgan geografik

yondashuv imkoniyatini yaratdi. Ammo bu hol tabiatdan foydalanishni
oqilona tashkil etish muammolariga ham tabiiy geografik, ham sotsial – –
iqtisodiy yondashuvni inkor etmasligi lozim.
Tabiatdan foydalanish muammolari yechimida tabiiy geografiya
landshaft (geotizim)larni inson faoliyati bilan bog`liq holda o`rganadi,
xo`jalikni jarayonida vujudga keladigan vazifalar sharoitlaridan kelib
chiqqan holda tabiatda sodir bo`layotgan jarayonlarni qarab chiqadi,
jamiyatning o`sib borayotgan ehtiyojlarini hisobga olgan holda tabiiy
resurslarni asrash, oqilona foydalanish hamda qayta tiklashga takliflarni
ishlab chiqadi. Shuningdek, landshaftlarning maxsuldorligini va tabiiy
resurslardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini oshirish bo`yicha
tadbirlarni o`z ichiga oladigan tabiatni o`zgartirish ham geografiya
fanlari oldida turadigan muhim vazifalardandir. Insonning landshaftlarga
ta`sirining oqibatlarini hisobga olish, baholash va bashoratlashtirish ham
tabiiy geografiyaning tabiatdan foydalanishni tashkil etishdagi vazifalar
jumlasiga kiradi. Tabiiy geografiya tabiatdan foydalanishni
optimallashtirish maqsadida tabiiy va antropogen landshaftlarning
xususiyatlarini o`rganadi. Ma`lumki, tabiatdan foydalanishni
optimallashtirish deganda tabiatning rivojlanish qonuniyatlarini va zonallik
to`g`risidagi nazariy konsepsiyalarni takomillashtirish, tabiiy resurslardan
foydalanishning iqttisodiy samaradorligini amlga oshirish bo`yicha
melliorativ va boshqa tadbirlar tizimini ishlab chiqish tushuniladi. Chunki
taniqli geograf olim professor A. Rafiqov (2001- yil) ta`kidlaganidek,
“
insonning xo`jalik faoliyati tabiatda sodir bo`lar ekan, u albatta tabiat
qonunlarini hisobga olishi, qonuniyatlarga rioya qilishi lozim, aks holda
uning ishlab chiqarish faoliyatida iqtisodiy samaradorlik, ish unumi,
barqaror taraqqiyot, mahsulot sifatini yaxshilash va boshqa sohalarda
jiddiy yutuqlarga erishishda oldinga siljish ro`y bermaydi, shuningdek,
ekologik, iqtisodiy ijtimoiy oqibatlar ko`lami ortib boradi .
– ”

(Rafiqov.A.2001) Tabiat ulkan geotizimdan iborat bo`lganligi sababli
tabiatdan foydalanish jarayonidan majmuali ravishda omilkorlik bilan
foydalanish zarurligi ekologik va iqtisodiy jihatdan avvaldan asoslangan.
Binobarin, tabiatdan foydalanish negizida geografik qonuniyatlar mavjud
ekan, uni bilish albatta zarur, aks holda katta miqdorda zararli oqibatlar
rivojlanishiga asos yaratilishi tabiiy. A. Rafiqov tabiat va uning
resurslaridan foydalanishning eng asosiy qonunlari jumlasiga mavjud
moddiy tizim va uni o`rab turgan atrof muhitning bir butunligi, tabiiy
muhitning tezkorlik bilan taraqqiy qilishida landshaft (geotizim) larning
xilma xilligi, tabiiy komponentlarning bir biri bilan o`zaro bog`liqlik,– –
aloqa, hamjixatlik bilan munosabatda bo`lish qonuniyatlarini kiritadi.
Mavjud moddiy tizim va uni o`rab turgan atrof muhitning bir
butunlik qonuniga rioya qilish ayniqsa muhim. Chunki tabiatda odatda
bir hodisaning o`zgarishi qo`shni geotizimdagi xuddi shunday hodisaning
o`zgarishiga ta`sir etadi, bunda ular orasidagi yaqinlik qancha yaqin
bo`lsa, o`zaro ta`sir ham shunchalik kuchli bo`lishi kuzatiladi. Bunday
holat har qanday kattalikdagi qo`shni geotizimlarda kuzatiladi. Bunga
misol sifatida Orol dengizi va Orol bo`yi hududlaridagi, sug`oriladigan
zonada bevosita foydalanayotgan va ularning atroflaridagi o`zgarishlar
misol bo`la oladi.
Landshaftlar xilma xillik qonuni ta`sirini ham bir qator
–
misollarda ko`rish mumkin. Umuman tabiatning o`zidagituzilma xilma
xillikka ega, shu sababli har qanday hududda tabiiy muhit va
–
resurslarning xilma xilligi shu hududning sotsial iqtisodiy
– –
rivojalanishi uchun ham qulay bo`ladi, ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishi uchun tabiiy imkoniyatlar ham kattaroq bo`ladi. Ayni paytda
landshaftlarning xilma xilligi hududning insonning xo`jalik ta`sirida
–
tezroq va kuchliroq o`zgarishiga ham sabab bo`ldi.

Tabiiy komponentlarning bir biri bilan o`zaro bog`liqlik, aloqa va–
hamjixatlikda munosabatda bo`lish qonuni muhim amaliy ahamiyatga
ega. Bunda landshaftlarda tashqi (tabiiy yoki antropogen omillarning)
ta`siri ostida biror bir komponentning o`zgarishi boshqa bir
–
komponentlarning o`zgarishiga olib keladi. Shu sababli tabiatdan
foydalanish jarayonida bu qonunning buzilishi inson xo`jalik faoliyati
(hayotiy faoliyati uchun ham) uchun nomaqbul oqibatlarni yuzaga
keltirishi ham mumkin.
Yuqorida nomlari zikr qilingan qonunlar va ularning amalda
bo`lishi tabiatning muhim xususiyatllaridan biri bo`lgan tizimli tuzilishi
bilan bevosita bog`liq. Shu tufayli tabiatni undan foydalanishni tashkil etish
maqsadida o`rganish va tabiatdan foydalanish amaliyotida tizimli
yondashuvni taqozo etadi. Tabiatdan va uning ayrim geotizimlaridan
foydalanishda geografik tadqiqotlar ana shu yondashuvga
asoslangandagina tabiatdan oqilono foydalanishni tashkil etish mumkin.
Tabiatdan to`g`ri foydalanishda landshaftlarning quyidagi
xususiyatlari e`tiborga olinmog`I lozim (Gvozdetskiy va boshqalar
1987):
- Tabiiy komponentlarning o`zaro aloqalarini va bu aloqalrning
antropogen ta`sir natijasida o`zgarishlarini hisobga olish;
- landshaftlar (geotizimlar) ning hududiy o`zgarishi
qonuniyatlarini va geotizimlar o`rtasidagi aloqalarni hisobga olish;
- tabiiy komplekslarning ichki energiyasi ta`siridagi
o`zgarishlarning yo`nalishi va sur`atini hisobga olish;
- landshaftlarning inson faoliyati ta`siri natijasida o`zgarishi
haqida uzluksiz axborot (ma`lumot) olib turish.

Bundan tashqari, tabiatdan oqilona foydalanishni tashkil etish
ekologik yondoshishga ham asoslanmog`I lozim. Chunki insonning
hayotiy va mehnat faoliyati, hordig`ini chiqarib sog`ligini tiklash uchun
lozim bo`lgan optimal tabiiy sharoitlar buzilmasligi, bil`aks
foydalanilyotgan va o`zgartirilgan lanshaft rekultivatsiya tadbirlari
asosida doimo yaxshilana borishi kerak.
Hozirgi sharoitlarda tabiatdan oqilona foydalanishni hududiy tashkil
etishga doir masalalar yechimini iqtisodiy sotsial geografiyaning–
ishtirokisiz tasavvur qilish mumkin emas. Chunki iqtisodiy va sotsial
geografiya tabiatdan oqilona foydalanishning iqtisodiy nuqtai nazaridan
maqsadga muvofiqlik omilini albatta e`tiborga oladi. Shuningdek,
tabiatdan oqilona foydalanish muammolarining majmuali yechimida
iqtisodiy va sotsial geografiya muhim mavqega ega.
Tabiatdan oqilona foydalanishda hududiy tabiiy resurslar
komplekslari (HTRK), ekologik iqtisodiy (tabiiy xo`jalik) tizimlari va
– –
tabiiy resurslar bo`yicha rayonlashtirish tabiiy geografiya va sotsial
–
iqtisodiy geografiyaning hamkorlik qiladigan jabhasidagi masalalardir.
Shunday qilib, hozirgi geografiya fanlari tabiatdan oqilona
foydalanishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishda yetakchi fan sifatida
o`zini namoyon qilishi uchun katta ilmiy salohiyatga ega.
Tabiatdan foydalanishning tabiiy geografik asoslarini ishlab chiqish
tabiiy geografiyaning hozirgi bosqichdagi asosiy muammolaridan biridir.
Bu muammo, tabiiyki, juda murakkabligi va kompleksliligi bilan ajralib
turadi, chunki u tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
o`zlashtirish, atrof tabiiy muhitini muhofaza qilishni hamda tabiatni
o`zgartirishni birgalikda, o`zaro bog`liq holda qaraydi. Landshaftlarning
xilma xilligi yuqorida ko`rsatilgan muammolar yechimga
–

tabaqalashtirilgan holda yondashuvni taqozo etadi. Shu sababli tabiatdan
foydalanishni to`g`ri tashkil etish barcha tabiat komponentlarining o`zaro
aloqalari va ta`sirini hisobga olgan holda amalga oshirilishi mumkin.
Insonning landshaftlarga ta`sirini hisobga olish baholash va
bashoratlash ham tabiiy geografiyaning tabiatdan foydalanishni tashkil
etishdagi vazifalari jumlasiga kiradi. Tabiiy geografiya tabiatdan
foydalanishni optimallashtirish maqsadlarida ham o`zgartirilgan, ham
tabiiy landshaftlarning xususiyatlarini o`rganadi.
Yuqorida bayon qilingan fikr va mulohazalarni umumlashtirgan
holda tabiatdan foydalanishning ilmiy yo`nalish sifatidagi vazifalari,
ob`ektini va predmetini belgilash mumkin. Tabiatdan foydalanish tabiiy,
ijtimoiy va texnikaviy jihatlarni o`z ichiga oladigan kompleks ilmiy
yo`nalish bo`lib, tabiiy resurslar, jamiyat hayotining tabiiy sharoitlari va
uning sotsial iqtisodiy rivojlanishi orasidagi o`zaro munosabatlar–
majmuasi bo`lib xizmat qiladi: tabiatdan foydalanishning predmetini esa
bu munosabatlarni optimallashtirish, hayotiy muhitini asrash va qayta
barpo qilish tashkil etadi. Tabiatdan foydalanishning geografik asoslari
tabiiy geografik va sotsial iqtisodiy geografik tizimlarning resurslarida
– –
majmuali foydalanish, turli kattalikdagi geotizimlarni ulardan foydalanish
jarayonida qayta tiklab boorish va muhofaza etish turadi.
Yuqorida ta`kidlanganidek, har qanday hududda tabiatdan
foydalanishning asosini tabiiy resurslar tashkil etadi. Tabiiy
resurslarning yalpi unumdorligi ularning salohiyatida, kompleksida
namoyon bo`ladi. Tabiiy resurslarning salohiyati jamiyat taraqqiyoti
va uning tabiat bilan bo`lgan aloqalarining asosini tashkil etadi.
Tabiatdan foydalanish, nafaqat tabiiy resurslardan foydalanishni,
balki ularni o`rganish, qayta tiklash hamda muhofaza qilishni ham o`z
ichiga oladi. Tabiatdan foydalanish bunday talqinda butunlay yangi

mazmunga va mohiyatga ega bo`ladi va inson tomonidan tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishning barcha tizimini qamrab oladi,
tabiatning insonga aks o`zaro ta`sirini ifodalaydi. Bu aks ta`sir tabiiy va
ijtimoiy omillarning tabiiy resurslarni asrash va qayta tiklash bo`yicha
birligi va o`zaro aloqasi orqali namoyon bo`ladi. Shunisi xoski, bu
muakab jarayonni har tomonlama o`rganish va ilmiy jihatdan
asoslangan holda baholash natijasidagina maqsadli boshqarish mumkin.
Shu sababli ilmiy tadqiqotlar ham tabiatdan foydalanishni yagona
mexanizimining tarkibiy va zaruriy qismini tashkil etadi.
Shunday qilib tabiatdan foydalanish tabiiy resurslardan oqilona–
foydalanish, muhofaza qilish va qayta tiklashga qaratilgan tadbirlar
tizimidir. Bu tadbirlar tizimi inson xo`jalik faoliyatining ham foydali
ham nomaqbl oqibatlarini o`z ichiga oladi.
Geografik qobiq doirasidagi tabiiy muhit tabiatdan foydalanishning
asosiy ob`ektidir. Tabiiy muhit kishilik jamiyati yashaydigan va inson
xo`jalik faoliyati jarayonida o`zgartiriladigan muhitdir, ya`ni geografik
qobiqning ijtimoiy rivojlanishining bevosita sharoiti bo`lgan qismidir.
Tabiiy insonning sof biologik ehtiyojalarini qondirib qolmasdan, jamiyat
ishab chiqarish resurslarining yagona manbaini tashkil etadi. Tabiatdan
foydalanish jarayonini tabiiy resurslardan foydalanish, ularni muhofaza
qilish va qayta tiklash bo`yicha tadbirlarni bir biriga bog`liq
–
bo`lmagan holda va ishlab chiqarish bilan aloqadan tashqarida qarash
mumkin emas. Tabiatdan foydalanishning bu bo`g`inlari bir biri bilan
–
bog`liq bo`lgan yagona jarayonning tarkibiy qismlarini tashkil etadi.
Tabiatdan foydalanish muammosining majmualiligi shuningdek texnikaviy
tadbirlarni tashkiliy iqtisodiy tadbirlar bilan birgalikda bo`lihini va
–
ularni ishlab chiqarish siklida bir paytda qo`llanishini bildiradi.

Tabiatdan foydalanish asosiy
vazifalarini quyidagilar tashkil etadi:
- jamiyatning tabiiy resurslarga bo`lgan va uzluksiz oshib
borayotgan ehtiyojlarini qondirish;
- tabiiy resurslarni qayta tiklash, tabiiy muhitning maxsuldorligini
oshirish uchun sharoitlar yaratish;
- tiklanmaydigan tabiiy resurslardan tejamkorona, oqilona
foydalanish;
- atrof muhitni ifloslanishdan saqlash;
- landshaftlarni maqsadli o`zgartirish.
Yaqin paytlarga qadar tabiatdan foydalanish tushunchasi mazmuni
va mohiyatiga ko`ra tabiiy resurslardan foydalanish tushunchasining
sinonimi sifatida qaralar edi. Ammo hozirgi paytda ilm texnika–
taraqqiyoti ijtimoiy ishlab chiqarish miqyoslarini ko`p marta oshirgan
va uni tabiiy muhit bilan aloqalarini murakkablashtirish tufayli
tabiatdan foydalanish tabiiy resurslardan ulardan kengaytirilgan takroriy
ishlab chiqarishnigina emas, balki tabiiy muhitdan majmuali
foydalanishni taqozo etadi. Shu sababli tabiatdan foydalanishning
konstruktiv o`zgartirish hamda tabiiy resurslarni qayta tiklash
yo`nalishlari o`zaro bir biri bilan chambarchas bog`langan, bir
– –
birini to`ldiradi.
Yuqorida bir necha bor qayd qilinganidek, tabiatdan
foydalanishning asosiy bo`g`inini o`zagini , tabiiy resurslardan
“ ”
foydalanish tashkil etadi .

Tabiiy resurslar tushunchasi tabiatning inson faoliyati bilan“ ”
bevosita aloqasini ifodalaydi. Tabiiy resurslar kishilar bevosita
tabiatdan oladigan hayotiy va mehnat faoliyatining turli xil
vositalaridir. Tabiiy resurslar kishilarning yashashi uchun zarur bo`lgan
shunday vositalarki, ular jamiyatga bevosita emas, balki ishlab
chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish vositalari orqali ta`sir etadi.
Shuningdek, ular har qanday hududning tabiiy ne`matlari, uning
iqtisodiy rivojlanishining eng muhim omilidir. Shu sababli tabiiy
resurslar ham tabiat jismlari ham iqtisodiy kategoriyani tashkil qiladi.
Tabiiy resurslar xilma xil bo`lib, ulardan moddiy ishlab
–
chiqarishda va insonning kundalik ehtiyojida foydalanish imkoniyatlari
ham juda katta. Tabiiy resurslar ijtimoiy ishlab chiqarishning moddiy -
texnik bazasining tarkibiy qismidir.
Boshqa moddiy resurslardan farqli o`laroq tabiiy resurslar
quyidagi asosiy belgilarga ega:
- tabiiy resurslarning ayrim muhim turlari ma`lum me`yorlarda va
ma`lum sharoitlarda miqdor va sifat holatini qayta tiklash qobiliyatiga
ega;
- tabiiy resurslarning muayyan holati va baholanishning inson
hayotiy faoliyatining sharoitlari bilan aloqadorligi, tabiiy resurslarning
sifat holati kishilarning ishlab chiqarish va noishlab chiqarish
faoliyatining texnologik usuliga, sajiyasiga, intensivligiga bog`liq;
- tabiiy resurslarning tabiiy tadrijiy rivojlanishi natijasida va
–
inson ta`siri ostida bir sifat holatidan boshqa sifat holatiga o`tish
qobiliyati;

- har bir tabiiy resursning miqdori va sifat holatining boshqa tabiiy
resurslarning miqdori va sifat holatiga hamda o`zgarishlariga bog`liqligi.
Tabiiy resurslar tushunchasiga juda ko`plab ta`riflar berilgan.“ ”
Bu ta`riflarning aksariyat qismida tabiiy resurslar tabiatning ishlab
chiqarishda bevosita foydalanishi mumkin bo`lgan jismlari va energiya
turlari sifatida qaraladi. Bizning nazarimizda bunday ta`riflarda ko`proq
tabiiy resurslarning iqtisodiy xususiyatlari nazarda tutiladi va ekologik
xossalari nazardan chetda qoladi. Shu sababli tabiiy resurslar
tushunchasiga ta`rif berishda insonning hayotiy va ishlab chiqarish
“
uchun zarur bo`lgan tabiat jismlari sifatida qarash lozim.
”
Tabiiy resurslarni tasnif qilish katta nazariy va amaliy ahamiyatga
ega. Chunki bunday tasnif tabiiy resurslar zaxiralarining miqyosini,
foydalanish imkoniyatlarini va muxofaza qilishning zaruriy
tadbirlarining majmuasini baholash imkonini beradi.
Tabiiy resurslar ham tabiiy, ham iqtisodiy kategoriyaga mansub
bo`lganligi tufayli ularni tasnif (hodisalarni) qilishda qanday maqsadda
amalga oshirilayotganligi e`tiborga olinishi lozim.
Tabiiy resurslar geografik qobiqning komponentlari, tabiat jismlari
bo`lganligi sababli ularni tabiat hodisalarining ma`lum bir turiga
mansubligiga ko`ra tasnif qilish mumkin. Resurslarning bunday tabiiy
tasnifi umumiy va maxsus adabiyotlarda keng qo`llaniladi. Bu belgilarga
ko`ra tabiiy resurslarning quyidagi guruhlarini ajratish mumkin:
1) mineral (foydali qazilmalar) resurslar;
2) iqlim resurslari;
3) suv resurslari;
4) yer resurslari;

5) o`simlik resurslari;
6) hayvonot dunnyosining resurslari.
Atrof tabiiy muhitni va tabiiy resurslarni muhofaza qilish
muammolari bilan bog`liq holda ulardan foydalanish jarayonida tugab
qolishi yoki tiklanishi darajasiga ko`ra tasniflash ekologik rejalashtirish
va bashoratlashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Tabiiy resurslarni
bu xususiyatlariga ko`ra tasniflash ekologik tasnif deb nom olgan. Tabiiy
zaxiralarning miqdor ko`rsatkichariga bog`liq holda tabiiy resurslar
tugaydigan va tugamaydigan resurslarga, tugaydigan resurslar esa o`z
navbatida tiklanmaydigan (o`rni to`lmaydigan) va tiklanadigan (o`rni
to`ladigan ) resurslarga ajratiladi.
Tabiatdan oqilona foydalanish asosida tabiiy jarayonlarni boshqarishning
majmuali nazariyalarini rivojlantirish, landshaftlardan samarali foydalanish va
ekologik jihatdan optimallashtirish, atrof muhit himoyasi masalalarini hal etish,
mavjud tabiiy-xo`jalik va geotexnikaviy tizimlarni rekohstruksiya qilishga muqobil
yondashuvni hal etish, maqsadida ilmiy shart-sharoitlarni ishlab chiqish, modda va
energiya oqimlarini nazorat qilish, kuzatish va uzoq muddatli bashoratlarini tuzish
uchun malmuali usullarni ishlab chiqish maqsadida landshaft ekologik–
sharoitlarning o`zgarishlarini monitoringi, ekologik ekspertizalar o`tkazish,
ortiqcha texnogen yuklama va inson aralashuvidan himoyalashning tabiiy
mexanizmini, landshaftlarning barqarorligini oshirishga yo`naltirilgan tadbirlarni
o`tkazish, geoekologik kartalarni tuzish kabi bir qator amaliy ahamiyatga ega
bo`lgan dolzarb masalalar geokologiyaning asosiy vazifalarini tashkil etadi.
- jamiyatning tabiiy muhitini o`rganish, uning rivojlanish tendesiyalarini
bashoratlashtirish va muhitning xossalarini landshaft-ekolgik jihatdan baholash va
ekspertizasi orqali bosqarish;
- lanshaftda (geosistemada) modda va energiya harakati to`g`isidagi tizimli
tasavvurlar rivojlanishini ifodalaydigan nazariy va hududiy tadqiqotlar o`tkazish;

- landshaftlarni ortiqcha texnogen yukdan himoyalashning tabiiy
mexanizmini ochib berish va geosistemalarning barqarorligini oshirisga qaratilgan
(yo`naltirilgan) tadbirlarni ishlab chiqish;
- lanshaftlarning tabiat qonunlariga bog`liq bo`lgan tuzilmasini, ularning
xususiyatlari va funkwbyalarini insonning hayotiy va ishlab chiqarish faoliyatiga
bog`liq holda o`rganish;
- o`zgartirilayotgan landshaftlarning shakllantirilayotgan madaniy
landshaftlar bilan o`zaro ta`sirini tahlil qilish, ularning holati va rivojlanish
tendensiyalarini baholash;
- tabiiy jaraonlarni tabiatdan oqilona foydalanish tamoyillar asosida
boshqarishning majmuiy nazariyalarini rivojlantirish;
- landshaftlar dinamikasining monitoringini tashkil etish va uzoq muddatli
bashorat uchun majmuali metodlarni ishlab chiqish;
- landshaftlardan rejali foydalanish va atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish
muammolarining yechimi uchun tadbirlarni ilmiy asoslash;
- mahalliy va regional geoekologik muammolarnng xususyatlarini ochib
berish va ularning global muammlar tizimidagi mavqeni belgilash;
- muayyan landshaftda ishlab chiqarishni ekologiyalashtirisni landshaft –
ekologik jihatdan asoslash

II. BOB. HISOR TIZMASINING JANUBI G`ARBIY–
TARMOQLARINING TABIIY GEOGRAFIK TA`RIFI
2.1. JANUBI G`ARBIY HISOR TIZMASINING GEOGRAFIK O`RNI,
–
CHEGARALARINI GEOMORFOLOGIK JIHATDAN ASOSLASH
Xisor tog` tizmasi Pomir-Oloy tog tuzilmasining eng yirik tog`laridan
bo`lib u Mastchoh tog` bugunidan avval g`arbga so`ngra janubi-g`arbga
yo`nalishda uning tarmoqlari janubda Amudaryo o`zanigacha davom etadi.
Shunday ekan Hisor tog` tizmasi Qashqadaryo Surxon-Sherobod va Hisor
vodiylari ustidan yuksalib turgan megaantiklinal xisoblanadi. Ushbu ishda
Hisorning janubi-g`arbiy tarmoqlarini Qashqadaryo xavzasi o`ramidagi g`arbiy
va janubi-g`arbdagi Suvsiz tog`ning g`arbiy yonbag`ridagi strukturalar rel`efi
xaqida fikr yuritiladi. Shimolda Zarafshon tizmasining Chaqilqalon togidan
Qashqadaryo O`zani sharqda Hisorning qirralari janubi-garbda Qashqadaryo
bilan Surxondaryo suv ayirg`ichi (qisman Sheroboddaryo xavzasiga qiruvchi
SHo`robsoy xavzasi) orqali janubda Qarshi qiya tekisligi tariflanyotgan
maydonning chegaralaridir. Mamuriy jixatdan Kitob, Shaxrisabz, Yakkabog`,
Kamashi, G`uzor va Dehqonobod tumanlarining xududlaridir. Shimoli-sharqda
Hisorning qirralaridan janubi-g`arbga tomon pasayib bir- biridan daryo

vodiylari va sinklinal botiqlar bilan ajralgan antiklinal tarzidagi tog`lar bu
mintaqa yer usti tuzilishining umumiy belgisidir . Zero g`arb va janubi-g`arbga
taram-taram yo`nalishli rel`ef morfodinamik jarayonlarining neogen va
antrapogen davrlardagi kechmishi bilan bog`liq. Maydoni qariyib 12-13 ming
km 2
bo`lib. Qashqadaryo viloyatining 35-40 % ini tashkil etadi.
Hisor tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlari bo`lmish Osmontarosh, Beshnov,
Eshakmaydon va boshqa yakkabog` tog`lari. Boysun tog` va ularning davomi
bo`lgan va perm davrlarining intruziv va effuziv magmatik jinslarning yura, bo`r
va paleogen davrlarining cho`kindi jinslaridan tarkib topgan. Osmontaroshdan
shimoli sharqdagi Hazratisulton tog` massivi silur va devon davrlarining kristalli–
ohaktoshlaridan tuzilgan. Qashqadaryo viloyatining tog` va tog`oldi qismi yura va
bo`r davrlarining dengiz yotqiziqlaridan iborat. Hisor tizmasi avval gertsen va
so`ngra alp orogenezida burmalangan Hisorning Qashqadaryo havzasidagi qismi
yura davri iliq dengiz mahsulotlari bo`lgan ohaktosh va gips angidridli jins
komplekslari tashkil topganligi bunga ishoradir. Chuqur daralar katta kichik
–
g`orlar o`ydum chuqurlari karstli maydonlar ko`plab uchraydigan bu tog`larda
–
tog` etagining dengiz sohiliga tutash tekisliklarda dinozavrlar yashaganligi
aniqlangan. Shuningdek bor davrga mansub gips, mergel, ohaktosh, qumtosh va
giltoshlar Dehqonobod past tog`larining asosiy zaminining tashkil etadi. Kaynazoy
erasining paleogen davriga mansub tag zaminli bu maydonlar o`rtacha
sayozlikdagi iliqroq dengiz bilan qoplangan edi, chunki bunday sharoit hosilasi
bo`lgan paleogen davri Buxoro geologik asri chig`anoqli ohaktoshlar aksariyat
kichik tog` tizmalarining yadroviy zaminini tashkil etadi. Endilikda o`ziga xos
yemirilishga nomoyil qoyali va assimmetrik kichik tizmalar sifatida namoyon
bo`lgan chig`anoqli ohaktosh tog` qir silsilasi bu joy relyefining harakatli
xususiyatlaridir.
Qashqadaryo o`zani bilan Oqsuv daryo oralig`ida o`rtacha balandlikdan
Sumsar, Shertog`, Tagmatmon tog`lari joylashgan. Zarafshon va Hisor tizmalarini
tutashtirib turuvchi bu burmali tog`lar Zarafshon tizmasi singari karbon va perm

davrlarida burmalangan. Gertsen tog` burmalanishining oqibati bo`lgan tag zamini
asosan ordovik, silur va devon davrlarining dengiz ohaktoshlari, qumtoshlar va
slanetslaridan tuzilgan. Bu yerda paleozoyning iliq va mo`tadil dengizlarida
yashagan mollyuskalar, yelkaoyoqlilar va boshqa organizmlarning toshqotgan
qoldiqlari ko`plab uchraydi. Umuman Jinnidaryo o`rta oqimidagi bu tog`lar
paleozoy erasi sharoitini o`rganish uchun noyob geolog stratigrafik maydon–
bo`lganligi uchun jahon ahamiyatiga molik Kitob geologik qo`riqxonasiga
aylantirilgan. Bu yerda tog` burmalanishi ta`sirida cho`kindi jinslar ( ohaktoshlar )
metamorfik jinslarga ( marmartoshga ) aylangan. Uzoq geologik vaqt davomida
sodir bo`lgan jarayonlar tufayli Sumsar Shertog` massivi yassilangan. O`tkir
–
qirrali qoyalar kam bo`lib, tog`larning baland joylaridagi suvayirg`ichlarida
uchraydi. G`arbdan sharqqa 8 -10 km cho`zilgan. Shertog` tektonik botig`i keng
daryo vodiysini eslatib mutlaq balandligi 2000 2200 metr bo`lgan Shertog`
–
sinklinali yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.
Kenglik yo`nalishidagi Sumsar - Shertog` massivining balandligi 2500
–
2800 metr. Bu tog`lar sharqda Hisor uzelining bevosita davomi bo`lgan
Hazratisulton tog`ining balandligi 4000 metrdan oshiq. Balandligi bo`yicha
O`zbekistonda 6 o`rinda turuvchi 4145 metrli G`ova cho`qqisi Qashqadaryo
–
viloyati hududining eng baland cho`qqisidir. Hisor tizmasidagi Hazratisulton
“ ”
( 4654 metr ), Hazarxon ( 4486 met), Xo`ja Pirrax ( 4424 metr), Xarbitog` ( 4395
metr ), Xo`ja Qarshavar ( 4304 metr) va Zarraq ( 4299 metr) cho`qqilari qo`shni
Surxondaryo hududlaridadir. Devon davrining marmarlashgan ohaktosh va
slanetslaridan tarkib topgan. Hazrati Sulton tog` massivi alp tipli relyef shakllari
bilan ajralib turadi. Hozirgi zamon doimiy muzliklari va qadimgi muzliklar izlari
tez tez uchraydigan Hazrati Sulton tog` massivi Qashqadaryo, Zarafshon va
–
Surxondaryo havzalarining suv ayirg`ichlaridir.
Hazrati Sulton tog` massividan janubi - g`arbda Osmontarosh, Beshnov,
Eshakmaydon, Xontaxti, Toytalash, Kurek, Maydanak tog`lari umumiy nom bilan
Yakkabog` tog`lari deb yuritiladi. Osmontarosh tog`lari yuqori paleozoyda qotgan

intruziv magmatik jinslaridan tuzilgan. Yemirilishga nomoyil aksariyat kristalli bu
jinslar relyefida o`tkir qirrali tog` qoyalari tarzida namoyon bo`ladi. Granit,
granitdiorit, siyenitli porfir, qumtosh va boshqa tog` jinslari bu qoya toshlarning
o`zagini tashkil etadi. Yonbag`rida muzlik va doimiy qorlar mavjud bo`lgan
Osmontarosh tog`larining shimoliy tarmoqlarini Oqsuvning Tamshush va
Suvtushar irmoqlari bir qadar parchalagan. Bu tog`larda sharsharalar ham
uchraydi. Ularning yirigi Suvtushar sharsharasi bo`lib, Oqsuvning shu nom irmog`i
havzasidir. Osmontarosh tog`larining janubdagi davomi Beshnov tog`laridir. Har
ikkala tog`larning ham balandligi 3700 metrgacha yetadi.
Tanxoz va Yakkabog` daryolarini oralig`ida kenglik bo`lib cho`zilgan Beshnov
tog`lari tokembriy va qo`yipaleozoy metamorfik slanets va giltoshlarning
qatlamlaridan tuzilgan bo`lib, bu yerda Arratosh, Maskara, Chakmonquydi kabi
o`tkir qirrali qoyali cho`qqilar balandligi 2800 3200 metr bo`lgan patosimon–
tog`larda ko`tarilib turibdi. Chaqchar tog`lari Yakkabog`daryo va Katta
Uradaryoning yuqori oqimida joylashgan bo`lib, uing balandligi 3500 metrdan
yuqori bo`lgan Xo`ja Axchaburun cho`qqisi mezozoy ohaktoshlaridan tarkib
topgan. Bu tog`larning etaklarida tosh qotgan marjon poliplari va dengiz
kirpilarining qoldiqlari ko`plab uchraydigan ohaktosh qatlamlari mavjud. Qalinligi
200 metrgacha yetadigan ohaktoshlar Yakkabog` daryosi havzasida juda keng
tarqalgan. Xususan Yakkabog`daryoning chap irmog`i Qal`asoy Qal`ai sheron
–
daryosi bu jinslarni yemirib eritib juda chuqur dara hosil qilgan. Xo`ja Axchaburun
( 3700 metr ) tog`i yonboshini tikkasiga kesib o`tgan. Qal`ai sheron ( Sherlar
qal`asi ) tangisining tik devorlari 200 metr, ba`zan undan ham oshiq balandlikka
ega. Xuddi shu yerda respublikadagi eng uzun ( 815 metr ) karst g`orlaridan biri
Amir Temur g`ori shakllangan. Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlariga
–
mansub bo`lgan bu tog`larda juda chuqur va tor qopchig`aylar va daralar juda ko`p
uchrab turadi.

Qashqadaryo viloyat hududining ayrim joylarida tarqalgan turli xildagi
mineral xom ashyo resurslari Yer po`stining juda uzoq va murakkab geologik
tarixi davomida vujudga kelgan.
Qashqadaryo viloyati hududi G`arbiy Hisor va Buxoro Xiva neft - gazli–
mintaqalarga mansub bo`lib, ular Sho`rtan va Murborak guruhlariga kiruvchi
konlardir. Neft-gaz konlari G`arbiy Hisor mintaqasida asosn yuqori yura karbonatli
formatsiyalarida, Buxoro Qarshi mintaqasida esa bur va yura davrlarining
–
yotqiziqlari bilan bog`liq.

Hisor tog` tizmalari bir necha temir ruda (Tutak ota va b.) belgilariga ega.
Ularda aniqlangan ruda zahiralari unchalik katta emas, shuning uchun ular
vaqtincha berkitilgan.
Ma`lumki, O`zbekistonda juda katta kaliy va Osh tuzi konlari mavjud.
taxminiy hisoblarga qaraganda, kaliy tuzlari 100 yildan ko`proqqa yetadi, osh
(tosh) tuzining mamlakatimizdagi konlardagi zahirasi 90 mlrd.t ni tashkil etadi (I.
Karimov, O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida. T., 1997. 244 - bet).
Osh tuzi. Hisor provintsiyasi Dehqonobod tuzi havzasini (Hisor tizmasining
janubi g`arbiy tarmoqlari) o`z ichiga oladi. Dehqonobod tuzli havzasi
–
Boybachchakon, Hamkon va boshqa tuzli struktulalarni o`z ichiga oladi. Bu yerda
Boybichchakon va Tepaquton osh tuzining juda yirki konlari aniqlangan. Butun
havza doirasida tuz qatlamlarining qalinligi 200 600 m ni tashkil etadi.
–
Boybachchakon osh tuzi koni Qamashi tumanida Langar qishlog`idan 12 km
janubi sharqda, Qamashi shahridan esa 52 km janubi sharqda joylashgan.
– –
Tuzli qatlamlar yer yuzasidan 600 1000 m chuqurliklarda joylashgan.
–
Mahsuldor qatlamning qalinligi 240 m, NaC1 ning miqdori 94,56 %. Tuzlarning S
1
toifasi balans zahirasi 234,6 mln.t, S
2 toifasi bo`yicha esa 485, 1 mln.t ni tashkil
etadi. Osh tuzining istiqbolli zahiralari juda ulkan.

Osh tuzi shuningdek Tepaquton kaliy tuzli konida ham mavjudligi
aniqlangan. Bu yerda osh tuzining zahirasi 6,1 mln.t. ni tashkil etadi.
Qashqadaryo viloyati ulushiga kaliy tuzlarining O`zbekistonda
bashoratlashtirilgan zahiralarining 70% ga yaqini va balansdagi zahiralarning
qariyb 100% i to`g`ri keladi. («Ekonomicheskiy potentsial gor i predgoriy ...,
1982»).
Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlaridan Oqboshtepaquton,–
Kaypantov va Pachkamar tuzli maydonlari aniqlangan. Ular orasida eng yirigi
Dehqonobod shaharchasidan 30 km shimoli sharqda joylashgan Tepaquton
–
konidir. Bu kondagi kaliy tuzlarining bashoratlashtirilgan zahirasi 500 mln.t ni ,
shu jumladan A+B+C toifasi bo`yicha 400 mln. t ni tashkil etadi. Qatlamlar
joylashuvining chuqurligi 117 m dan 936 m gacha, qatlamning o`rtacha qalinligi
5,1 m bo`lib, 81 km 2
maydonda kuzatiladi.
Tepaquton kaliy tuzlari koni negizida chet ellik investorlar ishtirokida kaliy
o`g`iti ishlab chiqarishini tashkil etish nazarda tutilmoqda. Tuzlarni kompleks
qayta ishlash bromli temir, magnezit, gips va boshqa materiallarni yo`l yo`lakay
–
olish imkonini beradi.
Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlari doirasida Dehqonobod
–
tumanida ToshDU (Hozirgi O`zMU) geologlari tomonidan bashoratlashtirilgan
zahirasi 213 mln.t ni tashkil etadigan fosforit konlarining mavjudligi aniqlangan.
Fosforit konlari ochiq usulda ekspluatatsiya qilinishi mumkin. Bu kondagi
ma`danda R
2 O
5 ning miqdori 6%. Bu hududda geologik qidiruv ishlarini davom
ettirish boyroq ma`danli konlarni topish imkonini berishi mumkin.
Geologik qidiruv ishlari natijasida Qoratepa tog`larining yonbag`irlarida,
Chiroqchi shahridan 30 km shimoli sharqda pegmatitning Lolabuloq koni
–
aniqlangan bo`lib, unda pechmatitning bashoratlashtirilgan zahirasi 7 mln.t ni
tashkil etadi.

O`zbekistonning boshqa hududlari kabi Qashqadaryo viloyati hududi ham
turli qurilish materiallariga juda boy. Viloyatda qazib olinayotgan mineral
boyliklar ichida marmar, dolomit, ohaktosh, keramzit kabi pardozlash,
haykaltaroshlik, qurilish xom ashyosi bo`lgan noma`dan boyliklar yoqilg`i –
energetika resurslaridan keyinig o`rinda turadi.
Mamlakatimizda 20 ta marmar koni borligi aniqlangan bo`lib, ulardan
Bodomzor, Iskana, Sevaz, Tomchata, Makrid, Xazornava, Birkunlik va boshqa
konlar Qashqadaryo viloyati hududidadir. Bu konlardan xilma xil tovlanuvchi
–
marmar qazib olinadi. Bu konlardagi marmarning umumiy zahirasi 4 mln.km 3
dan
ortiqroqdir. Viloyatdagi marmar konlarining xom ashyosi Kitob va Makrid toshga
ishlov berish kombinatlarida marmar bloklari va maydalangan uvoqlarini ishlab
chiqarishda foydalanilmoqda. Bu kombinatlarning texnologik asbob uskunalari
–
mustaqillik yillarida xorijiy mamlakatlardan keltirilgan yangi asbob uskunalar
–
bilan almashtirildi va mahsulot ishlab chiqarish va mahsulot turlari ko`paytirildi.
Hozirgi paytda viloyatimizda qazib olinayotgan bezakbop qoplama toshlarning
ajoyib xususiyatlaridan yanada kengroq foydalanish imkoniyatlari mavjud.
Dolomitli ohaktoshning zahiralari ham ancha katta bo`lib, Dehqonobod va
Pachkamar konlarida ayniqsa batafsil o`rganilgan. Dehqonobod konida devorbop
doloitlarning zahirasi 6,4 mln. m 3
ni, Pachkamar konida esa 4,7 mln. m 3
ga yaqinni
tashkil etadi. Hozirgi paytda bu konlarning dolomitli ohaktoshlari devorbop toshlar
va o`tga chidamli xom ashyo uchun foydalanilmoqda. Bu konlar mahalliy
ehtiyojdan tashqari Samarqand va Toshkent chini zavodlariga ham xom ashyo
yetkazib bermoqda.
Ohaktoshning zarafshon tizmasi janubiy tarmoqlaridagi Qaynar II va Hisor
tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlaridagi Langar konlari aniqlangan.
–
Qaynar II koni Kitob shahridan 7 km shimolda, Qoratepatog`larining janubi
sharqiy qismila joylashgan bo`lib, karbonatli qatlamning qalinligi 640 m dan
–
1150 m gacha yetadi. Bu oradagi ohaktoshlar 1 navli ohak ishlab chiqarish uchun

yaroqli. Umumiy zahirasi A + V + S
1 toifasi bo`yicha 8862,0 ming t ni tashkil
etadi.
Langar qishlog`i yaqinidagi ohaktoshlarning konida qazib olish chuqurligi
30 m gacha bo`lgan 15 mln.t lik bashoratlashtirilgan zahirasi aniqlangan. Geologik
qidiruv ishlari natijasida olingan taqribiy ma`lumotlarga ko`ra Langar konining С
1
С
1 toifasi bo`yicha zahirasi 140 mln t ni tashkil etadi.
Sement xom ashyosi sifatida foydalanish bo`lgan ohaktoshlar Kitob
shahridan 12 km shimolda joylashgan Qoratepa konida topilgan bo`lib, С
1 С
2
toifasi bo`yicha zahirasi 326 mln t ni, shu jumladan С
1 toifasi bo`yicha
zahirasi 215 mln t ni, tashkil etadi.
Ganch – albastr xom ashyosi bo`lgan gpisning yirik zahirasi Pachkamar,
Largar, Oloviddin, Qolqama, Maymanoq, Koson tog` kabi konlarda to`plangan.
Qashqadaryo tog` kon kimyo sanoati uchun kerakli bo`lgan turli xom ashyolarga–
ham boy.
Gipisning eng yirik koni Pachkamar koni hosil qiladi. Bu kon G`uzor
shahridan 10 km janu sharqida joylashgan bo`lib, kimyo tarkibiga ko`ra 1 navli
qurilish gipsidir. Taqdiribiy hisoblarga ko`ra Pachkamar konidagi qatlamning
qalinligi 6 m hisoblangandagi gipsning zahirasi 1692 ming t tashkil etadi. Qurilish
materiali sifatida gips Tepaquton va Langar konlarida qazib olinishi mumkin.
Qashqadaryo viloyatida qurilish uchun zarur bo`lgan qum shag`al va
–
pishiq g`isht tayyorlashga zarur bo`lgan tuproq grunt zahiralari juda katta.
–
Hozirgi paytda viloyatda va mamlakatimizning boshqa hududlarining ehtiyoji
uchun foydalanilayotgan eng yirik Tanhoz qum shag`al koni ba`zasida Tanhoz
–
shag`al saralash zavodi mahsulot bermoqda. 1964-yilda aniqlangan bu
yerdagi qum shag`alning zahirasi 29,2 mln m
– 3
.

Chiroqchi tumanida yirik donador qumning V + S
1 toifasi bo`yicha
belgilangan zahirasi 38,97 mln m 3
bo`lgan Chiyal koni beton va qurilish ishlari
uchun katta miqdorda xom ashyo berish mumkin.
Qashqadaryo viloyati hududi 35 ming km 2
ni ishg`ol etgan Buxoro-qarshi
artezian havzasiga kiradi. 200-2500 chuqurlikda qazilgan neft va gaz quduqlari
viloyat hududida turli darajada minerallashgan, zich cho`kindili (2,5-13 dan 2,2-58
g|l gacha), suv sarfi (debiti) 5-19 l|sek.dan 50 l|sek.gacha va undan ziyod bo`lgan
bosimli, ko`pincha o`zi oqib chiqadigan subtermal va termal (20-22 0
dan 55-75 0
C
gacha) suvlar qatlamining mavjudligi aniqlangan. subtermal va suvlar kimyoviy
tarkibiga ko`ra sulfat-karbonat va sulfat-xloridlidan xlorid-sulfatli va xloridligacha
o`zgaradi. Termal suvlardan balneologik maqsadlarda foydalanilmoqda.

2.2. Hududning iqlimi va gidrografik xususiyatlariga umumiy ta`rif
Hisor tizmasining janubi g`arbiy tarmoqlari iqlimi O`rta Osiyoga xos–
bo`lgan barcha continental iqlim belgilarini o`zida mujassamlashtirgan. Hududning
yozi issiq, quruq va uzoq davom etadi. Qishi esa uncha sovuq emasligi bilan
tavsiflanadi. Ammo meteorologik jarayonlar tog` relyefiga xos xususiyatlarini
o`zida aks ettiradi.
Qashqadaryo viloyatining geografik o`rni va uning yuza tuzilishi bu hudud
iqlimining tarkib topishida muhim ahamiyatga ega. Viloyatning geografik o`rni
tufayli u quruq subtropik iqlim bilan ifodalanadi. Iqlimning bunday xususiyati
Qashqadaryo havzasining g`arbda ochiqroq bo`lgan tektonik botiq bo`lishi bilan
bevosita bog`liq. Botiqning g`arb va janubda ochiqligi, shimolda va sharqda esa
tog`lar bilan o`ralganligi botiq yuzasining g`arbdan shimo0li-sharqqa va sharqqa
tomon ko`tarilib borishi shu yo`nalishda iqlim elementlarining ham o`zgarib
borishiga sabab bo`ladi.

Ko`p yillik kuzatish ma`lumotlariga ko`ra, yanvar oyining o`rtacha harorati
tekislikda 0 0
dan, tog`larda 3– 0
4 – 0
ni tashkil etadi. Lekin ba`zan shimoldan
arktika havo massalari kirib kelganda, tog`lardan oshib o`tib, bu mintaqa havo
haroratini pasaytirib yuborishiga sababchi bo`ladi. Natijada ayrim vaqtlarda eng
past harorat -22 0
- 26 0
gacha tushib ketadi. O`rganilayotgan hududning yozi
issiq, iyul oyining o`rtacha harorati tekislikda 28 29 , sharqiy qismidagi
–
tog`larda 24 0
25
– 0
ni tashkil etadi. Yozda eng yuqori harorat 42 0
- 43 0
gacha
ko`tariladi. Hududda yillik o`rtacha harorat 14,6 0
dan sharqda 11,6 0
gacha
boradi. Ammo Hisor qirrasiga yaqin tog`larning ichki qismda yillik harorat 8 0

–
9 0
ni tashkil qiladi, deb taxmin qilinadi. Haroartning taqsimlanishi relyefga
bog`liqligi ma`lum. Ko`p yillik kuzatishlar shuni ko`rsatadiki, haroratning barcha
ko`rsatkichlari balandlikning oshishga bog`liq ravishda janubi g`arbdan shimoli
–
sharqqa tomon pasayib boradi. Eng birinchi sovuq janubi g`arbda oktyabr
– –
oyining o`rtalaridan,oxirgi sovuq esa mart oyining o`rtasiga to`g`ri keladi. Shimoli
sharqdagi tog`larda esa birinchi sovuq otyabr boshida, oxirgi sovuq esa
–
aprelning birinchi o`n kunligida kuzatiladi. Haroartning bunday taqsimlanishi
nurash va boshqa relief shakllantiruvchi jarayonlarning borishini tezlashtiradi.
Yog`in miqdori ham, uning yillik va hududiy taqsimlanishi ham relyefga bog`lq
ravishda balandlik mintaqalanish qonuniga muvofiq taqsimlanadi. Janubi
–
g`arbdan shimoli sharqqa tomonga relyefning ko`tarilishi bilan ortib, yil
–
bo`yicha bir qadar tekis taqsimlanadi. Qorael, Odamtosh, Shaxrivayrona tog`lari
hamda Arabdasht, Poygadasht va Karashina tekisliklarida g`arbdagi Nishon va
G`uzor adirlaridagidek 300 320 mm ni tashkil etadi. Yog`inning 45 50 foizi
– –
bahorga,2 3 foizigina yoz oylariga tog`ri keladi. Oqboshtog` tizmasi va unga tutash
bo`lgan Ellikbosh, Qorasirt, Tepaqo`ton, Bobosurxak tog`larida 400 mm va undan
ham ko`proq yog`in tushadi. Baland tog`lar bo`lgan Chaqchar, Toytalash,
Eshakmaydon va boshqa shimoli sharqdagi qismida 500 600 mm yog`in
– –
tushadi.

Yog`inlar qor kо`rinishida taxminan 2000 m gacha bо`lgan balandliklarda
oktabrdan aprelgacha, ayrim joylarda esa may oyida ham yog`adi. О`rtacha kо`p
yillik ma`lumotlarga kо`ra adirlarda joyning shimolroqda yoki janubroqda
joylashganligiga bog`liq holda dekabrning turli о`n kunligida hosil bо`ladi. 900 –
1000 m dan 2000 m gacha bо`lgan balandliklarda qor qoplami noyabr oyidayoq
hosil bо`ladi. Tekislikda har yili ham turg`un qor qoplami hosil bо`lavermaydi.
Qor qoplami adirlarda va pastak tog`larda 10-15 kun, 2000 m ga yaqin bо`lgan
balandlikda 130-140 kun saqlanadi.
500 m dan 1000-1500 m gacha bо`lgan balandliklarda qop qoplamining
qalinligi (3 oylik qish davrida) 1-10 sm, 1500-2000 m balandliklarda 10 sm dan 40
sm gacha (Qashqadaryoning boshlanish qismida). Lekin ayrim yillarda 1000-2000
m balandliklarda qor qoplamining qalinligi 60-80 sm gacha yetishi mumkin.
(Ekspeditsiyalar paytida olingan ma`lumotlar baland tog`li rayonlarda (3000 m dan
yuqorida) qor qoplamining qalinligi ayrim joylarda 3-4 m gacha yetishini
kо`rsatadi (Balasheva va b.sh., 1962).
Kitob va Dehqonobodda yozda nisbatan haroratning pastligiga asosi sabab,
ularning okean sathidan balandligiga bog`liq. Kitobning mutloq balandligi 658
metr, Dehqonobodniki 874 metr. Hududda bahor erta, kuz esa kech boshlanadi.
Qasqadaryo tabiiy geografik o`lkasida sovuqsiz kunlar 210 242 kun davom–
etadi. Qarshida 209 kun kun, KItobda 219 kun, Guzorda 242 kun, Dehqonobodda
210 kunni tashkil etadi. O`rtacha sutkalik harorat esa 10 0
dan yuqori bo`lgan
kunlar esa 225 242 kunga yetadi va o`sha davrlardagi haroratnng umumi miqdoi
–
2500 2700
– 0
ga teng.
Yozda ba`zan sodir bo`ladigan garmsellar qishloq xo`jalik ekinlaridan mo`l
hosil olishga imkon bermaydi. Shu sababli garmselga qarshi kurashish uchun ixota
daraxtzorlarini barpo etish hamda tuproqda namni saqlashga qaratilgan qator
agrotexnik tadbirlarni qo`llashni taqozo etadi. Qish tog` oldi qismida nisbatan
qisqa bo`lib, qor qoplami tekislik qismida 5 7 sm dan oshmaydi va 9 10 kun
– –

erimay turishi mumkin. Adir qismida qor qoplamining qalinligi o`rtacha 13 15–
sm bo`lib, 17 22 kun rimay turadi. Tog`larning eng baland qismi Hazrati
–
Sultonda esa qorlar yozda ham erib ulgurmaydi. Tog`larda 2 6 oy davomida qor
–
turadi va qor qoplamining qalinligi 0,5 metr va undan ham ko`proq bo`ladi.
Hisor tizmasining eng baland tog`larining yonbag`irlarida kichik kichik
–
muzliklar ham mavjud. Tog`lardagi qor qoplami daryolarni suv bilan ta`minlaydi,
tekisliklarda esa tuproqda namningto`planishiga va saqlanishiga imkoniyat
yaratadi, tog`oldi hududlarida kuzgi ekinlarni urishidan saqlaydi.
Qashqadaryo viloyatining tekislik va tog` oldi hududlarida iliq davr 14 26-
–
fevraldan boshlanib 26 noyabr 16 dekabrgacha (272 304 kun) davom etadi
– – –
( - jadval). Iliq davrda faol haroratlarning jami bu hududlarda 5000 0
dan yuqori
bo`ladi. Eng yuqori ko`rsatkich adirlar uchun xosdir (G`uzorda 5751 0
). O`rtacha
balandlikdagi tog`larning quyi qismida yonbag`irlarning oftobro`y ekspozitsiyasida
4000 3800
– 0
ni, oftobterskay ekspozitsiyadagi joylarda esa 3000 2800 – 0
ni
tashkil etadi. Baland tog`larda (3000 m gacha bo`lgan balandliklarda) 1000 0
gacha
va 3000 4000 m balandliklar oralig`ida 350 450
– – 0
ni tashkil etadi.
Qashqadaryo agroiqlim okrugining tog` oldi tog`li rayonlari dengiz
–
sathidan 500 m dan yuqorida joylashgan hududlarni o`z ichiga oladi. Bu
hududlarda landshaftlarning balandlik zonalligi yaqqol ifodalangan. 500 m dan
1300 1400 m gacha bo`lgan adirlar va past tog`lar landshaft yarusi uchun
–
boshoqli har xil o`tli dasht va efemerli chala cho`llar xos. O`rtacha
–
balandlikdagi tog`larga archazorlar, butazorlar va har xil o`tli shuvoqli dashtlar
–
zonasi to`g`ri keladi.
Qashqadaryo viloyatining tekisliklarida va tog` oldi hududlarida
o`rtacha kunlik haroratlarning + 10 0
dan o`tishi 17 25 martdan boshlanib 2 12
– –
noyabrgacha davom etadi (225 230 kun). Bu davrdagi faol haroratlarning jami
–
4 639 5 230
– 0
bo`ladi. Bu ko`rsatkichlarga ko`ra viloyatning tekisliklari, adirlari

va past tog`lari bilan band bo`lgan hududlar issiq (4 500 5 0000) v a juda is–
siq (5 000 0
dan ziyod) zonalarga mansub.
Qashqadaryo viloyatining o`rtacha baland tog`larida faol haroratlar jami 3 500
4700
– 0
, baland tog`larida esa 2500 3 500 – 0
bo`ladi.
Qashqadaryo agroiqlim okrugi doirasida baland tog` Hisor tizmasiga mansub
bo`lgan tarmoqlarning eng baland qismlarini hosil qiladi. Baland tog`larga och
qo`ng`ir baland tog` tuproqlaria o`sadigan subalp o`tloqlari zonasi va qisman alp
zonasi to`g`ri keladi.
Past tog`lar mintaqasda qor qoplami cho`l tekisliklaridagiga nisbatan
turg`unroq bo`lib, qishda 16 20 kundan 30 50 kungacha (sovuq qishli
– –
yillarda) saqlanadi. Turg`un qor qoplami hosil bo`ladigan joylar 1400 1500 m
–
dan yuqorida joylashgan.
Qashqadaryo agroiqlim okrugining tog` oldi tog`li hududlari uchun
–
issiqlik zonalarining o`ziga xos tuzilmasi mavjud. Bu hududlarda tog`
yonbag`irlari bo`ylab pastdan yuqoriga tomon issiq (1500 50000), mo``tadil
–
issiq (4000 45000), juda iliq (3000 40000), iliq (3000 35000), salqin (1000
– – –
30000), sovuq (1000
– 0 dan kam) zonalar almashinadi. Shuni alohida ta`kidlash
lozimki, issiqlik zonalarining chegaalari balandlik mintaqalarining chegaralariga
mos tushmaydi.
Tog` oldi tog`li hududlarda tabiiy namlanish sajiyasiga ko`ra mo`tadil
–
quruq (Selyaninov GTKi 0,25 dan 0,30 0,32 gacha), qurg`oqchil (0,30 -
– –
0,50), nam (0,50 dan yuqori) zonalar ajratiladi. Tog`larning 900 1000 m dan
–
yuqoridagi nam zona doirasidadir. 6 jadvalda tog`larning balandlik yaruslari
–
bo`yicha ayrim iqlim ko`rsatkichlari keltirilgan.
Iqlim sharoitlarining ichki tafovvutlariga ko`ra Qashqadaryo okrugining
tog` oldi tog`li qismida ikkita agroiqlim rayonini ajratish mumkin:
–
1. Shahrisabz Kitob agroiqlim rayoni.
–

2. G`uzor Dehqonobod rayoni.–
Shahrisabz Kitob agroiqlik rayoni shimolda Quyi Zarafshon okrugining
–
va sharqda O`rta Zarafshon okrugining rayonlari va g`arbda Qarshi janubi
–
sharqda G`uzor Dehqonobod rayonlari bilan chegaradosh. Rayonning janubiy
–
chegarasi Hisor tizmasini g`arbiy tarmoqlarining suvayirg`ichlari bo`ylab o`tadi.
Bu agroiqlim rayoni shu nomdagi tog` oralig`i tektonik botig`ini va uni shimolda
o`rab turgan Chaqilkalon va Qoratepa tog`larining hamda sharq tomondan o`rab
turadigan Hisor tizmasining tarmoqlarini Qashqadaryo havzasi doirasidagi
tog`larini o`z ichiga oladi.
Shahrisabz Kitob agroiqlim rayonining katta qismi qishloq xo`jaligi
–
uchun eng qulay iqlim sharoitiga ega. Bu yerda faol haroratlarning jami botiqning
ichki qismida 4600 5000
– 0
(issiq zona) bo`lib, o`rtacha balandlikdagi tog`larda
2500 0
gacha pasayadi. Baland tog`larda bu ko`rsatkich 1000 0
dan past. Qish
yumshoq, yanvarning o`rtacha oylik harorati -1,2 -1,3
… 0
, absolyut minimum -27 ...
-29 0
, yillik yog`inlarning miqdori 350 680 mm, sovuq bo`lmaydigan kunlar
–
rayonning ichki qismida 219 226 kun. Iyulning o`rtacha oylik harorati 14 18
– – 0
,
yanvar oyining o`rtacha harorati 0,8 6,8
– 0
. Absolyut maksimum +43 46 – – 0
.
Bu agroiqlim rayoni doirasida tog`larning balandligi 3500 4000 m gacha yetadi
–
va shu sababli Qashqadaryo viloyati doirasida eng sernam rayondir. Tog`larning
balandligi va tog` yonbag`irlarining g`arbiy nam ekspozitsiyasi yog`in miqdorining
katta bo`lishiga olib keladi. Tog`larda ancha qalin qoplami hosil bo`ladi va 4 4,5
–
oy saqlanadi.
Shaxrisabz Kitob agroiqlik rayonining issiq va qurg`oqchil zonasida (550
–
570 m) obikor dehqonchilik yerlari joylashgan. G`o`zanig o`rta va kech pishar
–
navlari iqlim sharoitlariga mos keladi. 750 m an 1100 m gacha balandlikdagi issiq
va nam zonada ham bog`dorchilik va uzumchilik asosiy ahamiyatga ega. 1100
–
1900 m balandliklar oralig`ida iliq va nam zonaning iqlim salohiti lalmikor

dehqonchilik uchun ancha qulay. 1900 m balandlikda salqin va nam zona. 2900 m
balandlikdan boshlab esa sovuq va nam zona boshlanadi. Keyingi zonada
dehqonchlik uchun iqlim sharoitlari deyarli noqulay.
Shahrisabz Kitob agroiqlik rayonining tog` oldi va past tog`lar bilan band–
bo`lgan hududlarida pillachilik muhim ahamiyatga ega. O`rtacha balandlikka ega
bo`lgan tog`larning iqlim salohiyati asarlarichilik va bog`dorchilik (ayniqsa
yong`oqzorlar)ni rivojlantirish uchun qulay iqlim imkoniyatlari mavjud.
G`uzor Dehqonobod agroiqlim rayoni Qashqadaryo okrugining janub
– –
sharqiy chekkasini band etadi. Agroiqlim rayoni hududida absolyut balandlik 500
m dan 2938 m gacha yetadi. Issiqlik (termik) va namlanish sharoitlari balandlik
zonalari bo`yicha o`zgaradi. Bu rayonda balandlik zonalligining tuzilmasi
quyidagicha:
500 660 m
– - jazirama issiq va qurg`oqchil
660 980 m
– - issiq va qurg`oqchil
980 1240 m
– - issiq va nam
1240 2070 m
– - iliq va nam
2070 2900 m
– - salqin va nam
2900 m dan yuqorida - sovuq va nam.
G`uzor Dehqonobod agroiqlim rayonining adirlar va past tog`lar
–
mintaqasida qish iliq. Yanvar oyining o`rtacha harorati -20. O`rtacha minimal
harorat yanvar oyida manfiy. Absolyut minimum 230 ... -300. Yillik
–
yog`inlarning o`rtacha miqdori 300 450 mm, qor qoplami adirlarda 20
–
kungacha, pas tog`larda 50 70 kungacha saqlanadi. Yoz issiq va quruq.
–
Haroratlarning absolyut maksimum adirlarda 47 480 gacha yetadi (G`uzor
–
tumanining adirlari viloyatda eng issiq joyi). Faol haroratlarning jami 4600
–
52000.

1800 2000 m balandliklarda o`rtacha kunlik (sutkalik) harorat 31 320– –
gacha pasayadi. Qor qoplami turg`un va 70 135 kun saqlanadi. Qor qoplamining
–
qalinligi 60 80 sm. Eng issiq oyning o`rtacha harorati 19 200, yillik
– –
yog`inlarning miqdori 550 600 mm, ga yetadi.
–
2900 m dan yuqorida iqlim sharoitlari qishloq xo`jalik ekinlarini
yetishtirishga imkon bermaydi, ammo yozgi yaylovlar sifatida foydalanilishi
mumkin.
G`uzor Dehqonobod agroiqlim rayonida (G`uzor tumanida) dengiz
–
sathidan 1200 m balandliklarga qadar g`o`zaning o`rta pishar navlarini ekish va
hosil olish imkoniyati mavjud. Shu sababli O`zbekistonda paxtachilik zonasining
eng yuqori chegarasi ana shu hududga to`g`ri keladi.
G`uzor Dehqonobod agroiqlik rayonining iqlim salohiyati paxtachilik,
–
lalmikor dehqonchilik va bog`dorchilik uchun ancha qulay.
Hisor janubi g`arbiy tarmqlarini gidrografik to`rini Qashqadaryo va uning
–
tarmoqlari tashkil etadi. Lekin viloyat hududining tog`li va tekislik qismlari bir
–
biridan iqlim sharoitlariga ko`ra tubdan farq qiladi. Shuning uchun hamdaryolar
notekis taqsimlangan . Havzaning eng uzun daryosi Qashqadaryo uzunligi 332 km
bo`lib, u Zarafshon tizmasi g`arbiy tarmog`ining janubiy yonbag`ridan 300 metr
balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida u plato bo`ylab, chuqur va tor vodiyda
biroz kengayadi, unig eni 100 200 metrga yetadi.
–
Tog`lardan chiqqandan so`ng Qashqadaryoga chap tomondan Hisor tizmasining
shimoli g`arbiy va g`arbiy tarmoqlaridan boshlanadigan Jinnidaryo, Oqsuv,
–
Tanxozdaryo,Yakkabog`daryo, G`uzordaryo kabi irmoqlar kiradi.
Jinnidaryo Qashqadaryoning nisbatan sersuv irmoqlaridan biri bo`lib, Oqota
2918 metr va Shertog`2696 metr cho`qqilari orasidagi daradan boshlanadi.
Jinnidaryoning uzunligi 61 km, suv yig`adigan havzasinig maydoni 367 km 2
.

Nushkent qishlog`idan yuqoriroqda Qashqadaryoga uning eng sersuv irmog`I
Oqsuv daryosi qo`shiladi. Daryoning uzunligi 115 km, suv yig`adigan–
havzasinig maydoni 1050 km 2
.Oqsuv daryosiga uning uzun irmog`I bo`lgan
Qorasuv daryosi kelib qo`shiladi. . Daryoning uzunligi 37 km, suv yig`adigan
havzasinig maydoni 37 km 2
.
Oqsuv daryosi mansabidan 13 km quyiroqda, Tanxoz qo`rg`onchasi yaqinida
Qashqadaryoga Tanxozdaryo kelib qo`shiladi. Bu daryo Hisor tizmasining janubi
g`arbiy qismida 3500 metr balandlikda joylashgan G`oziko`ldan boshlanadi.
–
Tanxoz.daryosining uzunligi 104 km, suv yig`adigan havzasinig maydoni 459 km 2
ga teng.
Suvining ko`pligi jihatidan avzanig ikkinchi daryosi bo`lgan
Yakkabog`daryosidir. . Daryoning uzunligi 108 km, suv yig`adigan havzasinig
maydoni 1060 km 2
dir. U Hisor tizmasinig janubi g`arbiy tarmoqlarida 4000
–
metr balandlikda Qizilsuv daryosi nomi bilan boshlanadi va tog`lardan chiqishi
bilan Qashqadaryoga yetmasdan ikki tarmoqqa bo`linib ketadi. Bu tarmoqlardan
biri Qorabog` nomi ilan g`arbga tomon oqadi va uning suvlari sug`orish uchun
sarflanadi. Ikkinchi tarmoq esa Qizilsuv nomi bilan shimoli g`arb tomonga
–
oqadi. Va Tanxoz daryosiga u orqali esa Qashqadaryoga quyiladi.
Qashqadaryoning oxirgi chap irmog`I G`uzordaryodir. G`uzordaryosining
uzunligi 86 km, suv yig`adigan havzasinig maydoni 3220 km 2
ga teng.
G`uzordaryo Katta Uradaryo va Kichik Uradaryoning qo`shiishidan hosil bo`ladi,
quyi oqimda u Qorasuv deb ataladi.
Katta Uradaryo daryosining uzunligi 118 km, suv yig`adigan havzasinig
maydoni 1400 km 2
ga teng. Chaqchar va Yakkabog` tog`lari tutashgan Harkush
dovoni yaqinida 4348 metr balandlikdan boshlanadi va yuqori oqimda Egrisuv
nomi bilan oqadi. Kichik Uradaryo daryosining uzunligi 117 km, suv yig`adigan
havzasinig maydoni 1660 km 2
ga teng. Daryo Hisor tizmasining janubi g`arbiy
–

tarmoqlarida 200 2500 metr balandliklarda boshlanadi. Bu daryo ham Katta–
Uradaryo kabi tog`lar orasida oqadi.
Yakkabog`daryo va G`uzordaryoning oralig`ida tog`dan tushish bilan
sug`orishga olinadigan Langardaryo bor. Qashqadryoning chap irmoqlari yuqori
oqimida ko`p joylarda chuqur va tor vodiylarda tez oqadigan tog` daryolaridir.
Tog`lardan trkislikka chiqqach, ularning vodiysi kengayadi,ular chuqur, keng va
eni 300 4 metrgacha bo`lga qayirli o`zanlarda oqadi.
– —
Qashqadryo havzasinig tog`li qismida hammasi bo`lib bir yilda 1,6 mlrd m 3
ga
yaqin miqdorda oqim hosil bo`ladi. Daryolarnig suvlaridan yozda ekin ekiladigan
maydonlarni sug`orish maqsadida bahorgi toshqin suvlarni tashlaydigan suv
omborlari qurilgan.
Kitob-Shahrisabz botig`i va uning atrofidagi tog`lar Qashqadaryo
havzasining eng qalin gidrografik turiga ega bо`lgan hududdir. Bu tog`larda
Qashqadaryo havzasining deyarli barcha yirik daryolari (G`uzordaryodan boshqa)
boshlanadi. Bu hududda Qashqadaryoga chap tomondan nisbatan sersuv irmoqlar-
Jinnidaryo, Oqsuv va Tanxoz daryolari qо`yadi. Sersuvligiga kо`ra Qashqadaryo
havzasining ikkinchi daryosi bо`lgan Yakkabog` daryosi bevosita Qashqadaryoga
о`z suvini qо`ymaydi. Bu daryo tog`lardan chiqqach Qorabog` va Qizilsuv
daryolariga tarmoqlanadi. Qizilsuv Tanxoz daryosiga qо`yadi va u orqali
Qashqadaryoga kelib qо`shiladi.
Qashqadaryo havzasining о`ng sohilida yirik irmoqlar yо`q. Kitob-
Shahrisabz botig`i doirasida Qashqadaryoning о`ng irmoqlarini Qoratepa
tog`larining janubiy yonbag`irlaridan oqib tushadigan SHо`robsoy, Makridsoy,
Oyoqchisoy va Qalqamasoy (Qumdaryo) hosil qiladi. Qashqadaryo havzasining
Kitob-Shahrisabz botig`i va unga yaqin hududlardagi daryolarining gidrologik
kо`rsatkichlari 3-jadvalda berilgan.

Daryolarning tuyinish sajiyasi va oqim rejimi asosan ular suv yig`adigan
havzaning dengiz sathidan qanday balandlikda joylashganligiga bog`liq.
Qashqadaryo irmoqlari suv yig`adigan havzalarining har-xil balandlikda
joylashganligi tufayli ularning rejimi (tuyinishi, oqimi, mavsumiy suv sarfi va
b.sh.) ham turli xildir.
V.L.Shuls va L.I.Shalatova Qashqadaryo havzasi daryolarini tuyinish
xususiyatlariga kо`ra uchta guruhga ajratadi:
1. Qor-muzlik suvlaridan tuyinadigan daryolar. Bunday tuyinishga ega
bо`lgan daryolarga Oqsuv, Tanxoz va Yakkabog` daryolari mansub bо`lib, ularda
oqimning asosiy qismi havzasida tо`plangan qorlarning erigan suvidan va qisman
muzlik suvlaridan hosil qiladi. Bu daryolarning suv yig`iladigan maydonlarining
atigi 2% i 4000 m dan yuqorida, 20% dan kо`prog`i 3000-4000 m balandlikda,
ya`ni nival-glyatsial zonada joylashgan. Lekin ularning suv yig`ilish maydonining
о`rtacha balandligi 3000 m dan pastda. Tuyinish xususiyatlariga kо`ra qor-muzlik
suvi bilan tuyinadigan Oqsuv, Tanxoz va Yakkaboog` daryolarida tо`lin suv davri
Qashqadaryo havzasining boshqa daryolaridagiga nisbatan kechroq kuzatiladi, ayni
paytda bu daryolar havzaning eng sersuv daryolaridir. Har uchala daryoda ham eng
kо`p о`rtacha oylik sarflari asosan iyun oyiga, eng kam suv sarflari esa dekabr-
yanvar oylariga tо`g`ri keladi.
Oqsuv, tanxoz va Yakkabog` daryolari Qashqadaryo yuqori qismining
asosiy tuyinish manbalari (80% ga yaqin) hisoblanadi va о`rta qismida suv
rejimning vujudga kelishida muhim rol о`ynaydi.
2. Qor suvidan tuyinadigan daryolar. Daryolarning tuyinishiga kо`ra
ajratiladigan bu guruhiga suv yig`ilish maydonining о`rtacha balandligi 1823 m
bо`lgan Qashqadaryo kiradi. Bu daryoda eng kо`p о`rtacha oylik suv sarflari aprel
oyida, eng kam о`rtacha oylik suv sarflari esa yozning oxiri va kuzning boshida
kuzatiladi.

3. Qor-yomg`ir suvlaridan tuyinadigan daryolar. Bunday tipdagi daryolar
va Jinnidaryo va Qorasuv ham kiradi. Bu daryolarning suv yig`ilish maydoni
yuqorida nomlari qayd qilingan daryolarning suv yig`ilish maydoniga nisbatan
pastroq (masalan, Jinnidaryoning suv yig`ilish maydonining о`rtacha balandligi
1573 m) joylashganligi sababli bu daryolarda eng kо`p о`rtacha oylik suv sarflari
asosan aprel oyida kuzatiladi. Lekin ularda oqim miqdori, ayniqsa eng kо`p suv
sarflari yil sayin uzgarib turadi, chunki ularda tо`lin suv davri kо`proq jala
yomg`irlari hisobiga hosil bо`ladi. Bu daryolarda oktabr-fevral oyilarida ancha
kо`p suv (yillik oqimning 24-28%i) oqadi, chunki bu daryolarning о`zanlariga yer
osti suvlarining kо`proq chiqishi va shu oylarda ularning suv yig`ilish
maydonlarida yomg`irlarning yog`ishi va yoqqan qorlarning erib turishi sabab
bо`ladi.
Qashqadaryoning о`ng irmoqlari-Qalqamasoy, Oyoqchisoy, Makridsoy va
boshqa soylarning suv yig`iladigan 60% maydoni 1500 m dan pastda joylashgan
bо`lib, ularning havzalari doiralarida balandlik kam hollardagina 2000 m dan
oshadi. Suv yig`ilish havzalarining past sathda joylashganligi sababli bu soylar
qor-yomg`ir va yomg`ir suvlari bilan tuyinadigan daryolar
3-jadval
QASHQADARYO VA UNING IRMOQLARINING GIDROLOGIK
KО`RSATKICHLARI
Daryoning nomi Uzun
ligi, km Boshlana
digan
joyining
absolyut
balandligi, m Suv yig`adi
gan havza
ning
maydoni
kv.km Suv
yig`adigan
havzaning
о`rtacha
balandligi,
m О`rta
cha
yillik
suv sarfi
m 3
/sek О`rta
cha
oqim
moduli,
l/sek.kv.
km
Qashqadaryo 332 3000 8780 1823 5,60 12,0
Jinnidaryo 61 2600-3000 367 1573 1,50 4,2
Oqsuv 115 4000-4300 1050 2444 12,30 14,6

Tanxozdaryo 104 3500 459 2170 4,23 10,1
Yakkabog`daryo 108 4000 1060 2702 6,73 13,4
Qalqamasoy 350 2,88 7,9
Oyoqchisoy 125 1,37 10,9

Katta-kichik muzlik joylashgan bо`lib ular firn muzliklaridir. Kattarog`ining
uzunligi 1 km ga yaqin. Ustaulgan daryosining vodiysida ham uncha katta
bо`lmagan firn muzliklari bor. Yaqqabog` daryosi havzasidagi muzliklarning
absolyut balandligi 3600-3900 m. Umumiy maydoni 1,5 km 2
.
Oqsuv va Yakkabog` daryolari havzasida 60 ga yaqin kichik muzliklar
bо`lib, ularning maydoni 20,3 km 2
ni tashkil etadi.
O`rganilayotgan hududning chekka janubi – g`arbida bir qancha jilg`alar
va soylar mavjudki, ular Qashqadaryo va Amudaryo irmoqlari bo`lsada ularning
suvi bu daryolarga etib bora olmaydi. Qashqadryoning irmog`I bo`lgan Toychisoy,
Kichik Uradaryo irmog`I Xo`jamahmudsoy, Amudaryoga yetib bora olmaydigan
Torqopchig`ay soylari shular jumlasidandir. Oqboshtog`ning shimoli sharqiy–
yonbag`ridan 1880 metr balandlikdan boshlanuvchi Torqopchig`ay daryosinig
uzunligi 70 km dan ko`proq. U avval janubga, so`ngra g`arbga Turkmaniston
chegarasi bo`ylab oqadi. Bahor oylarida toshadigan bu daryo yozda qurib qoladi.
Oqboshtog` tizmasining janubi g`arbidagi 1200 metr balandlikdan boshlanuvchi,
–
asli Qashqadaryoning irmog`I bo`lgan Toychisoy 45 50 km uzunlikka ega.
–
Ko`plab talofat keltiruvchi sel oqimlari bilan ta`riflanadigan bu jilg`alar
Dehqonobod past tog`lari relyefining shakllanishida muhim bo`lgan eroziya,
yoyilma konus yotqiziqlari va boshqa morfodinamik jarayonlar faol kechishi bilan
ta`riflanadi.
Suv resurslarining tarkib topishida muzliklar ham muhim ahamiyatga ega.
Ma`lumki, O`zbekistonda ayrim tog`yonbag`irlarida muzliklar saqlanib qolishining
asosiy sabablarini bu yerlarning orografik jihatdan qulayligi, yog`in miqdorining
boshqa hududlarga nisbatan ko`p yog`ishi, havo haroratining past bo`lishi va
boshqa bir qator omillar ta`sirlari bilan izohlash mumkin. Muzliklarning soni va
ularni massasining miqdori asosan iqlim omillariga bog`liq bo`lib, uzoq yillar
davomida o`zgarib turadi. O`zbekiston tog`larida muzliklar Chirchiq, Qashqadaryo
va Surxondaryo hazvalarining yuqori qismlarida suvayirg`ichlari yaqinida

joylashgan. Ularning «Muzliklar katalogi» bo`yicha aniqlangan soni 550 ga yaqin
bo`lib, umumiy maydoni 232,2 km 2
ni tashkil etadi.
jadval.O`zbekiston muzliklari haqida ayrim ma`lumotlar–
Daryo havzasi Soni Maydoni, km 2
Eng katta
muzlikning
nomi
Arapboeva G. va b., 2001.
Hikmatov F.H. va b., 2010
Umumiy O`rta
cha
maydoni Eng
katta
muzlik
Arapboeva G. va b., 2001.
1957 1980 2004
Pskom
Chirchiq) 250 162 127,8 - 76,82 71,59 0,442 (3,8) Ayutor 3
–
Qashqadaryo 58 60 20,8 18,5 15,51 14,45 0,241 2,6 Severtsov
Surxondaryo 239 264 83,6 70,25 59,51 55,59 0,210 1,9 Chap
Qaznoq
Hammasi 547 486 232,2 151,84 141,53 0,291
Manba: Arapboeva G. va b., 2001; Hikmatov F.Y. va b., 2010.
jadvaldan ko`rinadiki, Qashqadaryo havzasi muzliklar eng kam bo`lgan
–
havzadir. Bu yerda jami 58 ta muzlik bo`lib, ularning umumiy maydoni 20,8 km 2
ga teng.Ammo, keyinroq A.S.Shetinnikov ( Щетинников ,1998) tadqiqotlariga
ko`ra Qashqadaryo havzasidagi muzliklarning maydoni 15,51 km 2
ni, soni 65 tani,
boshqa ma`lumotlarga ko`ra esa 2004-yilda muzliklarning maydoni 14,45 km 2
ni,
soni 60 tani tashkil etadi (Hikmatov F.Y. va b., 2010). Muzliklar sonining ortishi

ularning erishi natijasida bir necha qismlarga bo`linib ketishi bilan izohlanadi.
Qasyqadaryo havzasidagi muzliklar maydoni 2004-yilda 1957-yildagiga nisbatan
20% ga kamaygan.
Qashqadaryo havzasidagi muzliklar Oqsuv va Yakkabog`daryo manbalarida
joylashgan. Oqsuv havzasidagi eng yirik muzliklar Xonaqasuv, Botirboy va
G`ilondaryoning manbalarida joylashgan Severtsev, Botirboy va To`rtqo`yliq
muzliklaridir. Bu muzliklar joylashgan vodiylar keng (400 m gacha), simmetrik
troglardan iborat. Troglarning tubida balandligi 30 40 m, kengligi 100m dan 300–
m gacha bo`lgan toshloq to`plamalar (zaval) tarqalgan. Tog` yonbag`irlarining
«soya» ekspozitsiyalaridagi bunday to`plamalar yonida juda katta qorliklar
(qalinligi 10 m va undan ziyodroq) hosil bo`ladi va ular yozda daryolarni
to`yintiradi.
Severtsev muzligi (mahalliy aholi bu muzlikni Xonaqa muzligi deb atashadi)
Hisor tizmasi g`arbiy qismining shimoliy yonbag`rida, G`ova dovoni yaqinida
joylashgan. Muzlikdan Xonaqa daryosi boshlanadi va u Botirboy daryosi bilan
qo`shilib, Oqsuv daryosini hosil qiladi. Severtsev muzligi shimoli sharqiy
–
ekspozitsiyaga ega bo`lib, Oqsuv daryosining yuqorida nomlari qayd qilingan
daryolar manbalarida planda janubi g`arbdan shimoli sharqqa cho`zilgan
– –
cho`zinchoq ko`rinishga ega. Muzlikning umumiy uzunligi qariyb 2,3 km bo`lib,
muzlik tilining uzunligi (o`rta firn dalalaridan boshlanadi)1,3 km ga teng. Kengligi
550 m. maydoni 1,38 km 2
muzlik tili oxirining balandligi 3 250 m qor chizig`ining
balandligi esa 3 720 m.
Botirboy muzligi Botirboy daryosining boshlanishida, G`ova dovonidan
g`arbroqda, Hisor tizmasining shimoli g`arbiy yonbag`rida joylashgan. Shimoli
–
sharqiy ekspozitsiyaga ega bo`lgan bu muzlik ham planda janubi g`arbdan
– –
shimoli sharqqa cho`zilgan cho`zinchoq ko`rinishga ega. Umumiy uzunligi 2,2
–
km, muzlik tilining uzunligi 1,7 km. maydoni 1,3 km 2
. Muzlik oxirining dengiz
sathidan balandligi 3250 m bo`lib, qor chizig`ining balandligi 3 430 m balandlikda
o`tadi.

To`rtqo`yliq muzligi G`ilondaryoning havzasida, uning o`ng irmog`ini hosil
qiladigan To`rtqo`yliq daryosi havzasining yuqori qismida daryo mansabida–
joylashgan. Muzlik tili uncha katta bo`lmagan, doirasimon ko`l bilan tutashadi. Bu
ko`lning diametri 250 m. muzlik chalaosma, juda toza va shimoliy yo`nalishga ega.
Muzlik tilining absolyut balandligi 3 700 m, maydoni 0,31 1,3 km 2
ga teng,
uzunligi 1,5 km va kengligi 250 m. To`rtqo`yliq daryosining chap tomonidan
kichikroq muzlik joylashgan. Uning uzunligi 1,3 km ga yaqin, muzlik tilining
balandligi 3 630 m ga yaqin, morena bilan qoplangan.
Yakkabog` daryosi havzasidagi muzlanish Oqsuv havzasidagiga nisbatan
ancha kam. Yakkabog` daryosining boshlanish irmog`i bilan Shulhazor
daryosining havzasida uzunligi atigi 1 km ga yaqin bo`lgan muzlik joylashgan.
Doirasimon ko`rinishdagi boshqa muzlik (aniqrog`i firn dalasi) Shilhazor
daryosining vodiysidan o`ngroqda joylashgan. Ustaulgan daryosining vodiysida
ham uncha katta bo`lmagan firn muzliklari mavjud.
Yakkabog` daryosi havzasidagi muzliklarning umumiy maydoni 1,5 km 2
ga
yaqin. Bu yerdagi muzliklar morenalar bilan qoplangan. Muzlik tillarining
absolyut balandligi 3 600 3
– 900 m.
Qashqadaryo havzasida gidrologik va xo`jalik ahamiyatiga ega bo`lgan
yirikroq ko`llar yo`q. Havzaning tog`li hududida maydaroq ko`llar mavjud.
Ulardan nisbatan yirikrog`ini G`oziko`l hosil qiladi. Hosil bo`lishiga ko`ra
G`oziko`l to`g`on ko`lidir. Katta Uradaryo yuqori oqimidagi 1,5 kv.km maydonni
egallaydigan Turobbobo va Kichik Uradaryo boshlanishidagi Xo`jabulg`ir ko`llari
paydo bo`lishiga ko`ra karst jarayonlari bilan bog`liq, ularning chuqurligi 16 m
gacha yetadi.
Kitob-Shahrisabz botig`ining landshaftlari qadimdan inson faoliyatining
ta`siri ostida о`zgara borgan. Ayniqsa obikor dehqonchilikni rivojlantirish
maqsadida sun`iy suv inshootlari-ariqlar va kichikroq suv omborlari qurilgan.
Insonning tabiatga, shu jumladan gidrografik turga bо`lgan ta`siri ayniqsa

asrimizning 60-70 yillarida kuchaydi. Bu yillarda va keyingi yillarda Kitob,
Shahrisabz, Chiroqchi, Yakkabog` va Qamashi tumanlaridagi yangi yerlarni
о`zlashtirish maqsadida suv omborlari va ularning suvlrini dalalarga yetkazishga
mо`ljallangan ariqlar (kanallar) qazildi. Chimqо`rg`on (foydali hajmi 425,0 mln
m 3
), Qamashi (7,0 mln m 3
), SHо`robsoy (1,8 mln m 3
), Qorabog` (7,1 mln m 3
),
Toshloqsoy (6, 7 mln m 3
), Qizilsuv (6,0 mln m 3
), Hisorak (155,0 mln m 3
) va
Qalqama (9, 3 mln m 3
) suv omborlari bu hududdagi ulkan suv inshootlari bо`lib
gidrografik turning hozirgi xususiyatlariga katta ta`sir kо`rsatadi.

2.3. Janubi – g`arbiy Hisorning tuproq o`simlik qoplami va hayvonot–
dunyosi
O`rta Osiyo materikning markazida, okeanlardan uzoqda, berk ( Kaspiy
–
Orol Balxash ) havzasida joylashganligi, shimol va g`arb tomonga ochiqligi,
–
sharq va janubdan qudratli tog` tizmalari bilan o`ralganligi o`lkaning eng muhim
xususiyatlaridan hisoblanadi. O`rta Osiyoning tabiiy sharoiti xususan,uning rel`efi,
yotqiziqlarning litologik tarkibi, iqlimi va o`simliklari makonda o`zgaruvchan
bo`lib, tupoqlarining tarqalishiga ham ta`sir ko`rsatgan.
O`rta Osiyo o`lkasi shimoldan janubga uzoq masofaga cho`zilganligi hamda
tekisliklar ko`pligi, iqlimiy omillarning shu yo`nalishda o`zgarishi va boshqa
sabablarga ko`ra tuproqlari mintaqalangan. O`lkaning janubiy va o`rta
mintaqalarida vegetatsiya davrining gidrotermik rejimi har xil bo`lishiga sabab,
bahorning qisqa va issiqligi hamda sernamligidir. Yozning esa bahorga nisbatan
quruq, issiq va uzoq davom etishidir. Qish oylarida esa olkada tuproq qoplami
muzlaydigan darajadagi sovuqlarning kam kuzatilishidir. Qish oylarida o`lkaning
janubiy qismlarida vegetatsiya kuzatilib, tuproq yuzasi muzlamaydi. O`lkaning
shimol va tog` yonbag`irlari tomon iqlimiy o`zgarishlar tuproq qoplamida ham aks
etadi.

Iqlimiy va tabiiy sharoitning xususiyatlariga ko`ra o`lka hududida janubdan
shimol tomon tekislikda cho`l qum, taqirli, qo`ng`ir bo`z, kashtan kabi tuproq– –
mintaqalari ajratiladi. Ular orasida azonal omillar ta`sirida va daryo qayirlari
hamda del`talarida gidromorf tuproqlar uchraydi.
Iqlimiy o`zgarishlarning tog` yon bag`irlarini keskin farqlanishi, relef va
o`simlik dunyosining balandlik o`zgargan sari o`ziga xos xususiyatlariga ega
bo`lib borishi tuproqlar ham o`zgarishiga sabab bo`ladi. Tyanshan va pomir
togliklarida quyidagi tuproq o`simlik mintaqalarini ajratish mumkin: cho`l dasht
yoki adir, quruq dasht, tog`-o`rmon-o`tloq-dasht, tog`-o`tloq va o`tloq-dasht
subalp, tog`-o`tloq-o`tloq-dasht alp, baland tog`-dasht, baland tog`-cho`l, abadiy
qorliklar va muzliklar. O`rta osiyo o`lkasining janubiy va sharqiy chegaralaridagi
tog`lar kengliklar boyicha cho`zilmaganligi hamda ularning balandligi turli
bo`lganligi quyoshga nisbatan joylanishi tuproqlarning tarqalishida o`ziga xos rol
oynaydi.
Yer yuzasining murrakab geomorfologik tuzumini tog` jinslari va iqlim
sharoitlarini hilma- hilligi hamda inson xo`jalik faoliyatining tarixiy va xududi
hususiatlari tufayli Hisor tizmasining janubiy- g`arbiy tarmoqlari va unga
tutash xududlarda O`zbekiston uchun hos bo`lgan barcha tuproq turlari
tarqalgan ammo tuproq o`simlik qoplami bu xududda balandlik mintaqalanish
qonuniga bo`ysungan holda shakillangan o`simliklarni tarqalishda joyning
balandligi yetakchi omil bo`lganligi tufayli akademik Q.Zokirovning O`rta
Osiyo uchun keng qo`llaniladigan geobotanik balandlik mintaqalari
tariflanayotgan xudud uchun ham amal qiladi chunki bu balandlik geobotanik
mintaqalar tuproq o`simlik qoplami rivojlanishi va tarqalishdagi barcha
geografik sharoitlarni xisobga olgan ayni vaqtda bu xudud avvaldan
o`zlashtirilgan rayonlar bo`lganligi uchun o`simlik tuproq qoplami inson
xo`jalik faoliyati natijasida bir muncha o`zgargan xususan adir va past
tog`larda madaniy landshaftlar shakillangan bu yerdagi tipk o`simliklar
qo`rg`oqchil iqlim sharoitida kisorofit harakterga ega bo`ladi.

Tog` oldi va past tog`li chala cho`llar mintaqasidan(500-1200m) o`tloqlar
sifatida va donli ekinlar (lalmikor) ekinda foydalaniladi.
Bu yerlar uchun qoramtir tipik och bo`z tuproqlar harakterlidir. Bazi
joylarda o`tloq, alyovial va sho`rxok tuproqlar ham uchraydi . Bir muncha
unumdor bo`lgan tuproqli yerlardan donli ekinlar va beda ekishda
foydalaniladi.
O`simlik qoplami tog` oldi mintaqasida adir harakterga ega. Ularning
asosiy qismini efemeriyod va ednmer o`simliklari: karrak, oqquray,
ko`zoquloq, bug`doylik formasiyalari va boshqalar egallaydi. Bu formasiyadan
tashqari butasimon o`simliklar ham uchraydi: bodomcha, namatak.
O`rtacha balandlikdagi tog`larning tuproq mintaqasi tog`qung`ir
tog`o`rmon qung`ir tuproqlari va ularning boshqa turlaridan iborat.
Tog` qung`ir tuproqlarining asosiy turlaridan bu yerda tog` och qung`ir
qoramtir qung`ir tuproqlar tarqalgan .
Bu mintaqlarda yovvoyi arpa, bug`doyik, kiyko`ti va butalardan zirik,
jiyda, pista, bodomcha tog`olcha usadi. O`rmonlarni archa, zarang, uchkat,
irg`ay va boshqa daraxtlar tashki etadi.
SHuningdek, bu yerda efemer va efemeriyod o`simliklar keng tarqalgan.
Baland tog` mintaqasida (2500-2800 m dan baland) och qung`ir o`tloq -
dasht tuproqlari shakllangan.
O`simliklari boshoqli o`simliklar , sassiqmatal , tovsagiz , tipcha ,
bug`doyik , yovoyi arpa , yaltiroqbosh , shuningdek tikanli yostiqsimon
kobrizya o`simliklari al`p va supal`p yaylovlarini tashkil etadi.
Yer resurslarining Qashqadaryo viloyati hududida landshaftlarning balandlik
mintaqalari bo`yicha taqsimlanish qo`yidagi 5- jadvalga berilgan:

Balandik mintaqasi Yer maydoni, ming ga Viloyatning umumiy
yer maydoniga
nisbatan % hisobida
Chul tekislik– 1567 54,8
Adir-pastak tog`lar 675 23,6
O`rtacha baland tog`lar 546 19,2
Baland tog`lar 69 2,4
Jami 2857 100,0
Manba: Abdullaev S. I.,Usmonov I. 1981
Hozirgi paytda Qashqadaryo viloyati yer resurslaridan qishloq xo`jaligida
foydalanish tuzilmasida uchta asosiy tarmoq yaylov chorvachiligi, sug`orma
–
(obikor) dehqonchilil va lalmikor dehqonchilik mavjud.
Tabiiy yaylovlarni tog`, dasht, cho`l, quriq, to`qay va o`rmon yaylovlariga ajratish
ham joyning tabiiy xususiyatlariga bog`liq. Qashqadaryo viloyatining tog`li
qismida ham yer resurslaridan yaylovlar sifatida foydalanish imkoniyatlari katta.
Adirlar va pastak tog`larning yonbag`irlari mol boshqish va pichan tayyorlash
uchun, o`rtacha baland va baland tog`lar bahor, yoz va kuz oylarida mol boqish
uchun foydalaniladi.
Yer resurslaridan yaylovlar sifatida foydalanishda tabiatni muhofaza qilishga
jiddiy e`tibor berish lozim. Chunki yaylovlarning barcha xildagi tuproqlari
relefning xususiyatlariga bog`liq holda turli darajada ifodalangan eroziya (yuvilish)
jarayonlari ta`siri ostidadir. Shuningdek, yaylovlarning o`simlik qoplamidagi
o`simliklarning bioekologik sharoitlarini e`tiborga olmasdan foydalanashi o`simlik
resurslarining tabiiy tiklanish sharotilarini qiyinlashtiradi va o`simlik qoplamining
siyraklashuviga olib keladi. O`simlik qoplamining siyraklashuvi esa o`z navbatida
suv va shamol eroziyasini kuchayishiga, tuproqlardagi organik moddalarning

yuvilishiga yoki uchirilib ketishiga, pirovard natijada yaylovlar mahsulodorligining
kamayishiga olib keladi.
Yer resurslaridan yaylovlar sifatida foydalanishda o`simlik qoplamining
biologik mahsuldorligini va o`simliklarning bioekologik sharoitlarini e`tiborga
olgan holda almashlab foydalanishni, mahsuldorligi pasaygan yaylovlarni ozuqa
bop o`simliklarni ekish bilan oshirish lozim.
Qashqadaryo viloyatida ham lalmikor yerlarning asosiy massivlari och tusli va
asl bo`z, qisman to`q tusli bo`z tuproqlar tarqalgan adirlarda, pastak va o`rtacha
baland tog`larning yonbag`irlarida joylashgan. Ayniqsa Dehqonobod, Chiroqchi,
Qamashi, Yakkabog` va G`uzor tumanlari yer tuzilmasida lalmi yerlarning ulushi
ancha katta Tuproq iqlim sharoitlariga ko`ra Qashqadaryo viloyatida 0,7 0,8– –
mln ga ma ydon lalmikorn dehqonchilikda foydalanilishi mumkin. Lalmikor
dehqonchilik uchun hozirgi paytda yaylovlar va pichanzorlar sifatida
foydalanilayotgan tog`lar va adirlardagi bo`z tuproqlar o`zlashtirilishi mumkin.
Ammo adirlar va tog`li rayonlarning relef sharoitlari (yonbag`irlarning nishabligi,
eroziya jarayonlarining mavjudligi) yer resurslaridan lalmikor dehqonchilikda
foydalanishni imkoniyatlarini cheklaydi.
Lalmikor dehqonchilik yerlarining tog` oldi va tog`li rayonlar bilan bog`liqligi
yer resurslaridan foydalanishni ancha qiyinlashtiradi (yonbag`irlar nishabligi, k.
–
x. texnika vositalarining harakatlanishining qiynligi va b.sh.). Shuningdek,
lalmikor dehqonchilik yerlaridagi barcha tuproq tiplarining eroziya darayonlariga
moyilligi yer resurslarini asrab avaylash va eroziyaga qarshi tadbirlarni amalga
–
oshirishda haydaladigan yerlar mezo va mikrorelefining nishabligiga ayniqsa
–
katta e`tibor berish lozim (8 jadval). Tog` yonbaglarida yerlarni haydash
–
eroziyaga qarshi tadbirlarni hisobga olgan holda bajarilishi kerak. Eroziya havfini
baholay bilmaslik noxush oqibatlarga olib keladi. Tog`li yerlarda daraxt va
butalarni kesish, o`t qoplamini payxon qilish yerlarni katta maydonlarda
yuvilishiga olib keladi. Tuproqdan azot, fosfor va kaliyning yuvilishi natijasida
tuproq unumdorligi 50 60% gacha kamayishi mumkin.
–
Lalmi yerlarda eroziya jarayonlarini oldini olish yoki susaytirishda
ihotazorlarning ahamiyati juda katta. Ixotazorlar bug`lanishning kamayishi tufayli
yuzaning yaxshi namlanishiga, qish paytida qorlarni saqlanib turshiga imkoniyat
yaratadi. Yozda esa ihotazorli uchastkalar yomg`irlarni tuproqqa singishini
yengillashtiradi. Lalmi yerlarning unumdorligini oshirishda yonbag`irlarni
terrasalash, qishloq xo`jalik ekinlarini tanlash eroziyaga qarish muhim vositalardir.

Tajribalarga ko`ra tamaki, makkajo`xori, poliz sabzavot, efir moyli, dorivor– –
ekinlar eroziya jarayonlarini susaytirmaydi va aksincha, birmuncha tezlashtiradi.
G`alla va boshoqli ekinlar esa tuproq eroziyasini ancha susaytiradi, ko`p yillik
o`tlar esa eroziya jarayonlariga deyarli barham beradi.
Xisor tizmasining janubiy-g`arbiy tarmoqlarida o`simlik turlari g`oyatda
boy bo`lishiga qaramay daraxtsimonlarni turi kam qashqaryoni tog`li
mintaqasida tabiiy holda usadigan daraxt va butalar 60 ga yerlar yetmas
qadimiy dexqonchilik ulkalaridan biri bulgan bu mintaqada o`rmonlarni
turli maxsulotlar uchun kesilishi, kontinental tog` iqlimi daraxtchil florada
yangi turlar paydo bo`lishi uchun noqulay bo`lgan, chamasi archadan tashqari
shumtol, bargi zarang, Turkiston zarangi va Semyonov zarangi kai uch tur suz
teragi, kumush jiyda, uchqat kabi daraxtlar o`sadi. Na`matak, bodom, qora va
qizil zirk, julg`un va boshqa butasimonlar deyarli hamma joyda uchraydi va
daraxtsimon butalar tog` dashtning quruq iqlimgiga moslashgan tikanli kserofil
o`simliklari dir. Bu yerda uchraydigan yovvoyi nok va pista issiq va sernam
subtropik o`lkalar florsi bo`lgan o`simliklar esa janubiy o`lkalar bilan o`simliklar
taraqqiyotida aloqa bo`lganligini ko`rsatadi. Sigirquyruq, kiyiko`t, tog` rayhon,
tog` jambuli, zira, shirach, marmarak, mavrak, kovrak, anzur, ravoch,
lola,yersovun, tog` yalpiz, yetmak va boshqa o`simliklar bilan bir nechta turda
uchraydi. Bu rayonda olib borilgan tadqiqotlar natijasida kampirchopon oilasiga
kiruvchi mehrigiyo o`simligining ikki turi topildi. Endem turi o`simliklarini deyarli
barchasi Qizil kitob ga kiritilgan. Mintaqaning hayvonot olami viloyatning
“ ”
boshqa qismlari uchun xos bo`lgan kaltakesaklar, kemiruvchilar, tuyoqlilar
kabilarning xilma xil turlari tarqalganligi bilan ta`riflanadi.
–
Jayron, bo`ri, tulki kabi sutemizuvchilar bilan birga bo`g`ma ilon kabi sudralib
yuruvchilar, shuningdek, tipratikan, qo`shoyoq, yumronqoziq kabi hayvonlar
uchraydi. Adir va tog` da bo`ri, tog`echkisi, qor qoploni, oq tirnoqli ayiq, tulki,
quyon, bo`rsiq, yvvoyi cho`chqa va boshqa havvonlar bor.
Xilma xil qushlar, hasharotlar juda ko`p. Hisor davlat qo`riqxonasining
–
tashkil etilganligi ko`pgina hayvonlarni saqlanib qolishiga olib keldi. Jumladan,

oq tirnoqli ayiq, qor qoploni minzbir sug`uri kabi hayvon va qushlar jahon Qizil“
kitob idan o`rin olgan.
”
Hisor tog`larining etaglarida juda zaharli ilon ( ko`zoynakli ) kobra uchraydi.
Uning uzunligi 1,5 metr. Qushlardan burgut,miqqiy, bedana, kaklik, ko`k qarg`a,
tuvaloq kam uchraydigan uikki, dala chumchug`I kabi qushlar uchraydi. Tog`
o`rmonlari sutemizuvchi hayvonlarga juda boy o`rmon sichqonlari, sug`ur,
ko`rshapalaklar, Buxoro takatumshug`I, kalamushlar va boshqa hayvonlar
yashaydi.
2.4. Janubi – g`arbiy Hisorning l andshaftlari salohiyati va undan xo`jalikda
foydalanish masalalari
Janubi – G`arbiy Hisor tizmalarida antropogen omillarning landshaft hosil
qiluvchi rolining tobora oshib borishi iqtisodiy nuqtai nazardan samarali bо`lishi
bilan bir qatorda landshaftlarning tabiiy imkoniyatining yomonlashuviga ham
sabab bо`lmoqda. Shu tufayli landshaftlarni xо`jalik tarmoqlarida samaraliroq
foydalanishni tashkil etishni taqozo etadi.
Janubi – G`arbiy Hisor tizmalarida yuqorida ta`kidlab о`tilganidek, tabiiy
sharoitlar va resurslarning qulayligi tufayli obikor va lalmikor dehqonchilikda
ancha katta miqyoslarda foydalanilgan va ularning rivojlanishi tabiiy-antropogen
tavsifga ega bо`lgan. Buning natijasida hozirgi paytda hudud doirasida katta
maydonlar о`zlashtirilgan va hozirgi landshaftlarning aksariyat katta qismi
ularning о`zgartirilgan (antropogen) turlaridan iborat.
Janubi – G`arbiy Hisor doirasida joylashgan Chiroqchi, Shahrisabz va Kitob,
Yakkabog`, Qamashi, Dehqohobod ma`muriy tumanlarining sug`orish tizimlari
atrofidagi barcha maydonlar dehqonchilik qilinadgan yerlarni tashkil etadi.Hiisor
tarmoqlari etagidagi adirlar va unga tutash hududlar Hisor tizmasining janubi
–
g`arbiy tarmoqlari bilan Kitob Shaxrisabz botig`I, Qarshi qiya tekisligi,
–

Surxondaryo vodiysining oralig`ida qiya tekisliklar sifatida anchagina katta
maydonlarni ishg`ol qiladi. Ayniqsa adir va past tog`lar polosasi Qashqadaryoning
chap irmoqlari o`rta oqimida Miroqi, Yakkabog` va G`uzor adirlari tarzida keng
maydonlarni ishg`ol qiladi. Ushbu hududlardan iborat mintaqa Surxondaryo va
Qashqadaryo viloyatlari iqtisodida, avvalo qishloq xo`jaligida lalmikor
dehqonchilik, bog`dorchilik, chorvachilik sohalarida salmoqli o`rin tutadi. Adirlar
orasida shakllangan vodiylar qishloqlarning joylashgan maydonlari bo`lishi bilan
birga azaldan ekin maydonlari sifatida foydalanili kelinmoqda. Aholining
ko`payishi bilan bog;liq qishloqlarning kengayishi adir zaminida qum, shag`al,
tuproq kabi qurilish materiallarini tartibsiz qazib olinishining ko`payishi yer
ustining buzilishiga uzoq davrlar davomida tarkib topgan tabiiy muvozanatning
buzilishiga olib kelib, turli noxish tabiiy jarayonlarni vujudga keltirmoqda.
Miroqi, Yakkabog` va G`zor adirlari qadimdan lalmi g`allacnilik rayonlari
sifatida ma`lum. Bu hududlarda keying vaqtlarda ko`pgina xo`jaliklar nasos
yordamida suv chiqarib, sug`orish shaxobchalari barpo etib, sabzavot, poliz,
kartoshka va moyli ekinlar ekmoqdalar.O`rmon xo`jaliklariga qarashli adirlar
yonbag`irlari terrasalanib daraxt va butazorlar barpo etilmoqda. Yerdan bunday
oqilona foydalanish albatta ijobiy baholanadi. Viloyatning lalmikor yerlarida
asosan g`alla ekinlari yetishtiriladi. Keyingi yillarda moyli qishloq xo`jalik ekinlari
ham ancha katta maydonlarda yetishtirila boshlandi (kunjut). Ammo lalmikor
yerlarning tabiiy imkoniyatlari yetarlicha foydalanilmayotir. Chiroqchi, Qamashi
va boshqa tumanlarning lalmikor yerlaridan yil davomida ikki marta hosil olish
imkoniyatlari mavjudligini tajribalar yaqqol ko`rsatmoqda. G`alla ekinlari
yig`ishtirilib yerlarga yaxshi ishlov berilgach poliz ekinlarini (tarvuz) eki shva
yuqori hosil olish mumkin. Shuningdek, lalmikor yerlarda chorvachilik ozuqa
bazasini yaxshilash uchun katta tabiiy imkoniyatlar mavjud. Lalmikor
dehqonchilikning ta`minlangan zonasida ozuqa ekinlaridan ancha yuqori hosil
olish mumkin. Masalan, yo`ng`ichqaning hosildorligi lalmi yerlarda sug`oriladigan
yerlardagiga nisbatan 2 2,5 marta kamroq bo`lsada (40 50 ts/ga) iqtisodiy– –
jihatdan ancha arzonroqdir.Ammo adir yonbag`irlaridagi g`ovak jinsli ustki

qoplamning surilishga moyilligi va ayrim hollarda tub jinslarning yuzaga chiqib
qolishi eroziya va surilmalarni faollashtirish xavfini tug`diradi.
Assimmetrik tuzilishdagi kuyesta relyefi Katta Uradaryo va Kichik
Uradaryo oralig`ida ya`ni Dehqonobod past tog`larida deyarli barcha maydonni
egallaydi. Maxsus adabiyotlarda kuyestalarning atrofdagi tekisliklar bilan asta –
sekin qo`shilib ketadigan qiya yonbag`ri Zirh langan ya`ni nurash mahsuloti
“ ”
bilan qoplangan yonbag`irlar deb yuritiladi. Bunday kuyesta relyefi asosan chorva
mollari uchun yaylov sifatida foydalanishga tavsiya qilinadi, chunki lalmi
dehqonchilik uchun foydalanilganda zaminini tashkil etgan ohaktoshlarda karst
jarayonlari jadallashishini kuzatish mumkin.
Dehqonobod qo`rg`onidan janubda bir biridan kichik tog` tizmachalari va
–
qirlar bilan ajralgan to`lqinsimon tekisliklar joylashgan. Ularning eng kattasi
Arabdasht, g`arbdagisi Poygadasht, janubdagisi Ayg`irdasht deb yuritiladi. Doimiy
oqar suvlarga ega bo`lmagan bu tekisliklarni Oqboshtog`dan boshlanuvchi
Xo`jamaxmudsoy, Toychisoy o`zanlari parchalagan. Bu hududda kuchli sel
oqimlari bo`lib turishi kuzatiladi. Lalmi dehqonchilik va chorva yaylovi sifatida
foydalaniladigan bu yerlar sel oqimi va uning yotqiziqlaridan jiddiy zarar ko`radi.
Soy o`zanlarini to`g`on bilan to`sili selxonalar barpo etilsa bu arid mintaqaning yer
suv resurslaridan oqilona foydalanish imkoni tug`ilgan bo`lur edi. Adirlar va
–
past tog`larning landshaft salohiyatini ishlab chiqarishning turli sohalarida
o`zlashtirish imkoniyatlari katta. Bu yerdagi ko`plab tranzit daryolar va tog`
soylarining suvlari bevosita yoki suv omborlari orqali sug`orishga olinadi.
Adirlar va past tog`larning landshaftlari yaylovlar va pichanzorlar sifatida
foydalaniladi. Bu yerdagi deyarli 900 ming ga maydon yaylovlar sifatida
foydalanilishi mumkin. Yaylovlarning o`rtacha yillik hosildorligi (quruq biomassa
hisobida) 4 6 s/ga. Tog` chala cho`l landshaftlari kelajakda sanoat,
– –
bog`dorchilik uzumchilik, g`allachilik va chorvachilikni yanada rivojlantirish
–
uchun qulay tabiiy imkoniyatlarga ega. Bu yerda shuningdek, lalmikor yerlar

maydonini kengaytirish, polizchilik, ipakchilik va asalarichilikni rivojlantirish
imkoniyatlari ham mavjud.
Tog` cho`l landshaftlari tarqalgan hududlarda tabiatdan oqilona–
foydalanishni tashkil etish yaylovlarni fitomelioratsiya qilish, lalmikor yerlarda esa
eroziyaga qarshi agrofitomeliorativ tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi.
Quruq tog` dasht landshaftlari azaldan insonning xo`jalik faoliyati
–
ta`sirida bo`lgan. O`tmishda keng tarqalgan bo`tali daraxtli o`simliklar nest
–
nobud qilingan. Hozirgi paytda ayrim joylardagina saqlanib qolgan pista, arg`uvon
yoki do`lananing uchrashi o`tmishda bu landshaftlarda bo`talar va daraxtlar
o`sganligidan guvohlik beradi. Hozirgi paytda o`tchil o`simliklar ustivor bo`lib,
ular yuzaning 60 70 % ini qoplaydi. Tog` dasht o`simliklari rangbarang va
– –
turlarga boy bo`lishi tufayli muhim xo`jalik ahamiyatiga ega. O`simlik
qoplamining qalin bo`lishi uchun nam yetarli va shu sababli o`t qoplami mahsuldor
yaylovlarni hosil qiladi. Bu yaylovlarda butun yil davomida mol boqish
imkoniyatlari mavjud. Lekin amalda ular ko`proq yozgi, erta kuzgi va kech bahorgi
yaylovlar sifatida chorva mollarining barcha turlari uchun ahamiyatlidir.
Tog` landshaftlari, shuningdek, kishilarning salomatligini tiklashda,
rekreatsiyada, sayyohlikda muhim ahamiyatga ega bo`lgan ob`ektlardir. Hozirgi
paytda viloyatdagi sanatoriylar, oromgohlar, dam olish uylarining katta qismi
o`rtacha balandlikdagi tog` hududlarida joylashgan. Ammo bu hududlarning
rekreatsiya imkoniyatlarini o`zlashtirish yaqin istiqboldagi muhim ijtimoiy
vazifadir. Shu sababli bu hududlardagi rekreatsiya tizimlarini o`z ichiga oladigan
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga jiddiy e`tibor qaratilishi lozim.
O`rtacha balandlikdagi tog` landshaftlari lalmikor dehqonchilik, o`rmon
xo`jaligi, chorvachilik kabi tarmoqlarni rivojlantirish uchun ham yetarli tabiiy
salohiyatga ega. Bundan tashqari bog`dorchilik, tamakichilik, urug`chilik va
asalarichilikni rivojlantirish uchun ham imkoniyatlar mavjud. Ammo bu
tarmoqlarni to`g`ri va mutanosiblik bilan rivojlantirish masalalarini ilmiy asosda

hal etmoq lozim. Ayni paytda o`simlik va hayvonot olamining vakillarini
muhofaza qilish, relyef hususiyatlarini e`tiborga olgan holda tuproq eroziyasiga va
sel hodisasiga qarshi o`rmon meliorativ tadbirlar muntazamlik bilan amalga–
oshirilib borilmog`i lozim.
Baland tog`lar landshaftlari Qashqadaryo havzasida Hisor tizmasining
markaziy qismlari va unga yaqin-atrofdagi tog`larda tarqalgan bo`lib, uncha katta
maydonni band etmaydi (69 ming ga).
Baland tog`lar uchun absolyut balandlikning kattaligi (2800-3000 m dan
yuqori), parchalanishining katta chuqurligi (1000 m dan ziyod), hozirgi va qadimgi
muzliklarning faoliyati va boshqa bir qator hususiyatlarga xos. Alp relefga ega
bo`lgan bu tog`larda hozirgi muzliklar faoliyatining landshaft hosil qiluvchi
ahamiyati hamda (hozirgi muzliklar) atrofdagi landshaftlarga ta`siri ko`rinib turadi.
Xozirgi zamon muzliklari Yakkabog`daryo, O`qsuv daryosi va
Tanxozdaryoning suv yilish maydonlarining eng yuqori qismlarida joylashagan
bo`lib, bu hududlarda 60 ga yaqin muzliklar hisobga olinadi. Muzliklar hozirgi
paytda 20.3 km 2
maydonni band etgan. Hozirgi muzliklar tarqalgan hududlarda
baland tog` landashaftlari kichik sinfida nival glyatsial landshaftlar alohida
–
landshaft tipini hosil qiladi.
Qashqadaryo vodiysi mahalliy suv resurslarining shakllanishi o`rtacha
balandlikdagi va baland tog`larda kechadi. Havza doirasida uzunligi 10 km dan
200 km gacha bo`lgan 120 dan ortiqroq katta kichik daryolarning deyarli
–
barchasi tog`larda boshlanadi. Shu sababli suv resurslaridan oqilona foydalanishni
tashkil etish birinchi galda tog` o`rmonlari va boshqa o`simliklarni muhofaza qilish
bilan bevosita bog`liq. Ayni paytda tog` hududlarida surilma, o`pirilma, sel,
eroziya kabi stixiyaviy tabiiy jarayonlarga qarshi tadbirlarning o`tkazilishi ham
tog` hududlarining o`simlik olamini asrab – avaylash bilan bevosita bog`liq.
70-yillardan boshlab mahalliy suv resurslaridan tо`laroq foydalanish
maqsadida barpo etilgan suv inshootlari (suv omborlari va ular bilan bog`liq

bо`lgan kanallar) hamda Eskianhor arig`ining ta`mirlanishi, “Moskva” kanalining
qurilishi va buning natijasida Zarafshon daryosining suv resurslaridan foydalanish
va imkoniyatlarining amalga oshirilishi botiqning tog` etaklari yaqinidagi
yerlardan obikor dehqonchilikda foydalanish uchun sharoitlarni vujudga keltirdi.
Ayrim hollarda qiyalik darajasi 4 0
dan ortiq bо`lgan yonbag`irlar ham
о`zlashtirildi. Buning natijasida hozirgi paytda kо`pgina joylarda suv
eroziyasining faol kechayotganligi tabiiy xoldir. Shu sababli botiq landshaftlaridan
dehqonchilikda foydalanishda yer resurslaridan foydalanish optimallashtirishga
yо`naltirilgan tabiat muhofazasiga doir tadbirlarni keng miqyoslarda amalga
oshirish zarur.
Tog` o`rmonlarining umumiy maydoni 64 ming ga dan ziyodroq va eng
katta maydoni archazorlarga to`g`ri keladi.
Archazorlar hozirgi paytda Chaqilqalon tog`larining va Hisor tizmasining
Yakkabog` va Dehqonobod tumanlari hududidagi tog`larning yonbag`irlarida
tarqalgan. O`tmishda archazorlar hozirgiga nisbatan ancha katta maydonlarni band
etgan, ammo antropogen omillarning salbiy ta`siri tufayli ular anchagina katta
maydonlarda kesib yuborilgan. Archa o`rmonlari uchun sovurarcha, qoraarcha va
o`rikarcha o`rmon hosil qiluvchi turlaridir. Katta va kichik O`radaryo yuqori
oqimlari oralig`ida, Qashqadaryoning manbasi atroflarida sovurarcha o`sadi.
Chaqilqalon tog`larida (o`tmishda Qoratepa tog`larining sharqiy qismida ham),
Hisor tizmasining Yakkabog` va Dehqonobod tumanlaridagi tog`larda qoraarcha,
subalp o`tloqlari yaqinida o`rikarcha o`sadi.
Mavjud kartografik amaliyotda to g` larni balandligiga kо`ra uchta asosiy ti p ga
ajratilgan.
1. Past to g` lar–balandligi 200 m dan 700–800–1000 m gacha bо`lgan
balandliklar bо`lib, odatda yirik to g` tizimlari va tizmalarning to g` oldini
h osil q iladi.

2. О`rtacha baland to g` lar–mutlo q balandligi 700–800 m dan 2000 m
gacha bо`lgan boti q da joylashgan.
3. Baland to g` lar–mutlo q balandligi 2000 m dan ziyod bо`lgan to g` lar
Past, о`rtacha, baland va baland to g` lar nafa q at landshaft xususiyatlariga
kо`ra, balki xо`jalik turlari, ixtisoslashuv, kishilarning h ayot sharoiti va yashash
tarzi, ishlov beriladigan yerlar mi q dori, a h oli joylashuvidagi yaro q liligi,
h aydaladigan yerlari, i q lim sharoitining q ulayligi, deh q onchilik va chorvachilik
uchun q ulayligi, tabiiy salo h iyatiga q arab bir biridan far– q lanadi.
Baland to g` landshaftlari Q ashqadaryo h avzasi doirasida H isor tizmasining
markaziy q ismlari va ularga yaqin joylashgan to g` larda, 2800 3000 m dan
–
yuqorida tar q algan.
Baland to g` lar uchun parchalanish chu q urligining kattaligi (1000 m dan
kо`pro q ), q adimiy va h ozirgi muzliklarning faoliyati bilan bo g` li q va boshqa bir
q ator xususiyatlar xos. Baland to g` larda 3000 m dan 4000 m gacha bо`lga
balandliklarda relyefning muzlik skulpturasi shakllari tar q algan. Buday relyefga
H isor tizmasning O q suv, Tamshush va Tanxozdaryoning yuqori o q imidagi о`zan
q ismi kiradi. Alp tipidagi relyef shakllariga ega bо`lgan baland to g` larda h ozirgi
muzliklar h am mavjud.
Baland to g` landshaftlari uchun i q limning q uyidagicha kо`rsatkichlari
xarakterl: h avoning о`rtacha yillik h arorati 4 0
S dan past, yanvarning о`rtacha
h arorati –6,8 0
S, iyulning о`rtacha h arorati 14 0
S, yillik yog ` inlarning mi q dori 545–
680 mm, nomlanish koeffitsiyentii 15 dan orti q . Vegetatsiya davri 50-110 kun.
Namlik sharoitlari daraxtchip о`simliklarning о`sishi uchun q ulay bо`lsada, issi q lik
sharoitlari daraxt va butalarning о`sishi uchun sharoit yaratmaydi.

Geografiya va geobotanikaga doir adabiyotlarda baland to g` landshaftlarini
“subalp о`tlo q lari”, “alp о`tlo q lari” va nival glyatsial landshaftlarga ajratish
an`anasi mavjud. Bundan tashqari, baland to g` larda toshlo q zorlar h am о`ziga xos
landshaft turlarini h osil q iladi.
Baland to g` landshaftlarining zonal tipdagi tupro q larini tub jinslarning
elyuvial, ba`zan esa dlyuvial yot q izi q larida vujudga keladigan och tusli q о`n g` ir
tupro q lar tashkil etadi. H al q ob joylarda gidromorf tupro q lar q atoriga mansub
bо`lgan torf–bot q o q tupro q lar h am uchraydi.
Baland to g` landshaftlari uchun to g` kserofitlari va to g` о`tlo q lari xarakterli
bо`lib, q uru q ro q joylarda dasht о`simliklari (subalp о`tlo q lari–yovvoyi suli,
mushuk q uyru q , tipcho q va b.), namro q joylarda mezofil bot q o q liklardan va h ar xil
о`tlardan iborat о`tlo q lar va о`tlo q –dashtlar ustunlik q iladi.
Ayrim joylarda (sub`alp mnta q asining q uyi q ismidagi namro q joylarda)
о`rikarchaning “orolchalar” kо`rinishidagi archazorlari uchraydi.
Alp о`tlo q lari uchun past bо`yli h ar–xil о`tlilar (Erbaxo, q o q iо`t, mayda gulli
lola, binafsha, chuchmoma va b.)ning tar q alganligi xarakterlidir. I q lim
sharoitlariga bo g` li q h olda to g` li kserofitlari keng tar q algan bо`lib, о`simliklar
yosti q simon kо`rinishda о`sadi.
Baland to g` landshaftlarining maydoni 69 ming ga dan iborat. Baland to g`
landshaftlari yozgi yaylovlar sifatida foydalaniladi. Ammo relyefning murakkab
tuzilishi sababli baland to g` о`tlo q larining yaylovlar sifatidagi a h amiyati uncha
katta emas.
Yaylov minta q asiga H isor tizmasining 2800–300 m dan yuqori q ismlari
kiradi. Bu yerdagi alp va subalp о`tlo q larining о`simlik q oplamining asosini kо`p
yillik past bо`yli о`tchil о`simliklar ashkil etadi. Subalp о`tlo q larida yovvoyi suli,
mushuk q uyru q , tipcho q va boshqa о`simliklar о`sadi.

Erbaxo, binafsha, chuchmoma va yosti q simon о`simliklar alp о`tlo q larining
asosini tashkil etadi. Bir yillik о`simliklar yaylov minta q asida о`smaydi. Yaylov
minta q asining yaylovlik salo hi yati ( h osildorligi 5–7 s/ga) yoz oylarida mavsumiy
mol bo q ish uchun yaro q lidir.
Minta q a doirasida yonba g` irlar tik, relyef kuchli parchalangan, ochi q
q oyalar va toshlo q zorlar kо`p.
Xususiyatlariga kо`ra murakkab tuzilishga ega bо`lgan tog` landshaftlariga
ham inson faoliyatining ta`siri yildan-yilga ortib bormoqda.
Past tog`larning chala chо`l landshaftlari asosan bahorgi-kuzgi yaylovlar
sifatida foydalanilsada, yassi relyefli yonbag`irlarning kо`pgina joylari lalmikor
yerlar sifatida muhim ahamiyatga ega. Yonbag`irlarni kesib о`tadigan soylar
vodiylarida kichik-kichik maydonlarda sug`oriladigan yerlar ham mavjud. Yil
davomida notekis oqimga ega bо`lgan soylarning suv resurslaridan botiqning
tekislik qismidagi yerlarni sug`orish maqsadida suv omborlari qurilgan.
Keyingi yillarda Qashqadaryo havzasining past tog`larida buloqlar
debitining kamayishi, sel hodisalarining kо`payishi kuzatilmoqda. Bunday
nomaqbul hodisalar siyrak butazorlarning kesilishi, yaylovzorlarning biologik
mahsuldorligining kamayishi va о`t qoplamining mollarning ortiqcha boqilishi
natijasida siyraklashuvi tufayli sodir bо`lmoqda.
Past tog`larning landshaftlarining tabiiy imkoniyatidan foydalanishda
mahalliy suv resurslaridan oqilona foydalanishda mahalliy suv resurslaridan
oqilona foydalana bilish, ekinzorlarga ishlov berishda agrotexnikaning zamonaviy
usullarini qо`llash, eroziya va sel oqimlariga qarshi о`rmon-melioratsiya
tadbirlarini о`tkazish, yaylovzorlarning biologik mahsuldorligidan meyorida
foydalanish, flora va faunaning yovvoyi foydali turlarini muhofaza qilish kabi
tadbirlarni о`tkazish taqozo etiladi.

О`rtacha balandlikdagi tog`larning dasht landshaftlari gо`sht-sut
yо`nalishidagi chorvachilik uchun yaylovlar, bog`dorchilik va qisman lalmikor
dehqonchilik (asosan g`alla ekinlari yetishtirish uchun) foydalaniladi. Yaylovlar
bahorda, yozda va kuzda foydalaniladi, shuningdek mollarga qishqi ozuqa uchun
pichan tayyorlanadi. Yaylovlarning hosildorligi 8-15 s/ga. Tog` yonbag`irlarida va
soylarning vodiylarida bog`lar va uzumzorlar maydonlarini kengaytirish
imkoniyatlari mavjud. Dasht landshaftlarining florasi tarkibida xо`jalikda
foydalanish va dorivor о`simliklar ancha keng tarqalgan (anzur piyozi, zira,
sumbul va b.).
О`rtacha balandlikdagi tog`larning о`rmonlar va siyrak butazorlarining
landshaftlari xо`jalikda о`ziga xos ahamiyatga ega. О`rta Osiyo sharoitlarida
о`rmon о`simliklari tabiiy geografik omil sifatida oqimning shakllanishida va
tuproqlarni eroziya jarayonlaridan saqlashda muhim ahamiyatga ega. О`rmon
landshaftlarining bu xususiyatlarini e`tiborga olgan holda tog` zonasida о`rmon-
melioratsiya tadbirlarini majmuali tashkil etish maqsadida bir qator о`rmon
xо`jaliklari tashkil etildi. Bu xо`jaliklar о`rmonzorlar maydonlarini kengaytirish
maqsadida bir talay xayrli ishlarni amalga oshirmoqdalar.
Umuman о`rtacha balandlikdagi tog`larning tabiiy sharoiti va resurslari
chorvachilik, bog`dorchilik, tog` mevachiligi, tamakichilik va asalarichilikni
rivojlantirish uchun juda qulay. Shu sababli bu tarmoqlarni tо`g`ri va mutanosiblik
bilan tashkil etish uchun tabiiy imkoniyatlarni о`rganish maqsadga muvofiq.
Baland tog` о`tloq-dasht landshaftlari asosan yozgi yaylovlar sifatida
foydalaniladi, ammo tabiiy sharoitlarning noqulayligi (relyefning parchalanganligi,
о`tloqlarning kam mahsuldorligi va b.) sababli tog` yaylovlarining xо`jalik
ahamiyati katta emas.
Tog`larda landshaftlarning rang-barangligi tufayli juda kо`p tabiat
yodgorliklari mavjud. Lekin ularning katta qismining mufassal ilmiy tavsifnomasi

tuzilmagan. Shu sababli bunday noyob tabiat yodgorliklarini muhofaza qilish
uchun hisobga olish zarur.
Kitob-Shahrisabz botig`ini о`rab turgan tog`lar landshaft-iqlim sharoitlariga
kо`ra mavsumiy va yil mobaynida foydalanish mumkin bо`lgan juda katta
rekreatsiya imkoniyatlariga ega. Bu yerda rekreatsiyaning barcha funksional
turlarini (sog`lomlashtirish, davolash, sport, sayyohat va b.) tashkil etish va
rivojlantirish uchun qulay tabiiy imkoniyatlar mavjud. Hozirgi paytda tog`li
rayonlarning rekreatsiya imkoniyatlari asosan yoz oylarida foydalanilmoqda.
Holbuki, о`rtacha balandlikdagi tog`larning landshaft-iqlim sharoitlari sanatoriylar
va kurortlar uchun mosdir. Bu yerda bulutsiz quyoshli kunlarning kо`p bо`lishi,
havoning tozaligi va fitonsidlarga boyiganligi davolash va salomatlikni tiklash
uchun juda qulay imkoniyat yaratadi. Tog`lar yozgi iqlim shroitlariga kо`ra
Kavkaz va Qrimning mashhur kurort rayonlari bilan raqobat qila oladi.
Shuningdek, tog` landshaftlari sport, sayyohat va ekskursiyalar uyushtirish uchun
ham foydalanilishi mumkin.
Qulay rekreatsiya imkoniyatlari, noyob tabiiy landshaftlar va tabiat
yodgorliklari, mineral suvlari, shifobaxsh balchiqlarning mavjudligi turli kurort-
sayyohat muassasalarini (tog` rekreatsiya majmuasini) barpo etish imkonini beradi.
Ammo tog`li landshaftlarining rekreatsiya imkoniyatlari yetarlicha
foydalanilmayotir. Hozirgi paytda bu yerda “Mingchinor”, “Qiziltepa”,
“Xо`jaipok”, “Miraki” kabi davolash maskanlari va sanatoriylar mavjud. Yoz
davrida tog` landshaftlarining rekreatsiya imkoniyatlari asosan maktab
о`quvchilarining mavsumiy hordiq chiqarishida foydalaniladi.
Tog` landshaftlarining rekreatsiya xususiyatlari (havoning tozaligi,
tekisliklardagiga nisbatan ob-havoning salqinligi va b. kо`rsatkichlar) kurort-
sanatoriya majmualarini barpo etish uchun qulay. Bunday hordiq chiqarish-
davolash muassasalarida о`pka, asab, qon-tomir kasalliklarini davolash mumkin.
Bundan tashqari, qishki ob-havo sharoitlari hordiq chiqarish uchun sayyohatlar
tashkil etish sport maqsadlarida foydalanilishi mumkin. Tog`larda qalin qor

qoplamining shakllanishi va 2 oydan 6 oygacha saqlanib qolishi piyoda va changi
sayyohatlarini tashkil etish imkoniyatlarini beradi.
Yuqorida ta`kidlanganidek, tog`larda tabiatning noyob botanik va geologik
yodgorliklarining mavjudligi, g`orlar (A.Temur, Kiyik Qamar, Kilsi va b.),
sharsharalar va boshqa noyob landshaftlar ajoyib sayyohat va ekskursiya obyektlari
bо`lib xizmat qilishi mumkin.
Janubi – G`arbiy Hisor tog`larning tabiiy resurslaridan samarali foydalanish
va tabiatni muhofaza qilishga doir juda katta tadbirlar amalga oshirilmoqda. Tog`li
joylarda ixtisoslashgan va о`rmon xо`jaliklarining tashkil etilishi tog`lar tabiatidan
foydalanishni amalga oshirishda, tabiat imkoniyatlaridan tо`g`ri foydalanishni
tashkil etishda bunday xayrli ishlarni ruyobga chiqarishdagi dastlabki odimlardir.
Bunday xо`jaliklar tog`larda о`rmonzorlar maydonlarini kengaytirish,
archazorlarni tiklash, bog`lar, uzumzorlar barpo etish, dorivor va foydali yovvoyi
о`simliklarni kо`paytirish va yig`ishtirishni tо`g`ri tashkil etish kabi ishlarni
amalga oshirmoqdalar.
О`simliklar va hayvonlarning tabiiy-tadrijiy rivojlanishini, tabiat
majmualarining tuzilmasini, dinamikasi va rivojlanishini о`rganish, fauna va
floraning noyob va yо`qolib borayotgan vakillarini saqlab qolish, tabiatning noyob
joylari va yodgorliklarini saqlab qolish maqsadlarida Hisor tog`larida Hisor va
Kitob qо`riqxonalari tashkil etilgan.
Hisor qо`riqxonasi Hisor tizmasining g`arbiy yonbag`irlarida 1750 m dan
4349 m gacha bо`lgan balandliklarda joylashgan. Maydoni 76889 ga. Qо`riqxona
G`arbiy Hisor tog`larining yuqori mintaqalarining va Qashqadaryo suv yig`ish
havzasi yuqori qismining landshaftlarini о`z ichiga oladi. Qо`riqxona hududida
10750 ga maydon о`rmon bilan qoplangan. О`rmonlar uchun daraxt va butalarning
60 ga yaqin turi xos. О`rmonlarda archadan tashqari zarang, shumtol, dо`lana,
olcha, tol, terak, yong`oq, qayrag`och va boshqa daraxtlar va butalar о`sadi.
Qо`riqxona hududida faqat naychali о`simliklarning 800 dan ortiqroq turi hisobga

olingan. Bu yerda murakkabguldoshlar, dо`kkakdoshlar, soyabonguldoshlar va
boshqa turkumlarga mansub bо`lgan turlar kо`p. Dо`kkakdoshlardan ayniqsa
astragallar keng tarqalgan (70 tur) bо`lib,ulardan uch turi faqat Hisor
qо`riqxonasida uchraydi. Umuman hozirgi vaqtda hisobga olingan gulli
о`simliklarning 50 turidan 40 tasi G`arbiy Hisor uchun endemlardir.
Hisor qо`riqxonasida faunaning tarkibi ham xilma-xil bо`lib, sut
emizuvchilarning 30 turi, qushlarning 100 dan ortiqroq turi, reptiliyalarning 9 turi
va baliqlarning 2 turi hisobga olingan. Sut emizuvchilardan irbis (qor qoploni), oq
tirnoqli ayiq, latcha, sug`ur, silovsin, jayra, tо`ng`iz kabi hayvonlar muhofazaga
olingan bо`lib, ulardan ayrimlari tabiatni muhofaza qilish Halqaro uyushmasi va
О`zbekistonning “Qizil kitob” iga kiritilgan.
Kitob geologiya qо`riqxonasi (maydoni 5378 ga) 1979 yilda tashkil etilgan
bо`lib, unda bundan 300-400 mln yil ilgari Yerda mavjud bо`lgan hayotning
muhrlangan yotqiziqlari ochiq holda uchraydigan tog` landshaftlari muhofaza
qilinadi. Bu yerda о`simlik va hayvonot dunyosining О`zbekiston “Qizil kitob” iga
kirgan kо`plab noyob va yо`qolib borayotgan turlari mavjud bо`lganligi sababli
barcha tabiat majmualari muhofaza qilinadi.
Kitob geologiya qо`riqxonasi Jinnidaryo о`rta oqimining chap sohilida,
Zarafshon tizmasining janubi-g`arbiy tarmoqlari bо`lganSumsar tog`i va
Qoratog`ning shimoliy yonbag`irlarida joylashgan. Hozirgi paytda qо`riqxonaning
52% maydoni (2793 ga) о`rmonlar, 25% maydoni qoyalar, tik va toshloq
yonbag`irlar, qolgan qismini esa yaqin о`tmishda yaylovlar va ekinzorlar band
etgan joylar tashkil etadi. Qо`riqxona hududidagi ochilib qolgan tog` jinslari
yotqiziqlardagi qazilma organik qoldiqlar devon davrining dengizlarida qanday
jonivorlar tarqalganligidan guvohlik beradi. Hozirga qadar 16 turkum toshqotgan
hayvonlarning qoldiqlari, 57 oilaga mansub bо`lgan umurtqali hayvonlar, 121
turdagi о`simliklar о`rganilgan.

Kitob qо`riqxonasida hozircha 60 oilaga mansub bо`lgan 328 turdagi
naychali о`simliklar hisobga olingan. Bu yerda tarqalgan о`simliklarning katta
qismi murakkabguldoshlar, dо`kkakdoshlar, soyabonguldoshlar, boshoqdoshlar,
ayiqtovondoshlar, labguldoshlar, krastguldoshlarga mansubdir. Qо`riqxonada
uchraydigan о`simliklarning 12 turi О`zbekiston “Qizil kitob” iga kiritilgan. Bu
yerda dorivor о`simliklarning 35 turi, manzarali о`simliklarning 20 turi tarqalgan.
Kitob geologiya qо`riqxonasining hayvonot dunyosi ham xilma-xil bо`lib,
hozirga qadar umurtqalilarning 120 turi, reptiliyalarning 20 turi hisobga olingan.
Hisor va Kitob qо`riqxonalari tog` landshaftlarini muhofaza qilishda muhim
ahamiyatga ega bо`lib, ularda landshaftlar va landshaftlarning alohida
komponentlarini о`rganishga doir ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Hozirgi
paytda jahonning yaqin о`tmishda yaylovlar va ekinzorlar band etgan joylar tashkil
etadi. Qо`riqxona hududidagi ochilib qolgan tog` jinslari yotqiziqlardagi qazilma
organik qoldiqlar devor davrining dengizlarida qanday jonivorlar tarqalganligidan
guvohlik beradi. Hozirga qadar 16 turkum toshqotgan hayvonlarning qoldiqlari, 57
oilaga mansub bо`lgan umurtqali hayvonlar, 121 turdagi о`simliklar о`rganilgan.
Kitob qо`riqxonasida hozircha 60 oilaga mansub bо`lgan 328 turdagi
naychali о`simliklar hisobga olingan. Bu yerda tarqalgan о`simliklarning katta
qismi murakkabguldoshlar, dо`kkakdoshlar, soyabonguldoshlar, boshoqdoshlar,
ayiqtovondoshlar, labguldoshlar, krastguldoshlarga mansubdir. Qо`riqxonada
uchraydigan о`simliklarning 12 turi О`zbekiston “Qizil kitob” iga kiritilgan. Bu
yerda dorivor о`simliklarning 35 turi, manzarali о`simliklarning 20 turi tarqalgan.
Kitob geologiya qо`riqxonasining hayvonot dunyosi ham xilma-xil bо`lib,
hozirga qadar umurtqalilarning 120 turi, reptiliyalarning 20 turi hisobga olingan.
Hisor va Kitob qо`riqxonalari tog` landshaftlarini muhofaza qilishda muhim
ahamiyatga ega bо`lib, ularda landshaftlar va landshaftlarning alohida
komponenlarini о`rganishga doir ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Hozirgi
paytda jahonning kо`pgina mamlakatlarida shu jumladan О`zbekistonda ham,

biosfera qо`riqxonalari va milliy bog`larni tashkil etishga jiddiy e`tibor
berilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda Hisor qо`riqxonasini unga tutash
hududlarni qо`shish hisobiga kengaytirish va Hisor milliy parkini tashkil etish
tabiatni muhofaza etishga, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etishga va milliy
bog`ning ayrim joylaridan turizm maqsadlarida foydalangan holda о`z-о`zini
mablag` bilan ta`minlashga qaratilgan muhim tadbir amalga oshirilgan bо`lar edi.
Tog` va cho`l ekotizimlari antropogen omillar ta`sirida ancha katta
maydonlarda o`zlashtirilishi tufayli o`simlik qoplamida va hayvonot
dunyosining tarkibida turlarning kamayishi sodir bo`lgan. Ayniqsa, tog`
archazorlar ekotizimlari insoniyat faoliyati tufayli ancha aziyat ko`rgan,
archazorlarning maydoni keskin qisqarishi tufayli bu ekotizimlar uchun xos
bo`lgan hayvonlar ham o`z areallarini o`zgartirgan yoki son jihatdan keskin
kamayishi sababli hozirgi paytda muhofazaga muhtoj. Ekotizimlar tarkibida
ayrim o`simlik va hayvonlarning turlarini muhofaza qilish maqsadida Hisor
va Kitob qo`riqxonalarining tashkil etilishi bu sohadagi amaliy tadbirlarni
o`tkazish imkoniyatini berdi.

XULOSA
Janubi G`arbiy Hisor tizmalarida yuqorida ta`kidlab о`tilganidek, tabiiy–
sharoitlar va resurslarning qulayligi tufayli obikor va lalmikor dehqonchilikda
ancha katta miqyoslarda foydalanilgan va ularning rivojlanishi tabiiy-antropogen
tavsifga ega bо`lgan. Buning natijasida hozirgi paytda hudud doirasida katta
maydonlar о`zlashtirilgan va hozirgi landshaftlarning aksariyat katta qismi
ularning о`zgartirilgan (antropogen) turlaridan iborat.
Janubi – G`arbiy Hisor doirasida joylashgan Chiroqchi, Shahrisabz va Kitob,
Yakkabog`, Qamashi, Dehqohobod ma`muriy tumanlarining sug`orish tizimlari
atrofidagi barcha maydonlar dehqonchilik qilinadgan yerlarni tashkil etadi.Hiisor
tarmoqlari etagidagi adirlar va unga tutash hududlar Hisor tizmasining janubi
–
g`arbiy tarmoqlari bilan Kitob Shaxrisabz botig`I, Qarshi qiya tekisligi,
–
Surxondaryo vodiysining oralig`ida qiya tekisliklar sifatida anchagina katta
maydonlarni ishg`ol qiladi.
Tog`larda quyidagi landshaft tiplari ajratiladi: 1. past tog`larning
chala chо`l landshaftlari, 2. о`rtacha baland tog`-dasht landshaftlari, 3.
о`rtacha baland tog`-о`rmon landshaftlari, 4. baland tog`-о`tloq-dasht
landshaftlari va 5. baland tog` glyatsial-nival landshaftlar. Botiq
doirasida esa 1. chala chо`l va 2. quruq dasht tiplari ajratiladi.
Landshaft tiplari va undan yuqori iyerarxiyada turadigan
taksonomik birliklar (sinflar va kichik sinflar) nafaqat tabiiy
sharoitlarning majmuasiga, balki xо`jalikda foydalanish
xususiyatlariga kо`ra ham bir-biridan farq qiladi.
Bu xilma-xillik esa о`z navbatida xо`jalik tarmoqlarining
ixtisoslashuviga, ishlab chiqarish unumdorligiga katta ta`sir
kо`rsatadi. Shu sababli landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi

sharoitlarini kichikroq birliklarga (turlarga) va landshaftlarning
morfologik birliklari (fatsiya, urochishe va joy) bо`yicha о`rganish
ularning tabiiy-xо`jalik xususiyatlarini yanada yaqqolroq ochib
berish va landshaftlarning tabiiy imkoniyatidan meliorativ tadbirlar
о`tkazish yordamida unumliroq foydalanish mumkin.
Q ashqadaryo viloyati h am mamlakatimizdagi to g` h ududlaridan biri bо`lib,
viloyatning Kitob, Sha h risabz, Yakkabo g` , Q amashi, G` uzor, Deh q onobod va
Chiro q chi tumanlarida ancha katta maydonlar to g` h ududlariga mansub.
Viloyatimizning dengiz sat h idan 800 metr yuqorida joylashgan “sof” to g`
h ududlarining maydoni 760 ming ga (7,6 ming km 2
) yoki viloyat umumiy
maydonining 26 foizini tashkil etadi. Bu kо`rsatkich butun respublika mi q yosida 43
foizni tashkil etadi. Respublikamizda 23 ta to g` li ma`muriy tumanlar mavjud.
O`rta Osiyo tog`li hududlari qishloq xo`jaligining majmuali
rivojlantirish dasturida tabiatdan foydalanishni, aholi joylashuvini,
kurort rekreatsion tizimini rivojlantirishni hisobga olish muhim–
ahamiyat kasb etadi. Tog` tekislik va tekislik tog` relyef
– –
elementlari o`rtasidagi o`zaro aloqadorlik xususiyatlari ishlab
chiqarish yo`nalishidan kelib chiqadi. Ma`lumki, mintaqaning
iqtisodiy salohiyati qanchalik yirik regionda bo`lsa, u holda tog` va
tekislik orasidagi aloqa shunchalik iqtisodiy yuksalgan bo`ladi.
Tekisliklarning iqtisodiy rivojlanishi ko`p hollarda tog` xo`jaligiga
bog`liq. Suv energetika, mineral resurslar qishloq xo`jaligi va
–
rekreatsiya resurslari bilan o`ziga xos samaradorlikka ega.

Bundan tashqari, kaliy va osh tuzining ulkan zaxirasi mavjudki,
yaqin kelajakda bu foydali qazilma turlari mamlakatimiz sanoatining bir
qator tarmoqlarida xom ashyo sifatida foydalanila boshlandi.
Tabiatdan foydalanish jarayonida asosiy e`tibor tabiiy resurslarni
iste`mol qilishga qaratilgan bo`lib, tabiatdan foydalanishning tarkibiy
qismlarini tashkil etuvchi bo`g`inlariga - tabiiy resurslarni ilmiy asosda
o`rganish, ularni qayta tiklash va muhofaza qilishga yetarlicha e`tabor
berilmayotir. Shuningdek, tabiatdan foydalanishda ishtirok etadigan har
bir tarmoq ko`proq o`zining manfaatlarini yuqoriroq qo`yganligi sababli
tabiiy resurslardan foydalanishda nes nobudgarchilikka ham yo`l–
qo`yilmoqda. Viloyatning ayrim tabiiy resurslari, xususan qurilish
materiallari resurslari, mineral tuzlar, o`simliklar va hayvonot
dunyosining resurslari yetarlicha foydalanilmayotgan sharoitlarda quyosh
va shamol energiyasi kabi tabiatning tekin ne`matlari batamom
“ ”
foydalanilmayotir. Eng muhimi tabiiy resurslardan majmuali holda
foydalanish tashkil etilganicha yo`q.
Hisorning janubi g`arbiy tarmoqlari tog` landshaftlarining hozirgi
–
holati tabiatidan foydalanishni ilmiy asosda tashkil etishni taqozo etadi.
Bizning nazarimizda tog` oldi landshaftlarida tabiatdan foydalanishni
to`g`ri tashkil etishda quyidagi asosiy vazifalar birinchi galda amalga
oshirilishi maqsadga muvofiq:
- tog` va tog` oldi hududlarida tabiiy resurslarning tarqalishi,
zaxiralari va ularni baholash bo`yicha ilmiy tadqiqotlarni kuchaytirish;
- tog` va tog` oldi hududlarida tabiiy resurslarning hududiy
tarqalishi va zaxiralarini aks ettiradigan landshaft kartalarini va
ularga asoslangan ekologik kartalarni tuzish va tabiatdan foydalanishni
ana shu kartalarning materiallariga asoslangan holda tashkil etish;

- ushbu hududlarda har bir ishlab chiqarish korxonasi faqat
tabiat muhofazasi bo`yicha emas, balki tabiatdan majmuali foydalanish
rejasiga ega bo`lishi va shu reja asosida geoekologik tadbirlarni amalga
oshirilmog`i lozim;
- kon- qazlov sanoatida, neft gaz sanoatida tabiiy resurslar qazib–
olingan va geologik qidiruv ishlari olib borilgan hududlarda
landshaftlarni rekultivatsiya (qayta obodonlashtirish) ishlariga jiddiy
e`tabor berilishi zarur;
- yaylovlar digressiyasini oldini olish, ularda suv ta`minotini
tubdan yaxshilash, ozuqabop o`simliklarni sun`iy ekish bilan
yaylovlarning mahsuldorligini oshirish va yaylovlardan almashlab
foydalanishni yo`lga qo`yish, sug`oriladigan yerlarda pichanzorlar tashkil
etish lozim;
- yaylovlar, lalmikor va sug`orma dehqonchilik hududlarida
ixotazorlar barpo etish;
- lalmi yerlarda tuproq unumdorligini va tuzilmasining buzilishini
suv va shamol eroziyasidan, qayta sho`rlanish va zax bosishidan (sizot
suvlari satxining ko`tarilishidan) himoya qilishga doir agrotexnik va
gidromeliorativ tadbirlarni amalga oshirish;
- yer resurslaridan samarali foydalanish maqsadida geoekologik
monitoringni tashkil etish;
- viloyatning tog` hududlaridagi Xisorak va Kitob
qo`riqxonalarining maydonlarini kengaytirish.
Hisorning janubi g`arbiy tarmoqlari tog` va tog` oldi hududlarida
–
tabiatdan foydalanish tizimini takomillashtirishning hududiy geoekologik
muammolarini hal etish, ishlab chiqarish va tabiat (tabiiy resurslar)

birgaligida vujudga keladigan ekologik iqtisodiy tizimlarning
samaradorligini ta`minlaydi.
 yer va suv resurslaridan foydalanishda to`lov yo`lini amalga oshirish;
 meliorativ chora tadbirlarni uzliksiz olib borish va boshqalar.–
Bozor iqtisodiyoti ilgari shakllangan sanoat tarmoqlarini doimiy
ravishda jahon bozori talablariga moslashtirilib borishini taqozo
etadi. O`zbekiston tog`lari yoqilg`I energetika, rangli metallurgiya,
kimyo, qurilish materiallari, sanoati va boshqa tarmoqlarni
rivojlantirish hamda joylashtirish uchun katta ahamiyatga ega. Lekin
tog`li hududlarda qishloq xo`jaligi va u bilan aloqador qayta
ishlovchi sanoat tarmoqlarini rivojlanishiga ustuvor ahamiyat berish
lozim. Bu muammolarning hal etilishi respublika iqtisodiyotini
yanada rivojlantirishda muhim omillardan hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1 . Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. Toshkent.–
Ma`naviyat -2008. 164 bet
“ ” – .
2. Karimov I.A. "Yoshlarimiz xalqimizning ishonchi va tayanchi"
Toshent "Ma`naviyat" 2006. 80-bet
3. Kar imov I.A. O` zbek ist on X X I asr bo` sag` asida : x avfsizlik k a t ahdid,
bar qar orlik shart lar i va tar aqqiyot kafolat lar i. T. O` zbek ist on,
1997,326 b.
4. Kar imov I.A X alq so` zi gazetasi, 2001 yil, 21 dek abr .
“ ” – –
5.Abdullayev S.I. Murtazayev B.Ch. Atrof muhit muammolarining
geoekologik jihatlari. - T., 2006.
6. Abdullayev S . I . Usmanov I . Природные ресурсы
Кашкадарьинской области и их
хозяйственное использоване//Природно -
хозяйственная оценка территории
Кашкадарьинской области. – T ., 1980.
7. Abdullayev S . I . Qobilova D . G . Qashqadaryo viloyatida yer
resurslaridan foydalanishning ekologiyaga doir masalalari //
O ` zbekiston Respublikasining iqtisodiy va geoekologik
muammolari .
– T ., 1994.

8. Abdullayev S . I . Eshniyozov N . A . Qashqadaryo viloyatida
tabiatdan foydalanishning hududiy jihatlari //
Janubiy O ` zbekiston tabiatini o ` rganishning
dolzarb masalalari . – Qarshi ., 2002.
9. Abdullayev S . I . Kalonov B . X . Jonqobilov I . X . Janubiy
O ` zbekistonning sug ` orma dehqonchiligida tabiatdan
foydalanishning xususiyatlari // O ` zbekiston geografiya jamiyati
axboroti . 18 jild. T., 1997.
–
10. Abdullayev S.I. Atrof muhit haqida ta`limot. Ma`ruzalar matni.
Qarshi, 2002.
11. Abdullayev S.I. Usmanova R. Qashqadaryo viloyati
landshaftlarining rekreatsiya imkoniyatlari
va ulardan foydalanish. Tabiat
landshaftlarining ekologik muammolari. I
Respublika ilmiy-nazariy anjumanining
ma`ruzalar tо`plami. Guliston, 1994
12.AmanbayevaZ. Tog` landshaftlaridan foydalanishning geoekologik
jihatlari T.2009. 159 – 160 betlar
13. Бабушкин Л.Н. Kогай Н.A. Zokirov Sh.S. Агроклиматические условия
с`ъского хозяйства Узбекистана. – T ., 1985.
14. Б`ашева E .Н. Караулшикова Н.Н. Сабинина И.Г. Климатические
o писание Сурханьинской области. Л., 1962
15. Баденков Ю. П. Транин А.А. Горные территории Росии социально
экономические, экологические и правовые проблемы ( на примере
Республики Северной Осетия - Алания) ГоDдарство и право, 1997, №2.
с. 55 – 61.

16. Джумаев Т. Горы Узбекистана: природа, хозяйствоб отдых. Ею: Мехнат,
1989, 224 с.

17. Джумаев Т. Проблемы социально – экономического развития
горных районов Доклады Академия наук Азербайджана. 1998 ю № 3 – 4.
с .130- 137.
18. Jumayev T. Milliy tog` siyosati to`g`risida. Geografiya jamiyati
axborotnomasi T. 2002. 124 – 128 b.
19. Mamatov A. Geologik tuzilishi va rel`efi// Qashqadaryo viloyati
geografiyasi.- Qarshi, 1994.
20. Mamatqulov M. Tog`li hududlardan foydalanish muammolari
T. 2009. 21-23 betlar
21. Murtazayev B.Ch. Qashqadaryo viloyatining landshaft tuzilmasi. T., 2007.
Murtazayev B.Ch. Qashqadaryo viloyati yer resurslaridan yaylovlar
sifatida foydalanish. Qarshi, Nasaf . 2007.– “ ”
22. Zokirov Sh.S. Kichik hududlar geografiyasi. T., 1999.
–
23. Ирригатсия Узбекистана T. III. – T., 1979.
24. Islomov A. Yusupov K. Mintaqalar tabiiy salohiyatining mamlakat
iqtisodiyoti rivojlanishidagi ahamiyati//Geografiya va
tabiiy resurslardan foydalanish. – T., 2001.
25. Rafiqov A. Geologik muammolar. T., 1996.
–
26. Rafiqov A. Tabiat va uning resurslaridan foydalanishning
geografik asoslari.//Geografiya va tabiiy resurslardan
foydalanish. T., 2001.
–
27. Rafiqov A. Hojimatov A. Yer resurslaridan foydalanishning
ekologik iqtisodiy tizim asoslari. T., 2001.
– –
28. Tojiyeva Z.J. Atajanova U.K. Respublika tabiiy resurslari va mintaqalar
iqtisodiyoti// Geografiya va tabiiy resurslardan
foydalanish.- T.,2001
29. G`ulomov P.N. Geografiya va tabiatdan foydalanish. – T., 1985.
30. G`ulomov P.N. Tabiatdan foydalanishning geografik asoslari//
Geografiya va tabiiy resurslardan foydalanish.- T .,
2001.

31. Прызив к действиям к устойчивому развитию горных регионов
Азии. Региональная конференция по устойчивому развитию крупних
горных регионов Азии. Катмандуб Непал, 13 – 15 декабря 1994, М. 1995.
32. Кашкадарьинская область Т. I . Природа – T., 1959.
33. Qashqadaryo viloyati geografiyasi . Qarshi , 1994.
34. Usmanova R. Qashqadaryo viloyati iqlimining rekreatsiya
xususiyatlari. Tabiat landshaftlarining
ekologik muammolari. Guliston, 1994
35. Yugo-Zapadniy Uzbekistan. Prirodniye usloviya i resursi. T.,
1965
36. Halimov R.X. Seleviye potoki basseyna reki Kashkadari i
borba s nima. Sovremenniye problemi
fizicheskoy geografii Uzbekistana.
Samarkand, 1979
www.ziyo.net O`zbekiston yoshlari uchun internetdan maxsus tarimoq
www.ilm.o`z . Mamlakat ta`lim tizimidagi ilmiy yangilik, ilmiy ishlar, tadqiqot ishlari
ifodalangan
www.bilimdon.o`z . Turli mavzular yo`nalishlar sohalar ma`lumotlari keltirilgan veb
sayd
www.gow.o`z . Respublika oliy o`quv yurtlari to`g`risidagi ma`lumotlar keltirilgan
www.stst.o`z O`zbekiston davlat statistika bosh boshqarmasining veb sayti.
www.nature.ru Dunyo tabiat boyliklari haqida ma`lumotlar ba`zasi

– jadval
Qashqadaryo havzasidagi o`rtacha va baland tog`lar iqlimining ayrim ko`rsatkichlari
( R.Halimovdan, 1980 )
Balandlik
yaruslari Havoning o`rtacha yillik harorati, 0
С Yog`inlarning
o`rtacha yillik
miqdori, mmYanvar Iyun Yillik

Baland tog`lar
O`rtacha
baland tog`lar - 6,8
- 4,6 14
20 – 24 2 – 4
7 – 11 545 – 680
636 – 648
-jadval. Qashqadaryo havzasida o`rtacha ko`p yillik oqim
№ Balandlik
zonasi, m Zonaning
maydoni, km 2 Umumiy
maydonga
nisbatan
balandlik
zonasining
ulushi Oqimning
zonal moduli,
l/sek·km 2 Balandlik
zonasidan
keladigan
yillik oqim
hajmi, mln. m 3
1 800-1200 1980 0,27 2,14 133,7
2 1200-1600 1650 0,23 4,37 227,2
3 1600-2000 1442 0,20 6,59 299,7
4 2000-2400 1159 0,16 8,81 322,2
5 2400-2800 655 0,09 11,04 228,0
6 2800-3200 321 0,04 13,26 134,3
Jami 7207 1,00 1345,1
Manba: Страхова Н . Ю . Водные ресурсы основных рек Кашкадарьи // Geografiya:
tarix, nazariya, metodlar, amaliyot. T., 2010
Yer resurslarining Qashqadaryo viloyati xududida landshaftlarning balandlik mintaqalari
bo`yicha taqsimlanish qo`yidagi - jadvalga berilgan:
Balandik mintaqasi Yer maydoni, ming ga Viloyatning umumiy yer
maydoniga nisbatan %
hisobida
Chul tekislik– 1567 54,8
Adir-pastak tog`lar 675 23,6
O`rtacha baland tog`lar 546 19,2

Baland tog`lar 69 2,4
Jami 2857 100,0
Manba: Abdullaev S. I.,Usmonov I. 1981
jadval–
Qashqadaryo viloyatining tog`li tumanlari bo`yicha lalmi va bo`z (partov) yerlarning taqsimlanishi
(ming ga)
Tumanlar Lalmi yerlar Bo`z (partov) yerlar
G`uzor 27,9 0,7
Dehqonobod 42,6 3,5
Qamashi 35,7 0,9
Kitob 10,7 2,4
Chiroqchi 98,1 9,0
Shahrisabz 6,9 0,5
Yakkabog` 17,2 2,3
Jami: 249,1 19,3

Ф ОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
Абдуллаев С.И. Особенности хозяйственного
использования

Усманов И. природн ых ресурсов Кашкадарьинской
области.
Природные и экономические услович
сельского хозяйства Узбекистана. Т., 1981
Абдуллаев С.И. Қашқадарё вилояти ландшафтларининг
Усманова Р рекреация имкониятлари ва улардан
фойдаланиш. Табиат
ландшафтларининг экологик
муаммолари. I Республика илмий-
назарий анжуманининг маърузалар
тўплами. Гулистон, 1994
Абдулқосимов А.А. Проблемы изучения межгорно-
котловинных ландшафтов Средней
Азии. Т., 1983
Абдулқосимов А.А. Барьерный эффект и формирование
ландшафтов межгорных котловин
Средней Азии. География и природные
ресурсы. 1990, № 3

Атлас Узбекской ССР. Ч. I , II . М. – Т., 1974
Бабушкин Л.Н. Агроклиматические условия сельского
Когай Н.А. хозяйства Узбекистана. Т., 1985
Зокиров Ш.С.
Балашева Е.Н. Климатическое описание
Сурхандарьинской
ва бошқалар области. Ленинград, 1962
Гвоздецкий Н.А. Основн ы е проблем ы физической
географии. М., 1978
Геологический словарь. Ч. I . М., 1978
Джумаев Т. Гор ы Узбекистана. Т., 1989
Жумашов А.П. Эколого-географические услович и типы
пустынь средней Азии. Ашхабад, 1990
Заповедники Средней Азии и Казахстана. М., 1990

Исаченко А.Г. Основы ландшафтоведения и физико-
географическое районирование. М., 1989
Мавлянов Г.А. Генетические типы лёссов и
лессовидных пород центральной и
южной части Средней Азии. Т., 1958
Маматов А.М. Геологик тузилиши, рельефи ва фойдали
қазилмалари. Қашқадарё вилояти
географияси. Қарши, 1994
Маматов А.А. Географические аспекты охраны
природы
Ахмедов Р. Кашкадарьинской области.
Географический
Нажимов А. аспекты природно-хозяйственной
оценки территории Кашкадарьинской
области. Карши, 1980
Мильков Ф.Н. Общее землеведение. М., 1991

Мустафаев С.М. Дикорастущие бобовые растения-
источник кормовых ресурсов.
Ленинград, 1982
Нишанов С.А. Ландшафтные пояса Кашкадарьинской
долины. Материалы по физической
географии Узбекистана. Т., 1966
Нишанов С.А. Опыт классификации ландшафтов.
Материалы по физической географии
Узбекистана. Т., 1966
Экономический потенциал гор и предгорий Узбекистана и пути
его реализации. Т., 1982
Энциклопедический словарь географических терминов. М., 1963
Юго-Западный Узбекистан. Природные условия и ресурсы. Т.,
1965
Қашқадарё вилояти географияси. Қарши, 1994

Султонов Ю. Ландшафтлар географияси. Т., 1974
Узбекистон табиий географияси. Т., 1985
Усмановa Р. Қашқадарё вилояти иқлимининг
рекреация хусусиятлари. Табиат
ландшафтларининг экологик
муаммолари. Гулистон, 1994
Ҳайдаров К.Х. Ўзбекистон ўсимликлари. Т., 1976
Ҳожиматов К.Х.
Ҳалимов Р.Х. Селев ые потоки бассейна реки
Кашкадарьи и борьба с нима.
Современные проблемы физической
географии Узбекистана. Самарканд, 1979
Зокиров Ш.С. Кичик ҳ удудлар табиий географияси . Т.,
1999
Зокиров Ш.С. Ландшафтшунослик асослари. Т., 1996

Зокиров Ш.С. Антропоген ва амалий
ландшафтшунослик. Т., 1999
Qashqadaryo viloyatining umumiy yer fondi 2856, 8 ming km 2
bo`lib, uning 78 % i qishloq xo`jalik yerlarini tashkil etadi. Qishloq
xo`jaligi yerlari tuzilmasida yerlarning 67, 4 % i yaylovlarga, 30 % i ekin
ekiladigan yerlarga to`g`ri keladi.
Qulay iqlim (issiqlik) va yer resurslariga ega bo`lgan Qashqadaryo
viloyati ayni paytda suv resurslariga kambag`al. mavjud suv resurslari
sug`orishga bo`lgan ehtiyojning atigi 20 22 % inigina qondira oladi,–
chunki viloyatdagi suv resurslarining zaxirasi 1,2 1,3 km
– 3
dan
oshmaydi. Vaholanki, viloyatda sug`orma dehqonchilik uchun
geomorfologik (rel`ef) va tuproq sharoitlariga ko`ra yaroqli bo`lgan 1, 5
1, 8 mln. ga yer mavjud.
–
Qashqadaryo viloyati zaminida bir qator foydali qazilmalarning
konlari aniqlangan. Viloyatning yer bag`irlari ayniqsa tabiiy gaz, gazli
kondensat va neftning katta zaxiralariga ega. Hozirgi paytda
Qashqadaryo viloyati mamlakatda qazib olinayotgan tabiiy gazning 88
% ini, gazli kondensatning 100 % ini va 92 % ini bermoqda.
Тоғларда уларнинг ёши ва вужудга келиши, морфологияси,
гипсометрияси ландшафтларнинг яруслигига сабаб бўлади.
Ярусликда эса рельефнинг ландшафт ҳосил қилувчи роли яққол

намоён бўлади. Яруслик асосида тоғ ландшафтлари синфи
қуйидаги кичик синфларга ажратилди: 1. паст тоғларнинг
ландшафтлари, 2. ўртача баландликдаги тоғларнинг
ландшафтлари ва 3. баланд тоғларнинг ландшафтлари.
Мавжуд картографик амалиётда то ғ ларни баландлигига кўра учта
асосий ти p га ажратилган.
4. Паст то ғ лар–баландлиги 200 м дан 700–800–1000 м гача бўлган
баландликлар бўлиб, одатда йирик то ғ тизимлари ва тизмаларнинг
то ғ олдини ҳ осил қ илади.
5. Ўртача баланд то ғ лар–мутло қ баландлиги 700–800 м дан 2000 м гача
бўлган bоти қ да жойлашган.
6. Баланд то ғ лар–мутло қ баландлиги 2000 м дан зиёд бўлган то ғ лар
Паст, ўртача, баланд ва баланд то ғ лар нафа қ ат лaндшафт
хусусиятларига кўра, балкi хўжалик турлари, ихтисослашув, кишиларнинг
ҳ аёт шароити ва яшаш тарзи, ишлов бериладиган ерлар ми қ дори, а ҳ оли
жойлашувидаги яро қ лилиги, ҳ айдаладиган ерлари, и қ лим шароитининг
қ улайлиги, де ҳқ ончилик ва чорвачилик учун қ улайлиги, табиий сало ҳ иятига
қ араб бир–биридан фар қ ланади.
Баланд то ғ ландшафтлари Қ аш қ адарё ҳ авзаси доирасида Ҳ исор
тизмасининг марказий қ исмлари ва уларга я қ ин жойлашган то ғ ларда, 2800–
3000 м дан ю қ орида тар қ алган.
Баланд то ғ лар учун парчаланиш чу қ урлигининг катталиги (1000 м дан
кўпро қ ), қ адимий ва ҳ озирги музликларнинг фаолияти билан бо ғ ли қ ва
бош қ а бир қ атор хусусиятлар хос. Баланд то ғ ларда 3000 м дан 4000 м гача
бўлга баландликларда рельефнинг музлик скульптураси шакллари тар қ алган.

Будай рельефга Ҳ исор тизмаснинг О қ сув, Тамшуш ва Танхоздарёнинг ю қ ори
о қ имидаги ўзан қ исми киради. Альп типидаги рельеф шаклларига эга бўлган
баланд то ғ ларда ҳ озирги музликлар ҳ ам мавжуд.
Баланд то ғ ландшафтлари учун и қ лимнинг қ уйидагича кўрсаткичлари
характерл: ҳ авонинг ўртача йиллик ҳ арорати 4 0
С дан паст, январнинг ўртача
ҳ арорати –6,8 0
С, июлнинг ўртача ҳ арорати 14 0
С, йиллик ё ғ инларнинг
ми қ дори 545–680 мм, номланиш коэффициентии 15 дан орти қ . Вегетация
даври 50-110 кун. Намлик шароитлари дарахтчип ўсимликларнинг ўсиши
учун қ улай бўлсада, исси қ лик шароитлари дарахт ва буталарнинг ўсиши учун
шароит яратмайди.
География ва геоботаникага доир адабиётларда баланд то ғ
ландшафтларини “субальп ўтло қ лари”, “альп ўтло қ лари” ва нивал гляциал
ландшафтларга ажратиш анъанаси мавжуд. Бундан таш қ ари, баланд
то ғ ларда тошло қ зорлар ҳ ам ўзига хос ландшафт турларини ҳ осил қ илади.
Баланд то ғ ландшафтларининг зонал типдаги тупро қ ларини туб
жинсларнинг элювиал, баъзан эса длювиал ёт қ изи қ ларида вужудга
келадиган оч тусли қ ўн ғ ир тупро қ лар ташкил этади. Ҳ ал қ об жойларда
гидроморф тупро қ лар қ аторига мансуб бўлган торф–бот қ о қ тупро қ лар ҳ ам
учрайди.
Баланд то ғ ландшафтлари учун то ғ ксерофитлари ва то ғ ўтло қ лари
характерли бўлиб, қ уру қ ро қ жойларда дашт ўсимликлари (субальп
ўтло қ лари–ёввойи сули, мушук қ уйру қ , типчо қ ва б.), намро қ жойларда
мезофил бот қ о қ ликлардан ва ҳ ар хил ўтлардан иборат ўтло қ лар ва ўтло қ –
даштлар устунлик қ илади.
Айрим жойларда (субъалп мнта қ асининг қ уйи қ исмидаги намро қ
жойларда) ўрикарчанинг “оролчалар” кўринишидаги арчазорлари учрайди.

Альп ўтло қ лари учун паст бўйли ҳ ар–хил ўтлилар (Эрбахо, қ о қ иўт,
майда гулли лола, бинафша, чучмома ва б.)нинг тар қ алганлиги
характерлидир. И қ лим шароитларига бо ғ ли қ ҳ олда то ғ ли ксерофитлари кенг
тар қ алган бўлиб, ўсимликлар ёсти қ симон кўринишда ўсади.
Баланд то ғ ландшафтларининг майдони 69 минг га дан иборат. Баланд
то ғ ландшафтлари ёзги яйловлар сифатида фойдаланилади. Аммо
рельефнинг мураккаб тузилиши сабабли баланд то ғ ўтло қ ларининг яйловлар
сифатидаги а ҳ амияти унча катта эмас.
Яйлов минта қ асига Ҳ исор тизмасининг 2800–300 м дан ю қ ори
қ исмлари киради. Бу ердаги альп ва субальп ўтло қ ларининг ўсимлик
қ опламининг асосини кўп йиллик паст бўйли ўтчил ўсимликлар ашкил этади.
Субальп ўтло қ ларида ёввойи сули, мушук қ уйру қ , типчо қ ва бош қ а
ўсимликлар ўсади.
Эрбахо, бинафша, чучмома ва ёсти қ симон ўсимликлар альп
ўтло қ ларининг асосини ташкил этади. Бир йиллик ўсимликлар яйлов
минта қ асида ўсмайди. Яйлов минта қ асининг яйловлик сало ҳ яти
( ҳ осилдорлиги 5–7 ц/га) ёз ойларида мавсумий мол бо қ иш учун яро қ лидир.
Минта қ а доирасида ёнба ғ ирлар тик, рельеф кучли парчаланган, очи қ қ оялар
ва тошло қ зорлар кўп.

Sotib olish