Hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “s” qo`shimchali so`zlar - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	116.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “s” qo`shimchali so`zlar

Купить

MUNDARIJA So`z boshi Kirish 1. So`z turkumlari klassifikatsiyasi. 2. “s” qo`shimchali lingvistik birlik ishtirok etgan so`z turkumlari 3. Elementar sintaktik birliklar va lingvistik eksperimentlar haqida umumiy tushuncha. I Bob. “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik bog`lanishlari. 1.1 Yadroviy predikativ bog`lanish 1.2 Noyadroviy predikativ bog`lanish 1.3 Subordinativ (tobe) bog`lanish va tobe komponentlar 1.3.1 Fe`lga tobe komponent 1.3.2 Otga tobe komponent 1.4 Koordinativ (teng) bog`lanish hamda tobe uyushiq bo`lakli gap komponentlari 1.5 Appozitiv (bilvosita) bog`lanish I Bob bo`yicha xulosa II Bob. Hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik – semantic xususiyatlari. 2.1 Substansial sintaksema va uning funksional

2.5 Stativ sintaksema 2.6 Temporal sintaksema 2.6.1 Temporal pozessiv sintaksema 2.6.2 Temporal iterativ sintaksema 2.7 Lokativ sintaksema 2.8 Iterativ sintaksema 2.8.1 Iterativ obyekt sintaksema 2.8.2 Iterativ temporal sintaksema 2.9 O`lchov sintaksema 2.10 Protsessual sintaksema va uning funksional variantlari 2.11 Aktiv sintaksema 2.11.1 Aktiv kontinuativ (davomiy) sintaksema 2.11.2 Aktiv rezultativ (natijali) sintaksema 2.11.3 Aktiv iterativ sintaksema II bob bo`yicha xulosa Xulosa Foydalanilgan ilmiy adabiyotlar ro`yxati Foydalanilgan badiiy adabiyotlar va ularning qisqartmalari ro`yxati Foydalanilgan ensiklopedik lug`atlar ro`yxati Ilova I. “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik tahlili Ilova II. “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning son va sifat jihatidan ko`rsat

So`z boshi. Biz bitiruv malakaviy ishimiz haqida so`z yuritishdan oldin kelajagi buyuk mamlakatimizda yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bo`lmasdan tinch - totuv yashashi va farovonligi yo`lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan faxr va iftihorga to`lib, Prezident ko`rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma`ruza va nutqlari bo`yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdik. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 30- iyundagi “ O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining o`n to`qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik ko`rish va uni o`tkazish to`g`risida”gi PQ – 1358 – son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yillarida ijtimoiy – siyosiy, huquqiy, ma`naviy – ma`rifi

muassasalarning yaxlit tizimini barpo etish inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalar va hujjatlarga qo`shilishda davom etib, ular bo`yicha majburiyatlarni bajarishning mexanizmi yaratildi. Umuman olganda, islohotlar markazida insonning oliy qadriyat sifatida baholanishi mamlakatimizda strategik vazifalariga hamohangdir. Xususan, bu boradagi barcha o`zgarishlarni mazmun-mohiyati ham inson va uning qadr – qimmatini ko`tarish bilan bog`liq. Vatan va inson mafaati - oily maqsad. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “ Bugun biz tarixiy davrda - xalqimiz o`z oldiga ezgu va ulug` maqsadlar qo`yib, tinch osoyishta hayot kechirayotgan, avvalambor, o`z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyat qurish yo`lida ulkan natijalarni qo`lga kiritayotgan bir zamo

Mustaqillik - xalqimizning ulkan yutug`idir. Zero, mamlakatimizda millarlararo va dinlararo ziddiyatlarni oldini olish, ichki va tashqi buzg`unchi kuchlarni bartaraf etish bo`yicha amalga oshirilgan keskin choralar va ularning ahamiyati vaqt o`tibgina yanada qadrli bo`lmoqda. Mustaqillik - demokratik islohotlar kafolati. Prezidentimiz asoslab berganidek, mamlakatni yangilanish va modernizatsiyalash tadrijiylik va izchillik erishish kafolat bo`lib xizmat qilishi mumkin. Taraqqiyotning o`zbek modeli rivojlanish tamoyillarini to`g`ri tanlab olishda asos bo`lib xizmat qildi. Demokratik davlat qurish tamoyillari, ya`ni iqtisodning siyosatdan ustuvorligi, davlatning bosh islohotchilik faoliyati, qonun ustuvorligiga erishish, kuchli ijtimoiy himoyani amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga evolutsi

O`zbekistonda amalga oshirilgan ishlarda ayrim mamlakatlardagidek shoshma – shosharlikka yo`l qo`yilmadi. “ Demokratiya oroli” bo`lishga da`vo ham qilinmadi, chetdan tayyor demokratiya modelini ham kiritishga yo`l qo`yilmadi. Mamlakatimiz xalqaro hamjamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni hal etish ishiga qo`shgan salmoqli hissasi, tashabbuslari evaziga, xalqaro tashkilotlar va tuzilmalar faoliyatidagi samarali ishtiroki orqali o`ziga obro` orttirmoqda. O`zbekiston yuksak ma`naviyatni qadrlayigan yurt. Mustaqillik yillarida aholi ong va tafakkurini o`zgartirishning zarurligini hisobga olish doimo ustuvor bo`lib keldi. Yurtboshimiz: “ Ong va tafakkur o`zgarmasa, hayot o`zgarmaydi”, - degan g`oyasi amalda o`z isbotini topmoqda. Yangicha hayotni eskicha ong va tafakkur qarashlar bilan qurib

vazifasini bajarishi, ya`ni islohotlar tashabbuskori bo`lishi va ularni muvofiqlashtirib borishi, qonun ustuvorligini ta`minlash, kuchli ijtimoiy siyosat yuritish, islohotlarni bosqichma – bosqich va izchil olib borish tamoyillariga asoslanadigan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirishdan iboratdir. Izchil yuqori o`sish sur`atlari, yurtimizda barpo etilgan bank- moliya tizimining barqaror va ishonchli faoliyat yuritishi, dunyo jamoatchiligi, shuningdek, Xalqaro valyuta jamg`armasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki singari nufuzli xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan e`tirof etilmoqda. Haqiqatan ham, qariyb yigirma yillik mustaqil tarqqiyotimiz mobaynida O`zbekistonda yalpi ichki mahsulotning o`sishi 3,5 barobarni, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 2,5 barobarni, a

prinsipini hayotga izchil tatbiq etish, hokimiyatlar o`rtasida manfaatlar muvozanatining samarali tizimini shakllantirish, markazda va joylarda qonun chiqaruvchi va vakillik hokimiyatining vakolatlari hamda nazorat vazifalarining rolini kuchaytirish, sud tizimini liberallashtirish va uning mustaqilligini ta`minlash bo`yicha g`oyat dolzarb chora – tadbirlarni ko`rishga qaratilgan edi. Boshqaruv sohasini markazlashtirishni cheklash, bu boradagi vazifalarning bir qismini respublika darajasidan viloyat, tuman va shahar miqyosiga o`tkazish, O`zbekistonda mahalliy o`zini –o`zi boshqarishning noyob shakli bo`lgan mahalla tizimini shakllantirish masalalariga katta ahamiyat qaratildi. 2007 yilda O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidan mamlakat Prezidenti bir vaqtning o`zida ijro etuvchi hokimiy

Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma`naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni, O`zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta`minlaydi. Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq O`zbekiston Respublikasining butun hududidagi barcha organlar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiy bo`lgan qarorlar va farmoyishlar chiqaradi. O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri Vazirlar Mahkamasi faoliyatini tashkil etadi va unga rahbarlik qiladi, uning samarali ishlashi uchun shaxsan javobgar bo`ladi, Vazirlar Mahkamasining majlislariga raislik qiladi, uning qarorlarini imzolaydi, O`zbekiston Respublikasi Prezid

hisoblanadi. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining a`zolari Bosh vazir taqdimiga binoan O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi. Shuningdek, Prezident ma`ruzasida sud- huquq tizimini isloh etish, axborot sohasini isloh qilish, axborot va so`z erkinligini ta`minlash, saylov huquqi erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini rivojlantirish, fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirish hamda demokratik bozor islohotlarini va iqtisodiyotni liberallashtirishni yanada chuqurlashtirish masalalari to`lig`incha o`z yechimini topdi. Bu yil barchamiz ona yurtimiz, O`zbekistonimizning yangi tarixidagi eng buyuk va qutlug` sanalardan biri - Vatanimiz mustaqilligining 20 yillik shonli bayramini keng nishonlaymiz - dedilar mamlakatimiz Prezidenti. Ta

Dunyodagi taraqqiy topgan 20 ta davlat ishtirokida tashkil etilgan, “Katta yigirmatalik” deb nom olgan guruh doirasida qabul qilinayotgan barcha chora – tadbirlarga qaramasdan, jahon iqtisodiyotida barqaror o`sish sur`atlariga erishish yo`lida hozircha biron – bir jiddiy siljish ko`zga tashlanayotgani yo`q. Biz bugun 2010 yil yakunlarini baholar ekanmiz, avvalo, mamlakatimiz iqtisodiyotining yuqori barqaror o`sish sur`atlari va makroiqtisodiy mutanosibligi saqlanib qolayotganini qayd etishimiz zarur. Shuni yana bir bor eslatib o`tmoqchimanki deb, ta`kidlaydi Prezidentimiz, yurtimizda yalpi ichki mahsulotning o`sish sur`atlari 2008 yilda 9 foiz, 2009 yilda 8,1 foiz, 2010 yilda esa 8,5 foizni tashkil etdi. Jahon moliya institutlarining xulosasiga ko`ra, bu dunyodagi eng yuqori ko`rsatkichlar

2010 yilning o`zida 72 sport inshooti, 27 ta suzish havzasi foydalanishga topshirildi, umumiy qiymati 3 million AQSh dollariga teng bo`lgan sport inventarlari va uskunalar joylarga yetkazib berildi. O`tgan yilda farzandlarimizning ijodiy qobiliyati va ma`naviyatini yuksaltirishga qaratilgan musiqa va san`at maktablarining moddiy – texnik bazasini mustahkamlash bo`yicha qabul qilingan dasturni amalga oshirish boshlandi. Agar 2009 yilda oltita musiqa va san`at maktabi qurilgan va rekonstruksiya qilingan bo`lsa, hisobot yilida 46 ta ana shunday maktab foydalanishga topshirildi. Ularning qurilishiga 51 milliard so`mdan ortiq capital mablag` yo`naltirildi. Birgina 2010 yilda budjet sohasi muassasalari xodimlari ish haqi, pensiyalar va ijtimoiy nafaqalar, stipendiyalar 32 foizga , aholining umum

Dasturini hayotga tatbiq etish bizdan qancha kuch va mablag`ni safarbar etishni talab qilishi haqida bugun gapirib o`tirishning, o`ylaymanki, zarurati bo`lmasa kerak deb ta`kidladilar prezidentimiz Islom Karimov. Mamlakatimizning barcha mintaqalarida biznesni rivojlantirish uchun yanada qulay ishchan muhit yaratish, tadbirkorlik, kichik va xususiy biznesga yanada keng erkinlik berish, byurokratik to`siq va g`ovlarni bartaraf etish bo`yicha zarur chora- tadbirlarni amalga oshirish lozim. 4. Prezidentimiz Islom Karimov Samarqand viloyati kengashining navbatdan tashqari sessiyasida Samarqand zamini xususida so`z yuritganlarida, biz uning qadimiyligi, dunyodagi eng ko`hna o`lkalar qatorida turishi, shu bilan birga, go`zal va betakror tabiati, umumbashariy sivilizatsiya rivojiga qo`shgan beqiyo

safidan munosib o`rin egallab kelgan, lo`nda qilib aytganda, hech kimdan kam bo`lmagan va kam bo`lmaydi”, dedilar prezidentimiz. Dunyoga mashhur, ko`pchilik bir ko`rishni orzu qiladigan, Samarqand ahlining eng sevimli maskani bo`lmish registon maydoni, Bibixonim, Shohi Zinda, Hazrati xizr ziyoratgohlari oxirgi yillarda har tomonlama obod qilinib, butun jahondan keladigan mehmon va sayyohlarning havasini tortmoqda. Imom Buxoriy majmuasida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari, bunday muqaddas qadamjolarning yanada obod bo`lib borayotgani ko`pgina musulmon mamlakatlari davlat arboblari va jamoatchiligi , minglab ziyoratchilarning yuksak e`tibori va hurmatiga sazovor bo`lmoqda. Shu kunlarda 6 milliard 500 million so`m mablag` sarflanib, Siyob dehqon bozorini rekonstruksiya qilish va uning hu

Davlatimiz rahbari mamlakatimizda, jumladan, Samarqand viloyatida qishloqlarimizni har tomonlama tarqqiy toptirish maqsadida katta ishlar amalga oshirilayotgani, ayni paytda bu borada yo`l qo`yilayotgan kamchiliklar, mavjud muammolar va ularning yechimi haqida atroflicha to`xtalib o`tdilar. Samarqand viloyatida namunaviy loyihalar bo`yicha zamonaviy uy- joylar barpo etish uchun joriy yilning o`zida 21 ta qishloq massivida qariyb 44 milliard so`mlik capital mablag` hisobidan 650 ta uy – joy qurish va ularni shu yilning uchinchi choragida foydalanishga topshirish belgilangan edi. Lekin, afsus bilan aytish kerkki, bunday yangi, odamlarning intilishini tortayotgan, qishloqlarimizni obod qilish, qishloq hayotini shahar darajasiga ko`tarishda istiqboli katta bo`lgan muhim masalga yetarlicha e`ti

Respublikasi Prezidenti huzuridagi davlat va jamiyat qurilishi akademiyasini bitirgan kadrlarga ishonch bildirish, ularning yo`lini ochib berish o`rniga mas`ul lavozimlarga bugungi kun talablariga javob bermaydigan nomzodlarni tavsiya etishdek nomaqbul tajriba qo`llanib kelgan… Barkamol avlod - mamlakatimizning ishonchi, tayanchi, g`urur va iftixoridir. “ Har bir farzandda iste`dod bor, faqat uni uyg`ota bilish kerak”,- Prezidentimizning ushbu so`zlari istiqlol yillarida yoshlarga qaratilayotgan beqiyos e`tibor, e`zoz tufayli amalda o`z isbotini topmoqda. Buning natijasida minglab iqtidor egalari kashf qilinmoqda. Sportda, san`atda, ilm-u fanda, ishlab chiqarishu , kichik biznes va xususiy tadbirkorlikda o`zligini namoyon etayotgan yoshlarimizning shijoati haqida qancha gapirsak arziydi. U

Ishning e`tiborli tarafi shundaki, avvalombor biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar va birikmalar zamonaviy ingliz tilida keng qo`llanib kelinmoqda, shuningdek bunday so`zlar va birikmalarning o`ziga xos xususiyatlari bitiruv malakaviy ishimizning asosi bo`lib, bunda nazariy bilimlar jahon adabiyotidan olingan misollar orqali yaqqol ifodalab berilgan. Ushbu bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi shundaki, ushbu ishda biz “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik va sintaktik – semantik tahlilini o`rganish jarayonida uni boshqaruvda tutgan o`rni naqadar muhim ekaligini o`rgandik. Bitiruv malakaviy ishning obyekti “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarni tashkil etadi. Biz o`z izlanishimiz davomida tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar

Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy qismi kirish va ikkita bobdan iborat. Kirish qismida so`z turkumlari haqida tilshunos olimlarning nazariyalari, tahlil qilayotgan lingvistik birligimiz ishtirok etgan so`z turkumlari va elementar sintaktik birikmalar va lingvistik eksperimentlar haqida ma`lumot beriladi. Birinchi bobda “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning gapdagi sintaktik aloqalari ko`rsatib beriladi. Bu qismda bizni qiziqtirgan so`zlar va birikmalarning yadroviy predikativ munosabati, tobe komponent holatida keladigan subordinativ aloqalar tahlili ko`rsatilgan. Shuningdek, koordinativ va appozitiv aloqalar va o`ziga xos sintaktik xususiyatlari yoritib beriladi. Ikkinchi bobda tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar va birikmalar yadroviy yoki noyadroviy komponen

Kirish 1. So`z turkumlari klassifikatsiyasi. Har bir til minglab til birliklariga, leksemalarga ega. Leksemani alohida yoki bir sinfga jamlab ma`lum bir yoki umumiy harakterlarini o`rganish zarur. So`zlar lug`aviy ma`nolari, morfologik belgilari gapda o`zaro farqlanuvchi turli guruhlarni tashkil qiladi. So`zlarning lug`aviy va grammatik jihatdan farqlanishiga ko`ra turli guruhlarga bo`linishi so`z turkumlari deyiladi. Olimlar grammatika sohasida so`z turkumlarini ikki ming yildan beri o`rganib kelayotgan bo`lsalarda hali ham belgilangan xulosaga kelgani yo`q. Hozirgi kun grammatikalarida so`zlarni turkumlarga ajratishda asosan besh belgi: - so`zning leksik-grammatik ma`nosi; - so`zning grammatik shakli; - so`zning sintaktik vazifalari; - so`z yasovchi morflar; - so`zning distributsiyasida

Ko`p olimlar so`z turkumlari haqida ta`kidlab o`tgan. V . V. Vinogradov rus tilida ot, sifat, olmosh, son, fe`l, ravish va holat kategoriyasini asosiy so`z turkumlari va to`rtta: yuklama, bog`lovchi, predlog va undov so`zlarni yordamchi so`z turkumlariga ajratib ko`rsatgan. H. Svit esa so`zlarni ikki guruhga ajratib o`rganadi: 1. Full words 2. Empty words Svitning fikriga ko`ra the, is kabi so`zlar faqat formaga ega, ular gapda ma`no anglatmaydi 2 . Boshqa bir guruh olimlar esa funksional so`zlar haqida bahs yuritadilar. D. Braun, S. Braun, D. Beyli kabi olimlar yodamchi fe`llar, predloglar va artikllarni funksional so`zlar deb ataydilar. V. Jigaldo, I. Ivanova, I. Iofik kabi boshqa bir guruh olimlar predloglar, bog`lovchilar, yuklamalar va artikllarni yordamchi so`z turkumlari sifatida m

Yordamchi so`zlar kamdan-kam yoki umuman gap bo`lagi bo`la olmaydi. Ta`rifdan ko`rinib turibdiki mustaqil so`z turkumlaridan farqlanganda, qiyoslanganda predloglar, bog`lovchilar, artikllar va yuklamalar yordamchi so`z turkumi sanaladi. Tabiiyki biz yuqorida sanab o`tgan o`n to`rtta so`z turkumlarini doimiy deb ayta olmaymiz. H. Svit zamonaviy ingliz tilida ot, sifat, son, fe`l va yuklamalarni so`z turkumlari sifatida ta`kidlagan bo`lsa, O. Jesperson esa ot, sifat, fe`l, olmosh va yuklamalarni sanab o`tadi 4 . Yuqoridagi olimlarimiz fikrlarini ko`rib chiqar ekanmiz tilda nechta so`z turkumi bo`lishidan qat`iy nazar, grammatika ularni bir nechta leksiko- grammatik sinflarga - mustaqil va yordamchi so`z turkumlariga ajratadi. So`zlarni turkumlarga ajratilishida quyidagi uchta xususiyat asos

So`z ma`nolarida mavjud bo`lgan bu xususiyatlar ularni turkumlarga ajratishdagi muhim belgidir. Turkumlarga ajratishdagi ikkinchi va uchinchi xususiyat so`zning shu ma`no tomoni bilan bog`liq ravishda yuzaga keladi. Bitiruv malakaviy ishim mavzusini o`rganish jarayonida darsliklar, adabiyotlar bilan tanishar ekanman, so`z turkumlari olimlar o`rtasida bahsga sabab mavzu bo`lib kelayotganligini kuzatdim. Masalan , akademik A. A. Shaxmatov so`z turkumlari grammatikaning sintaksis bo`limiga kiritishni ta`kidlaydi. 5 Shundan ko`rinadiki, so`z turkumlari sintaktik muammolari bilan morfologiya bo`limida o`rganiladi. So`z turkumlarini ajratishda morfologik belgi muhimdir. Bu xususiyat so`z turkumlariga maxsus qo`shimchalar tizimi mavjudligini, ularni asosan shu turkumga asoslanganligini ko`rsatadi

aniqlovchi vazifasida kelar ekan, bu sifatlarning boshqa sintaktik vazifa bajarmasligini ko`rsatmaydi. Sifatlar gapda to`ldiruvchi, otlashganda esa ega bo`lib ham keladi. Ko`rinadiki, so`z turkumlarining sintaktik mos holda asosan qaysi bo`lak kelishi bilan bog`lanadi. So`zlarni turkumlab, morfologik va sintaktik xususiyatlarini o`rganar ekanmiz, ingliz tilida so`zlar yuqorida sanab o`tilgan uch belgisiga ko`ra quyidagi guruhlarga bo`lish mumkin: 1. Mustaqil so`zlar. 2. Yordamchi so`zlar. 3. Oraliq so`zlar. Lug`aviy va grammatik ma`noga ega bo`lib, gapda biror bir gap bo`lagi vazifasini bajaradigan so`zlar mustaqil so`zlardir. Mustaqil so`zlarda yuqorida sanab o`tilgan har uchala xususiyat ham u yoki bu darajada mavjud. Mustaqil so`zlar quyidagilardir: ot, sifat, son, olmosh, fe`l, ravish.

Uchinchi so`zlar guruhini oraliq turkum deb nomlashda bu so`zlardagi ayrim mustaqil, ayrim yordanchi so`zlarga xos xususiyatlari mavjudligi hisoblanadi. Modal so`zlar, undov va his – hayajon, taqlid so`zlar shu guruhga kiradi. Modal so`zlar so`zlovchining fukrlarga ega yoki fikrning borliqqa munosabatini ifodalaydi. Modal so`zlar lug`aviy ma`no bildirmasada, gapga qo`shiladigan turli modal ( tasdiq, inkor, taxmin, gumon) ma`nolarini ifodalaydi. Undov so`zlar so`zlovchining his – tuyg`usini ifoda etadi. Ular xitob, haydash, chaqirish atamasi bo`lmasa ham ularning ifodasi bo`la oladi. Masalan : Oh! ( ox!), Uhh! ( uh!), Wow! (vav!) undovlari zavqlanish, charchaganlik, ajablanish kabilarni ifodalaydi. Undovlarning bu xususiyatlari ularning mustaqil so`zlarga yaqinligini, lug`aviy ma`no ifodala

2. Adjective 3. Pronoun 4. Numerals 5. The stative 6. Verb 7. Adverb 8. Preposition 9. Conjunction 10. Particle 11. Modal words 12. Interjection Ushbu klassifikatsiya bizgacha yetib kelgan uch asosiy prinsip asosida o`rganiladi : 1. Meaning 2. Form 3. Function . 2. “ s” qo`shimchali lingvistik birliklar ishtirok etgan so`z turkumlari. Bitiruv malakaviy ishim hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “ s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik, sintaktik – semantik xususiyatlari muammosiga bag`ishlanar ekan, men bu haqda so`z yurutishdan oldin, ushbu lingvistik birlik ishtirok etadigan so`z turkumlari haqida ma`lumot bermoqchiman.

Ot (noun). Shaxs yoki buyumni ifodalovchi va who? Kim? What? Nima? So`rog`iga javob bo`luvchi so`zlar turkumi ot deyiladi: a man, an engineer, a house. Hozirgi zamon ingliz tilida otlarda ikkita grammatik kategoriya bor: son ( number ), va kelishik ( case ). Otlar birlik va ko`plikda ishlatiladi. Otlarning birlikdagi shakli bitta buyum yoki shaxsni ifodalaydi: a table - stol, a pen - ruchka . Otlarning ko`plikdagi shakli ikki yoki undan ortiq buyumlarni yoki shaxslarni ifodalaydi: tables - stollar, pens - ruchkalar. Ingliz tilida otlarning ko`pligi ularga -(e)s qo`shimchasini qo`shish bilan yasaladi. Bu qo`shimcha jarangsiz undoshdan keyin [ s] deb, jarangli undoshlar va unlilardan keyin [ z ] deb, -s, -ss, -x, -ch, -sh harflari bilan tugagan otlarga -es qo`shilib, [ iz] deb, -se, -ce, -ze

O`zbek tilida otlarda ko`plik bitta -lar morfemasi bilan ifodalansa, bu morfema ingliz tilida bir nechta morf orqali namoyon bo`ladi. Odatda bir morfemaga kiruvchi morflar shu morfemaning variantlari yoki allomorflari deyiladi. Yuqoridagi misollardan kelib chiqib, ingliz tilida ko`plik morfemasi quyidagi uchta allomorf, (1) -s, (2) –en, (3) [u:] [i:] (graphically, oo and ee ) ga ega 6 . Shuningdek ingliz tilida yana shunday otlar borki ular faqat birlikda yoki faqat ko`plikda ishlatiladi. Masalan: sugar ( shakar), iron (temir), love (sevgi), friendship (do`stlik) otlari faqat birlikda, scissors (qaychi), trousers (shim), scales ( tarozi), spectacles (ko`zoynak) faqat ko`plikda ishlatiladi. Ba`zi bir otlar ya`ni news va oxiri -ics qo`shimchasi bilan tugagan fan nomlari va kasallik nomlari (

okean ) yoki qorga nisbatan, qor bilan qoplangan anchagina yerni ifodalashga xizmat qiladi ( masalan, Kanadadagi arktika rayonlari ). Shunigdek, the water of the Atlantic deganda uning fizik va kimyoviy xususiyatlarini nazarda tutish mumkin (e.g. the water of the Atlantic contains a considerable portion of salt ), zotan the waters of the Atlantic geografik fikrni nazarda tutadi: suvli hududni ifodalab, the water of the Atlantic ega bo`lmagan ma`lum bir stilistik ahamiyat kasb etadi(B. Ilyish p.22). Shunday qilib, biz birlik va ko`plik shaklda turli xil ma`nolar yuzaga kelishi mumkinligini ko`rib chiqdik. Yana shuni ta`kidlab o`tishimiz mumkinki, ko`plik shakl birlik forma umuman ega bo`lmagan butunlay yangi ma`no ifodalashi mumkin. Bunga misol qilib ko`plik shakldagi colours otini ko`rsati

Qaratqich kelishigi otga `s ( apostrofli s qo`shimchasi ) qo`shish bilan yasaladi. Bu qo`shimcha ko`plik qo`shimchasi s ga o`xshab [s], [z], [iz] deb talaffuz qilinadi. the girl`s hat qizning shlyapasi Jack`s friend Jekning do`sti the horse`s leg otning oyog`i Qaratqich kelishigi ko`plikdagi otlardan keyin faqat apostrof belgisini qo`yish bilan yasaladi: the boys` books bolalarning kitoblari the workers` tools ishchilarning asboblari Agar otning ko`plikdagi shakli -s qo`shimchasi qo`shmasdan, o`zak o`zgarishi bilan yasalgan bo`lsa, uning qaratqich kelishikdagi shakli `s qo`shimchasini qo`shish bilan yasaladi. the children`s toys bolalarning o`yinchoqlari the workmen`s tools ishchilarning asboblari Qo`shma so`zlarga qaratqich kelishigi qo`shimchasi oxirgi so`zga qo`shiladi: the commander –

the student`s room talabaning xonasi the children`s mother bolalarning onasi Egalikni ifodalash uchun qaratqich kelishigidagi ot bilan bir qatorda “ of “ predlogi ham ishlatiladi: Breakfast is the first meal of the day. - Nonushta kunning birinchi ovqati. Ko`pincha ko`plikdagi otlar qaratqich kelishigida “of” predlogi bilan ishlatiladi: Where have you put the tools of the workers? - Ishchilarning asboblarini qayerga qo`ydingiz? Ikkita qaratqich kelishigi qo`shimchasi olgan ot kamdan- kam holatda oldinma- keyin keladi, ikkinchisi ko`pincha “ of “ predlogi bilan almashtiriladi: He is my sister`s husband`s father o`rnida He is the father of my sister`s husband deb ishlatiladi. Bitta yaxlit ma`noni bildirgan so`zlar kelganda, qo`shimcha oxirgi so`zga qo`shiladi: My elder brother Peter`s son is

He had a month`s holiday last summer. O`tgan yozda u bir oylik ta`tilga chiqdi. He lives at a kilometre`s distance from here. U bu yerdan bir kilometrlik masofada yashaydi. Shuningdek, ba`zi o`zgarmas (qotib qolgan ) iboralarda ham egalik qo`shimchasi ishlatiladi: for order`s sake tartib uchun for God`s sake xudo haqqi at a stone`s throw bir qadam Otlar gapda quyidagi vazifalarda keladi: a) Ega vazifasida: The train leaves at 6 o`clock. Poyezd 6da jo`naydi. b) Kesim tarkibida: He is a teacher. U o`qituvchi. c) To`ldiruvchi vazifasida: We`ve sent the buyers a letter. Biz xaridorlarga xat yubordik. d) Aniqlovchi vazifasida: This is manager`s room. Bu menejerning xonasi. e) Hol vazifasida: There is a hospital in the village. Qishloqda kasalxona bor.

Sifat ( The adjective ). Shaxs yoki buyumning belgisini bildirgan so`zlar sifat deyiladi: a young man - yosh kishi, an interesting book - qiziqarli kitob. Sifat faqat darajalar bo`yicha o`zgarishi mumkin: long - uzun, longer - uzunroq, longest - eng uzun. Sifatlar oddiy va yasama bo`ladi. a) Oddiy sifatlar qo`shimcha olmagan sifatlardir: big - katta, short – kalta, red - qizil. b) Yasama sifatlarga old yoki orqa qo`shimchasini yoki har ikkalasini olgan sifatlar kiradi: natur al - tabiiy, in correct - noto`g`ri, un natur al - notabiiy. Ikkita so`zdan yasalib bitta ma`noni bildiruvchi sifatlar qo`shma sifatlar deyiladi: dark - blue - to`q ko`k, snow – white - qordek oq. Sifat gapda aniqlovchi va ot-kesimning tarkibida keladi: The large box is on the table ( aniqlovchi ). Katta quti stol usti

Millatni ifodalovchi sifatlar, shu millatga mansub kishilarni ifodalab otga aylanadi: a)–an, -ian qo`shimchasi bilan tugagan sifatlar ( Russian, German ) otga aylanadi, hamda birlik va ko`plikda ishlatiladi. Ko`plikda -s qo`shimchasini oladi va millatni ifodalaganda -s qo`shimchasini oladi: a Russian rus two Russians ikkita rus a German nemis two Germans ikkita nemis the Russians - ruslar, the Germans – nemislar, the Norvegians – norveglar b) -se, -ss qo`shimchalari bilan tugagan sifatlar otga aylanadi va birlik va ko`plikda ishlatiladi, lekin ko`plikda -s qo`shimchasini olmaydi: a Chinese - xitoylik two Chinese - ikkita xitoylik the chinese - xitoyliklar a Japanese – yapon two Japanese – ikkita yapon the Japanese – yaponlar a Swiss - shved two Swiss - ikkita shved the Swiss - shvedlar c)

an Englishman –ingliz an Englishwoman – ingliz ayoli two Englishmen ikkita ingliz a Frenchman a Frenchwoman two Frenchmen a Dutchman a Dutchwoman two Dutchmen Son (the numeral ). Buyumning miqdori yoki tartibini bildirgan so`zlar sonlardir. Sonlar sanoq sonlar (Cardinal numerals ) va tartib sonlar ( Ordinal numerals )ga bo`linadi. Hundred, thousand, milion sonlari oldida two, three, four va boshqa sanoq sonlar kelganda ularga -s qo`shimchasi qo`shilmaydi: two hundred, tree thousand, four million. Hundred, thousand, million sonlari yuzlab, minglab, millionlab ma`nosida kelib, noaniq miqdorni bildirganda ularga -s qo`shimchasi qo`shiladi va bu holda bular otga aylanadi hamda “of” predlogi bilan ishlatiladi: Hundreds of students were present at the meeting. Majlisda yuzlab talabalar bor edi.

ifodalanadi: ⅓- a (one) third, ⅕ - a(one)fifth, ammo ½ a (one)half deb, ¼ -a (one) quarter deb o`qiladi. Surat birdan katta son bo`lganda, maxraj -s qo`shimchasini oladi: ⅔- two third s , ⅚ - five sixth s. Xronologik sanalarni ifodalovchi sanoq sonlar bilan kelib, aniq vaqtni ko`rsatmay, umumlashtirish ma`nosida ham -s qo`shimchasi ishlatiladi: In the 1930s, he`d served in China… ( Rl ). 1930 yillarda, u xitoyda xizmat qilgan… Olmosh (the pronoun). Ot va sifat o`rnida ishlatiladigan so`zlar olmosh deyiladi. Biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik olmosh bilan ham ishlatiladi. Masalan, egalik olmoshi 3-shaxs birlik shakldagi its (uning), egalik ot olmoshlari his, hers, its(uniki), ours(bizniki), yours(sizniki), theirs (ularniki), o`zlik olmoshining ko`plik formasida self + es , ourselves, y

He is a very good student. U juda yaxshi talaba. She translates the article quite well. U maqolani juda yaxshi tarjima qiladi. Gapda ravishlar hol bo`lib keladi. `s ba`zi payt ravishlari bilan birikib, gapda aniqlovchi bo`lib keladi: today`s newspaper bugungi gazeta yesterday`s conversation kechagi subat By this morning`s post I have received a pamphlet dealing with conditions in Germany (GHM 396). Fe`l (the verb). Shaxs yoki narsaning harakati yoki holatini ifodalovchi so`zlar fe`l deyiladi. Fe`lning shaxsi ma`lum (Finite forms), shaxsi noma`lum (Non – finite forms or Verbals) shakllari bor. 1.Fe`lning shaxsi ma`lum shakllari shaxs, son, mayl, zamon, nisbatni ifodalaydi. Ular gapda doimo yakka o`zi kesim bo`lib keladi: She lives in London. U Londonda yashaydi. He is working in the library

Ma`nosi va gapdagi vazifasiga ko`ra fe`llar quyidagi turlarga bo`linadi: 1.Asosiy fe`llar (Notional verbs) mustaqil ma`noga ega bo`lib, gapda yakka o`zi soda kesim bo`lib keladi: He speaks French. U fransuzcha gapiradi. They returned yesterday. Ular kecha qaytib kelishdi. 2. Yordamchi fe`llar (Auxilliary verbs) mustaqil ma`noga ega bo`lmasdan, fe`lning murakkab shakllarini yasashga yordam beradi. Ularga quyidagi fe`llar kiradi: to be, to do, to have, shall(should), will(would): She is working in the garden. U bog`da ishlayapti. I have read the book. Men kitobni o`qib chiqdim. I do not know it. Men buni bilmayman. 3. Bog`lovchi fe`llar (Link verbs) ot-kesim yasashda bog`lovchi bo`lib keladi. Eng ko`p ishlatiladigan bog`lovchi fe`l to be fe`lidir: He is an engineer. U muhandis. The box was h

To be yordamchi fe`lining hozirgi zamon 3- shaxs birlik formasi qisqartirilgan ko`rinishi `S qo`shimchasi bilan beriladi, shuningdek to have yordamchi fe`lining hozirgi zomon 3 - shaxs birlik formasi ushbu ko`rinishga ega. Bu xususiyatlar asosan og`zaki nutqqa xos. he is → he`s he has written → he`s writen she is → she`s she has not written → she`s not written it is → it`s she has got → she`s got She`s in the kitchen. U oshxonada. John`s gone out. Jon ko`chaga chiqib ketgan. Shuningdek, og`zaki nutqda ba`zi so`roq gaplarda “does” yordamchi fe`lini qisqartirib `s bilan beriladi. Ammo buni ko`pchilik tilshunoslar noto`g`ri deb hisoblashadi: How`s that look? 7 Oddiy hozirgi zamonning (the Simple Present Tense) 3- shaxs birlikdan tashqari barcha shakllari fe`lning asosiy shaklini (infinitivni

Oldida undosh harfi bo`lgan -y harfi bilan tugagan fe`llarga 3- shaxs birlikda -es qo`shimchasi qo`shiladi va y harfi i ga aylanadi: I cry - he cries [kraiz] I carry - he carries Oldida unli harfi bo`lgan y harfi bilan tugagan fe`llarga 3-shaxs birlikda umumiy qoida asosida -s qo`shimchasi qo`shiladi: I play – he plays [pleiz] Hozirgi davom zamon (the Present Continuous Tense) to be fe`lining hozirgi zamondagi shakllaridan biri va asosiy fe`lning hozirgi zamon sifatdoshi (Present Participle) shaklini qo`yish bilan yasaladi. I am working He is working we are working Og`zaki nutqda 3-shaxs birlikda quyidagicha qisqartmalar uchraydi: He`s working – U ishlayapti. She`s not sleeping. – U uxlamayapti. To be going to V… birikmasi. Agar biror ish qilishga niyat (qasd) qilingan bo`lsa yoki shu ish-

Hozirgi tugallangan zamon (the Present Perfect Tense) to have fe`lining hozirgi zamondagi shakllari have va has hamda asosiy fe`lning o`tgan zamon sifatdoshi (Past Participle) yordamida yasaladi. I have broken my pencil. Qalamini sindirib qo`ydim. Has the secretary come? Kotiba keldimi? Og`zaki nutqda odatda quyidagi qisqartmalar ishlatiladi: I`ve, he`s, she`s, it`s, we`ve, you`ve, they`ve, I haven`t, I`ve not, he hasn`t, he`s not… My father`s gone to Boston. Otam Bostonga ketgan. He`s not received any letters from Tom this week. U bu hafta Tomdan hech qanday xat olgani yo`q. Bundan tashqari biz yana boshqa zamonlarda og`zaki nutqda qisqartma shakllarida `s ni ishlatamiz. Bu qisqartma asosan darak va inkor gaplarda ishlatiladi. Shuningdek, `s - us to`diruvchi olmoshining “let” fe`li bilan

− “ There are no buts” 8 Ammogarchiliklar bo`lmasin. Bu gapda “but” bog`lovchisi otlashib, o`z vazifasidan yiroqlashgan. “no buts” birikmasi ko`pincha biror kishiga biror narsa qilishni atsangiz-u, ammo u ishni qilmaslik uchun har xil sabablarni ro`kach qilaverganda bu narsa yaxshi emasligini ta`kidlash uchun ishlatiladi. It`s a list of practical do`s and don`ts, faithfully observed (GHM 68). Bu gapda esa to do yordamchi fe`li o`z vazifasidan yiroqlashib, otlashgan va gapda aniqlovchi vazifasida kelyapti. Tom was greeted with silent bows and nods. Bu gapda “s” qo`shimchasi otlashgan fe`l bilan birikib kelyapti. O`quvchiga hali noma`lum bo`lgan shaxs yoki buyumning biror joyda yoki biror vaqtda mavjudligini ifodalash uchun “bor, mavjud” degan ma`noni beruvchi “there is / are” birikmasi ishl

Let`s have no ifs and buts, I`m determined to proceed with the plan. Butun bir oila a`zolariga xos bo`lgan narsa yoki ular haqida gap ketganda, o`sha oila nomiga “s” qo`shimchasini qo`shish bilan ifodalanadi: The Burmans were already racing past me across the mud (GHM 48). “s” (ko`plik qo`shimchasi) va `s (egalik qo`shimchasi) qisqartma so`zlar bilan ham ishlatiladi: exams, docs, cars, doc`s It is noteworthy that PDPU`s activists … are working on the formation of the start-up capital… (UTN 6). … None of the VIPs had yet arrived (REM 182). Yuqorida keltirib o`tilgan ma`lumotlardan ko`rinib turibdiki, “s” qo`shimchasi turli xil so`z turkumlari bilan birikib (ot va ravishdan tashqari boshqa so`z turkumlari otlashganda), gapda turli xil ma`no ifoda etib, bir necha vazifalarda kelar ekan. Shund

A.A. Muxin komponent va sintaktik analiz nazariyasini yaratganligini ko`rishimiz mumkin. Bu nazariya bosh va ikkinchi darajali bo`laklarni aniqlab, qo`shimcha gapdagi so`zlarni bir-biriga bog`lashda kelganligini aniqlab beradi. Komponent va sintaktik tahlil nazariyasi gaplarni sintaktik bog`lanishni yunksion model yordamida aniqlanadi. Yunksion model gorizontal chiziladi. Yunksion model gapda qanday tobelik mavjud ekanligini aniqlab beradi. 1 (2) 2 3 M-n: They couldn`t play cards 1 2 3 NP 1 ∙NP 2 ∙D Bir nechta o`zga olimlar ishida sintaktik elementlarni o`rganish jarayonida munosib tatbiq etish hamda professor Muxin ishlab chiqqan nazariy sintaktik terminlar va tushunchalarida asosiy usul yuzaga keldi. 9 Asosiy shart sifatida olingan boshqa belgilar, sintaktik birlik aloqalari gap struktur

ulanadi. Elementar birliklar o`rtasida sintaktik aloqalarning turli darajalari bo`ladi. Masalan: yadroviy predikativ, subordinativ, koordinativ hamda appozitivli. Sintaktik analiz aloqalarining birligi asosiy nazariya sifatida bitiruv malakaviy ishimda qo`llanilgan. Gap strukturasida ikkita turli xil sintaktik birlik elementlariga bo`lingan. Ular so`z komponentlar hamda sintaksemalardir sintaksemalardir. 2 So`z komponentlari va sintaksemalari va sintaksemalar gap strukturasining ikkita ichki va tashqi qatlamlaridan tashkil topadi . Bu qatlamlar ya`ni gap gap strukturasining qatlamlari quyidagilardir : 1. Sintagmatik 2. Paradigmatik 3 Shuningdek , boshqa nazariy jihati qaysiki biz asos qilib olganamiz , ya`ni bu ikki turning munosabatlarini e`tiborga oladi va chegaralarini belgilab olish hi

1) Ifoda usuliga ko`ra ( Badanino, Petrova, Kravtsov,Rustamova va boshqalar); 2) Elementar birliklarning sintaktik mazmuni bo`yicha ( Doroshenkov, Jelali, Petram, Malenkov, Belinskiy); 3) Sintaktik pozitsiyasiga lo`ra( Voskresinskiy, Severyanova). Eksperimentlar deganda, tilning sintaktik bo`limida, balki boshqa bo`limlarida ham keng tarqalgan transformatsiyalar tushuniladi. Gapning komponent strukturasini o`rganish eksperiment metodlari gapning sintaksem strukturasini o`rganish eksperiment metodlaridan farq qiladi. Gapning komponent va sintaksem bog`lanishlarini aniqlashda, odatda gapda komponentlarni tushurib qoldirish eksperimentidan foydalaniladi. Sintaksemalarni o`rganishda boshqa xil eksperiment metodidan foydalaniladi, ya`ni biror bir paradigmatik qatorni tashkil etuvchi sintakseman

Modellashtirish metodida esa, modellar belgilarni tizishdan tashkil topadi, avvalo gapning yunksion modeli (lotincha, junctio “birlashtirish”,”bog`lanish”) ni yaratish eksperiment natijalariga asoslanadi. Bundan tashqari o`rganilayotgan gap komponentlarining sintaktik belgilari yana bir modelda - komponent modelida ko`rsatiladi. Ushbu kirish qismida biz so`z turkumlari haqida ma`lumot keltirib, “s” qo`shimchasi qaysi so`z turkumlari bilan birikib kelishini ko`rib tahlil qilishimiz natijasida “s” qo`shimchasi asosan otlar bilan (ko`plik, egalik va boshqa ma`nolarda) va fe`l bilan (to be va to have yordamchi fe`llarining qisqartma shakli va hozirgi oddiy zamonda III shaxs birlikda kelgan fe`llarda) birikib kelishini ko`rib chiqdik. Ushbu lingvistik birligimiz shuningdek boshqa so`z turkumlar

I Bob. “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik bog`lanishlari. Bitiruv malakaviy ishimizda hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalar ifodalagan ifodalagan sintaksemalar xususiyatlarini ochib berish asosiy muammodir. Hozirgi kungacha elementar sintaktik birikmalarni o`rganishda asosiy e`tibor gap strukturasidagi tushunchaga qaratilgan edi. Ammo sintaktik aloqalarni e`tiborga olmasak birikmalarni aniqlay olmaymiz. Agar bu birikmalar spetifikasini e`tiborsiz qoldirsak, unda u yoki bu sintaktik aloqalarning qanday maqsadda ajratib ko`rsatilganligi tushunarsiz bo`ladi. Bulardan ko`rinib turibdiki, sintaksemalar aniq bir sintaktik holatda ko`rilib chiqilishi kerakki, sintaktik tahlilda bu juda muhim rol o`ynaydi. Bosh va ikkinchi darajal

davomchisidir. Bu ikkala nazariyaning mushtarakligi, ya`ni ularning umumiy maqsadi til birliklarining sintaktik-semantikasini aniqlashdir. Tilshunoslar tildagi hodisalarni tahlil qilishda eksperimentlarga oldindan murojaat qilishgan. Gapning sintaktik bog`lanishlarini aniqlashda odatda gapning so`zlarini tushurib qoldirish eksperiment metodidan foydalaniladi. Ya`ni biror-bir paradigmatik qatorni taskil etuvchi sintaktik- semantikani aniqlashda unga ma`noli boshqa sintaksema bilan almashtirish tajriba metodi qo`llaniladi. O`z manbalarida sintaksemalar gap bo`laklarining traditsion grammatik analizlariga aloqadorligi va shuning uchun sintaktik analiz nazariyasi va traditsion Grammatik analizlar o`rtasida bog`lanishni uzviy ekanligini ko`rsatish mumkin, ya`ni muhimdir. A.M.Muxin differentsial

2. Noyadroviy predikativ 3. Subordinativ 4. Koordinativ 5. Appozitiv 6. Introduktiv Gapning eng muhim komponentlari ularni tushuntirish munosabati bilan ko`rsatiladi. I can`t get books from the library (GHM154). Ushbu misolimiz subordinativ aloqaga misol bo`la oladi. 1.1 Yadroviy predikativ bog`lanish. Yuqorida ta`kidlab o`tganimizdek, sintaktik analiz odatda komponent analizli gap bo`ladi, qachonki sintaktik bog`lanishlar va differentsial belgili komponent gaplarni oydinlashtirganimizda oxirgi differentsialli sintaktik belgilarning namoyondalari xuddi yadroviy, tobe va boshqa bog`lanishlari yuzaga keladi, hamda gapning ichki sintaktik bog`lanish negizida qarama-qarshi qo`yish sistemasidan ko`rsatib beriladi. Eksperimentlar orasida turli xil gapni component va sintaksem tahlilda, gap stru

summer night 10 gapidagi birinchi component struktural o`zakni tashkil etadi, qolgan ikki komponent bir tomondan birinchi component bilan subordinativ aloqani tashkil etadi. Ishonch hosil qilish uchun eksperiment - navbatma-navbat tushirib qoldirish metodiga murojaat qilish zarur: Dusk − of a summer night → Dusk − of a … night → Dusk − … Quyidagi ikki gapning ikkinchi komponenti anologik bo`ladi: He opened the parlour door. Rachel – with her honest brown eyes (Christie). Birinchi komponent gapning struktural negizi bo`lib xizmat qiladi va qolgan to`rt komponent tobe komponentdir. Haqiqatdan, ko`rsatib o`tilgan tajribalardan biz ba`zi bir cheklanishlarga duch kelamiz. Agar ikkinchi va uchinchi tobe bo`lak tushurib aytilsa ( Rachel − with her honest brown eyes → Rachel − with her … brown eye

Bizni bevosita ega va kesim tarkibida namoyon bo`lgan “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalar tahlili, gapning tarkibiy qismidagi sintaktik aloqalar qiziqtiradi. Keyingi gaplarda shunga o`xshash so`zlar yadroviy predikativ bog`lanish negizida o`zining sintaktik xususiyatini oladi. Quyidagi misollarni ko`rib chiqamiz: 1. Girls can do that (TMJ 173) 2. … The eggs cooking made a harsh spattering noise (REM 112) 3. She gets hives from dogs (JBO 23) 4. Only he keeps his hands clean (REM 113) 5. It`s such a beautiful day ( GHM 24). Bu gaplarda ishtirok etayotgan so`zlarni qanday sintaktik bog`lanishda kelayotganini aniqlash uchun navbatma-navbat tushirib qoldirish metodi bilan ko`rib chiqamiz. 1. → * … can do that. 2. … … made a harsh spattering noise. 3. … gets hives from dogs. 4. … keeps his ha

biriga moslashadi. Bu degani yo ega, yo kesimning yo`qligi asosiy gap strukturasini buzadi. Aniqroq qilib aytganda, agar gap strukturasida ega ( NP 1 ) mavjud bo`lsa , u kesim (NP 2 ) ni talab qiladi. Aytib o`tilgan yunksion modeldagi ikkita qarama-qarshi yo`nalishli strelka yadroviy predikativ bog`lanishni bildiradi. Buni misollarda ko`rib chiqamiz: 1 (2) 2 3 Girls can do that. 1 2 3 NP 1 ∙ NP 2 ∙ D (2) 1 (2) (3) (3) 3 (5) 4 5 The day`s events did not turn on cracked crab (GHM 354). 1 2 3 4 5 1 (2) 2 3 4 1D ∙ NP 1 ∙ NP 2 ∙ 2D∙ 3D She`s walking her dog ( JBO 24). 1 2 3 4

NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D 1 2 3 (5) 4 5 Sheila gets all the good things (JBO 32). 1 2 3 4 5 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D∙ 2D ∙3D 1 (2) 2 3 4 5 6 He`s wearing his best waist coat (GHM 40). 1 2 3 4 5 6 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙ 2D∙ 3D ∙ 4D 1 (2) 2 (3) 3

… He`s been to Llanstephan (GHM 40). 1 2 3 NP 1 ∙ NP 2 ∙ D Shuni ta`kidlash joizki “s” qo`shimchasi fe`llarda hozirgi oddiy zamon 3-shaxsni ifodalashda va to be va to have yordamchi fe`llari bilan yasaladigan hozirgi zamon shakllarining qisqartma ko`rinishidir(og`zaki nutqda). 1.2 Noyadroviy predikativ bog`lanish. Yadroviy predikativ bog`lanish deganda gap egasi va kesimi o`rtasidagi munosabat tushuniladi. Bunday munosabatda predikatsiyaga xos bo`lgan mayl, zamon va shaxs ma`nolari doimo mutloq ravishda to`g`ridan-to`g`ri ifodalanadi. Noyadroviy predikativ bog`lanishda ham ish bajaruvchi so`z va ish – harakatni anglatadigan so`z bo`ladi, lekin mayl. Zamon, shaxs ma`nolari bevosita, mutloq tarzda ifodalanmaydi: Kino heard the baby whimper (Steinbeck), I forced him to eat… (Maugham). 11 Bu g

Kino heard the baby whimper → … the baby whimper → the baby whimpered. I forced him to eat → … him to eat → he ate. Bu misollarda yadroviy predikativ bog`lanish va noyadroviy predikativ bog`lanish o`zaro subordinativ bog`lanish orqali bog`lanadi. Buni yunksion model orqali ko`rib chiqamiz. 1) Kino heard the baby whimper. 2) I forced him to eat. (1) 1 2 3 (6) 4 5 6 … The eggs cooking made a harsh spattering noise (REM 112). → … cooking made a harsh spattering noise. → the eggs … made a harsh spattering noise. → the eggs cooking … a harsh spattering noise. 1 2 3 4 5 6 NP 1 P 1 ∙ NDP 2 ∙ NP 2 ∙ 1D∙ 2D ∙ 3D Bu gapda the eggs - cooking o`zaro noyadroviy predikativ bog`lanishga ega. Noyadroviy predikativ bog`lanish gaplarda eksperiment o`tkazish bilan aniqlanadi.

1 (2) 2 (4) 3 4 5 I could hear the wood pigeons cooing …(MCG 119). → … The wood pigeons cooing → the wood pigeons were cooing. 1 2 3 4 5 NP 1 ∙ NP 2 ∙D∙ NDP 1 ∙ NDP 2 Hundreds of mosquito fish came darting through the water (GHM 26). → Hundreds darting → hundreds were darting. 1 2 3 4 5 6 Only he keeps his hands clean (REM 113). → … His hands clean → … his hands are clean. 1 2 3 4 5 6 NP 1 ∙ NP2 ∙ D ∙ NDP 1 ∙ NDP 2

1.3 Subordinativ bog`lanish va tobe komponentlar. Turli xil tillar bazasida ko`p sonli gap birikmalarini tekshirish ayniqsa, ingliz tili qismida asosan subordinativ aloqa asosida gaplarda kiritilgan predlogli birikma yoki ingliz tilidagi olmoshlar yoki otli birikmada ko`rsatiladi, qaysiki tarqalgan gaplar strukturalarini tushunchasi uchun katta ahamiyatga ega bo`ladi. Bir nechta “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning jami qismi aloqalar bilan fe`l oldida tobe component fazilatida bo`ladi. 1.3.1 Fe`lga tobe komponent. Komponent gaplarga tegishlisini tushirib qoldirish eksperimentiga tayanib, “s” qo`shimchasi bilan ot birikmasi strukturasiga ega bo`lgan quyidagi gaplarni tahlil qilamiz: 1. You can easily find the old beds (GHM 77) 2. He has very hairy legs (JBO 40) 3. It took many years

4. → On rainy day we see … 5. → She might wave … O`tkazilgan eksperiment shuni ko`rsatadiki, biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok so`z gapda tushirib qoldirilganda, u gapning grammatik strukturasini buzmaydi va gapning sintaktik- semantikasini va sintaktik bog`lanishini o`zgartirmaydi. Bundan kelib chiqadiki bu so`zlar alohida va tobe komponent bo`lib keladi ( faqat gapdagi informatsiya kamayishi kuzatiladi). Fe`l – kesim va so`z birikmasi o`rtasidagi subordinativ bog`lanish bir taraflama yo`nalishli bo`lishini eksperimentlar orqali ko`rsatib beriladi. Buni yordamchi yunksion va komponentli modellarni tuzish bilan ko`rsatib berish mumkin: 6. She`s doing exercises (JBO 76) 7. They can`t steal your under- garments (MCG 116) 8. I`m allergic to dogs ( JBO 30) 9. I can`t get books f

NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D 1 2 (3) 3 12. They control the banks … (GHM 89). 1 2 3 NP 1 ∙ NP 2 ∙ D 1 2 3 4 13. I closed my eyes … (JBO 15). 1 2 3 4 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D 1.3.2 Otga tobe komponent. Biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar otga tobe komponent ham bo`lib kelishi mumkin. Uni biz quyidagi gaplarda ko`rib chiqamiz: 1. The day`s events did not turn on cracked crab (GHM 354). 2. … I can feel the story`s resolution (MDB 70). 3. My cat in a doll`s dress (MDB 5).

4. My mother`s face slammed shut (MDB 22). Bu gaplarni tushurib qoldirish eksperimentidan foydalanib tahlil qilamiz: 1. → … events did not turn on cracked crab; 2. → … I can feel the … resolution; 3. → My cat in a … dress; 4. → … face slammed shut. Ushbu eksperiment natijasida biz gaplarning Grammatik qoidasiga ega bo`lamizki, asl gap bilan solishtirganda kamroq ma`lumotga ega bo`lishi mumkin. Bu esa biz tahlil qilayotgan so`zlar gapning asosiy komponenti emas, balki tobe component bo`lib keladi. Buni biz gapning yunsion va component modeli orqali ko`rishimiz mumkin: 1 2 3 4 (5) 5 1. My father`s parents lived in California (MDB 47). 1 2 3 4 5 1D ∙2D∙NP 1 ∙ NP 2 ∙3D 1 2 3 4 5 (6) 6 2. I threw one of Bobby`s models at Jane ( JBO 93). 1 2 3 4 5 6

NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D ∙ 3D ∙4D 1 (2) 2 (4) 3 4 3. It is a condition of the writer`s life (GHM 361). 1 2 3 4 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D (1) (1) 1 2 3 (4) 4 4. In the morning Jennifer`s friend is gone ( JBO 66). 1 2 3 4 1D ∙2D∙NP 1 ∙ NP 2 1.4 Koordinativ bog`lanish hamda tobe uyushiq bo`lakli gap komponentlari.

Koordinativ aloqa tobe uyushiq bo`lakli gaplarning bir nechta komponentlarini birlashtirish sistemasi hisoblanadi. Ya`ni “s” qo`shimchasini olgan fe`l yoki ot bilan kelgan koordinativli sintaktik aloqalar bilan ko`rsatib berish, shuning bilan ikkita yoki undan ortiq uyushiq bo`lakli gaplar komponentlarini bir xil turdagi sintaktik belgilar bilan bittaga qo`shib ko`rsatish mumkin, ammo uyushiq bo`lakli komponentlarni alohida ko`rsatib bo`lmaydi. Aniqroq qilib aytganimizda har bitta tobe uyushiq bo`lakli komponentlarni alohida egaga yoki fe`lga qo`shib bo`lmaydi. Biz quyidagi misolimizning chizmasida buni ko`rishimiz mumkin: 1 (2) 2 3 4 5 1. It`s a list of practical do`s and don`ts … (GHM 68). 1 2 3 4 5 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D ∙ 3D Bu misolimizda 4 -5 so`zlarimiz uyushiq bo`lak hisoblanadi. Koo

1 2 (3) 3 (5) 4 5 2. Holidays and funerals were special at St. Paul`s (SBCh 176). 1 2 3 4 5 Bu misolimizda gapning ega komponentlari uyushib kelgan, ya`ni holidays and funerals - gapning egalari, ya`ni 1NP 1 va 2 NP 1. 1 2 3 3. … Mistakes and stupidities occur … (GHM 283). 1 2 3 1NP 1 ∙ 2 NP 1 ∙NP 2 1 2 (1) 3 (3) 4. God gives and god takes away (RL 85). 1 2 3 NP 1 ∙ 1 NP 2 ∙2NP 2

Bu misolimizda gapning asosiy komponenti bo`lgan kesimi uyushib kelyapti. 5. He was on his hands and knees in a pool of blood(DHM 86). Shuningdek , gapning tobe komponentlari ham uyushib kelishi mumkin: 1. If you want it in dollars and cents ( REM 35). 2. Palm fronds provided baskets or shelters (RL 108). 3. He had his evenings and his nights at home …(BSJ 271) 1 (2) 2 3 4 5 4. You could fill a barrel with vipers and adders (MCG 226). 1 2 3 4 5 NP 1 ∙ NP 2 ∙ 1D ∙2D ∙ 3D 1.5 Appozitiv bog`lanish. Yuqorida biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar va birikmalarning yadroviy, noyadroviy, subordinativ va koordinativ bog`lanishlarini ko`rib chiqdik. Shuningdek, ular

appozitiv 1 12 bog`lanishda ham sintaktik xususiyatlarga ega bo`ladi. Quyidagi misollarni ko`rib chiqamiz: 1. These four Presidents - like all Presidents - were persons trying to cope … (SBCh 207). 2. There, under the bananas, lay Keaw (SRF 365). 3. Millions - men, women and children - were processed … (SBCh 158). 4. She wanted to get away, anywhere under blue skies and sun (ARDH 206). 5. Excessive heat, in the 90s and higher, sends us outside (GHM 68). Bu misollarimizda S, under S, in S birikmalari appozitiv bog`lanishga ega. Agar biz tushurb qoldirish metodidan foydalanib eksperiment o`tkazsak, gapning grammatik qurilishi o`zgarmaydi, balki asl gap berayotgan xabarning ma`lumoti kamayishi mumkin (Admoni, 1958 III) Tushurib qoldirish metodini o`tkazish natijasida quyidagilarga ega bo`lami

YuM 1 1D∙2D∙NP 1 ∙3D∙ApD∙ NP 2 YuM 2 D∙ApD∙ NP 2 ∙NP 1 YuM 3 NP 1 ∙Ap1D∙2D∙3D∙NP 2 YuM 4 NP 1 ∙NP 2 ∙NDP 2 ∙ 1D∙2D∙ApD∙3D

YuM 5 1D∙NP 1 ∙ApD∙2D∙NP 2 ∙3D∙4D O`tkazilgan eksperiment va yunksion modeldan ma`lum bo`ldiki, appozitiv komponentni tushurib qoldirish gapning sintaktik bog`lanishiga ta`sir qilmaydi.

I Bob bo`yicha xulosa. Biz birinchi bobda “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaktik tahlilini ko`rib chiqdik, ya`ni biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar va birikmalar gapda boshqa so`zlar bilan o`zaro qanday munosabatda bo`lishini analiz qildik. Bitiruv malakaviy ishimiz professor A.M.Muxinning ilmiy izlanishida har taraflama tekshirib o`rganilgan komponent va sintaksem tahlil nazariyasi yozildi va I bobda biz bu nazariyaga ko`ra yadroviy predikativ, noyadroviy predikativ, subordinativ, koordinativ hamda appozitiv kabi bog`lanishlarni ko`rib, tahlil qildik. Ushbu bobda shuningdek, “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning gapda yadroviy predikativ munosabatda kelishini, ya`ni gapning yo egasi yoki kesimi bo`lib kelishi, hamda subordinativ munosabatda

II Bob. Hozirgi zamon ingliz tili gaplari strukturasida “s” qo`shimchali so`zlarning sintaktik- semantik xususiyatlari. Biz ushbu bobda tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`z va birkmalarning gapda bajaradigan vazifasini o`rganib chiqishga harakat qilamiz . Komponent va sintksem tahlil nazariyasi bosh va ikkinchi darajali bo`laklar nazariyasini aslo inkor etmaydi , aksincha u o`zida aks ettira olmagan voqelikni mujassamlashtiradi . Bundan kelib chiqadiki , traditsion bosh va ikkinchi darajali bo`laklar nazariyasining davomchisidir . U ikkala nazariyaning mushtarakligi , ya`ni ularning umumiy maqsadi til birliklarining sintaktik-semantikasini aniqlashdir . Morfologiyaning birligi -morfema , fonologiyaning birligi – fonema bo`lgani kabi komponent va sintaksem nazariyadan ke

Shuningdek qolgan ikki sintaksema ham mavjud . Mazkur ishga asos bo`lgan tushuncha va terminlar nazariyasi prof. A.M. Muxin tomonidan ishlab chiqilgan bo`lib , uning davomchilari tomonidan muvaffaqiyatli qo`llanilgan . A.M. Muxin tilshunoslik termenlarini ishlatishda barcha tillarga tushunarli bo`lishi uchun ularning lotin tilidagi nomlarini saqlab kelgan . Gap strukturasi o`zida sintaktik bog`lanishlar borligini mujasamlashtiradi . Gapning elementar birliklari o`rtasida turli sintaktik bog`lanishlar ya`ni yadroviy predikativ , noyadroviy predikativ bog`lanish , subordinativ (tobe) bog`lanish , koordinativ (teng) bog`lanish va appozitiv (bilvosita) bog`lanishlar bo`lishi mumkin. 13 Gapni komponentlarga ajratish va ularga xos bo`lgan sintaktik mazmunli beigilarni aniqlash gap strukturasinin

2. Almashtirish transformatsiyasi 3. O`rganiladigan gap va so`roq gap transformatsiyasi 4. Verballashtirish transformatsiyasi 2. Substansial sintaksema va uning funksional variantlari. Substansial sintaksema o`zida predmetlik xususiyatini aks ettiradi. Ushbu bo`limda ko`rib chiqiladigan qator sintaksemalar umumiy sintaktik- semantik substansiallik xususiyatiga ega. Bunda ko`rib chiqadigan misollarimizda tahlil qilayotgan lingvistik birligimiz ot, otlashgan sifat, olmosh, otlashgan son bilan birikib kelib turli sintaksemalarni ifodalab keladi. Quyida ularga alohida-alohida to`xtalib o`tamiz. 2.1 Agentiv sintaksema. Quyida ajratib ko`rsatilgan so`z va birikmalarni ushbu gaplarda ko`rib chiqamiz: 1. The boys came back with candy (GHM 13) 2. The newspaper headlines were bleak …(REM 101) 3. Cus

xususiyatning mavjudligini isbotlash uchun who? va what? so`roq olmoshlari orqali savol qo`yish transformatsiyasini qo`llashimiz kerak bo`ladi. Ko`rib chiqamiz: 1. The boys came back with candy. → Who came back with candy? 2. The newspaper headlines were bleak. → What were bleak ? 3. Customs differ. → What differ? 4. The winds of paradise are blowing. → What are blowing? 5. The day`s events did not turn on cracked crab. → What did not turn on cracked crab? 6. His eyes were yellow. → What were yellow? 7. … Their spirits dispersed among the real Chinese. → What dispersed among the real Chinese? 8. … Readers will want to ask … → Who will want to ask? 9. His words were not forgotten. → what were not forgotten? 10. Girls can do that. → Who can do that? Ushbu sintaksema turli xil variantlarga eg

2. Natural historians tell us … (GHM 332) 3. Blacks then become a means to this redemption … (SBCh 372) 4. And what whites lost in authority, blacks gained (SBCh 367) Otlashgan son bilan ifodalangan agentiv sintaksema. 1. Millions - men, women and children - were processed ...(SBCh 158) 2. Hundreds of mosquito fish came darting through the water (GHM 26) 3. … These millions were slaughtered for an idea … (SBCh 158) 4. There were several thousands of them in the town (GHM 43) Olmosh bilan ifodalangan agentiv sintaksema. 1. Ours says Egran (JBO 30) 2. Hers is much bigger (JBO 43) 3. Ours is an aural (GHM 437) 2.2.1 Agentiv ko`plik sintaksema. Yuqorida agentiv sintaksemaga keltirgan misollarimiz shuningdek, o`zlarida ko`plik sintaktik-semantik xususiytini ham namoyon qiladi. Quyidagi misollar

5. Customs differ. (GHM 109) 6. The authors then quessed that large dinosaurs lived … (SBCh 464) 2.2.2 Agentiv jamlovchi sintaksema. Quyidagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan so`zlarni ko`rib chiqamiz : 1. The Turks brouhgt two unpleasant novelties (RL 77) 2. The Italians have been sitting in Philip III`s hot seat …(GHM 276) 3. The islands are silent now … (GHM 557) 4. Most Arabs are Muslims (RL 15) 5. The Burmans were already racing past me across the mud (GHM 48) 6. The Athenians were the only free people in the world (GHM 622) 7. The Durans would pay them back … (DMT 33) 8. Blacks then become a means too this redemption … (SBCh 372) 9. And what whites lost in authority, blacks gained (SBCh 367) 2.3 Obyekt sintaksema. Obyektiv sintaksema obyektga qarata ko`rsatish xususiyatiga ega. Obyektli

1. I could hear the dogs behind me (MCG 127) 2. She`s doing exercises (JBO 76) 3. She could check my facts (MDB 111) 4. Sheila gets all the good things (JBO 32) 5. Sam fetched plastic bags from the car (GHM 26) Yuqoridagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan so`zlar obyeklik sintaktik – semantic xususiyatiga ega ushbu xususiyatning mavjudligi passivlashtirish transformatsiyasi orqali isbotlanadi. Ko`rib chiqamiz: 1. I could hear the dogs behind me. → The dogs could be heard by me. 2. She`s doing exercises. → Exercises is being done by her. 3. She could check my facts. → My facts could be checked by her. 4. Sheila gets all the good things. → All the good things are got by Sheila. 5. Sam fetched plastic bags from the car. → Plastic bags were fetched from the car by Sam. Ma`lum bo`lishicha, obyekt s

10. I began to ask myself questions (MDB 69) Shuningdek, yuqoridagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan so`z va birikmalarning obyektlik belgilarini aniqlashda what? whom? So`roq olmoshlari bilan savol qo`yish transformatsiyasidan foydalaniladi: 1. → What did I close? 2. → What could he barely see? 3. → What do we have? 4. → What can I mouth for him? 5. → What was this man picking in a palm tree? 6. → What can you easily find? 7. → What can`t I stand? 8. → What does she get from dogs? 9. → What did Palm fronds provide? 10. → What did I begin to ask myself? 2.4 Pozessiv sintaksema. Quyidagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan elementlar substansial pozessiv sintaksemaga misol bo`la oladi. Ularni ko`rib chiqamiz: 1. It is a condition of the writer`s life (GHM 361) 2. … PDPU`s activists … are working (UT

1. It`s a condition of the writers` life. → It`s a condition of his life → Whose life condition is it? 2. … PDPU`s activists … are working. → … Its activists … are working → Whose activists are working? 3. I saw a navvy`s arm … . → I saw its arm … → Whose arm I saw? 4. Most writers` early stories are not very successful. → Their early stories are not very successful → Whose early stories are not very successful? 5. I was referring to the assassin`s club. →I was referring to his club → Whose club was I referring to? Tilshunos A. Choriyev pozessiv 14 sintaksemani o`zini bir nechta variantlarini ta`kidlab o`tadi, ya`ni sof pozessiv sintaksema (o`zb. Komilning oti « лошадъ Камила », ing. The rider`s horse « лошадъ наездника » va boshqalar), pozessiv mualliflik sintaksema (Navoiy bilan Xamzanin

5. … We went back to work on Bobby`s models (JBO 26) 6. … We`d stopped at the men`s “loo” (REM 18) 7. My father`s parents lived in California (MDB 47) 8. You must have Bobby`s room (JBO 21) 9. … She jumped off Libby`s lap ( JBO 11) 10. He slid onto the driver`s seat … (DMT 546) 2.4.2 Agentiv pozessiv sintaksema. Ushbu misollarni ko`rib chiqamiz: 1. … He heard girls` voices … ( GHM 13) 2. The student`s thinking illustrates an important point about the connection … (SBCh 337) 3. Do the women`s work (GHM 14) 4. … I echo Emile`s wishes in hoping that you have a pleasant evening … (RLT 41) 5. Libby`s singing makes her dancing look great (JBO 75) 6. Sam`s voice was sa soft as sphagnum (GHM 24) 7. Consider Loren Eiseley`s discussion of our earthly environment as a < cosmic prison> … (SBCh 383). B

5. Libby`s singing makes her dancing look great . → Libby sang. 6. Sam`s voice was as soft as sphagnum. → Sam voiced. 7. Consider Loren Eiseley`s discussion of our earthly environment as a <cosmic prison> … . → Loren Eiseley discussed. Pozessiv muallif sintaksema. 1. Sartre`s first philosophical and fictional works published in the 1930s (GHM 517) 2. Dillards most recent books are an American Childhood , The writing life . .. (SBCh37). 3. Walker`s other fiction includs in love and troubl… (SBCh417). 4. Among Cousins` other well-known works are Talks with Nehru , Who speaks for man?, Present tense … (SBCh351). 2.5 Stativ sintaksema Misollardan ko`rib chiqib , biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`zlar substansial stativ sintaksemani ya`ni holatni ham ifodalashi mumkin. B

Ega. Ushbu stativlik xususiyatlarni ifodalash uchun in a state of iborasini kiritish bilan isbotlanadi . 1. She`s stupid → She`s in a state of stupid. 2. It`s May → It`s In a state of May. 3. Mayble , he`s poisonous .→ Mayble he`s in a state of poisonous . 4 . He`s not dead → He`s not in a state of dead . 5. … It`s a war for heat and lights. → … It`s in a state of war for heat and lights. 6. Oh , that`s sad → Oh, that`s in state of sad. Misollardan ko`rinib turibdiki, tahlil qilayotgan lingvistik birligimiz “ to be” yordamchi fe`lining qisqargan shaklida birikma holatida substansial stativ sintaksemani ifodalab kelyapti. Ot bilan ifodalangan stativ sintaksema. 1. It`s May (GHM 63) 2. That`s swell (JBO 34) 3. … It`s a war for heat and lights (REM 41) Olmosh bilan ifodalangan stativ sintakse

1. And that`s that (JBO 28) 2. She`s one of ours (REM 44) 2.6 Temporal sintaksema. Quyidagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan elementlar substansial temporal sintaksemaga misol bo`la oladi. Ularni ko`rib chiqamiz: 1. In the 1930s , he`d served in China (REM 72) 2. … I had known since my days (REM 22) 3. In twenty seconds she was dead ( JBO 16) 4. … In the 1970s home cider presses (GHM 128) 5. We usually go to church on Sundays ( MED 2007) Barcha ajratib ko`rsatilgan birikmalar yagona sintaktik – semantik temporallik xususiyatiga ega. Ushbu xususiyatning mavjudligini ko`rib chiqiladigan birikmalarni then ravishi bilan almashtirish yoki when? so`roq olmoshini qo`yib savol gapga aylantirish transformatsiyasi orqali isbotlanadi. Masalan: 1. In the 1930s, he`d served in China. → Then he`d served in

Temporal pozessiv sintaksema. 1. We counted 18 in one hour`s viewing (GHM 68) 2. … She had been born late in their parents` marriage … (RLT 2). Temporal iterativ sintaksema. 1. In those years I was working (GHM 312) 2. In the 1930s, he`d served in China (REM 72) 3. … In the 1970s home cider presses (GHM 128) 2.7 Lokativ sintaksema. Quyidagi gaplarni analiz qilamiz: 1. He would leave me in the stalls (REM 18) 2. At Emile`s desk she unlocked a drawer with a key … (RLT 53) 3. … The white NCOs marching in the ranks ( GHM 91) 4. You put the oysters in their shells (REM18) 5. … We`d stopped at the men`s <loo> ( REM 18) Yuqoridagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan birikmalar ko`plik va pozessivlik xususiyatlaridan tashqari, shuningdek substansial lokativlik xususiyatiga ham ega. Ushbu xususiyatni isb

2. At Emile`s desk she unlocked a drawer with a key … → There she unlocked a drawer with a key… 3. … The white NCOs marching in the ranks → … The white NCOs marching there . 4. You put the oysters in their shells → You put the oysters there. 5. … We`d stopped at the men`s <loo> → … We`d stopped there. Ushbu sintaksema yana bir qator variantlarga ega. Ularni ko`rib chiqamiz: variant to + S g + S I was referring to the assassin`s club (REM 113) variant in + S g + S You put the oysters in their shells (REM 18) … I had stayed in grandpa`s house (GHM 37) He would leave me in the stalls (REM 18) variant at + S g + S I eat at other people`s tables …(GHM 14) 1. … We`d stopped at the men`s <loo> ( REM 18) variant into + S g + S The other dinosaur stuck out its little pink tongue into the panelists`

xususiyatini ham namoyon etadi . Bu sintaksema o`zida takroriylikni ifodalaydi. Quyida ushbu sintaksemaning bir qancha variantlarini ko`rib chiqamiz. 2.8.1 Iterativ obyekt sintaksema. Endi esa quyidagi birikmalarni ushbu gaplarda ko`rib chiqamiz: 1. He had his evenings and his nights at home … (BSJ 271) 2. I love quiet Sunday mornings (MED 2007) Yuqoridagi gaplarda ajratib ko`rsatilgan birikmalar obyektlik sintaktik- semantik xususiyatiga ega. Ushbu xususiyatning mavjudligini passivlashtirish transformatsiyasi orqali isbotlanadi. Ko`rib chiqamiz: 1. He had his evenings and his nights at home … → His evenings and his nights were had at home by him. 2. I love quiet Sunday mornings → Quiet Sunday mornings are loved by me. Ma`lum bo`lishicha iterative obyekt sintaksema, boshqa barcha sintaksem

1. We usually go to church on Sundays → How long do we usually go to church? 2. I usually go for a walk on Saturdays → How long do I usually go for a walk? 3. We usually meet on Fridays → How long do we usually meet? Iterativ temporal sintaksemaning leksik bazasini asosan vaqt birliklarini, kun nomlari, oylar va hakozolarni ifodalaydigan otlar bilan izohlanadi. 2.9 O`lchov sintaksema. “s” qo`shimchasi vaqtni ifodalaydigan so`zlar bilan birikib kelib, substansial o`lchov sintaksemani ifodalab keladi. Bu sintaksema leksik bazasiga ko`ra quyidagilarni ifodalashi mumkin: a) Yoshni, masalan: 1. She is only four years old (JBO 36). 2. … The maintenance of 100.000 children from two years old … (SBCh 435). 3. I was seven years old (MDB 7). b) Vaqt birligini: 4. Winter lasts six months here (GHM 63

piece per annum … (SBCh 435). 14. … A Child just born will weigh 12 pounds … ( SBCh 434). Biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik ishtirok etgan so`z yoshni ifodalab kelgan o`lchov sintaksema, ot-kesim tarkibida kelyapti, yadroviy predikativ aloqani ifodalaydi. (N + S pl + S). Bundan tashqari o`lchov sintaksemani ifodalab kelgan tahlil qilayotgan lingvistik birligimiz ishtirok etgan so`z va birikmalar subordinativ( tobe) bog`lanishda ham kelishi mukin. Masalan: 15. I`ve spent hours riding to sheep camp … (GHM 66) . 16. She did not worry what could happen in three weeks ( TMJ 105). 2.10 Protsessual sintaksema va uning funksional variantlari. Protsessual sintaksema o`zida ish- harakatni aks ettiradi. Biz tahlil qilayotgan lingvistik birlik fe`lning hozirgi zamon III shaxs birlikdagi formasin

1. It sounds nice (JBO 7) 2. It falls very quiet in the desert (RL 30) 3. It makes for a hell of a day (GHM 52) 4. He wants to see the same faces … (GHM 323) 5. He invites me to lunch (REM 141) 6. She loves it (JBO 13) Ushbu gaplarda ajra ko`rsatilgan so`zlar sintaktik – semantik aktivlik xususiyatiga ega. Ushbu xususiyat harakatni ifodalaydi. 2.11.1 Aktiv kontinuativ sintaksema . Ushbu sintaksema ish- harakatni davom etayotganligini, sodir bo`layotganligini ifodalaydi. Ushbu gaplarni tahlil qilamiz: 1. Tachito` s coming back home … (REM 137) 2. She`s walking her dog (JBO 24) 3. He `s wearing his best waist coat (GHM 40) 4. Is it something that `s going around ? (DMT292) 5. It` s getting dark (JBO 70) 6. She `s baying at the moon (JBO 19) 7. When Louse explains the signals she`s reacting t

1. He`s a swordsman who `s killed fifty (GHM 17) 2. She`s finished her work ( wdc ) 3. She`s promised to tell Bobby Egran … (JBO 113) 4. It`s done all the time (DMT 479) 5. She`s chained up ( JBO 11) 2.11.3 Aktiv iterativ sintaksema. Bu sintaksema sintaktik - semantik iterativlik xususiyatiga ega. Ushbu misollarni ko`rib chiqamiz: 1. Libby never uses my mother`s bathroom (JBO 98) 2. Winter lasts six months here ( GHM 63) 3. He always invites me to lunch (REM 141) 4. It all comes back (GHM 358) 5. God gives and god takes away (RJ 85) 6. … She never dips into inkpot (GHM 323) 7. It falls very quiet in the desert (RL 30) II bob bo`yicha xulosa. Biz ushbu bobda “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning sintaksem analizini, ya`ni gap strukturasidagi sintaktik – semantik xususiyatlarini o`rgani

xususiyatini aks ettirsa, protsessual sintaksema ish – harakatni ifodalab keladi. Bitiruv malakaviy ish uchun to`plangan misollarimizni tahlil qilish natijasida biz o`rganayotgan lingvistik birliklarimiz turli xil sintaksemalrni ifodalashi bilan bir qatorda ular o`zlarining bir qator variantlarini ham hosil qilishini ko`rib chiqdik. Masalan, pozessiv sintaksemaning o`zi sof pozessiv va pozessiv agentiv variantlariga ekanligini aytib o`tishimiz mumkin. Gapning komponent va sintaksem analizi o`z ichiga gap strukturasida namoyon bo`ladigan ikki sintaktik birlikni o`zining formal va mazmunan belgisiga ega bo`lgan gapning komponent va sintaksem birliklarini oladi. Sintaksemalar u yoki bu sintaksema xususiyatidan kelib chiqadi va shunga ko`ra biz sintaksemalarni ularning variantlari bilan aniqla

haqida (He gets most of their meat at the butcher`s ) gapirganimizda ishlatiladi. 2. Shu bilan birga s qo`shimchasi otlarga qo`shilib, ularning ma`nosini o`zgartirishi, yoki ma`no kuchaytirish vazifasini bajarishi mumkin. 3. s qo`shimchasi o`zi yakka holda gapda biror bir sintaktik vazifa bajarmaydi, u ot, otlashgan sifat, son, shuningdek olmosh va ravish va otlashgan yordamchi so`z turkumlari va boshqalar bilan birikib kelishi mumkin. Gap tarkibida ikki xil oddiy sintaktik birliklar bo`ladi, ularing belgilari goh sintagmatik rejada (bitta gap chegarasida taqqoslangan holda) namoyon bo`ladi. Birinchi tur birliklar gap bo`laklari deb nomlanadi, ular gaplarning ikki sintaktik aloqalari negizida taqqoslash tizimida aniqlangan, differentsial sintaktik belgi beruvchilardir. Ikkinchi tur birligi

o`zining tayanch so`ziga nisbatan yonma- yon (kontaktno) yoki uzoq ( distant)da kelishi mumkinligini ko`rib chiqdik. Bitiruv malakaviy ishimizning ikkinchi qismini gapning sintaksem analizini tashkil qiladi. Sintaksemalar gapning u yoki bu bo`lagi sintaktik aloqalarni hisobga olgan holda belgilanadi, ular gapning u yoki bu bo`lagi differentsial sintaktik – semantik belgilar oppozitsiya tizimi va paradigmatik qarama – qarshilikdir. “s” qo`shimchali so`zlar va birikmalar turli xil sintaksemalarni hosil qilishda tegishli o`ringa egadir, ya`ni sodda sintaktik birliklardir. Biz tahlil qilib chiqqan birliklar umumiy sintaktik – semantik substansiallik, shuningdek protsessuallik xususiyatiga ega. Substansial sintaksema o`zida predmetlik xususiyatini aks ettirsa, protsessual sintaksema esa ish – h

7. Substansial lokativ sintaksema 8. Substansial iterativ sintaksema 9. Substansial o`lchov sintaksema 10. Protsessual sintaksema 11. Protsessual aktiv sintaksema 12. Protsessual aktiv kontinuativ sintaksema 13. Protsessual aktiv rezultativ sintaksema 14. Protsessual aktiv iterativ sintaksema Har bir qator sintaksemalari yana biror bir qo`shimcha sintaktik – semantik xususiyatga ega. Masalan, agentiv sintaksemalar qatoriga agentiv ko`plik, agentiv jamlovchi, pozessiv sintaksemalar qatoriga sof pozessiv sintaksema, pozessiv agentiv sintaksemalar va boshqalar kiradi. Analiz davomida shu narsa ma`lum bo`ldiki, har bir sintaksemaning alohida formal distributiv xsusiyatlari ham mavjud. Masalan, iterativ aktiv sintaksemalar bilan moslashishi mumkin. Izlanishlarimiz shuni ko`rsatadiki, “s” qo`shi

Ilova I “s” qo`shimchali so` zlar va birikmalarning sintaktik tahlili. # Sintaksemalar Misollar Variantlari 1. Agentiv ko`plik sintaksema II bob § 2.2.1 1. The day`s events did not turn on cracked crab (GHM 354) 2. Girls can do that (TMJ 173) S +”s” 2. Agentiv jamlovchi II bob §2.2.2 1.The Turks brought two unpleasant novelties (RL 77); 2. The Durans would pay… (DMT33) N +”s” 3. Obyekt II bob §2.3 1. I could hear the dogs behind me (MCG 127); 2. She could check my facts (MDB 111) 4. Sof pozessiv II bob§ 2.4.1 1. At Emile`s desk she unlocked a drawer … ( RLT 53); 2. You must have Bobby`s room (JBO 21) 5. Pozessiv agentiv II bob §2.4.2 1. … He heard girls` voices… (GHM 13); 2. … I echo Emile`s wishes in hoping that you have … (RLT 41) 6. Stativ II bob §2.5 1. She`s stupid ( JBO 77); 2. Mayb

7. Pozessiv temporal II bob § 2.6.1 1. We counted 18 in one hour`s viewing (GHM 68) 2. … She had been born late in their parents` marriage (RLT 2) In + S + `s 8. Iterativ temporal II bob § 2.6.2 1. … In the 1970s home cider presses (GHM 128); 2. In those years I was working (GHM 312) In + N + s 9. Lokativ II bob § 2.7 1. … We`d stopped at the men`s “ loo” (REM 18); 2. You put the oysters in their shells ( REM 18) At + S g + S In + S g +S pl To + S g + S 10. Iterativ obyekt II bob § 2.8.1 1. He had his evenings and his nights at home … (BSJ 271) 2. I love quiet Sunday mornings (MED 2007) 11. Iterativ temporal II bob § 2.8.2 1. We usually go to church on Sundays (MED2007) 2. I usually go for a walk on Saturdays (MED 2007) On + S + s 12. O`lchov II bob § 2.9 1. It was really forty miles (JBO

13. Aktiv sintaksema II bob § 2.11 1. It sounds nice (JBO 7) 2. It falls very quiet in the desert (RL 30) 14. Aktiv kontinuativ II bob § 2.11.1 1. Tachito` s coming back home … (REM 137) 2. She`s walking her dog (JBO 24) 3. He `s wearing his best waist coat (GHM 40) 15. Aktiv rezultativ II bob § 2.11.2 1. He`s a swordsman who `s killed fifty (GHM 17) 2. She`s finished her work ( wdc ) 3. She`s promised to tell Bobby Egran … (JBO 113) 16. Aktiv iterativ II bob § 2.11.3 1. Libby never uses my mother`s bathroom (JBO 98) 2. Winter lasts six months here ( GHM 63) 3. He always invites me to lunch (REM 141) Ilova II

“s” qo`shimchali so`zlar va birikmalarning son va sifat jihatdan ko`rsatkichlari. № Sintaksemalar Misollar soni Foizi % 1. Agentiv 250 16.6 2. Obyekt 200 13.3 3. Pozessiv 200 13.3 4. Stativ 100 6.6 5. Temporal 150 10 6. Lokativ 150 10 7. Iterative 100 6.6 8. O`lchov 100 6.6 9. Aktiv 250 16.6 Jami 1500 100 % Ilova III Bitiruv malakaviy ishimizda qo`llanilgan qisqartmalar ro`yxati. N - son S - ot Ap - appozitiv bog`lanish

D n - otga tobe component D s - fe`lga tobe component D - tobe component NP 1 - nuclear predicated ( ega – yadroviy predikativ etiluvchi) NP 2 - nuclear predicating ( kesim - yadroviy predikativ etuvchi) Sintaktik aloqalar belgilari - yadroviy predikativ bog`lanish - noyadroviy predikativ bog`lanish ( ) - subordinativ bog`lanish - koordinativ bog`lanish ◄ - appozitiv bog`lanish - introduktiv bog`lanish Sintaksemalarni ifodalovchi belgilar Sb - substansial Act - aktiv Lc - lokativ Ag - agentiv Tm - temporal Pl - ko`plik St - stativ Ps - pozessiv Ms - o`lchov Foydalanilgan ilmiy adabiyotlar ro`yxati.

1. I.A. Karimovning 2010 yilda mamlakatimizni ijtimoiy – iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011 yilga mo`ljallangan eng muhim ustuvor yo`nalishlarga bag`ishlangan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasi. 2. I .A. Karimovning Samarqand viloyati kengashining navbatdan tashqari sessiyasida so`zlagan nutqi. 3. A . M . Muxin « Синтаксемный анализ и проблема уровней языка» Ленинград Отд. 1980. 4. A . M . Muxin « Лингвистичиский анализ. Теоретические и методологические проблемы» Ленинград Отд. 1976ю 5. B. Ilyish “ The structure of modern English” Leningrade 1971. 6. M.T. Irisqulov “ Tilshunoslikka kirish” Toshkent 2009. 7. M. Irisqulov, A. Kuldashev “ Theoretical grammar of the English language” Tashkent 2008. 8. K . N . Kachalova , E . E . Izrailovich Практичес

14. Gordon E.M., Krilova I.P. A Grammar of Present–day English. M.: Higher School Publishing House. M ., 1974. 15. В.В.Виноградов Русский язык “ Грамматическое учение о слове ” 2е изд. – М. Высшая школа, 1972г . 16 . Р. Киямов “ Лингвистический анализ предложных сочетаний в современном английском языка” Карши 2009 17. S . Egamberdiyev «Синтаксические и синтаксико – семантические характеристики сочетаний с предлогом under современном английском языке» Karshi 2007. 18. M. G`afforov, R. Qosimova “ Ingliz tili grammatikasi” T. 2008. 19. R. Qiyomov, G. Qiyomova “ Hozirgi zamon ingliz tilidagi after predlogli birikmalarning leksik va sintaktik – semantik tahlili” Toshkent 2007. 20. J. Bo`ronov “Ingliz tili grammatikasi” Toshkent 2006. 21. Yusupov O`.Q. “Ingliz tili grammatikasidan universal qo`l

3. JBO – Judy Blume “Otherwise known as Sheila the Great” USA 1986 118p. 4. MCG – Michael Clynes “ The gallows murder” New York 1996 118p 5. RL – Robert Lacey “ The kingdom Arabia and the house of Sa`ud” New York 1983 630p. 6. RLT – Rosalind Laker “Tree of gold” New York 7. DMH – Dambudzo Marechera “ The house of hunger” New York 8. DMT – Doris Mortman “ True colors” New York 1994 550p 9. SBCh – Santi Buscemi, Charlotte Smith “ 7,5 Readings plus” USA 1996 494p. 10. REM - Richard Elman “ The Meny Cypher” New York 1982 216p 11. PMB - Patricia Moyes “ Black girl white girl” New York 1989 217p. 12. STG – Stephen King “ The Green Mile” USA 1999 536p. 13. BSJ – Foydalanilgan ensiklopedik lug`atlar ro`yxati. 1. “ English - Russian dictionary” compilled by V.K. Muller, S.K. Boyonees by Kiev Kannon

10. Oxford Dictionary of American English. – Oxford.: Oxford University Press, 2005, 11. Hornby A.S., Wehmeier S. Oxford Anvanced Learner`s Dictionary. – Oxford.: Oxford University Press, 2000, 12. Roget`s Pocket Thesaurus. – New York.; 1977. 13.The Oxford Russian Dictionary. Bishkek 2008.

Купить