Homilador va emizikli onalarning asosiy va qо`shimcha oziq moddalarga bо`lgan ehtiyojini adabiyotlar asosida о`rganish - Валеология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	119.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Валеология

Homilador va emizikli onalarning asosiy va qо`shimcha oziq moddalarga bо`lgan ehtiyojini adabiyotlar asosida о`rganish

Купить

Mundarija: Kirish ………………………………………………………….3-5-bet I - bob. Adabiyotlar sharhi ( Homilador va emizikli onalar ovqatlanishining o`ziga xos xususiyatlari ) 1.1. Homilador va emizikli onalarning asosiy oziq moddalarga bo`lgan fiziologik talabi………………………………………………6-9-bet 1.1.1. Homilador va emizikli onalarning oqsilga bo`lgan fiziologik talabi……………………………………………………………………10-13-bet 1.1.2. Homilador va emizikli onalarning yog`ga bo`lgan fiziologik talabi……………………………………………………………………14-18-bet 1.1.3. Homilador va emizikli onalarning uglevodga bo`lgan fiziologik talabi……………………………………………………………………….19-23-bet 1.2. Homilador va emizikli onalarning qo`shimcha oziq moddalarga bo`lgan fiziologik talabi……………………………………...24-27-bet 1.2.1. Homilador va emizikli onalarning ma`danli moddalar bo`lgan fiziologik talabi………………

Kirish О`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2018 yil 2 fevralda qabul qilingan “Xotin - qizlarni qо`llab quvvatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora - tadbirlari tо`g`risidagi” gi Farmonida “…Reproduktiv salomatlikni muhofaza qilish, onalik va perinatal kasalliklarining va о`lim holatlarining oldini olish sohasida aholining bilimi va sanitariya madaniyatini oshirishga qaratilgan tadbirlarni о`tkazish” [1] ustuvor vazifa etib belgilanganligi homilador va emizikli onalarning salomatligini saqlash Davlat Siyosati darajasiga kо`tarilganligi va bu boradagi ishlarning kо`lamini yanada oshirish zarur ekanligini anglatadi. Homilador va emizikli onalarning salomatligini saqlashdagi muhim tadbirlardan biri bu ularning sifatli o

profilaktik) ovqatlanishni yaxshilash,” - masalalari asosiy yо`nalishlardan biri etib belgilab qо`yilgan . (О`zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari tо`plami, 2015 y., 17 - son, 206 - modda; 2016 y., 14 - son, 132 - modda) [2]. Mavzuning dolzarbligi . Homiladorlik va emizikli davrlarda iste`mol qilinayotgan oziq - ovqat sifati, turi, miqdori, o`z vaqtida va ma`lum bir me`yorda ovqatlanish, ularning hayotiga ta`sir ko`rsatuvchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Zero, hozirgi zamon biologiyasi va tibbiyotida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarga ko`ra, tug`ilgan farzandning ruhan va jismonan yetuk, barkamol bo`lib yetishishi onaning nima yeb, nima ichishiga va taomlarning miqdori, tarkibi, qanday va qachon iste`mol qilinishiga bevosita bog`liqligi to`liq isbotlangan. Sarflanadigan energiya

3. Olingan natijalarni ommaviy axborot vositalari orqali yoritish. Ishning ilmiy yangiligi. Homilador va emizikli onalarning asosiy va qо`shim ch a oziq moddalar bilan ta`minlanishini о `rganish va tegishli xulosalarga kelish , ularning oqilona ovqatlanishini tashkil qilishda muhim hisoblanadi. Hozirga qadar h omilador va emizikli onalarning amaldagi ovqatlanishini о `rganish borasida qator tadiqiqotlar asosan yirik shaharlar sharoitida olib borilgan. Ammo biz ushbu bitiruv malakaviy ishni bajarish jarayonida qishloq sharoitida yashaydigan (Kitob tumani Beshqozoq va So`fi qishlog`ida yashovchi) h omilador va emizikli onalarning kunlik ovqatidagi asosiy ( oqsillar, yog`lar va uglevodlar ) miqdori hamda homiladorlikning har bir trimestrida o z iq moddalarga bо`lgan talab va uning qondirilish

I - bob. Adabiyotlar sharhi ( Homilador va emizikli onalar ovqatlanishining o`ziga xos xususiyatlari ). 1.1. Homilador va emizikli onalarning asosiy oziq moddalarga bo`lgan fiziologik talabi. Kо`pgina ilmiy tadqiqotlar, kuzatuv va tajribalar shu narsani tasdiqlaydiki, homilador va sut emizadigan ayollarning sog`lom ovqatlanishida miqdor, sifat va tartib qoidalarining buzilishi homiladorlik va tug`ish jarayonlarida bir qator kо`ngilsiz voqealar va asoratlarga olib keladi. Bunday noxush holatlarga misol qilib homiladorlik toksikozi, chala yoki о`lik tug`ilish, kamqonlilik, bolalar о`limining kо`p bо`lishi va boshqalarni olish mumkin. Hisob - kitoblarga kо`ra 1900 yili dunyo bо`yicha onalar vujudida kuzatilgan quvvat taqchilligi tufayli tug`ilgan 12,9 million nafar bola 5 yoshga yetmay о`lgan

bola” mavzusidagi xalqaro simpoziumning о`tkazilishi birinchi Prizidentimiz I.A.Karimov tomonidan ushbu masalaga ilk bor katta e`tibor berilganligini kо`rsatadi. Bir vaqtning о`zida shu narsani aytib о`tish joizki, hozir ham shahar va qishloqlarda istiqomat qiladigan homilador va sut emizadigan ayollar ovqatlanishida ma`lum muammolar yо`q emas. Masalan, agar ayrim qishloqlarda homilador va emizikli onalar ovqatida asosiy oziq moddalariga taqchillik tez - tez kuzatilsa, qishloq va shaharlardagi о`ziga tо`q oilalarda u yoki bu quvvatga boy mahsulotlardan ehtiyojdan kо`p iste`mol qilish natijasida homilaning me`yoridan oshiq kattalashib ketishi tufayli tug`ish jarayonida ona va bolaning jiddiy jarohat olish hollari uchrab turibdi [11;13]. Bunday jarohat tufayli bola asab tizimi davomli ravish

Homilador va sut emizadigan ayollarning ovqatlanishi tarkibiy va miqdor jihatidan ham ona organizmining, ham rivojlanayotgan homilaning, o`sayotgan bolaning me`yoriy talab darajasiga mos kelishi hamda homiladorlik jarayonining tekis borishini ta`minlashi kerak. Ular uchun mо`ljallangan taomlar tarkibida dastavval almashtirib bо`lmaydigan aminokislotalar, tо`yinmagan yog` kislotalari, vitaminlar hamda mikro va makroelementlar yetarli darajada bо`lishi lozim. Ayni paytda bu taomlar har bir homilador va emizikli ayol uchun uning yoshi, tana massasi, mehnat faoliyati, milliy an`analari, homilaning yoshi, bolaning yoshi, ob - havo sharoitlari, yil fasllari va boshqalarga mos bо`lishi talab qilinadi [15;16]. Qayd qilingan makro va mikronutriyentlarga oziq moddalar sifatida xarakteristika berishd

Homilador ayollar uchun ovqatlanish tartibi muhim, ular homiladorlikning birinchi yarmida 4 mahal, ikkinchi yarmida esa 5 va 6 mahal ovqatlanishga о`tishi kerak. Bir marta iste`mol qilinadigan ovqat miqdori unchalik kо`p bо`lmasligi, oldin meva - cheva, sabzavotli salatlar yeyilib, keyin asosiy ovqatdan tanovul qilish kerak. Ovqat me`da - ichaklarda uzoq turib qolmasligiga va uning oson hazm bо`lishiga erishish lozim. Aks holda ular bijg`ib, gaz, har xil zaharli moddalar hosil bо`ladi. Bu rivojlanayotgan homilaning о`sishiga salbiy ta`sir etishi mumkin. Homilador ayollar uchun ovqat bilan qabul qilinadigan umumiy quvvatning asosiy oziq moddalariga nisbatan taqsimlanishi oqsillar uchun 15 - 30%, yog`lar uchun 25 - 30% va uglevodlar uchun 40 - 45% ni tashkil qilishi kerak [17;19]. Albatta yu

1.1.1. Homilador va emizikli onalarning oqsilga bo`lgan fiziologik talabi. Homilador va emizikli onalar salomatligini mustahkamlashda oqsillar muhim ahamiyat kasb etadi. Oqsillar azotli, yuqori molekulali polimerlar bo`lib, aminokislotalardan tuzilgan. Ular ikkita katta guruhga bo`linadi, ya`ni proteidlar va proteinlar. Tana vaznining 20 %, hujayra quruq vaznining esa 50% ini oqsillar tashkil qiladi.Oqsillar boshqa oziq moddalarga o`xshab vujudda zahira holda saqlanmaydi, shuning uchun u ovqat bilan doimiy holda tegishli miqdorda qabul qilib turilishi kerak. Aholini tegishli miqdorda to`la qiymatli oqsillar bilan ta`minlash ancha muhim muammo bo`lib, uni hal qilishda eng avval oqsilga boy bo`lgan go`sht, baliq, tuxum, sut - qatiq, dukkakli o`simliklar, don kabi turli tuman mahsulotlarning

va bolalar о`limiga olib kelishi aniqlangan Homilador ayolning bir kunda qancha ovqat yeyishini aniq aytish qiyin, albatta. Ushbu kо`rsatkich homilador ayolning bо`yi va vazni, yoshi, organizmdagi zahirasi, bajaradigan ishi, iqlim sharoiti, yil fasli kabi omillarga bog`liq. Ayolning bо`yi, tana massasi, harakat faolligiga qarab har bir homilador bir sutka davomida о`rta hisobda 60 - 90 gr oqsil, 50 - 70 gr yog` va 325 - 450 gr uglevod iste`mol qilishi kerak. Bu oziq moddalarning umumiy kalorik qiymati 2200 - 2700 kkal atrofida bо`lishi lozim [ 8 ]. Homiladorlikning ikkinchi yarmida ayollar uchun bir kunlik ovqat о`rtacha quyidagi tarkibda va miqdorda bо`lishi tavsiya qilinadi (gr hisobida): gо`sht va gо`sht 120; baliq - 100; yog`siz tvorog - 170; kefir - 200; sut - 250; qaymoq - 30 mahsulo

Oqsillar yurak, jigar, miya hajmining, tana og`irligining pasayishi oqsillarning vaqtinchalik kamayishi homilaning rivojlanishini to`xtatadi. Onada oqsillar yetarli bo`lmaganda homila oziqlanishi uchun asosiysi globulinlardir. Homiladorlikning qon o`lchovi embrionga albumin va globulinlarning buzulishi bilan bog`liq. Homiladorning oziqlanish tartibida oqsilning yetishmasligi qon tarkibidagi bioximik o`zgarishlar anemiya, o`limning o`sishi, oldindan tug`ish, abort xavfini keltirib chiqaradi [22]. Oqsil tarkibining o`zgarishi ham homiladorlik davriga ta`sir ko`rsatadi. O`simlik yoki hayvon oqsilidan foydalanish turli xil buzulishlarga olib keladi. Qishloq sharoitida yoshovchi homilador va emizikli ayollar sut va sut mahsulotlarini nisbatan yetarli miqdorda qabul qiladi. Shunga ko`ra quyida h

Agarda ona sut icha olmasa, uning o`rnini bosadigan boshqa bi sutdan qilinadigan mahsulotlarni iste`mol qilgani ma`qul. Homilador ayol mustahkam suyak va tishlar bo`lishi uchun bir kunda eng kamida 3 stakan sut ichishi kerak. Ularga B, B 2 , B 1 va C vitaminlaribilan boyitilgan sit ichish tavsiya qilinadi. Emizikli ona homiladorlik davridagiga qaraganda birmuncha ko`proq ovqat yeyishi lozim. Bola emizish davrida onaning organizmini yengil o`zlashtiriladigan, shakldagi moddalar, ayniqsa oqsillar bilan ta`minlash uchun to`la qiymatli va turli - tuman oziq - ovqatlarni qabul qilishi lozim. Ichiladigan sutni 1,5 l gacha oshirish va sut mahsulotlarini iste`mol qilib turish lozim. 13

1.1.2. Homilador va emizikli onalarning yog`ga bo`lgan fiziologik talabi. Yog`lar eng avvalo hujayra va to`qimalarning tarkibiga kiradi. Odam tanasida yog`lar va zahira ko`rinishda bo`ladi. Tarkibiy yog`lar hujayra tarkibida murakkab birikma - lipoproteinlar holida uchraydi. Bu birikmalardan hujayra o`zagi, ribosomalar va mitoxondriyalar hosil bo`ladi. Tarkibiy lipidlar, odam uzoq vaqt och qolsada, bir xil miqdorda saqlanib qolish xususiyatiga ega. Yog`simon moddalardan, fosfolipidlar, xolesterinlar, yog`da eruvchi vitaminlar ham salomatlik uchun juda muhimdir. Lipidlarning hazm bo`lishi, o`zlashtirilishi va tarkibidagi yog` kislotalari ularning biologik ahamiyatini belgilaydi. Homilador onalarning yog` va yog`li moddalar iste`mol qilishlarida shu narsaga e`tibor berish kerakki, ular vujud

fosfatidlar, t о `yinmagan yog` kislotlari kiradi. Lipidlar asab tolasi b о `ylab impulslarning о `tishini yaxshilaydi, undan jinsiy gormonlar, buyrak usti bezi p о `stlog`ining gormonlari hosil b о `ladi. Lipidlar organizmni mexanik ta`sirlardan hamda sovuqdan himoya qilish xususiyatiga ega, shuningdek, ular teri elastikligini ham ta`minlab turadi. Kundalik hayotda yog`li ovqatni kо`p yesang semirib ketasan degan iborani tez - tez uchratib turamiz. Bunday fikr tanadagi zahira yog`larining qanday kelib chiqishini bilmaslik tufayli tug`iladi. Gap shundaki taom bilan iste`mol qilingan yog` tо`g`ridan - tо`g`ri yog` hujayralariga о`tib tо`planmaydi, balki uning parchalanishidan hosil bо`lgan yog` kislotalari qonda kо`payib ketadi. Semirish asosan iste`mol qilingan oshiqcha uglevodlarning yo g

xususiyatlarini belgilashda muhim о `rin tutadi. Agar yog` tarkibida t о `yingan yog` kislotalari k о `p b о `lsa, bunday yog` xona haroratida ham quyuq yoki qattiq, t о `yinmagan yog` kislotasiga boy yog` esa suyuq holda b о `ladi. Margarin tayyorlash jarayonida undagi t о `yinmagan yog` kislotalari t о `yingan yog` kislotalariga aylanadi va shu bois uning о `zlashtirilishi qiyinlashadi. K о `pchilik yog` deganda sariyog`ni birinchi о `ringa q о `yadi va uni k о `proq iste`mol qilishga harakat qiladi. T о `g`ri, sariyog` boshqa yog`larga qaraganda ancha yoqimli, uning tarkibida retinol (vitamin A) k о `p uchraydi va oson hazm b о `ladi. Lekin shuni esdan chiqarmaslik kerakki, vujudning ushbu oziq moddaga b о `lgan ehtiyoji hayvon, о `simlik yog`lari aralashtirib iste`mol qilinganida t о `

yog`laridagina kam miqdorda uchraydi. Ular asab tо`qimasi membranasi (pо`sti) tarkibiga kiradi, xolesterinning oksidlanishi va vujuddan chiqarib yuborilishida qatnashadi, qon tomirlar holatini yaxshilaydi, B guruh vitaminlarining alamashinuvida qatnashadi. Shuningdek, ular vujudning nurlanishga hamda yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshiradi. Tо`yinmagan yog` kislotalaridan yana tо`qima gormonlari –protoglandinlar hosil bо`ladi [8]. Charvi yog`larini taom tayyorlashda kam ishlatish tavsiya qilinadi, chunki ularning hazm bо`lishi qiyin. Lipidlarning hazm bо`lishi, о`zlashtirilishi va tarkibidagi yog` kislotalari ularning biologik ahamiyatini belgilaydi. Vujudda sintez bо`lmaydigan linol va boshqa tо`yinmagan yog` kislotalari bor yog`lar eng yuqori biologik qiymatli yog`lar hisoblanadi.

tо`yinmagan yog` kislotalari о`rtacha miqdorda bо`lgan chо`chqa, g`oz va tovuq yog`lari kiradi. Uchinchi guruhga esa aytilgan yog` kislotalari eng kam (5 - 6%) bо`lgan qо`y, mol yog`lari (ayniqsa charvi yog`i) va ayrim margarinlar kiradi. Yog`larga kо`ra organizm ehtiyojini qondirishda shu narsani hisobga olish kerakki, qabul qilinadigan yog`lar ham о`simlik ham hayvon yog`laridan iborat bо`lmog`i kerak. Gap shundaki о`simlik yog`larida tо`yinmagan yog` kislotalari, tokoferol (vitamin E) hamda β - sitosterin serob bо`lib, ular organizmda xolesterin almashinuvini yaxshilaydi. Lekin о`simlik yog`larida vitamin A, D bо`lmaydi va ular qizitilganida juda tez oksidlanadi, mazasi past bо`ladi. Hayvon yog`lari esa ancha mazali bо`lib, lipotrop xususiyatli letsitin, vitamin A va D ga boy. Shu bilan

1.1.2. Homilador va emizikli onalarning uglevodga bo`lgan bo`lgan fiziologik talabi Uglevodlar dunyoda eng k о `p tarqalgan organik birikma b о `lib, inson uchun asosiy energiya manba ` i hisoblanadi . T anadagi barcha a`zo va tizimlar ular tarkibidagi potensial energiya hisobidan faoliyat k о `rsatadi. Uglevodning 1 g oksidlanganida oqsillar singari ulardan 4,1 kkal quvvat ajralib chiqadi. Odam ovqatining asosiy qismini uglevod tashkil qilib, kunlik quvvat sarfining 60% ular hisobiga t о `g`ri keladi. Odam umri davomida о `rtacha 14 tonnadan oshiqroq uglevod iste`mol qiladi. Jismoniy faoliyat qancha jadal b о `lsa, uglevodlarga b о `lgan ehtiyoj shuncha oshib boraveradi, chunki ulardan harakat qilish uchun zarur bо`lgan energiya tez va osonlik bilan kerakli energiya ajralib chiqadi. Homil

zaharli moddalarni tanadan chiqarib yuborishda ishtirok etadi. Uglevodlarning fiziologik ta`sir qilish xususiyatida ularning miqdori va sifati muhim о`rin tutadi. Oziq moddalar tarkibida uchraydigan karbonsuvlar uch guruhga, ya`ni monosaxaridlar (glyukoza, fruktoza), oligosaxaridlar (saxaroza, laktoza) va polisaxaridlarga (kraxmal, glikogen, kletchatka, pektin va b) bо`linadi. Monosaxaridlar oddiy shakarlar bо`lib, oziq modda sifatida uning ikki turi, ya`ni glyukoza yoki uzum shakari hamda fruktoza yoki meva shakari ovqatlanishda keng kо`lamda ishlatiladi. Ular odam iste`mol qiladigan uglevodlarning о`rtacha 20% ini tashkil qiladi. Glyukozaning qondagi me`yoriy miqdori 80–120 mg%, ya`ni 100 g qonda 80 - 120 mg glyukoza bо`lishi kerak. Bu kо`rsatkich kamaysa ham, kо`paysa ham vujudda bir qa

mahsulotlaridagi uglevodlarning qonga о`tishini sxematik tarzda quyidagicha kо`rsatish mumkin. Turli xil mahsulotlar tarkibidagi har xil shakarlar miqdorini bilish sog`lom ovqatlanish nuqtai nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi. Saxarozaning (qamish yoki lavlagi shakari ham deb ataladi) tabiiy manbalari lavlagi, shakarqamish, asal, meva - chevalar bо`lib, vujudda tegishli fermentlar ta`sirida tez parchalanadi va quvvat beradi. Shakarning kо`p iste`mol qilinishi natijasida tanada moddalar almashinuvi, birinchi navbatda uglevod almashinuvi izdan chiqib, qonda shakar miqdori ancha oshib ketadi. Buning yuzaga kelish jarayoni shundan fermentlar tizimining ham doimiy suratda mо`l ajralishiga undaydi va qandli diabet xastaligi, hosil bо`lishidan oldin aksariyat hollarda qonda shakarning ancha kama

yо`qoladi. Kо`p shakar, qand - qurs yeyilganida me`dada ajralgan shira suyuqlanib ketadi, sovuq haroratga nisbatan yuz beradigan teri isitish reaksiyasi buzilib undagi qon tomirlari kengayish о`rniga torayib tegishli noxushliklarga olib keladi. Hozir jismoniy mehnat kamaygan sharoitda uglevod almashinuvini buzmaslik uchun qabul qilinadigan uglevod miqdori oqsil va yog`larga nisbatan tо`rt marta kо`p bо`lishi belgilangan, buni me`yoriy ovqatlanish formulasi deyiladi tegishli holda (1:1:4). Faol jismoniy ish qiladiganlarda esa u 1:1:5 bо`lishi belgilangan, ya`ni ular tez va kо`p energiya beradigan oziq modda uglevodlardan mо`lroq iste`mol qilishlari kerak. Asosan aqliy mehnat bilan shug`ullanadiganlarda qayd qilingan formula 1:0,8:3 kо`rinishida bо`lsa ular uchun ovqatlanish sog`lom bо`ladi.

ferment odam me`da - ichak y о `lida uchramaydi. Oziq tolalari suvni biriktirib olish xususiyatiga ega b о `lganligi uchun u erigan turli xil yot va zararli, zaharli moddalarni me`da - ichak y о `lida о `ziga shimib tanadan olib chiqib ketadi. Ikkinchidan, oziq tolalari me`da - ichak y о `lining harakatini yaxshilaydi. Agar iste`mol taomlarida oziq tolalari kam yoki umuman b о `lmasa, ichaklardagi t о `liq s о `rilish hisobiga najas tegishli miqdorda shakllanmaydi va bu hol ichaklar harakatini susaytiradi. Natijada hazm jarayonlari buziladi. Uchinchidan, oziq tolalari о `t kislotalarining tuzlarini о `ziga biriktirib olib, qonda xolesterin miqdorining k о `payib ketishini cheklab turadi. Xuddi shuningdek, qonda shakar miqdorining tez k о `tarilib ketmasligini ham oziq tolalari ta`minlab tu

1.2. Homilador va emizikli onalarning qo`shimcha oziq moddalarga bo`lgan fiziologik talabi. Inson hayotida oqsillar, yog`lar va uglevodlardan iborat asosiy oziq moddalardan (makronutriyentlardan) tashqari vitaminlar hamda mineral moddalardan tashkil topgan mahsulotlar (mikronutriyentlar) ham muhim ahamiyat kasb etadi. Makronutriyentlar oziq - ovqat sifatida azaldan ma`lum b о `lgan b о `lsa mikronutriyentlar haqidagi ta`limot nisbatan ancha keyin yuzaga keldi. Barcha mikronutriyentlar almashtirib bо`lmaydigan oziq - ovqat mahsuloti bо`lib hisoblanadi va ularsiz vujudda me ` yoriy moddalar almashinuvi amalga oshmaydi. Oqsillar, yog`lar va uglevodlardan farq qilib mikronutriyentlar tanqisligi darhol sezilmaydi, balki kunlar, oylar о`tib ularning taqchilligi qaytarilmas patologik о`zgarishlar

mineral moddalar va boshqa biologik faol moddalar ovqat rafinatsiya (oqlanish, aralashmalardan tozalanish) qilinmagan yoki о`ta termik qayta ishlovdan о`tkazilmagan mahsulotlardan tayyorlanganligi sababli hozirgidek tanqis bо`lmagan. Boz ustiga ekologik vaziyat ancha yaxshi bо`lib, oziq - ovqat mahsulotlari bо`lib xizmat qiladigan о`simliklar gerbitsit, pesititsit va boshqa zararli va zaharli ximikatlar bilan qayta ishlanmagan. Bunday ekologik toza sharoitda yetishtirilgan mahsulotlarda mikronutriyentlar yetarli bо`lgan. Keyingi yillarga kelib esa qishloq xо`jaligida hosildorlikni oshirish uchun qilingan va qilinayotgan barcha sa`y - harakatlar (mineral о`g`itlarning kо`plab ishlatish, zararkunandalarga qarshi zaharli moddalarni kо`plab qо`llash, gо`sht va sutni kо`paytirish uchun hayvonla

nutritsiologiyasining (ovqatlanish haqidagi fanning) taqoza etishicha sog`lom ovqatlanishda mikronutriyentlarga e`tibor makronutriyentlardan kam bо`lmasligi lozim. Aytish joizki, har xil kasalliklarga qarshi ishlatiladigan dori - darmonlarning aksariyat qismi ham asosan mikronutriyentlar va ularning birikmalaridan iborat bо`lib, ular birinchi navbatda vujudning u yoki bu moddaga nisbatan ehtiyojini qondirish va me`yorlashtirishga qaratilgan bо`ladi. Inson tanasida mikronutriyentlar davriy sistemada hozirgacha ma`lum bо`lgan elementlarning 60 dan ziyodrog`i, hamda 22 xil vitamin va vitaminsimon moddalardan iborat bо`lib, ularning aksariyat qismi aytib о`tilganidek iste`mol qilinadigan о`simlik (meva - cheva, poliz mahsulotlari, barg, gul, ildiz, poya va boshqalar) hamda hayvon mahsulotlari

mikronutriyentlar va ularning hayot uchun kerakligi haqida aholining turli qatlamlarida tegishli tushunchalarni shakllantirish bо`lib hisoblanadi. Mikronutriyentlarga bо`lgan talabning qondirilishida ekologik muhitni ham hisobga olish zarur, chunki bizning issiq iqlimli о`lkamizda kо`pgina vitaminlar va mikroelementlarga bо`lgan talab tegishli ma`lumotnomalarda kо`rsatilganidan ancha - muncha yuqori bо`ladi. 27

1.2.1. Homilador va emizikli onalarning ma`danli moddalar bo`lgan fiziologik talabi. Har bir aholi guruhining taomnomasidagi ma`danli moddalarning turi va miqdori qisman sezilarli miqdorda farqlanadi. Eng murakkab va ma`suliyatli davrni boshidan kechirayot homilador va emizikli ayollar iste`molidagi ma`danli moddalarga katta e`tabor berishlari muhim hisoblanadi. Ma`danli moddalarning mohiyati ularning ta`sir etishidagi о`ziga xos xususiyatga ega ekanligidadir. Ular hayotiy jarayonlarni boshqarib boruvchi biologik faol moddalarning bevosita tarkibiga kiradi. Ular hujayra protoplazmasi tarkibiga kiradi, hayotiy jarayonlar uchun zarur bо`lgan osmotik bosimni mo`tadillashtirib turadi. Bundan tashqari ular suyaklar va tishlar uchun plastik material bо`lib ham xizmat qiladi. Shuning uchun ham ul

ularning me`da - ichak tizimidan so`rilish xususiyatlariga va boshqa sabablarga bog`liq bo`ladi. Homilador va emizikli onalar mevalar, sabzavot va poliz mahsulotlarini tanlab qabul qilishga ko`proq ahamiyat berishlari maqsadga muvofiq. Sababi organizmdagi hujayra va to`qimalar o`ziga zarur ma`danli moddalarni olib qoladi, ortiqchasi tanadan chiqarib yuboriladi. Yana shuni alahida ta`kidlash lozimki mevalar po`stlog`ida oziq tolalari mavjud bo`lib, ular ayniqsa homiladorlik vaqtida qabziyatning oldini oladi. Sut emizadigan ayollar iste`molidagi mevalar, sabzavot va poliz mahsulotlarini ayniqsa e`tabor bilan iste`mol qilishlari shart. Homilador ayollarning suv va mineral moddalarga ehtiyoji ham yuqori bо`ladi. Rivojlanayotgan homilada asosan suv va mineral moddalar shakllanayotgan a`zo va ti

ko`rinishida, 16 % i to`qimalarda uchraydigan metallofermentlar tarkibida, qolgan 20 % i esa jigar, taloq, buyraklarda, ilikda zahira holida turadi. Homiladorlik paytida temirga ehtioj ancha oshadi, lekin bunday ayollarning ko`pchiligi bu paytda odatdagidek ovqatlanaverishadi, ya`ni iste`moliga Fe + boy maxsulotdan qo`shishmaydi. Shu sababli 30 - 73% homilador onalarda Fe + tanqisligi - anemiya paydo bo`ladi. Bunday anemiyaga uchragan ayollarda bola tashlash, chala va hatto bolaning o`lik tug`ilishi holatlari kuzatiladi.Shuning uchun bu ko`rsatkichni oqilona ovqatlanishni tashkil qilish hisobiga kamaytirish lozim. Shunisi ham borki, har xil mahsulotlardan Fe + ichaklar orqali turli miqdorda so`riladi. Uning so`rilishini yaxshilash uchun iste`mol qilinayotgan mahsulotlarga C vitaminiga boy

faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Mushaklar fosforli birikmalarning t о `planadigan asosiy joyi hisoblanadi. Fosfor oziq moddalarni parchalovchi kо`pgina fermentlar tarkibiga kiradi. Eng muhimi fosforli guruhlar ADF (Adenozinikkifosfor kislotasi) bilan birikib barcha hujayralarning fiziologik faoliyatini ta`minlab turadigan ATF ni (Adenozinuchfosfor kislotasi) hosil qiladi Homiladorlik va sut emizadigan davrda homilaning suyak to`qimalarining hosil bo`lishi, bolaning suyagi qotishida va bo`yining normal holatida ishtirok etadi . KALSIY. Bu element ham natriy, kaliy kabi asosan tuz k о `rinishida qabul qilinadi. Tanadagi kalsiyning 99% suyaklar, tishlar, tirnoqlar tarkibida b о `ladi, 1% qon va boshqa biologik suyuqliklarda hamda yumshoq t о `qimalarda uchraydi. Lekin kalsiyning ahamiy

RUH. Bu unsurning foydaliligini insoniyat ancha ilgari sezgan, masalan, qadimgi arablar tanadagi jarohatlarning ruxli aralashma yordamida tezroq tuzalishini sezishgan. Vujudning ruxga b о `lgan talabini qondirishda eng samarali y о `l shu elementga boy mahsulotlar bilan oziqlanishdir. Uning manbalari serob b о `lib, eng k о `p uchraydiganlaridan birinchi navbatda endi о `sayotgan bug`doy maysasi, bug`doy kepagi, mol jigari, baliq, quyon g о `shti, tuxum sarig`i, kakao, loviya, n о `xat, yong`oq, k о `k choy, olma, apelsin, limon, anjir, asal, lavlagi, pomidor, kartoshka, sholg`om, sarimsoq va boshqalardir. Bir kecha - kunduz davomida vujudga о `rtacha 10 - 20 mg rux kerak [8] . Ruxning shunday bir xususiyati borki, u mavjud mahsulotlar ba`zan k о `proq iste`mol qilinsa ham tanadagi miqdori

homilador va homila sog`lig`iga noxush holatlarni keltirib chiqaradi. Homiladorda tuz taqchilligi qon hajmini kamaytirib, noxush oqibatlarga olib keladi. YOD. Yod odam uchun zarur ma`danli moddalardan biri hisoblanadi. U qalqon bezi gormonlari tarkibiga kiradi. Qadimki Hindiston va Xitoyda qalqonsimon bezning kattalashishi bilan bog`liq kasallikni dengiz bulutlarining kuli bilan davolashgan. Keyinchalik bu moddaning yod ekanligi aniqlandi. Yod yetishmasligi natijasida moddalar almashinuvi buzilib, qalqonsimon bez kattalashadi, sochlar tо`kila boshlaydi, tana harorati pasayadi, odam jismonan va aqliy jihatdan zaiflashib qoladi [25]. Yod qalqonsimon bez garmoni tiroksinning sintezlanishi uchun kerak. Yod yetishmasligi tufayli qalqonsimon bezning kasallanishi dengizdan uzoq tog` va tog` oldid

Homilador va emizikli ayollarning barchasi boshqa oziq moddalar bilan birga ma`danli moddalarga nisbatan ham organizm talabini qondirsalar ham o`zlarinig, ham farzandlarining sog`ligi kafolatlanadi. 34

1.2.1. Homilador va emizikli onalarning vitaminlarga bo`lgan fiziologik talabi. Vitaminlar organik kimyoviy birikmalar bо`lib, inson tanasida sintez qilinmaydi, (vitamin D bundan mustasno) lekin vujudda moddalar almashinuvi yaxshi kechishi uchun ular albatta ishtirok etishi lozim. Shuning uchun ularni doimiy ravishda iste`mol taomlari sifatida qabul qilib turish kerak. Mavjud ovqat turlaridan barcha vitaminlarni о`zida mujassamlantirgan bironta ham taom yо`q. Shuning uchun vitaminlar yetishmasligining oldini olishda oziq - ovqat mahsulotlarni tanlab iste`mol qilish muhim ahamiyatga ega. Vitaminlar taqchilligining salbiy oqibatlari qadim zamonlardan beri ma`lum. Masalan 2500 yil burun Xitoy tibbiyotida beri - beri kasalligi haqida yozib qoldirilgan. Antik Gr e tsiyada esa avitaminoz A ya`ni

1907 yili Norvegiya olimlari Xoleyst va Fryolix hamda ingliz kimyogari F.Gopkinslar N.Lunin va X.Eykman tajribalarini tasdiqlovchi tadqiqotlar о`tkazishdi. K.Funkning xizmati shundan iborat bо`ldiki, u birinchi bо`lib guruch kepagida beri - beri kasalligini davolaydigan maxsus modda kristalini ajratib oldi va uni “vitamin” deb atashni taklif qildi. “Vitamin” deganda dastlab hayot aminlari, ya`ni lotincha “vita” –hayot, “amin” – tarkibida azot moddasi bor kimyoviy guruh tushunilgan hamda bu atama fanga va xalq orasiga keng ma`noda singib ketgan. Keyinchalik topilgan bar qator vitaminlar tarkibida azot bо`lmasa ham, vitaminlar deb atalgan. Vitaminlarga bо`lgan ehtiyoj kishilarning yoshi, jinsi, yashash sharoiti, qiladigan aqliy va jismoniy mehnati kabi omillarga qarab о`zgarib turadi. Ularga

jigari, baliq yog`, tuxum, sabzi, petrushka va boshqalar. Homilador va sut emizadigan ayollarda bu vitaminning sutkalik ehtiyoji 1,2 - 2,5 mg [8] . Vitamin E. Bu vitamin kо`payish vitamini deb ham yuritiladi, chunki uning tanada yetarli bо`lishi erkaklar va ayollar jinsiy bezlarining faoliyat kо`rsatishida ijobiy ahamiyatga kasb ega. Tokoferol sо`zi (“tokos” – avlod, urug`, “ferro” – qornida olib yurmoq) bola, avlod paydo bо`lishi, tug`ulish ma`nosini anglatadi. E vitamini faqat о`simliklarda uchraydi, hayvon tanasida u sintezlanmaydi. Homiladorlik va emizikli ayollar uchun muhim jihati embrionning va bolaning o`pka to`qimasini rivojlanishiga va kamolotiga yordam beradi, reproduktiv funktsiyani normallantiradi. Bu vitaminning yetishmasligirahitga olib keladi. Asosi manbalari o`simlik yig`i

boshqaradi. Buning ham kamligi raxitga olib keladi. Bu vitaminning manbalari baliq yog`i, treska balig`ining jigari, tuxum sarig`i, saryog` va boshqalar. PP (nikotin kislotasi). Nikotin kislota va uning amidlari kimyoviy modda sifatida uzoq vaqtlardan beri ma`lum bо`lsada, ularning pellagra kasalligini davolashda ishtirok qilishi bois vitaminlarga mansub ekanligi 1937 yilda aniqlandi. Bu moddalarning pellagrani tuzatuvchi xususiyati bо`lganligi uchun PP vitamini (italyancha pellagrani - yо`qotuvchi) deb ham ataladi. PP vitamini yetishmasligidan terining quyosh tegib turadigan qismlari dag`allashib qoladi, oshqozon - ichak traktining shilliq qavati yallig`lanadi, asab hamda yurak - qon tomirlari tizimlarning faoliyati buziladi. Odatda bunday holatlar ovqatida makkajо`xori doni, uni kо`p ish

Vitamin B 2 . Bu vitamin ilk bor sutda topilgan, shuning uchun uni ba`zan laktoflavin ham deb atashadi. U vujudda sodir bо`lib turadigan oksidlanish va qaytarilish reaksiyalarini tezlashtiruvchi fermentlarning kofermenti hisoblanadi. B 2 vitaminining yetishmasligi natijasida bо`y о`sishdan qoladi, shuning uchun u о`sish vitamini ham deyiladi. Uning yetishmasligidan til terisi, kо`z shilliq qavati yallig`lanishi mumkin, rangli kо`rish zaiflashadi. Bundan tashqari riboflavin taqchilligi kamqonlikka, soch tо`kilishiga, teri yuzasining buzilishiga olib keladi. Uni ba`zan teri vitamini ham deyishadi. Chunki bu vitamin yetarli bо`lsa, teri silliq, yumshoq, bо`lib, kishi yosh kо`rinadi. Ushbu vitaminga bо`lgan sutkalik ehtiyoj 1,3 - 2,4 mg. Homiladorlik davida embionning to`qimalari nafas olishi

Vitamin B 6 . Bu guruh vitaminlariga kiruvchi piridoksin oziq - ovqat mahsulotlarida kо`p uchraydi, shuning uchun odamda bu vitamin taqchilligi kam bо`ladi. U sholi kepagi, nо`xat va loviya, kartoshka, karam, sabzi, har xil achitqilar, hayvonlarning jigari, gо`shti va buyraklarida, tuxum sarig`ida serob bо`lib, bu mahsulotlardan tayyorlangan ovqatlar iste`mol qilish bilan odamda unga bо`lgan ehtiyoj tо`liq qonadi. Lekin mehnat faoliyati og`ir jismoniy ish bilan bog`liq kishilarda, ruhiy, hissiy zо`riqishlarda, kasalliklar tufayli kо`plab antibiotiklar qabul qilinganida piridoksinga bо`lgan talab bir muncha oshadi. Bu vitamin homiladorlikda va emizikli davrda moddalar almashinuvini ta`minlab turadi. Vitamin yetishmasa anemiyaga, allergiyaga, onaning ichidagi suvning yetishmovchiligiga sabab

II - bob Material va metodika. 2 .1. Tekshirish obe`kti Tekshirish ishlarimiz Kitob tumani So`fi va Beshqazoq qishlog`ida yashovchi 18 - 29 yoshli 30 ta homilador va 30 ta sut emizadigan ayollar o`rtasida olib borildi. 18 - 29 yoshli homilador ayollar 1 - jadval № Ism – familiyasi Yoshi Homiladorlik Davri 1 Meyliqulova Maftuna 25 yosh 5 oylik 2 Boboyeva Zubayda 26 yosh 6 oylik 3 Qaxxorova Yulduz 24 yosh 4 oylik 4 Umarova Intizor 27 yosh 2 oylik 5 Najmiddinova Umida 25 yosh 1 oylik 6 Sodiqova Sanobar 20 yosh 7 oylik 7 Sodiqova Nodira 19 yosh 3 oylik 8 No`monova Dildora 23 yosh 4 oylik 9 Ergasheva Umida 22 yosh 8 oylik 10 Samiyeva Orzigul 22 yosh 5 oylik 11 Ashurova Shaxlo 29 yosh 7 oylik 12 Tosheva Dildora 29 yosh 3 oylik 13 Rajabova Ziyoda 28 yosh 2 oylik 14 Jabborova Hulkar 27 yosh 5 oyli

18 - 29 yoshli emizikli ayollar ayollar 2 - jadval № Ism - familiyasi Yoshi Homiladorlik Davri 1 Boboyeva Shaxzoda 29 yosh 3 yosh 2 Mo`stonova Gulzoda 26 yosh 2 yosh 3 Shamsiyeva Yulduz 24 yosh 4 oylik 4 Umarova E`tibor 25 yosh 2 oylik 5 Isomiddinova Madina 24 yosh 6 oylik 6 Jahongirova Mehrinigor 20 yosh 7 oylik 7 Sobitova Mahliyo 19 yosh 3 oylik 8 Shamsiyeva Dildora 23 yosh 4 oylik 9 Ergasheva Yulduz 22 yosh 8 oylik 10 Norova Mohinur 22 yosh 5 oylik 11 Ergasheva Nigora 20 yosh 7 oylik 12 Suvonova Nodira 29 yosh 3 oylik 13 Oripova Gulsara 28 yosh 2 yosh 14 Meyliqulova Munira 27 yosh 5 oylik 15 Vahobova Fayoza 29 yosh 2 yosh 16 Hakimova Gulhayo 26 yosh 6 oylik 17 Mustonova Dilobar 24 yosh 3 yosh 18 Malikova Xosiyat 21 yosh 7 oylik 19 Komilova A’lo 29 yosh 1 yosh 20 Azizova Madina 23 yosh 4

2 .2. Tekshirish usullari Tekshirish usullariga keladigan bo`lsak, bunda asosan aholi turli guruhlarining amaldagi ovqatlanishini o`rganishning eng q ulay va ommabop usuli bo`lmish anketa - surov usulidan foydalandik. Shu bilan birga homilador va emizikli onalarning amaldagi ovqatlanishiga tegishli ba`zi ma`lumotlarni bilish mobaynida so`rov usulidan ham foydalanildi. Ma`lumki, anketa - so`rov usuli bir qator afzalliklari bilan birga ma`lum qiyinchiliklarga ham ega. Bunda tekshirilayotgan aholi guruhi tomonidan anketani to`g`ri to`ldirish paytida anchagina tushunmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu holatning oldini olish uchun homilador va sut emizuvchilar orasida avvalo tushuntirish ishlari olib borildi. Shuningdek bunday tushuntirish ishlarini homilador va sut emizuvchilar oila a`zolar

Homilador va emizikli onalarga tarqatilgan anketa tuzilishi ( na`munaga Boboyeva Zubaydaning to`ldirgan anketasi kiritildi) Ovqatlanish haqida ma`lumotK un № Nonushta Tushlik 2 - tushlik Kechki ovqat Qo`shimcha ovqat 1 1 2 3 4 5 2 bo`lak non 1 bo`lak novvot 2 - dona yong`oq 2 - piyola choy 1 piyola choy 1 chashka kompot 1 kosa makaron qovurdoq 2 bo`lak non - - - 2 bo`lak non, 2 piyola choy, 1 kosa tovuq sho`rva( 1 bo`lak go`sht, sabzi, kartoshka, no`xat ) 4 osh qoshiq pomidor salat 2 dona sabzi, 1 chashka kompot, 1 poyola choy, 3 osh qoshi asal, 2 bo`lak non 2 1 2 3 4 5 1 bo`lak novvot 2 bo`lak non 2 piyola choy 4 dona yong`oq 2 dona qovurilgan tuxum, 2 bo`lak non, 3 osh qoshiq pomodor salat, 1 piyola choy - - - 1 piyola choy, 1 bo`lak non, 1 kosa achchiq osh, 2 chashka kompot 1 chashka li

piyola choy salat, 3 osh qoshiq qatiq 4 1 2 3 4 5 1 bo`lak novvot 3 piyola choy 2 bo`lak non 4 dona yong`oq 3 dona olma, 1 dona sabzi, 1 dona tuxum, 200 gr kolbasa, 2 osh qoshiq salat - - - 5 ta somsa( ismaloq , charvi yog`), 1 piyola qatiq, 1 piyola salat 2 chashka limon choy, 4 choy qoshiq salat 5 1 2 3 4 5 3 ta somsa( ismal oq, charviyog`), 1 bo`lak novvot, 2 dona olma, 6 osh qoshiq salat 10 ta manti ( ismaloq, charviyog`), 1 piyola qatiq, 1 piyola salat 1 dona olma, 1 dona sabzi, 1 six shashlik, 1 piyola sok 6 1 2 3 4 5 1 bo`lak novvot, 2 bo`lak non, 2 dona yong`oq 6 dona manti, 4 osh qoshiq salat, 1 six shashlik 1 piyola sumalak, 1 bo`lak novvot, 2 piyola choy Yarim kosa ovqat( makaron , mosh, kartoshka, sabzi, sholg`om), 1 bo`lak non, 1 piyola choy 1 chashka sok, 1 dona olma, 1 dona

3 4 5 sumalak, 1 bo`lak non perashka - kotlet bo`lak non, 1 chashka kmpot, 1 dona olma, 1 dona sabzi, 1 piyola Homilador onalarga tarqatilgan anketaning so`rov qismi 1. Homilador ayolning ism - familiyasi. 2. Yashash manzili. 3. Yoshi, bo`y uzunligi, vazni, qon bosimi. 4 .Oila a`zolarining soni. 5. Qayerda ishlaydi. 6. Bir kunda o`rtacha necha marta ovqatlanishi. 7. Homiladorliknng qaysi davri. 8 .Qanday ovqatlarni xush ko`rishi. Emizikli onalarga tarqatilgan anketaning so`rov qismi 1. Emizikli onaning ism - familiyasi. 2. Bolaning yoshi, vazni, bo`y uzunligi 3. Yashash manzili. 4. Onaning yoshi, bo`y uzunlgi, vazni, qon bosimi. 5. Oila a`zolarining soni. 46

6. Qayerda ishlaydi. 7. Bir kunda o`rtacha necha marta ovqatlanishi.tiladi. 8. Bir kunda o`rtacha necha soat ishlashi. 9. Qanday ovqatlarni xush ko`rishi. Anketaning to`ldirilish qoidasi 1. Anketa 7 kun davomida to`ldiriladi. 2. Yeyilgan ovat yoki mahsulotning aniq nomi, tarkibi, sifati, miqdori ko`rsatiladi. 3. Suyuq ovqatlar tarelkalar yoki kosalar bilan o`lchanadi(to`liq yoki yarim). 4. portsiyali ovqatlarning miqdori va og`irligi yoziladi(masalan 1 dona kolet 75 gr, 1 ta tuxum, 10 ta yong`o, 5 ta konfet va hokozo). 5. Qatiq, asal kabi taomlar osh qoshiq bilan o`lchanadi. 6. Shakar, sariyog`, murabbo, shirinliklar esa choy qoshiq bilan o`lchanadi. 7. Non bo`lak hisobida ko`rsatiladi(masalan 4 bo`lak non). 8. “Qo`shimcha ovqatlanish qismida” asosiy ovqatlanishlar orasida iste`mol qilinga

haqida mavjud ma`lumotlardan foydalanib aniqlanildi (Zaychenko i dr, 1986)). Ma`lumotlar jadval shaklida berilgan bo`lib, 100 g maxsulot tarkibidagi oqsillarning miqdori keltirilgan. Oziq-ovqatlardagi masalliqlarni K.Maxmudovning “O`zbek taomlari” (1979) kitobidan foydalanib topildi. Masalliqlar miqdori aniqlanganidan so`ng har bir tekshiriluvchining xaftalik va kunlik ovqat ratsionidagi oqsillar, yog`lar, uglevodlar va mikronutriyentlar - ma`danli moddalar va vitaminlar miqdori aniqlandi. Bu ko`rsatkichlarni aniqlashda M.M. Skurixinning « Справочние таблици содержания основних пишевих вешеств и энергетической цености пишевих продуктов » (1987) nomli kitobi juda qo`l keldi. Tekshirish ishlarini to`g`ri va aniq usullar bilan o`tkazish uchun M.I.Kalinskiy, A.I.Pshendin (1985), V.I.Zaychenko,

III - bob Olingan natijalar va ularning tahlili . Bitiruv malakaviy ishimizning kirish hamda adabiyotlar sharhi qismida homilador va emizikli onalarning taomlari tarkibida asosiy oziq moddalar, ma`danli moddalar hamda vitaminlarning nafaqat qay miqdorda balki qanday sifatda bo`lishi kerakligi haqida so`z yuritdik. Makro va mikronutrientlarga bo`lgan fiziologik talab aholi guruhlariga qarab o`zgargani kabi homilador ayollarning homiladorlik davrlariga bo`g`liq ravishda o`zgarib boradi. Bo`lajak onaning oziq moddalar bilan me`yorida ta`minlanishi organizmidagi fiziologik, bioximik jarayonlarning normada kechishini ta`minlaydi. Bu o`z navbatida tug`iladigan bolaning jismonan va ruxan sog`lom dunyoga kelishini belgilaydi. Agarda ayol organizmi xususiyatidan va holatidan kelib chiqqan holatda o

iste`mol taomlarida uglevodlar ayniqsa ularning shirinliklarni ko`p iste`mol qilish hollari bilan tushuntirish mumkin. Biz о`z kuzatuvlarimizda homilador va emizikli ayollarda amaldagi ovqatlanishni о`rganish va uni ratsionallashtirishni amalga oshirish maqsadida Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Beshqazoq va So`fi qishlog`ida yashovchi bir guruh 18 - 29 yoshli homilador va emizikli ayollarning ovqatlanishini anketa - sо`rov о`tkazish orqali о`rganishga harakat qildik va quyidagi natijalarni olishga muvaffaq bо`ldik. Homilador ayollarning (18 - 29 yoshli) makronutriyentlar bilan ta`minlanishi 3 - jadval Makronu t riyentlar Me`yor [4] Natija Me`yorganisbatanfarq, % da Oqsillar 61(+30)* 77,2 - 15,1 Shundan hayvon oqsili, g r 34(+20) 34,2 - 36,4 Yog`lar, gr 67(+12) 69,4 - 12,1 Uglevodlar, gr

moddalar uglevodlar , ya`ni non va un mahsulatlari xizmat qilganligi bois umumiy energetek qiymat me`yor darajasiga yaqin bо`lsada oqsillar , xususan , hayvon oqsillari me`yoridan ancha kamligi qayd qilindi . Agar bunday taqchillik о`z vaqtida bartaraf qilinmasa , homila jarayonining me`yoriy davom etishida nuqsonlar kuzatilishi muqarrar . Bu holat aytib о`tganimizdek bola tana massasining kam bо`lishiga , uning jismoniy va aqliy barkamol bо`lishiga salbiy ta`sir etishi mumkin . Olingan natijalarni diagramma ko`rinishida quyidagicha ifodalash mumkin. oqsillar shundan hayvon oqsili yog`lar uglevodlar020406080100120 me`yor natija 1-rasm. Homilador ayollarning (18-29 yoshli) makronutrientlar bilan ta`minlanishi (% hisobida) Sut emizuvchi ayollarning (18 - 29 yoshli) makronutriyentlar bilan ta

4 - jadval Makronu t riyentlar Me`yor [4] Natija Me`yorganisbatanfarq, % da Oqsillar 61(+40)* 80,6 - 20,1 Shundan hayvon oqsili, g r 34(+26) 41,7 - 30,5 Yog`lar, gr 67(+20) 77.9 - 10,5 Uglevodlar, gr 289(+40) 319,4 - 2,9 E nergiya, kkal 2000(+500) 2301,1 - 7,9 Jadvaldan ko`rinib turibdiki, sut emizadigan ayollar guruhida makronutrientlarning qabul qilinishi me`yor darajasidan barcha oziq moddalarida ancha kam. Emizikli onalar uchun bir kunda iste`mol qilinishi zarur bo`lgan oqsillar 101 grni tashkil qiladi. Shundan hayvon oqsillari 4,7 grga teng. Demak, biz kuzatuv o`tkazgan ayollarning ovqatidagi oqsillar tegishli me`yor darajasidan 20,1 % ga kam, hayvon oqsillari esa kerak bo`ladiganiga nisbatan (60) 30,5 % ga kam. Respondentlarimizning kundalik ovqatida iste`mol qilish lozim bo`lgan 87

oqsillar shundan hayvon oqsili yog`lar uglevodlar energiya, kkal020406080100120 me`yor natija 2 -rasm. Emizikli ayollarning (18-29 yoshli) makronutrientlar bilan ta`minlanishi (% hisobida) Yuqoridagilardan kо`rinib turibdiki, biz kuzatuv olib borgan xomilador va sut emizadigan ayoll ar ratsionida bir qator muhim kamchiliklar uchraydi. Ularni bartaraf qilishda hal qiluvchi tadbirlaridan biri bu aholi о`rtasida sog`lom turmush tarzining muhim tarkibiy qismi hisoblangan ovqatlanish madaniyati tо`g`risidagi targ`ibot ishlarini keng kо`lamda olib borish hisoblanadi. Bunga ommaviy axborot vositalarida va joylarda aynan shu mavzuda ma`ruzalar qilish, lozim bо`lganda homilador va sut emizadigan ayollar uchun ratsional ovqatlanish bо`yicha seminar - treninglar yoki mahsus mashg`ulotlar, kurslar tas

Bitiruv malakaviy ishimizning kirish qismida, adabiyotlarga sharhi qismida qayd qilganimizdek va olingan naijalarni tahlil qilishda aytib o`tganimizdek homilador va emizikli ayollarning ovqatlanishi, xususan, ularning oqsillar, yog`lar va uglevodlar bilan ta`minlanishi katta ahamiyatga ega bo`lgan tashqi muhit omilidir. Ushbu oziq moddalar nafaqat ona organizmini balki o`sayotgan homilaning ham, emizikli onaning organizmining ham hayot faoliyatida alohida o`rin tutadi. Zero oqsillarning yetishmasligi birinchi navbatta homila rivojlanishiga undagi barcha hujayra va to`qimalarning yangidan hosil bo`lishi, o`sishi, me`yordan pasaysa va oxir oqibatda bolaning chala tug`ilishiga, tug`ilgandan keyin qator xastaliklarga uchrashiga, immun tizimining pasayib ketishiga, yoki jismonan ba`zan esa aqla

Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, biz o`z kuzatuvlarimizda bir guruh homilador va emizikli onalarning m akronutriyentlar bilan ta`minlanishini o`rgandik. 2018-yilning qish mavsumida biz olgan natijalarni adabiyotlardagi mavjud ma`lumotlar bilan solishtirib quyidagi xulosalarga keldik. Birinchidan: homilador va emizikli ayollar ovqatidagi makronutriyentlar (oqsillar, yog`lar, uglevodlar) ning birontasi ham belgilangan me`yor darajasida bo`lmasdan, ularga nisbatan sezilarli darajada taqchillik kuzatildi. Ikkinchidan: yetishmagan makronutriyentlar ichida birinchi o`rinni oqsillar tashkil qilib homilador ayollarda -15,1 % kam, emizikli ayollarda -20,1 % kam, ayniqsa hayvon oqsillari me`yoriga nisbatan ancha kamligi qayd etildi. Uchinchidan: homilador ayollar iste`mol taomlaridagi yog`lar, ka

Tavsiyalar Homilador onalarning ovqatlanishi fiziologik jihatdan barcha talablarga tо`liq javob berishi kerak. Shu nuqtai nazardan ularda ovqatlanish tartibi 5 marotabali bо`lib, oxirgi taomlanish kech soat 21 lar atrofida 1 st kefirdan iborat bо`lishi kerak. Oqsilli va yog`li ovqatlar kunning birinchi yarmida iste`mol qilinib, kechki ovqatning umumiy quvvati sutkalik quvvatning 20 % ini tashkil etishi lozim. Homilador ayol ovqatlangandan keyin darhol yotib dam olmasligi kerak. Homiladorlikning ikkinchi yarmida homila vaznining ortishi va unda jigar, buyraklar, ichaklar, nerv tizimi funksionallashganligi bois, onalarda oziq moddalarga bо`lgan talab bir muncha oshib, chunonchi, oqsilga nisbatan 80 - 110 g gacha, yog`larga nisbatan 50 - 70 g gacha, hamda uglevodlarga nisbatan 350 - 450 g gac

Gо`sht yoki baliq 120 - 150 g. Sut yoki kefir 200 g. Tvorog 50 g. Tuxum 1 dona. Non 200 g. Makaron va yormalar 50 - 60 g. Kartoshka va boshqa sabzavotlar 500 g. Meva - chevalar 200 - 500 g. Albatta yuqorida kо`rsatilgan mahsulotlar va ularning kо`rsatilgan miqdorlari kо`pgina qishloq sharoitlariga tо`g`ri kelmasligi mumkin, masalan, doim ham baliq topilavermaydi yoki qora ham oq nonlarni alohida qabul qilish birmuncha noqulaylik tug`diradi. Bunday xolatlarda homiladorlar uchun mо`ljallangan polivitaminlarni iste`mol qilish tavsiya etiladi. Homilador ayollar uchun tо`la qiymati oqsillar bilan yetarli darajada ta`minlanish maqsadida sut, kefir, yog`siz tvorog, hamda unchalik shо`r bо`lmagan pishloq tavsiya qilinadi. Bulardagi oqsillar almashtirib bо`lmaydigan aminokislotalar va kalsiy tuzlar

- ovqatlarning muhim komponentlaridir. Ular yog`da eruvchi vitaminlar, mineral moddalardan kalsiy va magniylarning tegishli darajada о`zlashtirilishini ham ta`minlaydi. Yog`larda yog`da eruvchi vitaminlardan tashqari fosfolipidlar, sterinlar, araxidon, linol va linolen kislotalari kabi essensial (asosiy) moddalar ham bо`ladi. Homiladorlar iste`moli uchun hayvon yog`lari manbai bо`lib sigir sutidan tayyorlangan saryog` xizmat qilishi kerak. Unga bо`lgan kundalik ehtiyoj 25 - 30 grdan oshmasligi lozim. Bunday ayollar margarinni umuman iste`mol taomlari orasidan chiqarib tashlashlari talab etiladi. Ularning charvi yog`larini ham tanavvul qilishlari tavsiya etilmaydi. Har kunlik taomlarda о`rtacha 25 - 30 gr miqdorida о`simlik yog`i bо`lishi shart. Chunki ular tarkibida tо`yinmagan yog` kislot

ajratish tizimi infeksiyasi, qon - tomirlarda о`zgarishlar, asoratli tug`ruqlar, homiladorlikdan keyin tana vazni nazorati muammolari yuzaga kelishi mumkin. Homiladorlik davrida tana vazni yetarli bо`lmasligi tufayli: vaqtidan oldin tug`ruq, homilani tug`ilganda kam vaznli bо`lishi, homilani rivojlanishdan orqada qolishi va о`lim holatlari sodir bо`lish xavfi yuqori. 59

АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. О`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2018 yil 2 fevralda qabul qilingan “Xotin-qizlarni qо`llab quvvatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora - tadbirlari tо`g`risidagi” gi Farmoni . 2. О`zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari tо`plami, 2015 y., 17 - son, 206 - modda; 2016 y., 14 - son, 132 – modda . 3. Алиев М.Г., Рагимова Ш.А., Исмайлов Ю.Б. Новая века в изученин лактации человека и животных. Баку, 1990, 90 стр. 4. Арзиқулов Р.У. Соғлом турмуш тарзи асослари // Соғлом турмуш тарзининг амалий асослари, шакллантириш масалалари ва муаммолари / Т., 2005. - II жилд. – 251 б. 5. Воронцов И.М. Питание женщины и будущий ребенок. Мир медицины, 1998, №1-2; С. 4-31. 6. Гипофизарно-надпочечниковые механизмы

11. Каримов О.Р., Қурбонов А.Ш. Лактация даврида оқсил тақчиллиги ёш авлоднинг овқат ҳазм қилиш тизимининг шаклланишини сусайтириши. //Ўзбекистон биология журнали. Т.: 1998, №6. – Б. 21-23. 12. Каримов О.Р. Пре- ва постнатал ривожланиш даврларида рациондаги оқсил тақчиллигининг протеолитик ферментлар тизими шаклланишига таъсири: биол.фанл.номзоди. ... дисс. –Т.:ЎзР ФА ФБИ, 2001. – 157 б. 13. Котова А.М. Ферментативные системы начальных и заключительных этапов гидролиза белков в процессе адаптации организма к составу пищи в разном возрасте.:Автореф. дис. канд. биол. наук. Т.:1984.-22 с. 14. Маринченки Т.В., Хамракулов У., Лебедев В.А., Тимофеева М.А. Гетерогеные формы пролактина в крови и молозиве жвачных животных. Физиол.журнал СССР, 1991, Т. 77, стр. 108-116. 15. Махо Л., Штребак В. Матер

22. Рахимов К.Р., Каримов О.Р. Сут эмизувчиларнинг овқат ҳазм тизимида оқсилни парчалаш функциясини онтогенезда ривожланиши ва унинг биологик аҳамияти // Ўзб. биол. журн. – Т.:, 1998. - №4. – Б.24-29. 23. Раҳимов К., Қурбонов Ш., Қурбонов А. Она сутининг хосияти. Абу Али ибн Сино таваллудининг 1014 йиллигига бағишланган илмий ва илмий оммабоп мақолалар тўплами. Қарши, 1995 й, 36-51 бетлар. 24. Раҳимов К., Каримов О. Сутнинг мўъжизакор хосиятлари. Экология хабарномаси, 1998 й., №2. 3-5 бетлар. 25. Хорошилов И.Е., Тиканадзе А.Д., Марчак А.А. Лечебное питание беременых и кормящих женщин: нутриционая поддержка. Петрозаводск, 2001. -67с. 26. Химический состав пи щевых продуктов /Справочные таблицы содержания основных пищевых веществ и энергетической цености блюд и кулинарных издели й / Книга 1.

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Tuban zamburugʻlar vakillarining tuzilishi va ularning xalq xoʻjaligidagi ahamiyati
Sog`lom turmush tarzi
Shaxsning valeologik madaniyati haqida tushuncha
Sog`lom ovqatlanish va uning fiziologik asoslari