Sog`lom ovqatlanish va uning fiziologik asoslari - Валеология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	70.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Валеология

Sog`lom ovqatlanish va uning fiziologik asoslari

Купить

MAVZU: Sog`lom ovqatlanish va uning fiziologik asoslari. KIRISH. I BOB. OVQATLANISHNING UMUMIY TA`RIFI, MOHIYATI VA HOZIRGI ZAMON KISHISINING HAYOTIDAGI O`RNI. 1.1. Ehtiyojdan ko`p ovqatlanish. 1.2. Oqsil energetik taqchillik. II BOB. ASOSIY OZIQ MODDALARNING INSON HAYOTIDAGI O`RNI. 2.1. Oqsillar. 2.2. Yog`lar. 2.3. Uglevodlar. XULOSA. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI. 2

Kirish Inson hayotida ovqatlanish nafas olish va suv iste`molidan keyin hal qiluvchi o`rinda turgan omillardan biridir,chunki ovqatlanish orqali kundalik talab qilinadigan energiya hamda organizmning o`sib ulg`ayishiga sarf bo`ladigan oziq moddalar organizmning barcha funksional jarayonlarini bajarish tashqi muhitdan qabul qilinadi. Ovqatlanish masalalari juda qadim zamonlardan buyon olim va mutaffakkirlarning diqqatini o`ziga jalb qilib kelgan. Sababiki ovqatlanish tufayli hayot davom etgan. Uning yetishmasligi, taqchilligi birinchidan hayotiy jarayonlarning normal borishiga to`sqinlik qilgan. Ikinchidan har bir organizm o`sib-ulg`ayishi va rivojlanishi uchun zarur moddalarni ham tashqi muhitdan oziq moddalar orqali oladi. Ovqatlanish murakkab fiziologik va biokimyoviy jarayon bo`lib, un

kasalliklarning kelib chiqishi va ularni davolashda qaysi oziq moddalar asosiy ahamiyatga ega ekanligini aniqlash ustuvor vazifa hisoblangan (balanslashtirilgan ovqatlanish nazariyasi ). Abu Ali Ibn Sino davriga kelib ovqatlanish masalalari boshqa fanlarning yutuqlaridan foydalangan holda ancha keng rivojlandi va ularga ilk bor ilmiy asoslangan zamonasiga ko`ra to`g`ri ta`rif berildi. Uning fikricha kasallik ovqatlanish qonuniyatlarining buzilishi hisobiga kelib chiqadi va bularning ko`pchiligini parhez qilish orqali davolasa bo`ladi deb ta`kidlagan va bu xususida o`zining “ Tib qonunlari” asarining 2- bobida to`xtalgan. XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida bu haqidagi bilimlar chuqurlashdi,jumladan akademik I.P.Pavlov va akademik A.M. Ugolevning ishlari maqsadga muvofiqdir. Agar I.P.Pa

1. Mavjud adabiyotlardan foydalanib sog`lom ovqatlanishga doir fikrlarni yig`ib, ularni soddalashtirgan holda ta`riflash; 2. QDU ning biotexnologiya kafedrasida amalga oshirilgan tadqiqotlar, dissertatsiyalar hamda bitiruv malakaviy ishlarini tahlil qilib, ularda keltirilgan xulosalarga asoslanib turli kasb egalarining sog`lom ovqatlanishi haqidagi fikrlarni bayon qilish. I BOB. OVQATLANISHNING UMUMIY TA`RIFI, MOHIYATI VA HOZIRGI ZAMON KISHISINING HAYOTIDAGI O`RNI. 5

Ma`lumki, insonning o`sib-ulg`ayishi, yashashi, turli- tuman faoliyat ko`rsatishi uchun zarur bo`lgan tashqi muhit omillaridan biri bu ovqatlanishdir. Ovqatlanish har bir tirik mavjudotning doimiy ehtiyoji bo`lib, uning hayot kechirishi bilan bog`liq bo`lgan xatti-harakatlari, jismoniy va aqliy mehnat qilishi hamda barcha tizim va a`zolarning faoliyat ko`rsatishi uchun zarur bo`lgan quvvat faqat oziq- ovqat mahsulotlari bilan qabul qilinadi. Bundan tashqari to`qima va hujayralarning doimo yangilanib turishi,yosh organizmlarda esa yana o`sish va rivojlanish uchun kerak bo`lgan qurilish yoki plastik material ham ovqatlanish bilan vujudga kiradi. Shu bilan bir qatorda oziq moddalarning iste`mol taomlari bilan me`yordan kam yoki ko`p iste`mol qilinishi o`ziga xos qator kasalliklarni keltirib c

Bundan 100-120 yil muqaddam har xil gazlar (ichdan yonar dvigatelli mashinalar va boshqalar ) aralashmagan, toza atmosfera havosidan nafas olish, ichimlik suvi tarkibida kimyoviy moddalar bo`lmagan, oziq- ovqat mahsulotlari pestetsid va gerbitsedlardan holi bo`lgan. Yuqoridagi sabablar tufayli kishilarning vitaminlar, minerallarga bo`lgan talabi hozirgidan kamroq bo`lgan. Hozirgi kunda esa, ishlab chiqarishda turli xil mehanizmlar, mashinalarning ko`p ishlatilishi, mehnat qilishga sarflanadigan energiyani kamaytirib yuboryapti.Shularni hisobga olib, hozirda to`g`ri ovqatlanish uchun iste`mol qilinadigan oziq-ovqatalarning umumiy energetik qiymati burungi zamonda yashagan kishilarning taomlanishidan bir muncha kam bo`lishi maqsadga mufofiqdir. Ovqatlanish avvalombor inson kishisining sihat-

hamisha sog`lom bo`ladi.Bu o`rinda tibbiyot fanining asoschisi Gippokratning so`zlarini keltirib o`tish o`rinlidir, ”toza va sifatli ovqatlarni iste`mol qilgan kishi kasalllanadi’’.Darhaqiqat, kundalik iste`mol taomlari o`zining energetik qiymati, tarkib,i xilma-xilligi bilan kishining fiziologik ehtiyojiga mos kelsa, uning o`sishi , mehnat qilishi va tashqi muhit omillariga bardosh berishi yuqori darajada bo`ladi. Yeyiladigan taomning me`yorga nisbatan kam bo`lishi ham ko`p bo`lishi ham tanadagi barcha hayotiy jarayonlarning normal kechmasligiga sabab bo`lib, dastlab modda va energiya almashinuvining buzilishiga sabab bo`ladi. Buning natijasida organizmda bir qator kasalliklar kelib chiqadi. Statistik ma`lumotlarga ko`ra, ayni hozirgi kunlarda dunyo aholisining yettidan bir qismi to`yib o

2. Sifat. 3. Tartib (rejim). Ushbu tamoyillarga og`ishmay amal qilish sihat- salomatlikka erishishda muhim ahamiyatga ega. Sog`lom ovqatlanishda miqdor tamoyili har kimning iste`mol qiladigan kunlik ovqatidagi umumiy energiyaning (kkal hisobida) shu vaqt ichida barcha sarflanadigan energiyaga to`g`ri kelishini, ya`ni bajariladigan barcha jismoniy va aqliy ushlar hamda tanadagi barcha a`zo vatizimlarning ishlashi, biologik faol moddalarning hosil bo`lishi uchun sarflanadigan umumiy energiyaga mos kelishini taqazo etadi. Sog`lom ovqatlanishning miqdor tamoyiliga amal qilishda dastlab kishilarning bajaradigan mehnat faoliyati hisobga olinadi.Chunki turli-tuman ish bajaruvchilar, xususan stanok oldida o`tirib , biror detalga ishlov beruvchi bilan qurilishda g`isht teruvchi yoki loy ishlari bi

2-guruh 18-40 40-60 300 2800 2550 2350 3-guruh 18-40 40-60 2900 2200 2350 2700 4-guruh 18-40 40-60 3700 3400 3150 2900 5-guruh 18-29 30-39 4300 4100 - 40-59 3900 - 1-guruh bajaradigan ishida jismoniy faoliyat ishtirok etmaydiganyoki juda kam miqdorda jismoniy mehnat talab qiladigan erkak va ayollardan iborat(aqliy mahnat qiluvchilar, idora hodimlari, hisobchilar, kompyuterda ishlovchilar, pedagoglar). 2-guruhga mehnati kuchli jismoniy yuklama talab qilmaydigan, avtomatlashtirilgan dastgohlar bilan ishlaydigan aloqachi savdo hodimlari kiradi. 3-guruhga mehnatida jismoniy ish anchagina o`rin olgan to`quvchilar, transport vositalarini boshqaruvchilar, dala ishlarini bajaruvchilar va jarrohlar kiradi. 4-guruhga mehnat faoliyati mehanizatsiyalashmagan,og`ir jismoniy kuch talab qiladigan ish bil

Sog’lom ovqatlanishning sifat tamoyili deganda, har kimning iste`mol qiladigan taom tarkibidagi asosiy moddalarning nisbati organizmning yoshi, jinsi, bajaradigan mehnati, ob0havo sharoitlari va individual xuxusiyatlarini hisobga olgan holda belgilanishi tushuniladi. Qayd qilingan nisbat o`rta yoshdagi uncha og`ir ish qilmaydigan, sog`lom kishilar uchun o`rtacha 1:1:4 qilib belgilangan.Lekin, bizning issiq iqlim sharoitimizda iste`moldago yog` miqdori biroz kamaytirilib, umumiy energiiya uglevodlar , meva –cheva va sabzavotlar hisobidan ko`paytirilishi maqsadga muvofiqdir.Homilador va sutemizadigan ayollar, kuchli jismoniy ish qiluvchilar va sportchilar hamda o`suvchi organizmlar uchun oqsil hissasi tegishli ravishda oshiriladi. Bundan tashqari barcha vitaminlar va minerallarning ham turl

Aynuqsa qachon ovqatlanish organizmning fiziologik xususiyatidan kelib chiqib aniqlanishi kerak. Ko`pgina kishilarda ertalab ishtaha bo`lmasa ham zo`rma- zo`raki ovqatlanish kerak degan xato tushuncha mavjud, bu esa noto`g`ri. Chunki bunday tartibda taomlanish organizm uchun g`ayritabiiy bo`lib, buning natijasida hazm jarayoni buziladi. Shuni unutmaslik kerakki, qachon yaxshi ochlik hissi paydo bo`lishi bilan ovqat yeyilsa, oson hazm bo`ladi. Ibn Sino sog`lom odamlaarga bir sutkada 2-3 marta ovqatlanishni tavsiya qilgan. Ochlik tuyg`usi paydo bo`lganda taomlanish oshqozon-ichaklarning emin – erkin ishlashi, ich damlashi, zarda qilish kabi nohush holatlarning bo`lmasligini ta`minlaydi. Ushbu holatni dastavval ochlik tuyg`usini chaqirgan oshqozon-ichak tizimida oziq moddalarni parchalovchi f

4.Sog`lom odam nonushta va tushlik bilan kunlik ratsionning2/3 qismini kechki ovqatda esa1/3 qismini iste`mol qilishi kerak. 5.Nonushta, tushlik va kechki ovqatlar. 6 tuyg`usi paydo bo`lganda ovqatlanish. 7.Shoshilmasdan yeyish ( 30 minut atrofida ). 8. Ovqatni yaxshilab chaynab keyin yutish. 9.Suv,choylarni ovqatdan 10-15 minut oldin yoki ovqatdan 20-30 daqiqa keyin ichish. 10.Kechki ovqat qovurilmagan, yog`i kam sho`r va oziq tolalari kam bo`lgan taomlardan iborat bo`lishi kerak. 11.Ovqatlanish paytida kam gaplashish, ortiqcha hissiyotlarga berilmaslik kerak. 12.Televizor va radio orqali o`tkir syujetli ko`rsatuv va eshittirishlarni tomosha qilmaslik. 13.O`zga qit`alar,davlarlar va hududlarga borganda u yerdagi taomlarni oz miqdorda iste`mol qilish lozim. Yuqorida ta`kidlab o`tilgan to`

1.1. Ehtiyojdan ko`p ovqatlanish. XX asrgacha bo`lgan davrda kishilarning ovqatlanish tarzida me`yordan kam ovqatlanish holati ko`p uchrab turgan bo`lsa, vaqt o`tishi bilan ehtiyojdan ko`p ovqatlanish kishilarning kundalik hayotiga kirib kela boshladi.Har ikki holat ham fiziologik jarayonlarni buzib, nohush holatlarga olib keladi. Hozirgi kunda 7 mlrdan ko`p aholi orasida keragidan kam ovqatlanib aziyat chekkanga qaraganda ehtiyojdan ko`p ovqatlanib davr kasalliklari hisoblangan moddalar va energiya almashinuvi, yurak qon tomirlari, endokrin,asab hamda hazm a`zolari va boshqa tizimlarida turli hastaliklarni orttirib olganlar soni ko`payib ketdi. Nega shunday, buni sababi nimada, uni oldini olib bo`ladimi degan savollar tug`ilishi tabiiy.Bundaylar nafaqat o`rta yoshlilar o`rtasida, balki yo

kamayishiga qarab iste``mol qilinayotgan taomlarning kalorik koeffitsiyenti kamaytirilayotgan holat qariyb uchramaydi,oldin qancha qancha yeb ichilgan bo`lsa shuncha narsa iste`mol qilinayapti.Tanaga kirgan oshiqcha ovqat energiyasi sarflanmasa u zahira holga o`tib teri tagida va ichki a`zolar atrofida yog` sifatida to`plana boshlaydi, semizlik yuzaga keladi. Min-ming yillar davomida qiyin hazzm bo`ladigan taomlarga(kepagi va po`sti ajratilmagan don va mevalar , poliz mahsulotlari) oshqozon –ichak tizimi moslashib ketgan insoniyat bugunga kelib fan va texnologik jarayonlarning yangidan-yangi muvaffaqiyatlari tufayli paydo bo`lgan va tez hazm bo`ladigan shirinliklar, hayvon yog`i va go`shti ishlatib tayyorlanadigam turli-tuman mazali taomlarni tanovul qilishga o`tdi.Bir vaqtning o`zida ayti

qilish noto`g`ri ekani mutaxassislar tomonidan qayd etilmoqda. ” Davr kasalliklari”ning kelib chiqishida makronutriyentlardan yog` alohida ahamiyat kasb etadi, uning me`yordan ko`p bo`lishi kasalliklarga chalinish xavfini kuchaytiradi.Oldin aytib o`tganimizdek ovqat umumiy quvvatining 35 % yog` hisobidan qoplanishi yetarli. AQSH da 40%, shimoliy hududlarda 45-50% ni tashkil qilmoqda. Insoniyatning don va don mahsulotlarini iste`mol qilishi yildan yilga ko`payib bormoqda. Bunda ham rivojlangan mamlakatlar ko`rsatkichi 2-3 marta yuqori (aholi jon boshiga yiliga 725,76 kg) .Muhimi shundaki, rivojlangan mamlakatlarda aholi buncha donni to`g`ridan-to`g`ro iste`mol qilmasdan , uni mollarga berib semirtiradi va hosil bo`lgan yog`ni go`shtni o`zi iste`mol qiladi. Bunday ovqatlanish tanaga to`yinga

ming tonnaga yetkazildi. XIX asrda ham u ko`p bo`lmagan. XX asrga kelib u butun dunyoga tarqaldi va insoniyat sevib iste`mol qiladigan mahsulotga aylandi. Keyingi 150 yil ichida u qoshilga mahsulotlar kop yeyilmoqda. Oxirgi vaqtlarda kimyoviy toza shakar iste`moli avjiga chiqib kelmoqda. Avvallari ajdodlarimiz toza shakar yemagani uchun ularning oshqozon-ichaklarida shakarni hazm qiladigan tizim mukammal shakllanmaganligi bois ham uni ko`p tanovul qilish tufayli yuzaga keladigan xastaliklar ko`payib ketmoqda . Hozirda dunyo aholisi yiliga 20 kg shakar iste`mol qilmoqda.Kuba, Kosta- Rika,AQSH, Avstraliya va Isroilda 45kg; Yaponiya,Tailand ,Filippinda 22 kgni tashkil etmoqda. Bugungi kunga kelib shakarni mo`l-ko`l bo`lib ketishi , uni iste`mol qiladiganlar orasida tish, yurak-qon tomir kasaa

semirish holati kuzatiladi. Emadigan bolani sun`iy ovqatlanishga otkazish ko`pincha ulg`ayganidan keyin ham semizlikka olib keladi. Buni oldini olishning eng samarali yo`li sog`lom ovqatlanishni tashkil qilishdir shundagina ko`pgina hastaliklar bartaraf etilgan bo`ladi. Shunday qilish kerakki, uglevodlarga bo`lgan kunlik me`yor (400-500gr) asosan tarkibida kletchatkasi ko`p bo`lgan karam, sholg`om, po`sti olinmagan olma, sabzi, ko`katlar ,unchalik shirin bo`lmagan mevalar hisobidan qondirilishi kerak. Go`sht ,tuxum, baliq kabi oqsilga boy mahsulotlarni oshiqcha iste`mol qilmaslik, ayniqsa yog`li go`shtdan o`zini tiyish, tuxum va baliqni ham qovurib emas qaynatib yeyish yoki dimlab yeyish maqsadga muvofiqdir. Sog`lom ovqatlanish bilan ozishning yana bir sharti kam kalotiyali taom iste`mol q

Shu bilan bir qatorda yurakning koronar kasalliklarini faqat to`g`ri ovqatlanish va jismoniy harakarlar bilan batamom yo`qotishning iloji yo`q. Sababi u irsiy asosga ham ega. Hozirda xafaqon, ya`ni qon bosimining yuqori bo`lishi ko`p kuzatilmoqda. Ularning kasallik tarixi o`rganilganda iste`molda me`yorning va tuz miqdorining yuqori bo`lishi aniqlandi. Yaponiyada tuz eng ko`p iste`mol qilinishi ma`lum va bu yrda yuqori qon bosimi va insult ko`p uchraydi.yaponiyaning o`zida ham janubida kam tuz iste`mol qiluvchilar o`rtasida bu kasalliklar deyarli uchramaydi. Amerikalik tadqiqotchilar Lyuis K.Dalning hayvonlar va odamlar ustida olib borgan uzoq muddatli kuzatishlari osh tuzi kam iste`mol qilish odamlarda qon bosimining me`yoriga kelishiga yordam beradi. Agar ular kam tuz qabul qilish bilan

Saratonda ko`pincha yeb-ichishida mo`l-ko`lchilikka ega bo`lgan davlatlardagi yuqori tabaqaga mansub kishilar , yirik shaharlarda yashovchi o`ziga tisnch odamlar chalinadi. Bunday kasalliklar iste`mol qiladigan kundalik ovqat tahlil qilib chiqilganida, ular ishlatadigan oziq moddalarning aksariyati o`ta tozalannganligi aniqlangan. Masalan, kepagidan batamom ajratib olingan un, po`sti va urug`idan tozalab olingan meva-chevalar(olma,uzum,anor va boshqalar), shakar, oq qand kabi mahsulotlarni muntazam iste`mol qilish ichaklarda o`ziga xos mikroblar turini o`zgartirib, konserogen(saraton chaqiruvchi)moddalar ko`paytirib yuboradi. Aksincha iste`molda dag`al ovqatlarning ko`p iste`mol qilinishi,kepagi va po`sti ajratilmagan un, meva-chevalar, ko`katlar, poliz mahsulotlari va boshqalar esa konse

keng va har tomonlama mazmunli ushintirish ishlarini olib borish,kishilarning bu boradagi savodxonligini oshirishdir. Nosog`lom ovqatlanish tufayli semizlik yoki tana massasining me`yoiorga nisbataan ziyod bo`lishi keyingi yillarda dunyo aholidssi orasida keng uchrab, aytib o`tilganidek u tufayli asab tizimi,ichki sekt=retsiya bezlari, hazm a`zolari,tayanch-harakat apparati, ajratish tizimi, moddalar va energiya almashinuvi xastaliklari ko`payib ketmoqda. Masalan, Rosssiya Federatsiyasida har to`rt kishining bittasi ortiqcha tana vazniga ega, AQSH aholisining esa 60% ga yaqini, Kanadada bundandan ko`p inson shundan aziyat chekmoqda . qolgan rivijlangan va rivojlanayotgan davlatlarda jumladan bizning davlatimizda ham yoshu qari , ayolu erkak semizlikdan aziyat chekmoqda. Semizllik holati ha

Olingan natija 18.5-2.5 bo`lsame`yoriy tana vazni, bundan kami ozg`in ko`pi esa semiz degan xulosaga kelinadi. Hozirgi paytda semizlikning 4 darajasi farqlanadi, agar kishi vazni aytilgan me`yorga nisbatan 10-29% ko`p bo`lsa, birinchi darajali, 30-39% bo`lsa, ikinchi darajali, 50-99% bo`lsa, uchinchi va 100% va undan yuqori bo`lsa to`rtinchi darajali semizlik deyiladi. Bu hol albatta inson uchun xavfli bo`libtibbiyot hodimlari va semizlarning o`zlarida katta xavotir uyg`atmoqda. Semizlikdan qutilish yoki semirib ketmaslik borasida turli-tuman vositalar, dori – darmonlar ko`payib ketdi. Ommaviy axborot vositalarida esa oshiqcha vaznniyo`qotuvchi usullarning qariyb har kuni yangisi paydo bo`lmoqda. Natija esa haminqadar . Nima uchun? Inson o`ta murakkab va nozik, hali sirlari ko`p ochilmagan

sintezlanib, teri tagida, muskul tolalari orasida to`plana boshlaydi. Boshqacha qilib aytganda, nosog`lom ovqatlanish tufayli ehtiyojdan ko`p ovqatlanish semirishga olib keladigan asosiy sabab hisoblanadi. Lekin shu narsani inkor qilib bo`lmaydiki, ayrim kishilar qancha yeb-ichishidan qat`iy nazar umuman semirish nimaligini bilmaydi. Bunday holat butun dunyo aholisi o`rtasida uchrab turadi. Nega shunday? Ushbu jumboqni yechish uchun olimlar uzoq vaqt qotirishdi va nihoyat bir guruh amerikalik olimlar yog` to`qimalari tomonidan qonga maxsus gormon – leptin ajratilib, u birinchidan markaziy nerv tizimidagi ishtaha markaziga tormozlovchi ta`sir ko`rsatsa, ikkinchidan tanadagi yog` to`qimalari parchalanishini tezlashtiradi. Unga ko`ra tanada ushbu gormon yetarli bo`lsa tanada ortiqcha yog` to`

holat uzoq davom etsa, to`qimalarning insulinga sezuvchanligi pasayib ketadi va bezning ko`p ishlab chiqarilishi natijasida o`zining potensiali kamayib ketadi. Natijada qondagi glukoza tezgina yog`ga aylanib semirish uchun metabolitik sharoit yaratiladi. Bunday holat ayniqsa, tez-tez shirinliklar iste`mol qilish yoki ora-orada konfet va shirinchoy kofe kabilarni tamaddi qilib turish tufayli yuzaga keladi. Qondagi oshiqcha shakarning organizm tomonida o`zlashtirilishiga kamida 3-4 soat talab etiladi, shu vaqt davomida yana ularni iste`mol qilish ayni jarayonlarnning cho`zilishiga sabab bo`ladi. Semirish har bir organizmning individual xuxusiyatlariga ham bog`liq bo`lib, bu narsa vujudning asosiy almashinuvi jarayonlaridan kelib chiqadi. Asosiy almashinuv de, tashqi muhit harorati optimal bo

1.2. Oqsil energetik taqchillik. Iste`mol taomlarida organizm uchun asossiy ” qurilish ” material bo`lib xizmat qiladigan oqsillar va energiya beruvchi uglevodlarning belgilangan miqdordan kam bo`lishi oqsil energetik taqchilligi deyiladi. Bunday holatda aslida yangi hujayralarning hosil bo`lishi uchun tegishli bo`lgan oqsil parchalanib energiya hosil qilishga sarflanib ketib o`z funksional vazifasini bajara olmaydi. Oqsil energetik taqchillikdan farqli ravishda oqsil taqchilligi ham mavjud bo`lib, bunday holatlarda qabul qilingan taomlarning umumiy energetik miqdori (oqsi me`yordan kam bo`lsada ) organizmning kunlik energiya sarfini qoplaydi. Bunda yetishmagan qism o`rnini ko`proq iste`mol qilingan yog` va uglevodlar bosadi. Bunday taqchillik oqsil energetik yetishmovchiligiga nisbatan ah

uzunligining belgilangan me`yorda kamligi ham tasdiqlaydi. Agar ushbu ko`rsatkich me`yor darajasining 80% ni tashkil etsa, ovqatlanishdagi kamchiliklar yengil; agar 705 bo`lsa og`ir holat deb hisoblanadi. Kvasiorkor ko`proq Afrika qit`asida uchraydi. U asosan ko`krakdan ajratilib, karbonssuvli ovqatlarga o`tkazilgan bolalarda, faqat oqsil yetishmasligidan kelib chiqadi. Oqsil yetishmasligidan organizmning himoyalanishi kamayasi, ichki sekretsiya bezlarida o`zgarishlar yuzaga keladi. Masalan, qalqonsimon bez, jinsiy bezlar va buyrakusti bezining gormon ajratishi susayadi. Jigarda ham o`zgarishlar sodir bo`lib, xolin miqdori kamayib, yog` jigarda to`plana boradi va yog`li infiltratsiya yuzaga keladi. Og`ir oqibatlaridan biri alimentar distrofiyadir. Bu kasallik to`yib ovqat yemaslik natijasi

almashinmaydigan aminokislotalar tuxum, baliq, sut mahsulotlari don-dukkaklarda ham yetarlicha bo`ladi. Oqsil energetik taqchillikni bartaraf etish uchun aholi turli guruh vakillarining aniq ovqatlanishi to`g`risida ma`lumotlar yig`ish, ularni fiziologik tahlil qilish hal qiluvchi ilmiy –amaliy ahamiyatga ega. Ko`pgina rivojlangan mamlakatlarda ( AQSH, Angliya, Fransiya, Norvegiya) bunday masalalar bilan shug`ullanadigan maxsus davlat tashkilotlari bo`lib, ularning samarali mehnati tufayli aholi oqilona ovqatlanishi bilan bog`liq bir qator iqtisodiy- ijtimoiy, ekologik, biologik tibbiy muammmolar mmuvaffaqiyatli yechilmoqda. 27

II BOB. Asosiy oziq moddalarning inson hayotidagi o'rni. Oziq moddalari deganda iste'mol qilinadigan taomlar tarkibiga kiruvchi oqsillar, yog'lar uglevodlar shuningdek vitaminlar, mineral moddalar nazarda tutiladi. Ushbu oziq moddalardan oldingi uchtasini asosiy oziq moddalari yoki makronutrientlar deb yuritiladi. Ulaming to'rtta umumiy xususiyati mavjud, ya'ni birinchidan, parchalanib vujud uchun kerakli quvvatli ya'ni barcha energiyani (jismoniy va aqliy ish, tana harorati, asab va barcha ichki a'zolar faoliyatiga sarflanadigan va boshqalar) hosil qiladi, ikkinchidan, tanadagi barcha hujayra va to'qimalaming almashinishi va yangilanishi uchun “qurilish” (plastik) materiali bo'lib xizmat qiladi va uchinchidan, qariyb hamma ovqatlar tarkibida ma'lum

2.1. Oqsillar Oqsillar hayot uchun zarur oziq modda bo‘lib, ular organizmdagi barcha hayotiy jarayonlaming plastik asosini tashkil etadi. Odam umumiy tana massasining 20%ini hujayra quruq massasining esa, 50% dan oshiqrog‘ini oqsillar tashkil etadi. Oqsillar hujayra barcha elementlari tarkibiga sitoplazma va yadro mitoxondriya va mikrosoma deb ataladigan ko‘nikmalari hamda membrana tarkibiga kiradi. Hujayra hamda umuman organizmlaming hamma struktura va funksiyalari oqsillar ishtirokisiz yuzaga chiqmaydi. Hujayrada oqsillar xilma-xil vazifalami bajaradi. Organizmning strukturali oqsil deb ataluvchi katta gruppasi organizm turli strukturasining hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Hujayralar qobig‘i va ulaming ichki tuzilmalari - organellalar shuningdek, nerv ustunlari, qobiqlari polisaxaridlar

aylanadi va cho‘kmaga tushib, jarohatlangan joyida to‘r hosil qiladi va unga qonning shaklli elementlari ilinib to‘siq hosil qiladi. Suvda erimaydigan, kimyoviy jihatdan aktiv zaharli barcha oqsillar peptid bog‘i bilan bog‘langan ayni bir xil aminokislotalardan tashkil topgan.Har bir oqsilning polipeptid zanjiri ayni oqsilga xos bo‘lgan aminokislotalardan tuzilgan. Aminokislotalaming tuzilishi bir xilda yoki bir-biriga yaqin bo‘lgan lekin aminokislota qoldiqlari turlicha ketma-ketlikda joylashgan 2ta oqsilning kimyoviy jihatdangina emas,balki biologik jihatdan ham deyarli turlicha boiadi. Oqsilning biologik qiymati ular tarkibidagi almashtirib bo‘ladigan aminokislotalaming almashtirib bo‘lmaydiganlarga nisbati hamda oshqozon-ichak yo‘lida qanday hazm bo‘lishi bilan belgilanadi. Almashtirib

1-jadval Ayrim o'simlik donlaridagi oqsillarning miqdori (Qurbonov, 2005) Mahsulotlar Oqsillar (%) Mahsulotlar Oqsillar (%) Soya 34,9 Paxta chigiti 34,5 Kungaboqar 20,7 Zig'ir 22,0 Yeryong'oq 26,3 Raps 22,3 Kunjut urug'i 19,4 Maxsar 10,0 Uzum urug'i 12,0 Pomidor urug' idan siqib olingan massa 35,0 Makkajo'xori murtagi 24,8 Go‘sht va go‘sht mahsulotlarida, masalan mol go‘shtida 21,6%, jigarda 17,6%, kolbasalarda o‘rtacha 15,5%, tuxumda 12,7% oqsil mavjudligi yuqoridagi jadvaldagi oziq moddalar bilan solishtirsak o‘simlik donlarida oziq moddalar ko‘pligini ko‘rish mumkin. Shunga qaramasdan o‘simlik oqsillarini maqsadga muvofiq holda aralashtirib iste’mol qilinsa organizmning to‘la qiymatli oqsillarga bo‘lgan talabi batamom qondiriladi. 0‘rtacha bir sutkada qabul q

2-jadval Tavsiya qilinadigan oqsil me'yorlari (Qurbonov, 2005) Asosiy guruhlar Yoshga ko'ra qo'shimcha guruhlar Oqsilga bo'lgan sutkalik talab,g Erkaklar uchun Ayollar uchun Jami Shu jumladan hayvon oqsili Jami Shu jumladan hayvon oqsili 18-29 72 40 61 34 I 30-39 68 37 59 33 40-59 65 36 58 32 18-29 80 44 66 36 II 30-39 77 42 65 36 40-59 72 40 63 35 18-29 94 52 76 42 III 30-39 89 49 74 41 40-59 84 46 72 40 18-29 108 59 87 48 IV 30-39 102 56 84 46 40-59 96 53 82 45 18-29 117 64 - - V 30-39 111 61 - - 40-59 104 57 - - Hayvon mahsulotlari bilan qabul qilingan oqsillar osonlik bilan tanamiz oqsillariga aylanadi,o'simlik oqsillari esa bu borada anchagina keyingi o'rinda turadi, chunki ularning tarkibida almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalar juda kam bo'ladi, yo

turli qismlari o'zaro bog'lanishi tufayli oqsillar molekulasining yuksak tashkiliy shakllari ikkilamchi, uchlamchi va to'rtlamchi strukturalari hosil bo'ladi. Oqsillar boshqa oziq moddalar singari (yog' va uglevodlarga o'xshash] organizmda zahira saqlanmaydi, shuning uchun u ovqat bilan doimiy holda qabul qilinishi kerak. Oqsillarga bo'lgan talabni o'rganish uchun tanada oqsil balansi, ya'ni sutka davomida ovqatli moddalar bilan qabul qilingan oqsil va shu vaqt ichida ularning parchalanishidan hosil bo'lgan moddalar hisoblanadi. Oqsil balansi haqida xulosa tanada azot balansini o'lchash bilan boshqariladi. Agar iste'mol qilinadigan ovqat tarkibida oqsil yetarli va to'la qiymatli bo'lsa tanaga kirgan hamda siydik bilan chiqarib yuboril

1.Fenilalanin; 2.Tirozin; III. Geterotsiklik aminokislotalar, triptofan, gistidin, prolin, oksiprolin; Ovqat tarkibidagi oqsillar hazm bo‘lish jarayonida aminokislotaga ajraladi, ular esa ichakdan qonga so‘rilib, to‘qimalarga boradi va shu organizm uchun zarur oqsillarga aylanadi. Odam hayvon organizmi o‘zi uchun zarur bo‘lgan aminokislotalami oddiy noorganik kimyoviy moddalardan amino-guruhlar (NH) 2 yo'qligi sababli sintez qila olmaydi.Organizmda bir aminokislotaniig boshqasiga aylanishi ham chegaralangan. Ayrim aminokislotolar jigarda transaminlanish orqali hosil bo‘ladi.Boshqalari esa organizmda hosil bo‘lmaydi va ular organizmda faqat ovqat mahsuloti orqali tushadi. Shu sababli aminokislotalar о ‘mini almashtirib bo‘lmaydigan va o‘mini almashtirib bo‘ladigan turlarga bo‘linadi. Ol

gistamin hosil bo‘lib, bu modda qon tomirlar devorini kengaytiradi va o‘tkazuvchanligini yaxshilaydi. Valin. Uning fiziologik ahamiyati kam o‘rganilgan. Valin yetishmasa, kalamushlarda ishtahaning yo'qolishi, koordinatsiyaning buzilishi, oqibatda hayvonning halok bo‘lishi kuzatilgan. Ovqatga valin qo‘shilganda yuqoridagi holatlar kamaygan. Izoleytsin . Bu aminokislota organizmdagi hamma oqsillar tarkibida mavjud (gemoglobindan tashqari). Ovqat tarkibida izoleytsin bo‘lmasligi manfiy azot balansiga olib keladi. Leytsin hayvonlarda leytsin yetishmasa, ular o‘sishdan to‘xtaydi va tana og‘irligi kamayadi. Lizin. Bu aminokislota yetishmovchiligi qon hosil boiishi buzilishiga, eritrotsitlaming va gemoglobinning kamayishiga olib keladi, jigarda va o‘pkada o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Lizinning

Fenilalanin buyrak usti hamda qalqonsimon bez faoliyatiga ta’sir etadi. Fenilalanindan tirozin, undan esa adrenalin hosil bo‘ladi. Tirozindan qayta fenilalanin hosil bo‘lmaydi. Organizm ehtiyojini uning o‘mini almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalarga bo'lgan ehtiyojini qondirish hosil bo'lish jarayonini ta’minlash uchun ovqat ratsionida almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalar mutanosib bo'lishi va qonda aminokislotalar kompleksi bo'lishi kerak. To'qimadagi almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalarga ehtiyoj triptofan va treoninga nisbatan hisoblab chiqilgan. O'rta yashar odam uchun almashtirib bo'lmaydigan mutanosib me’yor qabul qilingan. Uning sutkalik miqdori lg. Triptofan uchun lg, lizin uchun 4-6g, izoleytsin uchun 3-4, valin uchun 3-4, treonin

Olib borilgan ko‘p sonli tadqiqotlar ultraminimal me’yor asossiz ekanligini ko‘rsatib berdi. Organizmda muntazam oqsil yetishmaganda to‘qimada oqsilning parchalanishi tezlashadi va manfiy azot balansi kelib chiqadi. Oqsillar me’yori kundalik ovqatda umumiy quvvat qiymatining 1 l-13%ini tashkil qiladi. Oqsilning 55% esa hayvon oqsili hisobiga qondirilishi kerak. Oqsillaming yetarli bo‘lishi organizm ish faoliyatini oshiradi hamda uning kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini kuchaytiradi. Organizmda oqsillar yetarli miqdorda bo‘lsa boshqa moddalaming ham biologik xususiyati faollashadi. Odam iste’mol qiladigan ovqatda ko‘pincha oqsil kam bo‘ladi, bu esa ko‘pincha alimentar kasalliklaming kelib chiqishiga olib keladi. Oqsillar yosh organizmning o‘sib-ulgayishi uchun ham, 25 yoshdan keyin

2.2. Yog‘lar Yog‘lar asosiy oziq- ovqat mahsulotlaridan biri bo‘lib, organizmning normal hayot faoliyatini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan energiya manbai va to‘qimalaming tarkib topishida plastik material bo‘lib (xususan membranananing shakllanishida) xizmat qiladi. Oqsillar va uglevodlar bilan birga lipidlar tirik hujayralar organik moddasining asosiy massasini tashkil etadi. Lekin lipidlar oqsillarga o‘xshash faqat aminokislotalardan yoki uglevodlarga o‘xshash faqat monosaxaridlardan tuzilgan bir xil birikma bo‘lmay, tarkibiy qismlari va strukturalari jihatdan geterogen xarakterga egadir. Barcha yog‘lar asosiy organik moddalaming bir ko‘rinishi bo‘lib, tarkibiga haqiqiy yog‘lar, ya’ni lipidlar va yog‘simon moddalar lipoidlar (fosfatidlar, sterinlar va boshqalar) kiradi. Odam organizmida

aralashmasi holida bo‘ladi. Kimyoviy xossalariga ko‘ra yog‘ kislotalari to‘yingan va to‘yinmagan kislotalarga bo‘linadi.Agar yog‘ tarkibida to'yingan yog‘ kislotalari ko‘p bo'lsa, uning eruvchanligi past, to‘yinmagan yog‘ kislotalari ko‘p bo‘lganida esa yuqori bo‘ladi. Ya’ni, to‘yingan yog‘ kislotasi ko‘p bo‘lgan yog‘ xona haroratida quyuq yoki to‘nglagan shaklda bo‘ladi, to‘yinmagan yog‘ kislotali yog suyuq holatda bo‘ladi. Margarin tayyorlash jarayonida undagi to‘yinmagan yog‘ kislotalari to‘yingan yog 4 kislotalariga aylanadi. 3-jadvalda turli xil mahsulotlar tarkibida uchraydigan umumiy yog‘ va yog‘ kislotalari haqida ma’lumot beramiz. 3-jadval Ayrim mahsulotlarda uchraydigan yog’ miqdori (Qurbonov, 2005) Mahsulot nomi Umumiy yog' Yog' kislotalari Jami Shundan to'yi

mavjudligi ulaming organizm uchun muhim ekanligini ko‘rsatadi. 0‘ta to‘yinmagan yog‘ kislotalarining muhim biologik xossalaridan biri, ulaming struktura elementlari (hujayra membranalari nerv tolasining miyelin pardasi biriktiruvchi to‘qima) ning hosil bo‘lishida asosiy komponent sifatida qatnashishidir. 0‘ta to‘yinmagan yog‘ kislotalari xolesterinni organizmdan (uni oson eruvchi birikmaga aylantirib) chiqarib yuborish xususiyatiga ega: uning bu xususiyati ateroskleroz kasalligini oldini olishda muhim ahamiyat ga ega. Biologik qiymati va tarkibidagi o‘ta to‘yinmagan yog‘ kislotalariga qarab yog‘ni uch gruppaga bo‘lish mumkin. 1-guruhga o‘simlik moylari (kungaboqar,soya, makkajo‘xori nasha, zig‘ir, paxta moyi): 2-gruppaga cho‘chqa, g‘oz va tovuq: 3-gruppaga esa qo‘y va mol yog‘i, sariyog‘ k

4-jadval Mehnat turiga qarab turli aholi guruhlari uchun tavsiya qilinadigan sutkalik yog‘ miqdori (g) Qurbonov, 2005) Asosiy guruh Yoshga qarab qo'shimcha guruhlar Erkaklar uchun Ayollar uchun I 18-29 81 67 30-39 77 63 40-59 70 60 18-29 93 73 II 30-39 * 88 72 40-59 83 70 18-29 110 87 III 30-39 105 85 40-59 98 83 18-29 128 102 IV 30-39 120 98 40-59 113 95 18-29 154 V 30-39 144 40-59 137 - To‘yinmagan yog‘ kislotalari (linol, linolen, araxidon, yog‘ kislotalari) katta biologik ahamiyatga ega. Ular hujayralaming muhim tarkibini tashkil qiladi, nerv to qimasi po sti tarkibiga kiradi, xolesterinning oksidlanishi va organizmdan chiqarib yuborilishini yaxshilaydi, qon tomirlar holatini yaxshilaydi, V guruh vitaminlaming almashinuvida qatnashadi. Ular organizmni radiatsiya hamda infeksion kas

to‘planishiga yo'l qo‘ymaydi). Yog‘simon moddalardan yana sterinlar (p-sitosterol) ichakda xolesterin so‘rilishini tormozlaydi. Xolesterin (sterinlarga kiradi) ma’lum miqdorda organizm uchun foydali, u o‘t kislotalarining, jinsiy va buyrak usti bezlari qobiq qismi gormonlarining manbai hisoblanadi. Odatda xolesterin qon va o‘tda fosfatidlar, to‘yinmagan yog 4 kislotalari, oqsillar bilan birikib kolloid eritma shaklida bo‘ladi. Lekin moddalar almashinuvining buzilishi tufayli u tomirlarda kristall holda cho‘kib, yopishib qoladi (ateroskleroz). Xolesterin qondagi globin bilan birikib lipoproteinlar hosil bo‘lishiga olib keladi. Agar oziq-ovqat bilan xolesterin qabul qilinsa, uning organizmda sintezlanishi kuchayadi va qayd qilingan holatning teskarisi bo‘lishi mumkin [67;69;70;]. Lipidla

ko‘rsatkich shimoliy o‘lkalarda 38-40 % gacha chiqsa, Janubda 27-28 % ga tushadi. To‘yinmagan yog‘ kislotalariga sutkalik ehtiyoj 3-6 g, xolesteringa esa 5-1 g ni tashkil kiladi. Tirik organizmda kuzatiladigan yog‘lar almashinuvi jarayonida yog‘lar uch xil o‘zgarishga uchraydi. 1) yog‘lar gidrolizlanib o‘zidan energiya chiqaradi hamda N 2 0 va C0 2 hosil qiladi. Tana to‘qimalari va jigarda kuzatiladigan yog‘ molekulalarining parchalanishida to‘qima fermenti-lipaza-katalizatorlik vazifasini bajaradi. Natijada glitserin va yuqori molekulali yog‘ hosil bo‘ladi. Ular o‘z navbatida yana parchalanib, N 2 0 va C0 2 hosil boiadi. Hayvonlar va odam organizmida yog‘ kislotalari glyukoza va aminokislotalardan ham hosil bo‘lishi mumkin; 2) yog‘ molekulalari to‘qima va hujayralar tarkibidagi murakkab o

2.4. Uglevodlar Uglevodlar tirik organizmlaming muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Uglevodlar tuzilishi va kimyoviy xossalari jihatidan qandlar va qandlarga yaqin bo‘lgan organik birikmalardir. Uglevodlar uglerod, vodorod, va kislorod atomlaridan tashkil topgan. Lekin bu gruppaning ayrim vakillari tarkibida azot, ba’zan oltingugurt elementi borligi ham ma’lum bo‘ldi. Uglevodlar organizm hayot faoliyati uchun zarur bo‘lgan energiyaning ko‘p qismini yetkazib beradi. Katta yoshdagi odam organizmi energiyaning yarmidan ko‘prog‘ini uglevodlardan oladi. Har bir gramm karbonsuv organizmni 17,6kj (4,lkkal) quvvat bilan ta’minlaydi. Karbonsuvlaming quvvatliligi ulaming aerob hamda anaerob yo‘l bilan oksidlanish xossasi bilan belgilanadi. Uglevodlar asosan o‘simliklardan olinadigan mahsulo

Monosaxaridlar oddiy shakarlar qatoriga kirib,oziq modda sifatida uning 2 turi, ya’ni glyukoza yoki uzum shakari hamda fruktoza yoki meva shakari ovqatlanishda keng ko‘lamda ishlatiladi. Ular odam iste’mol qiladigan karbonsuvlaming o‘rtacha 20%ini tashkil qiladi.Glyukoza qonning tarkibida bo‘lishi shart bo‘lgan shakar, uning qondagi miqdori 80-120 mg%ni tashkil qiladi. Bu ko‘rsatkich kamaysa ham organizmda bir qator salbiy holatlar (bosh aylanishi, darmonsizlik, moddalar va energiya almashinuvining buzilishi va boshqalar ) ro‘y beradi, kishi o‘zini yomon sezadi. Glyukoza osonlik bilan parchalanib,undan tanaga tegishli quvvat o‘tadi yoki glikogen zahirasi hosil bo‘ladi. Qon tarkibida glyukoza, meva-chevalar sabzavot va poliz mahsulotlarini, to‘g‘ridan-to‘g‘ri iste’mol qilish bilan,qabul qil

uni qandli diabet kasalligiga uchraganlar iste’mol qilishi unchalik xavfli emas. Shuningdek, uning shirinligi yuqori bo‘lganligi uchun shakarga nisbatan oz miqdordagi fruktoza vujud ehtiyojini tezroq qondiradi. 5-jadvalda kundalik ovqatga ko‘p ishlatiladigan ba’zi bir mahsulotlarda glyukoza, fruktoza hamda saxarozaning qancha bo‘lishi haqida ma’lumot beramiz. 5-jadval Oziq -ovqatlar tarkibida uchraydigan shakar miqdori (Qurbonov 2005) Mahsulotlar Shakarlar, lOOgr dag r hisobida Glyukoza Fruktoza Saxaroza Qora non 0,12 0,15 0,02 2-nav bug'doy un 0,26 0,003 0,04 Baqlajon 3,0 0,8, 0,4 Karam 2,6 1,6 0,4 Kartoshka 0,6 0,1 0,6 Piyoz 1,3 1,2 6,5 Sabzi 2,5 1,0 3,5 Lavlagi 0,3 0,1 8,6 Tarvuz 2,4 4,3 4,2 Qovun 1,1 2,0 5,9 Qovoq 2,6 0,9 0,5 Gilos 5,5 4,5 0,3 Nok 1,8 5,2 2,0 Shaftoli 2,0 1,7 4,8 O

fruktoza qoldig‘idan iborat birikma boiib, o‘simlik dunyosida keng tarqalgan. Saxarozaning tabiiy manbalari lavlagi, shakarqamish, asal, meva-chevalar bo‘lib,vujudga tegishli fermentlar tez parchalanadi va quvvat beradi. Ichak shirasida saxaroza fermenti bo‘lmasdan, tugilgan bolalarda saxarozani hazm qila olmaydigan irsiy kasalliklar kuzatiladi. Bunday kasallik bolalami ham ko‘krak suti, ham ovqat bilan (aralash) boqilganda kuzatiladi. Bolaning surunkasiga ichi surib ozib ketadi, hatto nobud bo‘lishi ham mumkin. Kasallikni davolash uchun bemor ovqat ratsionidan saxaroza chiqarib tashlanadi yoki ovqatga yetishmaydigan ferment qo‘shib beriladi. Keyingi 150 yil ichida shakar va shakar qo‘shilgan mahsulotlar (har xil shirinliklar, qand-qurslar shirin ichimliklar, pishiriqlar va hokazo) shuncha

Sut shakari yoki laktoza ham oziq modda sifatida ishlatiladigan karbonsuv hisoblanib, u ichaklarda maxsus ferment-laktaza ta’sirida glyukoza va galaktozagacha parchalanib energiya beruvchi sifatida foydalaniladi. Sut shakarining shirinlik darajasi ancha past(agar saxarozaning shirinlik darajasi 100 bo‘lsa, laktozaniki 16), u sut bilan oziqlanadigan bolalar uchun karbonsuv sifatida to‘liq yaroqlidir. Ona suti tarkibidagi oligosaxaridlar ichakdagi bakteriyalaming rivojlanishini to‘xtadi, qondagi geperosaxaridlar qon guruhining xosligini ta’minlaydi. Karbonsuvlar va ulaming metabolitlari nuklein kislotalari, glikoproteidlar, mukopolisaxaridlar, koenzimlar va boshqa hayot uchun zarur moddalaming sintezida muhim rol o‘ynaydi. Kishilar o‘rtasida sutni hazm qila olmaslik kasalligi (laktoza intole

polisaxaridlar bo‘lib, (sellyuloza, kletchatka, pektin,lignin va boshqalar), ular umumiy nom bilan oziq tolalari deyiladi. Oziq tolalari donlaming kepagida, mevalaming urug‘lari tarkibida, o‘simliklaming poya, barg, va ildizlarida ko‘p bo‘ladi. Ulami parchalaydigan ferment odam oshqozon-ichak yo‘lida sintezlanmaydi, faqat yo‘g‘on ichakdagi mikroflora bunday fermentlarni sintez qiladi va shu yerda parchalanib (ayniqsa o‘t bilan ovqatlaniuvchi hayvonlarda) energiya manbai bo‘lib, xizmat qiladi. Oziq tolalari o‘zlariga suvni biriktirib olish xususiyati borligi uchun erigan turli xil yot va zararli moddalami oshqozon-ichak yo‘lidan o‘ziga shimib tanadan olib chiqib ketadi. Ikkinchidan, oziq tolalari oshqozon-ichakning harakat funksiyasini kuchaytiradi. Uchinchidan oziq tolalari o‘t kislotalari

me’yoridan ko‘p bo‘lsa bir qator mineral moddalami (Sa, Mn, Zn, Su, Fe) ichaklardan qonga so‘rilishi qiyinlashadi. Shu bois, xususan keksa odamlaming oziq tolali ovqatlar iste’mol qilishida masalaning bu tomonini ham hisobga olish kerak. 6-jadvalda oziq mahsulotlarida polisaxaridlaming qancha bo‘lishi haqida ma’lumot keltiramiz. 6-jadval Oziq mahsulotlaridagi kraxmal va oziq tola hi ri miqdori Mahsulotlar Polisaxaridlar Jami Kraxmal Oziq tolalar Qora non 40,5 33,9 7,3 2-nav bug'doy non 48,5 43,8 4,5 Makaronlar 70,9 67,7 5,2 Baqlajon - 0,9 1,8 Karam - 0,1 2,1 Kartoshka - 15,0 1,8 Piyoz - 0,1 * 1,3 Sabzi - 0,2 1,29 Bodring - 0,1 1,2 O'rik - 0 1,8 Gilos - 0 0,9 Nok - 0,5 1,4 Shaftoli - 0 1,8 Olma - 0,8 2,2 Uzum - 0,6 1,2 Bug'doy yormasi - 64,8 4,6 No'xat - 44,0 11 ,1 Loviya -

Boshqa oziq moddalari singari karbonsuvlarga bo‘lgan sutkalik talab yosh, jins va qilinadigan mehnat turiga qarab o‘zgarib turadi. 7-jadvalda shu haqida ma’lumot keltiramiz. 7-jadval Aholi turli guruhlarda karbonsuvlarga bo‘lgan sutkalik talab (g) (Qurbonov, 2005) Aholi guruhlari Yoshga nisbatan qo'shimcha guruhlar Karbonsuvlarga talab (g) Erkaklar uchun Ayollar uchun 18-29 358 289 I 30-39 335 277 40-59 303 257 18-29 411 318 II 30-39 387 311 40-59 366 305 18-29 481 378 III 30-39 462 372 40-59 432 366 18-29 566 462 IV 30-39 528 432 40-59 499 117 18-29 586 - V 30-39 550 - 40-59 524 - Yosh bolalar qonida normada 12-21mg% katta yoshdagi kishilarda 8-12 mg% glikogen bo‘ladi. Glikogen ko‘pincha hayvon kraxmali deb ham ataladi. Polisaxaridlar almashinuvining buzilish kasalligi og‘ir kechadiga

kasalliklar ichida tug‘ma irsiy glikogenez yoki glikogen kasalligi muhim o‘rinni egallaydi. Bu kasallik jigar, yurak va skelet muskullarda buyrak, taloq, o‘pka va boshqa organlarda odatdagidan ko‘ra ko‘proq miqdorda glikogen to‘planishidan yuzaga keladi.Qonda glyukoza miqdori kamayib (gipoglikemiya) to‘qimalarda glikogen miqdori ko‘payib ketadi. Glikogenez kasalligida muskullar bo‘shashadi, bemor o‘sishdan to‘xtaydi, semirish, jigar va buyrakning zararlanishi kuzatiladi. Organizmda uglevod almashinuvida qatnashuvchi bir qator fermentlaming yo‘qligi glikogenezlarga sabab bo‘ladi. Odam organizmiga ovqat orqali kirgan oligosaxaridlar va polisaxaridlar ovqat hazm qilish yo‘llarida turli fermentlar ta’sirida monosaxaridlar ichakdan qonga so‘riladi. Qonda erigan turli monosaxaridlar jigarga o‘ta

O‘simlik mahsulotlarida (don mahsulotlari va boshqalar) karbonsuvlar ular quruq moddasining 75%ini tashkil qiladi. Karbonsuvlarga bo‘lgan talab karbonsuv bo‘lgan kand hisobiga ham qondirilishi mumkin. Karbonsuvlaming hazm bo‘lish darajasi juda yuqori; oziq-ovqat mahsulotlari hamda karbonsuvlaming xususiyatiga qarab, ulaming hazm bo‘lishi (singishi) 85%dan 90%gacha bo‘ladi. Demak, karbonsuvlaming hazm bo‘lish koeffitsenti non va don mahsulotlarida-94-96,sabzavotlarda-85, kartoshkada -95, mevalarda - 90, qandolat mahsulotlarida-95, qandda -99, sut va sut mahsulotlarida 98%ga teng. Agar ovqat tarkibidagi boshqa mahsulotlarga ham to‘g‘ri kulinariya ishlovi berilsa, ular maydalansa tarkibidagi karbonsuvlaming hazm bo‘lish darajasi у ana ortadi. Karbonsuv manbai hayvon mahsulotlari hisobiga olin

Xulosa Bitiruv malakaviy ishimizning xulosa qismida shuni qayd qilmoqchimizki, unda dastavval ovqatlanishning umumiy ta`rifi, mohiyati hamda hozirgi zamon kishisining hayotidagi o`rni haqida mavjud adabiyotlar hamda internet materiallaridan foydalanildi. Gap shundaki, bugunki zamon kishisining hayotida uning o`rni ancha murakkab va serqirra bo`lib, dastavval ushbu jarayonning asosiy funksiyasini tushinib yetmoq lozim. Sog`lom ovqatlanishni doimiy ravishda amalga oshirish uchun iste`mol qilinadigan har bir taomning qancha, qay holatda va qachon qabul qilish zarurligini bilish kerak. Hozirgi paytda oziq-moddalr va ovqatlanish imkoniyati qancha keng va rang barang bo`lsa, zamondoshlarimizning aksariyat qismida sog`lom ovqatlanishga halal beradigan, uning bajarilishiga olib keladigan sabablar

8. Turli chetki ta`sirlarga chalg`imaslik, masalan gazeta o`qish, musiqa tinglash va televizor ko`rish kabi; 9.Kuchli hayajon yoki stress vaqtida ham ovqatlanmaslik, sababi bunday holat hazm jarayonida ajralayotgan fermentalr miqdorining o`zgarishiga sabab bo`ladi; 10.Kunlik ratsion tarkibida energiya beruvchi va plastic material bo`lib xizmat qiluvchi asosiy oziq-moddalari,ya`ni oqsil, yog` va uglevodning 1:1:4 nisbatda (ovqatlanish formulasi) bo`lishi; 11.Har bir ovqatni o`z vaqtida iste`mol qilish va unda biz uchun xavf tug`diruvchi zararli mikrob, bakteriyalarnning bo`lmasligiga e`tabor qaratish; 12.Iste`mol taomlarining tashqi ekologik omillarga muvofiq tanlanishi (harorat, namlik, bosim, radiatsiya) , natijada undagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlar doimiy mo`tadillashadi. 55

Купить